{"schema":"vitruvia-lexicon-corpus-v1","lang":"la","note":"Pasajes de textos editados ya presentes en la Vitruvius Digital Library; no son transcripciones diplomáticas de códices.","works":{"vitruvius":{"author":"Vitruvio","title":"De architectura","lang":"la","reader":"lector-bilingue.html?edition=recensio-es&locus={locus}","cite":"Vitr.","edition":"Recensio latina de la edición Kurilo V514 (base declarada: Krohn 1912); traducción castellana V514","license":"© Diego A. Kurilo, acceso abierto; cítese la edición V514 (DOI 10.5281/zenodo.23884757)","status":"Edición de lectura con aparato crítico selectivo"},"lucretius":{"author":"Lucrecio","title":"De rerum natura","lang":"la","reader":"corpus/lucretius-de-rerum-natura-la.html#liber-{book}","cite":"Lucr.","edition":"Transcripción de la Wikisource latina (dominio público; contribuciones CC BY-SA)","license":"Dominio público / CC BY-SA (Wikisource)","status":"Transcripción, no edición crítica nueva"},"cicero-officiis":{"author":"Cicerón","title":"De officiis","lang":"la","reader":"corpus/cicero-de-officiis-la.html#book{book}","cite":"Cic. Off.","edition":"W. Miller, Loeb 1913; Project Gutenberg 47001","license":"Dominio público","status":"Texto de la edición Loeb"},"catullus-carmina":{"author":"Catulo","title":"Carmina","lang":"la","reader":"corpus/catullus-carmina-la.html#carmen-{roman}","cite":"Catull.","edition":"R. Ellis, Oxford 1904; Project Gutenberg 23294","license":"Dominio público","status":"Edición crítica de Ellis"},"virgil-aeneid":{"author":"Virgilio","title":"Aeneis","lang":"la","reader":"classics-text-reader.html?work=virgil-aeneid&lang=la","cite":"Verg. A.","edition":"J. B. Greenough, Bucolics, Aeneid, and Georgics of Vergil, Boston, Ginn & Co., 1900; Perseus DL TEI, CC BY-SA 4.0","license":"CC BY-SA 4.0 (PerseusDL canonical-latinLit; conservar atribución y compartir adaptaciones)","status":"Texto editado, no transcripción diplomática ni OCR del códice"},"virgil-georgica":{"author":"Virgilio","title":"Georgica","lang":"la","reader":"classics-text-reader.html?work=virgil-georgica&lang=la","cite":"Verg. G.","edition":"J. B. Greenough, Bucolics, Aeneid, and Georgics of Vergil, Boston, Ginn & Co., 1900; Perseus DL TEI, CC BY-SA 4.0","license":"CC BY-SA 4.0 (PerseusDL canonical-latinLit; conservar atribución y compartir adaptaciones)","status":"Texto editado, no transcripción diplomática ni OCR del códice"},"caesar-gallico":{"author":"César","title":"De bello Gallico","lang":"la","reader":"classics-text-reader.html?work=caesar-gallico&lang=la","cite":"Caes. Gal.","edition":"T. Rice Holmes, C. Iuli Caesaris Commentarii, Oxford, Clarendon Press, 1914; Perseus DL TEI, CC BY-SA 4.0","license":"CC BY-SA 4.0 (PerseusDL canonical-latinLit; conservar atribución y compartir adaptaciones)","status":"Texto editado, no transcripción diplomática ni OCR del códice"},"petronius-satyrica":{"author":"Petronio","title":"Satyrica","lang":"la","reader":"classics-text-reader.html?work=petronius-satyrica&lang=la","cite":"Petr.","edition":"Michael Heseltine, 1913; Perseus DL TEI, CC BY-SA 4.0","license":"CC BY-SA 4.0 (PerseusDL canonical-latinLit; conservar atribución y compartir adaptaciones)","status":"Texto editado, no transcripción diplomática ni OCR del códice"},"apuleius-metamorphoses":{"author":"Apuleyo","title":"Metamorphoses","lang":"la","reader":"classics-text-reader.html?work=apuleius-metamorphoses&lang=la","cite":"Apul. Met.","edition":"Stephen Gaselee, 1915; Perseus DL TEI, CC BY-SA 4.0","license":"CC BY-SA 4.0 (PerseusDL canonical-latinLit; conservar atribución y compartir adaptaciones)","status":"Texto editado, no transcripción diplomática ni OCR del códice"},"cato-agricultura":{"author":"Catón","title":"De agri cultura","lang":"la","reader":"lector-clasico.html?obra=stoa0079.stoa001&loc={locus}","cite":"Cato Agr.","edition":"Cato, De agri cultura; Perseus DL TEI, CC BY-SA 4.0","license":"CC BY-SA 4.0 (Perseus DL; conservar atribución)","status":"Texto editado, no transcripción diplomática ni OCR del códice"},"varro-rustica":{"author":"Varrón","title":"Res rusticae","lang":"la","reader":"lector-clasico.html?obra=ll.varro-rustica&loc={locus}","cite":"Varro R.","edition":"Varrón, Rerum rusticarum libri III; texto de The Latin Library (espejo CLTK, dominio público)","license":"Dominio público (The Latin Library)","status":"Texto editado, no transcripción diplomática ni OCR del códice"},"columella-rustica":{"author":"Columela","title":"De re rustica (I–IX)","lang":"la","reader":"lector-clasico.html?obra=phi0845.phi002&loc={locus}","cite":"Col.","edition":"V. Lundström, L. Iuni Moderati Columellae opera, Uppsala, 1897–1968; Perseus DL TEI, CC BY-SA 4.0 (libros I–IX en prosa)","license":"CC BY-SA 4.0 (Perseus DL; conservar atribución)","status":"Texto editado, no transcripción diplomática ni OCR del códice"},"pliny-naturalis":{"author":"Plinio el Viejo","title":"Naturalis historia (XXXIII–XXXVI)","lang":"la","reader":"lector-clasico.html?obra=phi0978.phi001&loc={locus}","cite":"Plin. Nat.","edition":"K. Mayhoff, C. Plini Secundi Naturalis historiae libri XXXVII, Leipzig, Teubner, 1892–1909; Perseus DL TEI, CC BY-SA 4.0 (libros XXXIII–XXXVI: metales, pintura, escultura, piedras y arquitectura)","license":"CC BY-SA 4.0 (Perseus DL; conservar atribución)","status":"Texto editado, no transcripción diplomática ni OCR del códice"},"frontinus-aquaeductu":{"author":"Frontino","title":"De aquaeductu","lang":"la","reader":"lector-clasico.html?obra=ll.frontinus&loc={locus}","cite":"Frontin. Aq.","edition":"Frontino, De aquaeductu urbis Romae; texto de The Latin Library (espejo CLTK, dominio público)","license":"Dominio público (The Latin Library)","status":"Texto editado, no transcripción diplomática ni OCR del códice"}},"passages":[["virgil-aeneid","1.1","Arma virumque cano, Troiae qui primus ab oris\nItaliam, fato profugus, Laviniaque venit\nlitora, multum ille et terris iactatus et alto\nvi superum saevae memorem Iunonis ob iram;\nmulta quoque et bello passus, dum conderet urbem,\ninferretque deos Latio, genus unde Latinum,\nAlbanique patres, atque altae moenia Romae.",1],["virgil-aeneid","1.8","Musa, mihi causas memora, quo numine laeso,\nquidve dolens, regina deum tot volvere casus\ninsignem pietate virum, tot adire labores\nimpulerit. Tantaene animis caelestibus irae?",8],["virgil-aeneid","1.12","Urbs antiqua fuit, Tyrii tenuere coloni,\nKarthago, Italiam contra Tiberinaque longe\nostia, dives opum studiisque asperrima belli;\nquam Iuno fertur terris magis omnibus unam\nposthabita coluisse Samo; hic illius arma,\nhic currus fuit; hoc regnum dea gentibus esse,\nsi qua fata sinant, iam tum tenditque fovetque.\nProgeniem sed enim Troiano a sanguine duci\naudierat, Tyrias olim quae verteret arces;\nhinc populum late regem belloque superbum\nventurum excidio Libyae: sic volvere Parcas.\nId metuens, veterisque memor Saturnia belli,\nprima quod ad Troiam pro caris gesserat Argis—\nnecdum etiam causae irarum saevique dolores\nexciderant animo: manet alta mente repostum\niudicium Paridis spretaeque iniuria formae,\net genus invisum, et rapti Ganymedis honores.\nHis accensa super, iactatos aequore toto\nTroas, reliquias Danaum atque immitis Achilli,\narcebat longe Latio, multosque per annos\nerrabant, acti fatis, maria omnia circum.\nTantae molis erat Romanam condere gentem!",12],["virgil-aeneid","1.34","Vix e conspectu Siculae telluris in altum\nvela dabant laeti, et spumas salis aere ruebant,\ncum Iuno, aeternum servans sub pectore volnus,\nhaec secum: Mene incepto desistere victam,\nnec posse Italia Teucrorum avertere regem?\nQuippe vetor fatis. Pallasne exurere classem\nArgivum atque ipsos potuit submergere ponto,\nunius ob noxam et furias Aiacis Oilei?\nIpsa, Iovis rapidum iaculata e nubibus ignem,\ndisiecitque rates evertitque aequora ventis,\nillum expirantem transfixo pectore flammas\nturbine corripuit scopuloque infixit acuto.\nAst ego, quae divom incedo regina, Iovisque\net soror et coniunx, una cum gente tot annos\nbella gero! Et quisquam numen Iunonis adoret\npraeterea, aut supplex aris imponet honorem?",34],["virgil-aeneid","1.50","Talia flammato secum dea corde volutans\nnimborum in patriam, loca feta furentibus austris,\nAeoliam venit. Hic vasto rex Aeolus antro\nluctantes ventos tempestatesque sonoras\nimperio premit ac vinclis et carcere frenat.\nIlli indignantes magno cum murmure montis\ncircum claustra fremunt; celsa sedet Aeolus arce\nsceptra tenens, mollitque animos et temperat iras.\nNi faciat, maria ac terras caelumque profundum\nquippe ferant rapidi secum verrantque per auras.\nSed pater omnipotens speluncis abdidit atris,\nhoc metuens, molemque et montis insuper altos\nimposuit, regemque dedit, qui foedere certo\net premere et laxas sciret dare iussus habenas.\nAd quem tum Iuno supplex his vocibus usa est:",50],["virgil-aeneid","1.65","Aeole, namque tibi divom pater atque hominum rex\net mulcere dedit fluctus et tollere vento,\ngens inimica mihi Tyrrhenum navigat aequor,\nIlium in Italiam portans victosque Penates:\nincute vim ventis submersasque obrue puppes,\naut age diversos et disiice corpora ponto.\nSunt mihi bis septem praestanti corpore nymphae,\nquarum quae forma pulcherrima Deiopea,\nconubio iungam stabili propriamque dicabo,\nomnis ut tecum meritis pro talibus annos\nexigat, et pulchra faciat te prole parentem.",65],["virgil-aeneid","1.76","Aeolus haec contra: Tuus, O regina, quid optes\nexplorare labor; mihi iussa capessere fas est.\nTu mihi, quodcumque hoc regni, tu sceptra Iovemque\nconcilias, tu das epulis accumbere divom,\nnimborumque facis tempestatumque potentem.",76],["virgil-aeneid","1.81","Haec ubi dicta, cavum conversa cuspide montem\nimpulit in latus: ac venti, velut agmine facto,\nqua data porta, ruunt et terras turbine perflant.\nIncubuere mari, totumque a sedibus imis\nuna Eurusque Notusque ruunt creberque procellis\nAfricus, et vastos volvunt ad litora fluctus.\nInsequitur clamorque virum stridorque rudentum.\nEripiunt subito nubes caelumque diemque\nTeucrorum ex oculis; ponto nox incubat atra.\nIntonuere poli, et crebris micat ignibus aether,\npraesentemque viris intentant omnia mortem.\nExtemplo Aeneae solvuntur frigore membra:\ningemit, et duplicis tendens ad sidera palmas\ntalia voce refert: O terque quaterque beati,\nquis ante ora patrum Troiae sub moenibus altis\ncontigit oppetere! O Danaum fortissime gentis\nTydide! Mene Iliacis occumbere campis\nnon potuisse, tuaque animam hanc effundere dextra,\nsaevus ubi Aeacidae telo iacet Hector, ubi ingens\nSarpedon, ubi tot Simois correpta sub undis\nscuta virum galeasque et fortia corpora volvit?",81],["virgil-aeneid","1.102","Talia iactanti stridens Aquilone procella\nvelum adversa ferit, fluctusque ad sidera tollit.\nFranguntur remi; tum prora avertit, et undis\ndat latus; insequitur cumulo praeruptus aquae mons.\nHi summo in fluctu pendent; his unda dehiscens\nterram inter fluctus aperit; furit aestus harenis.\nTris Notus abreptas in saxa latentia torquet—\nsaxa vocant Itali mediis quae in fluctibus aras—\ndorsum immane mari summo; tris Eurus ab alto\nin brevia et Syrtis urguet, miserabile visu,\ninliditque vadis atque aggere cingit harenae.\nUnam, quae Lycios fidumque vehebat Oronten,\nipsius ante oculos ingens a vertice pontus\nin puppim ferit: excutitur pronusque magister\nvolvitur in caput; ast illam ter fluctus ibidem\ntorquet agens circum, et rapidus vorat aequore vortex.\nAdparent rari nantes in gurgite vasto,\narma virum, tabulaeque, et Troia gaza per undas.\nIam validam Ilionei navem, iam fortis Achati,\net qua vectus Abas, et qua grandaevus Aletes,\nvicit hiems; laxis laterum compagibus omnes\naccipiunt inimicum imbrem, rimisque fatiscunt.",102],["virgil-aeneid","1.124","Interea magno misceri murmure pontum,\nemissamque hiemem sensit Neptunus, et imis\nstagna refusa vadis, graviter commotus; et alto\nprospiciens, summa placidum caput extulit unda.\nDisiectam Aeneae, toto videt aequore classem,\nfluctibus oppressos Troas caelique ruina,\nnec latuere doli fratrem Iunonis et irae.\nEurum ad se Zephyrumque vocat, dehinc talia fatur:",124],["virgil-aeneid","1.132","Tantane vos generis tenuit fiducia vestri?\nIam caelum terramque meo sine numine, venti,\nmiscere, et tantas audetis tollere moles?\nQuos ego—sed motos praestat componere fluctus.\nPost mihi non simili poena commissa luetis.\nMaturate fugam, regique haec dicite vestro:\nnon illi imperium pelagi saevumque tridentem,\nsed mihi sorte datum. Tenet ille immania saxa,\nvestras, Eure, domos; illa se iactet in aula\nAeolus, et clauso ventorum carcere regnet.",132],["virgil-aeneid","1.142","Sic ait, et dicto citius tumida aequora placat,\ncollectasque fugat nubes, solemque reducit.\nCymothoe simul et Triton adnixus acuto\ndetrudunt navis scopulo; levat ipse tridenti;\net vastas aperit syrtis, et temperat aequor,\natque rotis summas levibus perlabitur undas.\nAc veluti magno in populo cum saepe coorta est\nseditio, saevitque animis ignobile volgus,\niamque faces et saxa volant—furor arma ministrat;\ntum, pietate gravem ac meritis si forte virum quem\nconspexere, silent, arrectisque auribus adstant;\nille regit dictis animos, et pectora mulcet,—\nsic cunctus pelagi cecidit fragor, aequora postquam\nprospiciens genitor caeloque invectus aperto\nflectit equos, curruque volans dat lora secundo.",142],["virgil-aeneid","1.157","Defessi Aeneadae, quae proxima litora, cursu\ncontendunt petere, et Libyae vertuntur ad oras.\nEst in secessu longo locus: insula portum\nefficit obiectu laterum, quibus omnis ab alto\nfrangitur inque sinus scindit sese unda reductos.\nHinc atque hinc vastae rupes geminique minantur\nin caelum scopuli, quorum sub vertice late\naequora tuta silent; tum silvis scaena coruscis\ndesuper horrentique atrum nemus imminet umbra.\nFronte sub adversa scopulis pendentibus antrum,\nintus aquae dulces vivoque sedilia saxo,\nnympharum domus: hic fessas non vincula navis\nulla tenent, unco non alligat ancora morsu.\nHuc septem Aeneas collectis navibus omni\nex numero subit; ac magno telluris amore\negressi optata potiuntur Troes harena,\net sale tabentis artus in litore ponunt.\nAc primum silici scintillam excudit Achates,\nsuccepitque ignem foliis, atque arida circum\nnutrimenta dedit, rapuitque in fomite flammam.\nTum Cererem corruptam undis Cerealiaque arma\nexpediunt fessi rerum, frugesque receptas\net torrere parant flammis et frangere saxo.",157],["virgil-aeneid","1.180","Aeneas scopulum interea conscendit, et omnem\nprospectum late pelago petit, Anthea si quem\niactatum vento videat Phrygiasque biremis,\naut Capyn, aut celsis in puppibus arma Caici.\nNavem in conspectu nullam, tris litore cervos\nprospicit errantis; hos tota armenta sequuntur\na tergo, et longum per vallis pascitur agmen.\nConstitit hic, arcumque manu celerisque sagittas\ncorripuit, fidus quae tela gerebat Achates;\nductoresque ipsos primum, capita alta ferentis\ncornibus arboreis, sternit, tum volgus, et omnem\nmiscet agens telis nemora inter frondea turbam;\nnec prius absistit, quam septem ingentia victor\ncorpora fundat humi, et numerum cum navibus aequet.\nHinc portum petit, et socios partitur in omnes.\nVina bonus quae deinde cadis onerarat Acestes\nlitore Trinacrio dederatque abeuntibus heros,\ndividit, et dictis maerentia pectora mulcet:",180],["virgil-aeneid","1.198","O socii—neque enim ignari sumus ante malorum—\nO passi graviora, dabit deus his quoque finem.\nVos et Scyllaeam rabiem penitusque sonantis\naccestis scopulos, vos et Cyclopea saxa\nexperti: revocate animos, maestumque timorem\nmittite: forsan et haec olim meminisse iuvabit.\nPer varios casus, per tot discrimina rerum\ntendimus in Latium; sedes ubi fata quietas\nostendunt; illic fas regna resurgere Troiae.\nDurate, et vosmet rebus servate secundis.",198],["virgil-aeneid","1.208","Talia voce refert, curisque ingentibus aeger\nspem voltu simulat, premit altum corde dolorem.\nIlli se praedae accingunt, dapibusque futuris;\ntergora deripiunt costis et viscera nudant;\npars in frusta secant veribusque trementia figunt;\nlitore aena locant alii, flammasque ministrant.\nTum victu revocant vires, fusique per herbam\nimplentur veteris Bacchi pinguisque ferinae.\nPostquam exempta fames epulis mensaeque remotae,\namissos longo socios sermone requirunt,\nspemque metumque inter dubii, seu vivere credant,\nsive extrema pati nec iam exaudire vocatos.\nPraecipue pius Aeneas nunc acris Oronti,\nnunc Amyci casum gemit et crudelia secum\nfata Lyci, fortemque Gyan, fortemque Cloanthum.",208],["virgil-aeneid","1.223","Et iam finis erat, cum Iuppiter aethere summo\ndespiciens mare velivolum terrasque iacentis\nlitoraque et latos populos, sic vertice caeli\nconstitit, et Libyae defixit lumina regnis.\nAtque illum talis iactantem pectore curas\ntristior et lacrimis oculos suffusa nitentis\nadloquitur Venus: O qui res hominumque deumque\naeternis regis imperiis, et fulmine terres,\nquid meus Aeneas in te committere tantum,\nquid Troes potuere, quibus, tot funera passis,\ncunctus ob Italiam terrarum clauditur orbis?\nCerte hinc Romanos olim, volventibus annis,\nhinc fore ductores, revocato a sanguine Teucri,\nqui mare, qui terras omni dicione tenerent,\npollicitus, quae te, genitor, sententia vertit?\nHoc equidem occasum Troiae tristisque ruinas\nsolabar, fatis contraria fata rependens;\nnunc eadem fortuna viros tot casibus actos\ninsequitur. Quem das finem, rex magne, laborum?\nAntenor potuit, mediis elapsus Achivis,\nIllyricos penetrare sinus, atque intima tutus\nregna Liburnorum, et fontem superare Timavi,\nunde per ora novem vasto cum murmure montis\nit mare proruptum et pelago premit arva sonanti.\nHic tamen ille urbem Patavi sedesque locavit\nTeucrorum, et genti nomen dedit, armaque fixit\nTroia; nunc placida compostus pace quiescit:\nnos, tua progenies, caeli quibus adnuis arcem,\nnavibus (infandum!) amissis, unius ob iram\nprodimur atque Italis longe disiungimur oris.\nHic pietatis honos? Sic nos in sceptra reponis?",223],["virgil-aeneid","1.254","Olli subridens hominum sator atque deorum,\nvoltu, quo caelum tempestatesque serenat,\noscula libavit natae, dehinc talia fatur:\nParce metu, Cytherea: manent immota tuorum\nfata tibi; cernes urbem et promissa Lavini\nmoenia, sublimemque feres ad sidera caeli\nmagnanimum Aenean; neque me sententia vertit.\nHic tibi (fabor enim, quando haec te cura remordet,\nlongius et volvens fatorum arcana movebo)\nbellum ingens geret Italia, populosque feroces\ncontundet, moresque viris et moenia ponet,\ntertia dum Latio regnantem viderit aestas,\nternaque transierint Rutulis hiberna subactis.\nAt puer Ascanius, cui nunc cognomen Iulo\nadditur,—Ilus erat, dum res stetit Ilia regno,—\ntriginta magnos volvendis mensibus orbis\nimperio explebit, regnumque ab sede Lavini\ntransferet, et longam multa vi muniet Albam.",254],["virgil-aeneid","1.272","Hic iam ter centum totos regnabitur annos\ngente sub Hectorea, donec regina sacerdos,\nMarte gravis, geminam partu dabit Ilia prolem.\nInde lupae fulvo nutricis tegmine laetus\nRomulus excipiet gentem, et Mavortia condet\nmoenia, Romanosque suo de nomine dicet.\nHis ego nec metas rerum nec tempora pono;\nimperium sine fine dedi. Quin aspera Iuno,\nquae mare nunc terrasque metu caelumque fatigat,\nconsilia in melius referet, mecumque fovebit\nRomanos rerum dominos gentemque togatam:\nsic placitum. Veniet lustris labentibus aetas,\ncum domus Assaraci Phthiam clarasque Mycenas\nservitio premet, ac victis dominabitur Argis.\nNascetur pulchra Troianus origine Caesar,\nimperium oceano, famam qui terminet astris,—\nIulius, a magno demissum nomen Iulo.\nHunc tu olim caelo, spoliis Orientis onustum,\naccipies secura; vocabitur hic quoque votis.\nAspera tum positis mitescent saecula bellis;\ncana Fides, et Vesta, Remo cum fratre Quirinus,\niura dabunt; dirae ferro et compagibus artis\nclaudentur Belli portae; Furor impius intus,\nsaeva sedens super arma, et centum vinctus aenis\npost tergum nodis, fremet horridus ore cruento.",272],["virgil-aeneid","1.297","Haec ait, et Maia genitum demittit ab alto,\nut terrae, utque novae pateant Karthaginis arces\nhospitio Teucris, ne fati nescia Dido\nfinibus arceret: volat ille per aera magnum\nremigio alarum, ac Libyae citus adstitit oris.\nEt iam iussa facit, ponuntque ferocia Poeni\ncorda volente deo; in primis regina quietum\naccipit in Teucros animum mentemque benignam.",297],["virgil-aeneid","1.305","At pius Aeneas, per noctem plurima volvens,\nut primum lux alma data est, exire locosque\nexplorare novos, quas vento accesserit oras,\nqui teneant, nam inculta videt, hominesne feraene,\nquaerere constituit, sociisque exacta referre\nClassem in convexo nemorum sub rupe cavata\narboribus clausam circum atque horrentibus umbris\nocculit; ipse uno graditur comitatus Achate,\nbina manu lato crispans hastilia ferro.\nCui mater media sese tulit obvia silva,\nvirginis os habitumque gerens, et virginis arma\nSpartanae, vel qualis equos Threissa fatigat\nHarpalyce, volucremque fuga praevertitur Hebrum.\nNamque umeris de more habilem suspenderat arcum\nvenatrix, dederatque comam diffundere ventis,\nnuda genu, nodoque sinus collecta fluentis.\nAc prior, Heus inquit iuvenes, monstrate mearum\nvidistis si quam hic errantem forte sororum,\nsuccinctam pharetra et maculosae tegmine lyncis,\naut spumantis apri cursum clamore prementem.",305],["virgil-aeneid","1.325","Sic Venus; et Veneris contra sic filius orsus:\nNulla tuarum audita mihi neque visa sororum—\nO quam te memorem, virgo? Namque haud tibi voltus\nmortalis, nec vox hominem sonat: O, dea certe—\nan Phoebi soror? an nympharum sanguinis una?—\nsis felix, nostrumque leves, quaecumque, laborem,\net, quo sub caelo tandem, quibus orbis in oris\niactemur, doceas. Ignari hominumque locorumque\nerramus, vento huc vastis et fluctibus acti:\nmulta tibi ante aras nostra cadet hostia dextra.",325],["virgil-aeneid","1.335","Tum Venus: Haud equidem tali me dignor honore;\nvirginibus Tyriis mos est gestare pharetram,\npurpureoque alte suras vincire cothurno.\nPunica regna vides, Tyrios et Agenoris urbem;\nsed fines Libyci, genus intractabile bello.\nImperium Dido Tyria regit urbe profecta,\ngermanum fugiens. Longa est iniuria, longae\nambages; sed summa sequar fastigia rerum.\nHuic coniunx Sychaeus erat, ditissimus agri\nPhoenicum, et magno miserae dilectus amore,\ncui pater intactam dederat, primisque iugarat\nominibus. Sed regna Tyri germanus habebat\nPygmalion, scelere ante alios immanior omnes.\nQuos inter medius venit furor. Ille Sychaeum\nimpius ante aras, atque auri caecus amore,\nclam ferro incautum superat, securus amorum\ngermanae; factumque diu celavit, et aegram,\nmulta malus simulans, vana spe lusit amantem.\nIpsa sed in somnis inhumati venit imago\nconiugis, ora modis attollens pallida miris,\ncrudeles aras traiectaque pectora ferro\nnudavit, caecumque domus scelus omne retexit.\nTum celerare fugam patriaque excedere suadet,\nauxiliumque viae veteres tellure recludit\nthesauros, ignotum argenti pondus et auri.\nHis commota fugam Dido sociosque parabat:\nconveniunt, quibus aut odium crudele tyranni\naut metus acer erat; navis, quae forte paratae,\ncorripiunt, onerantque auro: portantur avari\nPygmalionis opes pelago; dux femina facti.\nDevenere locos, ubi nunc ingentia cernis\nmoenia surgentemque novae Karthaginis arcem,\nmercatique solum, facti de nomine Byrsam,\ntaurino quantum possent circumdare tergo.\nSed vos qui tandem, quibus aut venistis ab oris,\nquove tenetis iter? Quaerenti talibus ille\nsuspirans, imoque trahens a pectore vocem:",335],["virgil-aeneid","1.372","O dea, si prima repetens ab origine pergam,\net vacet annalis nostrorum audire laborum,\nante diem clauso componat Vesper Olympo.\nNos Troia antiqua, si vestras forte per auris\nTroiae nomen iit, diversa per aequora vectos\nforte sua Libycis tempestas adpulit oris.\nSum pius Aeneas, raptos qui ex hoste Penates\nclasse veho mecum, fama super aethera notus.\nItaliam quaero patriam et genus ab Iove summo.\nBis denis Phrygium conscendi navibus aequor,\nmatre dea monstrante viam, data fata secutus;\nvix septem convolsae undis Euroque supersunt.\nIpse ignotus, egens, Libyae deserta peragro,\nEuropa atque Asia pulsus. Nec plura querentem\npassa Venus medio sic interfata dolore est:",372],["virgil-aeneid","1.387","Quisquis es, haud, credo, invisus caelestibus auras\nvitalis carpis, Tyriam qui adveneris urbem.\nPerge modo, atque hinc te reginae ad limina perfer,\nNamque tibi reduces socios classemque relatam\nnuntio, et in tutum versis aquilonibus actam,\nni frustra augurium vani docuere parentes.\nAspice bis senos laetantis agmine cycnos,\naetheria quos lapsa plaga Iovis ales aperto\nturbabat caelo; nunc terras ordine longo\naut capere, aut captas iam despectare videntur:\nut reduces illi ludunt stridentibus alis,\net coetu cinxere polum, cantusque dedere,\nhaud aliter puppesque tuae pubesque tuorum\naut portum tenet aut pleno subit ostia velo.\nPerge modo, et, qua te ducit via, dirige gressum.",387],["virgil-aeneid","1.402","Dixit, et avertens rosea cervice refulsit,\nambrosiaeque comae divinum vertice odorem\nspiravere, pedes vestis defluxit ad imos,\net vera incessu patuit dea. Ille ubi matrem\nadgnovit, tali fugientem est voce secutus:\nQuid natum totiens, crudelis tu quoque, falsis\nludis imaginibus? Cur dextrae iungere dextram\nnon datur, ac veras audire et reddere voces?\nTalibus incusat, gressumque ad moenia tendit:\nat Venus obscuro gradientes aere saepsit,\net multo nebulae circum dea fudit amictu,\ncernere ne quis eos, neu quis contingere posset,\nmolirive moram, aut veniendi poscere causas.\nIpsa Paphum sublimis abit, sedesque revisit\nlaeta suas, ubi templum illi, centumque Sabaeo\nture calent arae, sertisque recentibus halant.",402],["virgil-aeneid","1.418","Corripuere viam interea, qua semita monstrat.\nIamque ascendebant collem, qui plurimus urbi\nimminet, adversasque adspectat desuper arces.\nMiratur molem Aeneas, magalia quondam,\nmiratur portas strepitumque et strata viarum.\nInstant ardentes Tyrii pars ducere muros,\nmolirique arcem et manibus subvolvere saxa,\npars optare locum tecto et concludere sulco.\nIura magistratusque legunt sanctumque senatum;\nhic portus alii effodiunt; hic alta theatris\nfundamenta locant alii, immanisque columnas\nrupibus excidunt, scaenis decora alta futuris.\nQualis apes aestate nova per florea rura\nexercet sub sole labor, cum gentis adultos\neducunt fetus, aut cum liquentia mella\nstipant et dulci distendunt nectare cellas,\naut onera accipiunt venientum, aut agmine facto\nignavom fucos pecus a praesepibus arcent:\nfervet opus, redolentque thymo fragrantia mella.\nO fortunati, quorum iam moenia surgunt!\nAeneas ait, et fastigia suspicit urbis.\nInfert se saeptus nebula, mirabile dictu,\nper medios, miscetque viris, neque cernitur ulli.",418],["virgil-aeneid","1.441","Lucus in urbe fuit media, laetissimus umbra,\nquo primum iactati undis et turbine Poeni\neffodere loco signum, quod regia Iuno\nmonstrarat, caput acris equi; sic nam fore bello\negregiam et facilem victu per saecula gentem.\nHic templum Iunoni ingens Sidonia Dido\ncondebat, donis opulentum et numine divae,\naerea cui gradibus surgebant limina, nexaeque\naere trabes, foribus cardo stridebat aenis.\nHoc primum in luco nova res oblata timorem\nleniit, hic primum Aeneas sperare salutem\nausus, et adflictis melius confidere rebus.\nNamque sub ingenti lustrat dum singula templo,\nreginam opperiens, dum, quae fortuna sit urbi,\nartificumque manus inter se operumque laborem\nmiratur, videt Iliacas ex ordine pugnas,\nbellaque iam fama totum volgata per orbem,\nAtridas, Priamumque, et saevum ambobus Achillem.\nConstitit, et lacrimans, Quis iam locus inquit Achate,\nquae regio in terris nostri non plena laboris?\nEn Priamus! Sunt hic etiam sua praemia laudi;\nsunt lacrimae rerum et mentem mortalia tangunt.\nSolve metus; feret haec aliquam tibi fama salutem.",441],["virgil-aeneid","1.464","Sic ait, atque animum pictura pascit inani,\nmulta gemens, largoque umectat flumine voltum.\nNamque videbat, uti bellantes Pergama circum\nhac fugerent Graii, premeret Troiana iuventus,\nhac Phryges, instaret curru cristatus Achilles.\nNec procul hinc Rhesi niveis tentoria velis\nadgnoscit lacrimans, primo quae prodita somno\nTydides multa vastabat caede cruentus,\nardentisque avertit equos in castra, prius quam\npabula gustassent Troiae Xanthumque bibissent.\nParte alia fugiens amissis Troilus armis,\ninfelix puer atque impar congressus Achilli,\nfertur equis, curruque haeret resupinus inani,\nlora tenens tamen; huic cervixque comaeque trahuntur\nper terram, et versa pulvis inscribitur hasta.\nInterea ad templum non aequae Palladis ibant\ncrinibus Iliades passis peplumque ferebant,\nsuppliciter tristes et tunsae pectora palmis;\ndiva solo fixos oculos aversa tenebat.\nTer circum Iliacos raptaverat Hectora muros,\nexanimumque auro corpus vendebat Achilles.\nTum vero ingentem gemitum dat pectore ab imo,\nut spolia, ut currus, utque ipsum corpus amici,\ntendentemque manus Priamum conspexit inermis.\nSe quoque principibus permixtum adgnovit Achivis,\nEoasque acies et nigri Memnonis arma.\nDucit Amazonidum lunatis agmina peltis\nPenthesilea furens, mediisque in milibus ardet,\naurea subnectens exsertae cingula mammae,\nbellatrix, audetque viris concurrere virgo.",464],["virgil-aeneid","1.494","Haec dum Dardanio Aeneae miranda videntur,\ndum stupet, obtutuque haeret defixus in uno,\nregina ad templum, forma pulcherrima Dido,\nincessit magna iuvenum stipante caterva.\nQualis in Eurotae ripis aut per iuga Cynthi\nexercet Diana choros, quam mille secutae\nhinc atque hinc glomerantur oreades; illa pharetram\nfert umero, gradiensque deas supereminet omnis:\nLatonae tacitum pertemptant gaudia pectus:\ntalis erat Dido, talem se laeta ferebat\nper medios, instans operi regnisque futuris.\nTum foribus divae, media testudine templi,\nsaepta armis, solioque alte subnixa resedit.\nIura dabat legesque viris, operumque laborem\npartibus aequabat iustis, aut sorte trahebat:\ncum subito Aeneas concursu accedere magno\nAnthea Sergestumque videt fortemque Cloanthum,\nTeucrorumque alios, ater quos aequore turbo\ndispulerat penitusque alias avexerat oras.\nObstipuit simul ipse simul perculsus Achates\nlaetitiaque metuque; avidi coniungere dextras\nardebant; sed res animos incognita turbat.\nDissimulant, et nube cava speculantur amicti,\nquae fortuna viris, classem quo litore linquant,\nquid veniant; cunctis nam lecti navibus ibant,\norantes veniam, et templum clamore petebant.",494],["virgil-aeneid","1.520","Postquam introgressi et coram data copia fandi,\nmaxumus Ilioneus placido sic pectore coepit:\nO Regina, novam cui condere Iuppiter urbem\niustitiaque dedit gentis frenare superbas,\nTroes te miseri, ventis maria omnia vecti,\noramus, prohibe infandos a navibus ignis,\nparce pio generi, et propius res aspice nostras.\nNon nos aut ferro Libycos populare Penatis\nvenimus, aut raptas ad litora vertere praedas;\nnon ea vis animo, nec tanta superbia victis.\nEst locus, Hesperiam Grai cognomine dicunt,\nterra antiqua, potens armis atque ubere glaebae;\nOenotri coluere viri; nunc fama minores\nItaliam dixisse ducis de nomine gentem.\nHic cursus fuit:\ncum subito adsurgens fluctu nimbosus Orion\nin vada caeca tulit, penitusque procacibus austris\nperque undas, superante salo, perque invia saxa\ndispulit; huc pauci vestris adnavimus oris.\nQuod genus hoc hominum? Quaeve hunc tam barbara morem\npermittit patria? Hospitio prohibemur harenae;\nbella cient, primaque vetant consistere terra.\nSi genus humanum et mortalia temnitis arma\nat sperate deos memores fandi atque nefandi.",520],["virgil-aeneid","1.544","Rex erat Aeneas nobis, quo iustior alter,\nnec pietate fuit, nec bello maior et armis.\nQuem si fata virum servant, si vescitur aura\naetheria, neque adhuc crudelibus occubat umbris,\nnon metus; officio nec te certasse priorem\npaeniteat. Sunt et Siculis regionibus urbes\narvaque, Troianoque a sanguine clarus Acestes.\nQuassatam ventis liceat subducere classem,\net silvis aptare trabes et stringere remos:\nsi datur Italiam, sociis et rege recepto,\ntendere, ut Italiam laeti Latiumque petamus;\nsin absumpta salus, et te, pater optume Teucrum,\npontus habet Lybiae, nec spes iam restat Iuli,\nat freta Sicaniae saltem sedesque paratas,\nunde huc advecti, regemque petamus Acesten.\nTalibus Ilioneus; cuncti simul ore fremebant\nDardanidae.",544],["virgil-aeneid","1.561","Tum breviter Dido, voltum demissa, profatur:\nSolvite corde metum, Teucri, secludite curas.\nRes dura et regni novitas me talia cogunt\nmoliri, et late finis custode tueri.\nQuis genus Aeneadum, quis Troiae nesciat urbem,\nvirtutesque virosque, aut tanti incendia belli?\nNon obtusa adeo gestamus pectora Poeni,\nnec tam aversus equos Tyria Sol iungit ab urbe.\nSeu vos Hesperiam magnam Saturniaque arva,\nsive Erycis finis regemque optatis Acesten,\nauxilio tutos dimittam, opibusque iuvabo.\nVoltis et his mecum pariter considere regnis;\nurbem quam statuo vestra est, subducite navis;\nTros Tyriusque mihi nullo discrimine agetur.\nAtque utinam rex ipse Noto compulsus eodem\nadforet Aeneas! Equidem per litora certos\ndimittam et Libyae lustrare extrema iubebo,\nsi quibus eiectus silvis aut urbibus errat.",561],["virgil-aeneid","1.579","His animum arrecti dictis et fortis Achates\net pater Aeneas iamdudum erumpere nubem\nardebant. Prior Aenean compellat Achates:\nNate dea, quae nunc animo sententia surgit?\nomnia tuta vides, classem sociosque receptos.\nUnus abest, medio in fluctu quem vidimus ipsi\nsubmersum; dictis respondent cetera matris.\nVix ea fatus erat, cum circumfusa repente\nscindit se nubes et in aethera purgat apertum.\nRestitit Aeneas claraque in luce refulsit,\nos umerosque deo similis; namque ipsa decoram\ncaesariem nato genetrix lumenque iuventae\npurpureum et laetos oculis adflarat honores:\nquale manus addunt ebori decus, aut ubi flavo\nargentum Pariusve lapis circumdatur auro.\nTum sic reginam adloquitur, cunctisque repente\nimprovisus ait: Coram, quem quaeritis, adsum,\nTroius Aeneas, Lybicis ereptus ab undis.\nO sola infandos Troiae miserata labores,\nquae nos, reliquias Danaum, terraeque marisque\nomnibus exhaustos iam casibus, omnium egenos,\nurbe, domo, socias, grates persolvere dignas\nnon opis est nostrae, Dido, nec quicquid ubique est\ngentis Dardaniae, magnum quae sparsa per orbem.\nDi tibi, si qua pios respectant numina, si quid\nusquam iustitia est et mens sibi conscia recti,\npraemia digna ferant. Quae te tam laeta tulerunt\nsaecula? Qui tanti talem genuere parentes?\nIn freta dum fluvii current, dum montibus umbrae\nlustrabunt convexa, polus dum sidera pascet,\nsemper honos nomenque tuum laudesque manebunt,\nquae me cumque vocant terrae. Sic fatus, amicum\nIlionea petit dextra, laevaque Serestum,\npost alios, fortemque Gyan fortemque Cloanthum.",579],["virgil-aeneid","1.613","Obstipuit primo aspectu Sidonia Dido,\ncasu deinde viri tanto, et sic ore locuta est:\nQuis te, nate dea, per tanta pericula casus\ninsequitur? Quae vis immanibus applicat oris?\nTune ille Aeneas, quem Dardanio Anchisae\nalma Venus Phrygii genuit Simoentis ad undam?\nAtque equidem Teucrum memini Sidona venire\nfinibus expulsum patriis, nova regna petentem\nauxilio Beli; genitor tum Belus opimam\nvastabat Cyprum, et victor dicione tenebat.\nTempore iam ex illo casus mihi cognitus urbis\nTroianae nomenque tuum regesque Pelasgi.\nIpse hostis Teucros insigni laude ferebat,\nseque ortum antiqua Teucrorum ab stirpe volebat.\nQuare agite, O tectis, iuvenes, succedite nostris.\nMe quoque per multos similis fortuna labores\niactatam hac demum voluit consistere terra.\nNon ignara mali, miseris succurrere disco.\nSic memorat; simul Aenean in regia ducit\ntecta, simul divom templis indicit honorem.\nNec minus interea sociis ad litora mittit\nviginti tauros, magnorum horrentia centum\nterga suum, pinguis centum cum matribus agnos,\nmunera laetitiamque dii.\nAt domus interior regali splendida luxu\ninstruitur, mediisque parant convivia tectis:\narte laboratae vestes ostroque superbo,\ningens argentum mensis, caelataque in auro\nfortia facta patrum, series longissima rerum\nper tot ducta viros antiqua ab origine gentis.",613],["virgil-aeneid","1.643","Aeneas (neque enim patrius consistere mentem\npassus amor) rapidum ad navis praemittit Achaten,\nAscanio ferat haec, ipsumque ad moenia ducat;\nomnis in Ascanio cari stat cura parentis.\nMunera praeterea, Iliacis erepta ruinis,\nferre iubet, pallam signis auroque rigentem,\net circumtextum croceo velamen acantho,\nornatus Argivae Helenae, quos illa Mycenis,\nPergama cum peteret inconcessosque hymenaeos,\nextulerat, matris Ledae mirabile donum:\npraeterea sceptrum, Ilione quod gesserat olim,\nmaxima natarum Priami, colloque monile\nbacatum, et duplicem gemmis auroque coronam.\nHaec celerans ita ad naves tendebat Achates.",643],["virgil-aeneid","1.657","At Cytherea novas artes, nova pectore versat\nConsilia, ut faciem mutatus et ora Cupido\npro dulci Ascanio veniat, donisque furentem\nincendat reginam, atque ossibus implicet ignem;\nquippe domum timet ambiguam Tyriosque bilinguis;\nurit atrox Iuno, et sub noctem cura recursat.\nErgo his aligerum dictis adfatur Amorem:\nNate, meae vires, mea magna potentia solus,\nnate, patris summi qui tela Typhoia temnis,\nad te confugio et supplex tua numina posco.\nFrater ut Aeneas pelago tuus omnia circum\nlitora iactetur odiis Iunonis iniquae,\nnota tibi, et nostro doluisti saepe dolore.\nHunc Phoenissa tenet Dido blandisque moratur\nvocibus; et vereor, quo se Iunonia vertant\nhospitia; haud tanto cessabit cardine rerum.\nQuocirca capere ante dolis et cingere flamma\nreginam meditor, ne quo se numine mutet,\nsed magno Aeneae mecum teneatur amore.\nQua facere id possis, nostram nunc accipe mentem.\nRegius accitu cari genitoris ad urbem\nSidoniam puer ire parat, mea maxima cura,\ndona ferens, pelago et flammis restantia Troiae:\nhunc ego sopitum somno super alta Cythera\naut super Idalium sacrata sede recondam,\nne qua scire dolos mediusve occurrere possit.\nTu faciem illius noctem non amplius unam\nfalle dolo, et notos pueri puer indue voltus,\nut, cum te gremio accipiet laetissima Dido\nregalis inter mensas laticemque Lyaeum,\ncum dabit amplexus atque oscula dulcia figet,\noccultum inspires ignem fallasque veneno.\nParet Amor dictis carae genetricis, et alas\nexuit, et gressu gaudens incedit Iuli.\nAt Venus Ascanio placidam per membra quietem\ninrigat, et fotum gremio dea tollit in altos\nIdaliae lucos, ubi mollis amaracus illum\nfloribus et dulci adspirans complectitur umbra.",657],["virgil-aeneid","1.695","Iamque ibat dicto parens et dona Cupido\nregia portabat Tyriis, duce laetus Achate.\nCum venit, aulaeis iam se regina superbis\naurea composuit sponda mediamque locavit.\nIam pater Aeneas et iam Troiana iuventus\nconveniunt, stratoque super discumbitur ostro.\nDant famuli manibus lymphas, Cereremque canistris\nexpediunt, tonsisque ferunt mantelia villis.\nQuinquaginta intus famulae, quibus ordine longam\ncura penum struere, et flammis adolere Penatis;\ncentum aliae totidemque pares aetate ministri,\nqui dapibus mensas onerent et pocula ponant.\nNec non et Tyrii per limina laeta frequentes\nconvenere, toris iussi discumbere pictis.\nMirantur dona Aeneae, mirantur Iulum\nflagrantisque dei voltus simulataque verba,\npallamque et pictum croceo velamen acantho.\nPraecipue infelix, pesti devota futurae,\nexpleri mentem nequit ardescitque tuendo\nPhoenissa, et pariter puero donisque movetur.\nIlle ubi complexu Aeneae colloque pependit\net magnum falsi implevit genitoris amorem,\nreginam petit haec oculis, haec pectore toto\nhaeret et interdum gremio fovet, inscia Dido,\ninsidat quantus miserae deus; at memor ille\nmatris Acidaliae paulatim abolere Sychaeum\nincipit, et vivo temptat praevertere amore\niam pridem resides animos desuetaque corda.",695],["virgil-aeneid","1.723","Postquam prima quies epulis, mensaeque remotae,\ncrateras magnos statuunt et vina coronant.\nFit strepitus tectis, vocemque per ampla volutant\natria; dependent lychni laquearibus aureis\nincensi, et noctem flammis funalia vincunt.\nHic regina gravem gemmis auroque poposcit\nimplevitque mero pateram, quam Belus et omnes\na Belo soliti; tum facta silentia tectis:\nIuppiter, hospitibus nam te dare iura loquuntur,\nhunc laetum Tyriisque diem Troiaque profectis\nesse velis, nostrosque huius meminisse minores.\nAdsit laetitiae Bacchus dator, et bona Iuno;\net vos, O, coetum, Tyrii, celebrate faventes.\nDixit, et in mensam laticum libavit honorem,\nprimaque, libato, summo tenus attigit ore,\ntum Bitiae dedit increpitans; ille impiger hausit\nspumantem pateram, et pleno se proluit auro\npost alii proceres. Cithara crinitus Iopas\npersonat aurata, docuit quem maximus Atlas.\nHic canit errantem lunam solisque labores;\nunde hominum genus et pecudes; unde imber et ignes;\nArcturum pluviasque Hyadas geminosque Triones;\nquid tantum Oceano properent se tinguere soles\nhiberni, vel quae tardis mora noctibus obstet.\nIngeminant plausu Tyrii, Troesque sequuntur.\nNec non et vario noctem sermone trahebat\ninfelix Dido, longumque bibebat amorem,\nmulta super Priamo rogitans, super Hectore multa;\nnunc quibus Aurorae venisset filius armis,\nnunc quales Diomedis equi, nunc quantus Achilles.\nImmo age, et a prima dic, hospes, origine nobis\ninsidias, inquit, Danaum, casusque tuorum,\nerroresque tuos; nam te iam septima portat\nomnibus errantem terris et fluctibus aestas.",723],["virgil-aeneid","2.1","Conticuere omnes, intentique ora tenebant.\nInde toro pater Aeneas sic orsus ab alto:\nInfandum, regina, iubes renovare dolorem,\nTroianas ut opes et lamentabile regnum\neruerint Danai; quaeque ipse miserrima vidi,\net quorum pars magna fui. Quis talia fando\nMyrmidonum Dolopumve aut duri miles Ulixi\ntemperet a lacrimis? Et iam nox umida caelo\npraecipitat, suadentque cadentia sidera somnos.\nSed si tantus amor casus cognoscere nostros\net breviter Troiae supremum audire laborem,\nquamquam animus meminisse horret, luctuque refugit,\nincipiam.Fracti bello fatisque repulsi\nductores Danaum, tot iam labentibus annis,\ninstar montis equum divina Palladis arte\naedificant, sectaque intexunt abiete costas:\nvotum pro reditu simulant; ea fama vagatur.\nHuc delecta virum sortiti corpora furtim\nincludunt caeco lateri, penitusque cavernas\ningentis uterumque armato milite complent.",1],["virgil-aeneid","2.21","Est in conspectu Tenedos, notissima fama\ninsula, dives opum, Priami dum regna manebant,\nnunc tantum sinus et statio male fida carinis:\nhuc se provecti deserto in litore condunt.\nNos abiisse rati et vento petiisse Mycenas:\nergo omnis longo solvit se Teucria luctu;\npanduntur portae; iuvat ire et Dorica castra\ndesertosque videre locos litusque relictum.\nHic Dolopum manus, hic saevus tendebat Achilles;\nclassibus hic locus; hic acie certare solebant.\nPars stupet innuptae donum exitiale Minervae,\net molem mirantur equi; primusque Thymoetes\nduci intra muros hortatur et arce locari,\nsive dolo, seu iam Troiae sic fata ferebant.\nAt Capys, et quorum melior sententia menti,\naut pelago Danaum insidias suspectaque dona\npraecipitare iubent, subiectisque urere flammis,\naut terebrare cavas uteri et temptare latebras.\nScinditur incertum studia in contraria volgus.",21],["virgil-aeneid","2.40","Primus ibi ante omnis, magna comitante caterva,\nLaocoön ardens summa decurrit ab arce,\net procul: O miseri, quae tanta insania, cives?\nCreditis avectos hostis? Aut ulla putatis\ndona carere dolis Danaum? Sic notus Ulixes?\naut hoc inclusi ligno occultantur Achivi,\naut haec in nostros fabricata est machina muros\ninspectura domos venturaque desuper urbi,\naut aliquis latet error; equo ne credite, Teucri.\nQuicquid id est, timeo Danaos et dona ferentis.\nSic fatus, validis ingentem viribus hastam\nin latus inque feri curvam compagibus alvum\ncontorsit: stetit illa tremens, uteroque recusso\ninsonuere cavae gemitumque dedere cavernae.\nEt, si fata deum, si mens non laeva fuisset,\nimpulerat ferro Argolicas foedare latebras,\nTroiaque, nunc stares, Priamique arx alta, maneres.",40],["virgil-aeneid","2.57","Ecce, manus iuvenem interea post terga revinctum\npastores magno ad regem clamore trahebant\nDardanidae, qui se ignotum venientibus ultro,\nhoc ipsum ut strueret Troiamque aperiret Achivis,\nobtulerat, fidens animi atque in utrumque paratus,\nseu versare dolos, seu certae occumbere morti.\nUndique visendi studio Troiana iuventus\ncircumfusa ruit, certantque inludere capto.\nAccipe nunc Danaum insidias, et crimine ab uno\ndisce omnes.\nNamque ut conspectu in medio turbatus, inermis\nconstitit atque oculis Phrygia agmina circumspexit:\nHeu, quae nunc tellus inquit quae me aequora possunt\naccipere? Aut quid iam misero mihi denique restat,\ncui neque apud Danaos usquam locus, et super ipsi\nDardanidae infensi poenas cum sanguine poscunt?\nQuo gemitu conversi animi, compressus et omnis\nimpetus. Hortamur fari; quo sanguine cretus,\nquidve ferat, memoret, quae sit fiducia capto.\nIlle haec, deposita tandem formidine, fatur:",57],["virgil-aeneid","2.77","Cuncta equidem tibi, Rex, fuerit quodcumque, fatebor\nvera, inquit; neque me Argolica de gente negabo:\nhoc primum; nec, si miserum Fortuna Sinonem\nfinxit, vanum etiam mendacemque improba finget.\nFando aliquod si forte tuas pervenit ad auris\nBelidae nomen Palamedis et incluta fama\ngloria, quem falsa sub proditione Pelasgi\ninsontem infando indicio, quia bella vetabat,\ndemisere neci, nunc cassum lumine lugent.\nIlli me comitem et consanguinitate propinquum\npauper in arma pater primis huc misit ab annis,\ndum stabat regno incolumis regumque vigebat\nconsiliis, et nos aliquod nomenque decusque\ngessimus. Invidia postquam pellacis Ulixi—\nhaud ignota loquor—superis concessit ab oris,\nadflictus vitam in tenebris luctuque trahebam,\net casum insontis mecum indignabar amici.\nNec tacui demens, et me, fors si qua tulisset,\nsi patrios umquam remeassem victor ad Argos,\npromisi ultorem, et verbis odia aspera movi.\nHinc mihi prima mali labes, hinc semper Ulixes\ncriminibus terrere novis, hinc spargere voces\nin volgum ambiguas, et quaerere conscius arma.\nNec requievit enim, donec, Calchante ministro—\nsed quid ego haec autem nequiquam ingrata revolvo?\nQuidve moror, si omnis uno ordine habetis Achivos,\nidque audire sat est? Iamdudum sumite poenas,\nhoc Ithacus velit, et magno mercentur Atridae.",77],["virgil-aeneid","2.105","Tum vero ardemus scitari et quaerere causas,\nignari scelerum tantorum artisque Pelasgae.\nProsequitur pavitans, et ficto pectore fatur:\nSaepe fugam Danai Troia cupiere relicta\nmoliri, et longo fessi discedere bello;\nfecissentque utinam! Saepe illos aspera ponti\ninterclusit hiemps, et terruit Auster euntis.\nPraecipue, cum iam hic trabibus contextus acernis\nstaret equus, toto sonuerunt aethere nimbi.\nSuspensi Eurypylum scitantem oracula Phoebi\nmittimus, isque adytis haec tristia dicta reportat:\nSanguine placastis ventos et virgine caesa,\ncum primum Iliacas, Danai, venistis ad oras;\nsanguine quaerendi reditus, animaque litandum\nArgolica. Volgi quae vox ut venit ad auris,\nobstipuere animi, gelidusque per ima cucurrit\nossa tremor, cui fata parent, quem poscat Apollo.\nHic Ithacus vatem magno Calchanta tumultu\nprotrahit in medios; quae sint ea numina divom,\nflagitat; et mihi iam multi crudele canebant\nartificis scelus, et taciti ventura videbant.\nBis quinos silet ille dies, tectusque recusat\nprodere voce sua quemquam aut opponere morti.\nVix tandem, magnis Ithaci clamoribus actus,\ncomposito rumpit vocem, et me destinat arae.\nAdsensere omnes, et, quae sibi quisque timebat,\nunius in miseri exitium conversa tulere.\nIamque dies infanda aderat; mihi sacra parari,\net salsae fruges, et circum tempora vittae:\neripui, fateor, leto me, et vincula rupi,\nlimosoque lacu per noctem obscurus in ulva\ndelitui, dum vela darent, si forte dedissent.\nNec mihi iam patriam antiquam spes ulla videndi,\nnec dulcis natos exoptatumque parentem;\nquos illi fors et poenas ob nostra reposcent\neffugia, et culpam hanc miserorum morte piabunt.\nQuod te per superos et conscia numina veri,\nper si qua est quae restet adhuc mortalibus usquam\nintemerata fides, oro, miserere laborum\ntantorum, miserere animi non digna ferentis.",105],["virgil-aeneid","2.145","His lacrimis vitam damus, et miserescimus ultro.\nIpse viro primus manicas atque arta levari\nvincla iubet Priamus, dictisque ita fatur amicis:\nQuisquis es, amissos hinc iam obliviscere Graios;\nnoster eris, mihique haec edissere vera roganti:\nQuo molem hanc immanis equi statuere? Quis auctor?\nQuidve petunt? Quae religio, aut quae machina belli?\nDixerat. Ille, dolis instructus et arte Pelasga,\nsustulit exutas vinclis ad sidera palmas:\nVos, aeterni ignes, et non violabile vestrum\ntestor numen ait vos arae ensesque nefandi,\nquos fugi, vittaeque deum, quas hostia gessi:\nfas mihi Graiorum sacrata resolvere iura,\nfas odisse viros, atque omnia ferre sub auras,\nsi qua tegunt; teneor patriae nec legibus ullis.\nTu modo promissis maneas, servataque serves\nTroia fidem, si vera feram, si magna rependam.\nOmnis spes Danaum et coepti fiducia belli\nPalladis auxiliis semper stetit. Impius ex quo\nTydides sed enim scelerumque inventor Ulixes,\nfatale adgressi sacrato avellere templo\nPalladium, caesis summae custodibus arcis,\ncorripuere sacram effigiem, manibusque cruentis\nvirgineas ausi divae contingere vittas;\nex illo fluere ac retro sublapsa referri\nspes Danaum, fractae vires, aversa deae mens.\nNec dubiis ea signa dedit Tritonia monstris.\nVix positum castris simulacrum, arsere coruscae\nluminibus flammae arrectis, salsusque per artus\nsudor iit, terque ipsa solo—mirabile dictu—\nemicuit, parmamque ferens hastamque trementem.\nExtemplo temptanda fuga canit aequora Calchas,\nnec posse Argolicis exscindi Pergama telis,\nomina ni repetant Argis, numenque reducant,\nquod pelago et curvis secum avexere carinis.\nEt nunc, quod patrias vento petiere Mycenas,\narma deosque parant comites, pelagoque remenso\nimprovisi aderunt: ita digerit omina Calchas.\nHanc pro Palladio moniti, pro numine laeso\neffigiem statuere, nefas quae triste piaret.\nHanc tamen immensam Calchas attollere molem\nroboribus textis caeloque educere iussit,\nne recipi portis, aut duci in moenia possit,\nneu populum antiqua sub religione tueri.\nNam si vestra manus violasset dona Minervae,\ntum magnum exitium (quod di prius omen in ipsum\nconvertant!) Priami imperio Phrygibusque futurum;\nsin manibus vestris vestram ascendisset in urbem,\nultro Asiam magno Pelopea ad moenia bello\nventuram, et nostros ea fata manere nepotes.",145],["virgil-aeneid","2.195","Talibus insidiis periurique arte Sinonis\ncredita res, captique dolis lacrimisque coactis,\nquos neque Tydides, nec Larisaeus Achilles,\nnon anni domuere decem, non mille carinae.\nHic aliud maius miseris multoque tremendum\nobicitur magis, atque improvida pectora turbat.\nLaocoön, ductus Neptuno sorte sacerdos,\nsollemnis taurum ingentem mactabat ad aras.\nEcce autem gemini a Tenedo tranquilla per alta—\nhorresco referens—immensis orbibus angues\nincumbunt pelago, pariterque ad litora tendunt;\npectora quorum inter fluctus arrecta iubaeque\nsanguineae superant undas; pars cetera pontum\npone legit, sinuatque immensa volumine terga.\nFit sonitus spumante salo; iamque arva tenebant,\nardentisque oculos suffecti sanguine et igni,\nsibila lambebant linguis vibrantibus ora.\nDiffugimus visu exsangues: illi agmine certo\nLaocoönta petunt; et primum parva duorum\ncorpora natorum serpens amplexus uterque\nimplicat, et miseros morsu depascitur artus;\npost ipsum auxilio subeuntem ac tela ferentem\ncorripiunt, spirisque ligant ingentibus; et iam\nbis medium amplexi, bis collo squamea circum\nterga dati, superant capite et cervicibus altis.\nIlle simul manibus tendit divellere nodos,\nperfusus sanie vittas atroque veneno,\nclamores simul horrendos ad sidera tollit:\nquales mugitus, fugit cum saucius aram\ntaurus, et incertam excussit cervice securim.\nAt gemini lapsu delubra ad summa dracones\neffugiunt saevaeque petunt Tritonidis arcem,\nsub pedibusque deae clipeique sub orbe teguntur.\nTum vero tremefacta novus per pectora cunctis\ninsinuat pavor, et scelus expendisse merentem\nLaocoönta ferunt, sacrum qui cuspide robur\nlaeserit, et tergo sceleratam intorserit hastam.\nDucendum ad sedes simulacrum orandaque divae\nnumina conclamant.",195],["virgil-aeneid","2.234","Dividimus muros et moenia pandimus urbis.\nAccingunt omnes operi, pedibusque rotarum\nsubiciunt lapsus, et stuppea vincula collo\nintendunt: scandit fatalis machina muros,\nfeta armis. Pueri circum innuptaeque puellae\nsacra canunt, funemque manu contingere gaudent.\nIlla subit, mediaeque minans inlabitur urbi.\nO patria, O divom domus Ilium, et incluta bello\nmoenia Dardanidum, quater ipso in limine portae\nsubstitit, atque utero sonitum quater arma dedere:\ninstamus tamen inmemores caecique furore,\net monstrum infelix sacrata sistimus arce.\nTunc etiam fatis aperit Cassandra futuris\nora, dei iussu non umquam credita Teucris.\nNos delubra deum miseri, quibus ultimus esset\nille dies, festa velamus fronde per urbem.",234],["virgil-aeneid","2.250","Vertitur interea caelum et ruit oceano nox,\ninvolvens umbra magna terramque polumque\nMyrmidonumque dolos; fusi per moenia Teucri\nconticuere, sopor fessos complectitur artus:\net iam Argiva phalanx instructis navibus ibat\na Tenedo tacitae per amica silentia lunae\nlitora nota petens, flammas cum regia puppis\nextulerat, fatisque deum defensus iniquis\ninclusos utero Danaos et pinea furtim\nlaxat claustra Sinon. Illos patefactus ad auras\nreddit equus, laetique cavo se robore promunt\nThessandrus Sthenelusque duces, et dirus Ulixes,\ndemissum lapsi per funem, Acamasque, Thoasque,\nPelidesque Neoptolemus, primusque Machaon,\net Menelaus, et ipse doli fabricator Epeos.\nInvadunt urbem somno vinoque sepultam;\ncaeduntur vigiles, portisque patentibus omnis\naccipiunt socios atque agmina conscia iungunt.",250],["virgil-aeneid","2.268","Tempus erat, quo prima quies mortalibus aegris\nincipit, et dono divom gratissima serpit.\nIn somnis, ecce, ante oculos maestissimus Hector\nvisus adesse mihi, largosque effundere fletus,\nraptatus bigis, ut quondam, aterque cruento\npulvere, perque pedes traiectus lora tumentis.\nEi mihi, qualis erat, quantum mutatus ab illo\nHectore, qui redit exuvias indutus Achilli,\nvel Danaum Phrygios iaculatus puppibus ignis,\nsqualentem barbam et concretos sanguine crinis\nvolneraque illa gerens, quae circum plurima muros\naccepit patrios. Ultro flens ipse videbar\nCompellare virum et maestas expromere voces:\nO lux Dardaniae, spes O fidissima Teucrum,\nquae tantae tenuere morae? Quibus Hector ab oris\nexspectate venis? Ut te post multa tuorum\nfunera, post varios hominumque urbisque labores\ndefessi aspicimus! Quae causa indigna serenos\nfoedavit voltus? Aut cur haec volnera cerno?\nIlle nihil, nec me quaerentem vana moratur,\nsed graviter gemitus imo de pectore ducens,\nHeu fuge, nate dea, teque his, ait, eripe flammis.\nHostis habet muros; ruit alto a culmine Troia.\nSat patriae Priamoque datum: si Pergama dextra\ndefendi possent, etiam hac defensa fuissent.\nSacra suosque tibi commendat Troia penatis:\nhos cape fatorum comites, his moenia quaere\nmagna, pererrato statues quae denique ponto.\nSic ait, et manibus vittas Vestamque potentem\naeternumque adytis effert penetralibus ignem.",268],["virgil-aeneid","2.298","Diverso interea miscentur moenia luctu,\net magis atque magis, quamquam secreta parentis\nAnchisae domus arboribusque obtecta recessit,\nclarescunt sonitus, armorumque ingruit horror.\nExcutior somno, et summi fastigia tecti\nascensu supero, atque arrectis auribus adsto:\nin segetem veluti cum flamma furentibus austris\nincidit, aut rapidus montano flumine torrens\nsternit agros, sternit sata laeta boumque labores,\npraecipitisque trahit silvas, stupet inscius alto\naccipiens sonitum saxi de vertice pastor.\nTum vero manifesta fides, Danaumque patescunt\ninsidiae. Iam Deiphobi dedit ampla ruinam\nVolcano superante domus; iam proxumus ardet\nUcalegon; Sigea igni freta lata relucent.\nExoritur clamorque virum clangorque tubarum.\nArma amens capio; nec sat rationis in armis,\nsed glomerare manum bello et concurrere in arcem\ncum sociis ardent animi; furor iraque mentem\npraecipitant, pulchrumque mori succurrit in armis.",298],["virgil-aeneid","2.318","Ecce autem telis Panthus elapsus Achivom,\nPanthus Othryades, arcis Phoebique sacerdos,\nsacra manu victosque deos parvumque nepotem\nipse trahit, cursuque amens ad limina tendit.\nQuo res summa, loco, Panthu? Quam prendimus arcem?\nVix ea fatus eram, gemitu cum talia reddit:\nVenit summa dies et ineluctabile tempus\nDardaniae: fuimus Troes, fuit Ilium et ingens\ngloria Teucrorum; ferus omnia Iuppiter Argos\ntranstulit; incensa Danai dominantur in urbe.\nArduus armatos mediis in moenibus adstans\nfundit equus, victorque Sinon incendia miscet\ninsultans; portis alii bipatentibus adsunt,\nmilia quot magnis umquam venere Mycenis;\nobsedere alii telis angusta viarum\noppositi; stat ferri acies mucrone corusco\nstricta, parata neci; vix primi proelia temptant\nportarum vigiles, et caeco Marte resistunt.\nTalibus Othryadae dictis et numine divom\nin flammas et in arma feror, quo tristis Erinys,\nquo fremitus vocat et sublatus ad aethera clamor.\nAddunt se socios Rhipeus et maximus armis\nEpytus oblati per lunam Hypanisque Dymasque,\net lateri adglomerant nostro, iuvenisque Coroebus,\nMygdonides: illis ad Troiam forte diebus\nvenerat, insano Cassandrae incensus amore,\net gener auxilium Priamo Phrygibusque ferebat,\ninfelix, qui non sponsae praecepta furentis\naudierit.",318],["virgil-aeneid","2.347","Quos ubi confertos audere in proelia vidi,\nincipio super his: Iuvenes, fortissima frustra\npectora, si vobis audentem extrema cupido\ncerta sequi, quae sit rebus fortuna videtis:\nexcessere omnes, adytis arisque relictis,\ndi, quibus imperium hoc steterat; succurritis urbi\nincensae; moriamur et in media arma ruamus.\nUna salus victis, nullam sperare salutem.\nSic animis iuvenum furor additus: inde, lupi ceu\nraptores atra in nebula, quos improba ventris\nexegit caecos rabies, catulique relicti\nfaucibus exspectant siccis, per tela, per hostis\nvadimus haud dubiam in mortem, mediaeque tenemus\nurbis iter; nox atra cava circumvolat umbra.\nQuis cladem illius noctis, quis funera fando\nexplicet, aut possit lacrimis aequare labores?\nUrbs antiqua ruit, multos dominata per annos;\nplurima perque vias sternuntur inertia passim\ncorpora, perque domos et religiosa deorum\nlimina. Nec soli poenas dant sanguine Teucri;\nquondam etiam victis redit in praecordia virtus\nvictoresque cadunt Danai: crudelis ubique\nluctus, ubique pavor, et plurima mortis imago.",347],["virgil-aeneid","2.370","Primus se, Danaum magna comitante caterva,\nAndrogeos offert nobis, socia agmina credens\ninscius, atque ultro verbis compellat amicis:\nFestinate, viri: nam quae tam sera moratur\nsegnities? Alii rapiunt incensa feruntque\nPergama; vos celsis nunc primum a navibus itis.\nDixit, et extemplo, neque enim responsa dabantur\nfida satis, sensit medios delapsus in hostis.\nObstipuit, retroque pedem cum voce repressit:\ninprovisum aspris veluti qui sentibus anguem\npressit humi nitens, trepidusque repente refugit\nattollentem iras et caerula colla tumentem;\nhaud secus Androgeos visu tremefactus abibat.\nInruimus, densis et circumfundimur armis,\nignarosque loci passim et formidine captos\nsternimus: adspirat primo fortuna labori.\nAtque hic successu exsultans animisque Coroebus,\nO socii, qua prima inquit fortuna salutis\nmonstrat iter, quoque ostendit se dextra, sequamur\nmutemus clipeos, Danaumque insignia nobis\naptemus: dolus an virtus, quis in hoste requirat?\nArma dabunt ipsi. Sic fatus, deinde comantem\nAndrogei galeam clipeique insigne decorum\ninduitur, laterique Argivum accommodat ensem.\nHoc Rhipeus, hoc ipse Dymas omnisque iuventus\nlaeta facit; spoliis se quisque recentibus armat.\nVadimus immixti Danais haud numine nostro,\nmultaque per caecam congressi proelia noctem\nconserimus, multos Danaum demittimus Orco.\nDiffugiunt alii ad navis, et litora cursu\nfida petunt: pars ingentem formidine turpi\nscandunt rursus equum et nota conduntur in alvo.",370],["virgil-aeneid","2.402","Heu nihil invitis fas quemquam fidere divis!\nEcce trahebatur passis Priameïa virgo\ncrinibus a templo Cassandra adytisque Minervae,\nad caelum tendens ardentia lumina frustra,—\nlumina, nam teneras arcebant vincula palmas.\nNon tulit hanc speciem furiata mente Coroebus,\net sese medium iniecit periturus in agmen.\nConsequimur cuncti et densis incurrimus armis.\nHic primum ex alto delubri culmine telis\nnostrorum obruimur, oriturque miserrima caedes\narmorum facie et Graiarum errore iubarum.\nTum Danai gemitu atque ereptae virginis ira\nundique collecti invadunt, acerrimus Aiax,\net gemini Atridae, Dolopumque exercitus omnis;\nadversi rupto ceu quondam turbine venti\nconfligunt, Zephyrusque Notusque et laetus Eois\nEurus equis; stridunt silvae, saevitque tridenti\nspumeus atque imo Nereus ciet aequora fundo.\nIlli etiam, si quos obscura nocte per umbram\nfudimus insidiis totaque agitavimus urbe,\napparent; primi clipeos mentitaque tela\nadgnoscunt, atque ora sono discordia signant.\nIlicet obruimur numero; primusque Coroebus\nPenelei dextra divae armipotentis ad aram\nprocumbit; cadit et Rhipeus, iustissimus unus\nqui fuit in Teucris et servantissimus aequi:\ndis aliter visum; pereunt Hypanisque Dymasque\nconfixi a sociis; nec te tua plurima, Panthu,\nlabentem pietas nec Apollinis infula texit.\nIliaci cineres et flamma extrema meorum,\ntestor, in occasu vestro nec tela nec ullas\nvitavisse vices Danaum, et, si fata fuissent\nut caderem, meruisse manu. Divellimur inde,\nIphitus et Pelias mecum, quorum Iphitus aevo\niam gravior, Pelias et volnere tardus Ulixi;\nprotinus ad sedes Priami clamore vocati.",402],["virgil-aeneid","2.438","Hic vero ingentem pugnam, ceu cetera nusquam\nbella forent, nulli tota morerentur in urbe.\nSic Martem indomitum, Danaosque ad tecta ruentis\ncernimus, obsessumque acta testudine limen.\nHaerent parietibus scalae, postisque sub ipsos\nnituntur gradibus, clipeosque ad tela sinistris\nprotecti obiciunt, prensant fastigia dextris.\nDardanidae contra turris ac tota domorum\nculmina convellunt; his se, quando ultima cernunt,\nextrema iam in morte parant defendere telis;\nauratasque trabes, veterum decora alta parentum,\ndevolvunt; alii strictis mucronibus imas\nobsedere fores; has servant agmine denso.\nInstaurati animi, regis succurrere tectis,\nauxilioque levare viros, vimque addere victis.",438],["virgil-aeneid","2.453","Limen erat caecaeque fores et pervius usus\ntectorum inter se Priami, postesque relicti\na tergo, infelix qua se, dum regna manebant,\nsaepius Andromache ferre incomitata solebat\nad soceros, et avo puerum Astyanacta trahebat.\nEvado ad summi fastigia culminis, unde\ntela manu miseri iactabant inrita Teucri.\nTurrim in praecipiti stantem summisque sub astra\neductam tectis, unde omnis Troia videri\net Danaum solitae naves et Achaia castra,\nadgressi ferro circum, qua summa labantis\niuncturas tabulata dabant, convellimus altis\nsedibus, impulimusque; ea lapsa repente ruinam\ncum sonitu trahit et Danaum super agmina late\nincidit: ast alii subeunt, nec saxa, nec ullum\ntelorum interea cessat genus.",453],["virgil-aeneid","2.469","Vestibulum ante ipsum primoque in limine Pyrrhus\nexsultat, telis et luce coruscus aëna;\nqualis ubi in lucem coluber mala gramina pastus\nfrigida sub terra tumidum quem bruma tegebat,\nnunc, positis novus exuviis nitidusque iuventa,\nlubrica convolvit sublato pectore terga\narduus ad solem, et linguis micat ore trisulcis.\nUna ingens Periphas et equorum agitator Achillis,\narmiger Automedon, una omnis Scyria pubes\nsuccedunt tecto, et flammas ad culmina iactant.\nIpse inter primos correpta dura bipenni\nlimina perrumpit, postisque a cardine vellit\naeratos; iamque excisa trabe firma cavavit\nrobora, et ingentem lato dedit ore fenestram.\nAdparet domus intus, et atria longa patescunt;\nadparent Priami et veterum penetralia regum,\narmatosque vident stantis in limine primo.\nAt domus interior gemitu miseroque tumultu\nmiscetur, penitusque cavae plangoribus aedes\nfemineis ululant; ferit aurea sidera clamor.\nTum pavidae tectis matres ingentibus errant;\namplexaeque tenent postis atque oscula figunt.\nInstat vi patria Pyrrhus; nec claustra, neque ipsi\ncustodes sufferre valent; labat ariete crebro\nianua, et emoti procumbunt cardine postes.\nFit via vi; rumpunt aditus, primosque trucidant\nimmissi Danai, et late loca milite complent.\nNon sic, aggeribus ruptis cum spumeus amnis\nexiit, oppositasque evicit gurgite moles,\nfertur in arva furens cumulo, camposque per omnis\ncum stabulis armenta trahit. Vidi ipse furentem\ncaede Neoptolemum geminosque in limine Atridas;\nvidi Hecubam centumque nurus, Priamumque per aras\nsanguine foedantem, quos ipse sacraverat, ignis.\nQuinquaginta illi thalami, spes tanta nepotum,\nbarbarico postes auro spoliisque superbi,\nprocubuere; tenent Danai, qua deficit ignis.",469],["virgil-aeneid","2.506","Forsitan et Priami fuerint quae fata requiras.\nUrbis uti captae casum convolsaque vidit\nlimina tectorum et medium in penetralibus hostem,\narma diu senior desueta trementibus aevo\ncircumdat nequiquam umeris, et inutile ferrum\ncingitur, ac densos fertur moriturus in hostis.\nAedibus in mediis nudoque sub aetheris axe\ningens ara fuit iuxtaque veterrima laurus,\nincumbens arae atque umbra complexa Penatis.\nHic Hecuba et natae nequiquam altaria circum,\npraecipites atra ceu tempestate columbae,\ncondensae et divom amplexae simulacra sedebant.\nIpsum autem sumptis Priamum iuvenalibus armis\nut vidit, Quae mens tam dira, miserrime coniunx,\nimpulit his cingi telis? Aut quo ruis? inquit;\nNon tali auxilio nec defensoribus istis\ntempus eget, non, si ipse meus nunc adforet Hector.\nHuc tandem concede; haec ara tuebitur omnis,\naut moriere simul. Sic ore effata recepit\nad sese et sacra longaevum in sede locavit.",506],["virgil-aeneid","2.526","Ecce autem elapsus Pyrrhi de caede Polites,\nunus natorum Priami, per tela, per hostis\nporticibus longis fugit, et vacua atria lustrat\nsaucius: illum ardens infesto volnere Pyrrhus\ninsequitur, iam iamque manu tenet et premit hasta.\nUt tandem ante oculos evasit et ora parentum,\nconcidit, ac multo vitam cum sanguine fudit.\nHic Priamus, quamquam in media iam morte tenetur,\nnon tamen abstinuit, nec voci iraeque pepercit:\nAt tibi pro scelere, exclamat, pro talibus ausis,\ndi, si qua est caelo pietas, quae talia curet,\npersolvant grates dignas et praemia reddant\ndebita, qui nati coram me cernere letum\nfecisti et patrios foedasti funere voltus.\nAt non ille, satum quo te mentiris, Achilles\ntalis in hoste fuit Priamo; sed iura fidemque\nsupplicis erubuit, corpusque exsangue sepulchro\nreddidit Hectoreum, meque in mea regna remisit.\nSic fatus senior, telumque imbelle sine ictu\nconiecit, rauco quod protinus aere repulsum\ne summo clipei nequiquam umbone pependit.\nCui Pyrrhus: Referes ergo haec et nuntius ibis\nPelidae genitori; illi mea tristia facta\ndegeneremque Neoptolemum narrare memento.\nNunc morere. Hoc dicens altaria ad ipsa trementem\ntraxit et in multo lapsantem sanguine nati,\nimplicuitque comam laeva, dextraque coruscum\nextulit, ac lateri capulo tenus abdidit ensem.\nHaec finis Priami fatorum; hic exitus illum\nsorte tulit, Troiam incensam et prolapsa videntem\nPergama, tot quondam populis terrisque superbum\nregnatorem Asiae. Iacet ingens litore truncus,\navolsumque umeris caput, et sine nomine corpus.",526],["virgil-aeneid","2.559","At me tum primum saevus circumstetit horror\nObstipui; subiit cari genitoris imago,\nut regem aequaevum crudeli volnere vidi\nvitam exhalantem; subiit deserta Creüsa,\net direpta domus, et parvi casus Iuli.\nRespicio, et quae sit me circum copia lustro.\nDeseruere omnes defessi, et corpora saltu\nad terram misere aut ignibus aegra dedere.",559],["virgil-aeneid","2.567","Iamque adeo super unus eram, cum limina Vestae\nservantem et tacitam secreta in sede latentem\nTyndarida aspicio: dant clara incendia lucem\nerranti passimque oculos per cuncta ferenti.\nIlla sibi infestos eversa ob Pergama Teucros\net poenas Danaum et deserti coniugis iras\npraemetuens, Troiae et patriae communis Erinys,\nabdiderat sese atque aris invisa sedebat.\nExarsere ignes animo; subit ira cadentem\nulcisci patriam et sceleratas sumere poenas.\nScilicet haec Spartam incolumis patriasque Mycenas\naspiciet, partoque ibit regina triumpho,\nconiugiumque, domumque, patres, natosque videbit,\nIliadum turba et Phrygiis comitata ministris?\nOcciderit ferro Priamus, Troia arserit igni?\nDardanium totiens sudarit sanguine litus?\nNon ita: namque etsi nullum memorabile nomen\nfeminea in poena est, nec habet victoria laudem,\nextinxisse nefas tamen et sumpsisse merentis\nlaudabor poenas, animumque explesse iuvabit\nultricis flammae, et cineres satiasse meorum.",567],["virgil-aeneid","2.588","Talia iactabam, et furiata mente ferebar:\ncum mihi se, non ante oculis tam clara, videndam\nobtulit et pura per noctem in luce refulsit\nalma parens, confessa deam, qualisque videri\ncaelicolis et quanta solet, dextraque prehensum\ncontinuit, roseoque haec insuper addidit ore:\nNate, quis indomitas tantus dolor excitat iras?\nQuid furis, aut quonam nostri tibi cura recessit?\nNon prius aspicies, ubi fessum aetate parentem\nliqueris Anchisen; superet coniunxne Creüsa,\nAscaniusque puer? Quos omnes undique Graiae\ncircum errant acies, et, ni mea cura resistat,\niam flammae tulerint inimicus et hauserit ensis.\nNon tibi Tyndaridis facies invisa Lacaenae\nculpatusve Paris: divom inclementia, divom,\nhas evertit opes sternitque a culmine Troiam.\nAspice—namque omnem, quae nunc obducta tuenti\nmortalis hebetat visus tibi et umida circum\ncaligat, nubem eripiam; tu ne qua parentis\niussa time, neu praeceptis parere recusa:—\nhic, ubi disiectas moles avolsaque saxis\nsaxa vides mixtoque undantem pulvere fumum.\nNeptunus muros magnoque emota tridenti\nfundamenta quatit, totamque a sedibus urbem\neruit; hic Iuno Scaeas saevissima portas\nprima tenet, sociumque furens a navibus agmen\nferro accincta vocat.\nIam summas arces Tritonia, respice, Pallas\ninsedit, nimbo effulgens et Gorgone saeva.\nIpse pater Danais animos viresque secundas\nsufficit, ipse deos in Dardana suscitat arma.\nEripe, nate, fugam, finemque impone labori.\nNusquam abero, et tutum patrio te limine sistam.\nDixerat, et spissis noctis se condidit umbris.\nAdparent dirae facies inimicaque Troiae\nnumina magna deum.",588],["virgil-aeneid","2.624","Tum vero omne mihi visum considere in ignis\nIlium et ex imo verti Neptunia Troia;\nac veluti summis antiquam in montibus ornum\ncum ferro accisam crebrisque bipennibus instant\neruere agricolae certatim,—illa usque minatur\net tremefacta comam concusso vertice nutat,\nvolneribus donec paulatim evicta, supremum\ncongemuit, traxitque iugis avolsa ruinam.\nDescendo, ac ducente deo flammam inter et hostis\nexpedior; dant tela locum, flammaeque recedunt.",624],["virgil-aeneid","2.634","Atque ubi iam patriae perventum ad limina sedis\nantiquasque domos, genitor, quem tollere in altos\noptabam primum montis primumque petebam,\nabnegat excisa vitam producere Troia\nexsiliumque pati. Vos O, quibus integer aevi\nsanguis, ait solidaeque suo stant robore vires,\nvos agitate fugam:\nme si caelicolae voluissent ducere vitam,\nhas mihi servassent sedes. Satis una superque\nvidimus exscidia et captae superavimus urbi.\nSic O, sic positum adfati discedite corpus.\nIpse manu mortem inveniam; miserebitur hostis\nexuviasque petet; facilis iactura sepulcri.\nIam pridem invisus divis et inutilis annos\ndemoror, ex quo me divom pater atque hominum rex\nfulminis adflavit ventis et contigit igni.",634],["virgil-aeneid","2.650","Talia perstabat memorans, fixusque manebat.\nNos contra effusi lacrimis, coniunxque Creüsa\nAscaniusque omnisque domus, ne vertere secum\ncuncta pater fatoque urguenti incumbere vellet.\nAbnegat, inceptoque et sedibus haeret in isdem.\nRursus in arma feror, mortemque miserrimus opto:\nnam quod consilium aut quae iam fortuna dabatur?\nMene efferre pedem, genitor, te posse relicto\nsperasti, tantumque nefas patrio excidit ore?\nSi nihil ex tanta Superis placet urbe relinqui,\net sedet hoc animo, perituraeque addere Troiae\nteque tuosque iuvat, patet isti ianua leto,\niamque aderit multo Priami de sanguine Pyrrhus,\nnatum ante ora patris, patrem qui obtruncat ad aras.\nHoc erat, alma parens, quod me per tela, per ignis\neripis, ut mediis hostem in penetralibus, utque\nAscanium patremque meum iuxtaque Creüsam\nalterum in alterius mactatos sanguine cernam?\nArma, viri, ferte arma; vocat lux ultima victos.\nReddite me Danais; sinite instaurata revisam\nproelia: Numquam omnes hodie moriemur inulti.",650],["virgil-aeneid","2.671","Hinc ferro accingor rursus clipeoque sinistram\ninsertabam aptans, meque extra tecta ferebam.\nEcce autem complexa pedes in limine coniunx\nhaerebat, parvumque patri tendebat Iulum:\nSi periturus abis, et nos rape in omnia tecum;\nsin aliquam expertus sumptis spem ponis in armis,\nhanc primum tutare domum. Cui parvus Iulus,\ncui pater et coniunx quondam tua dicta relinquor?",671],["virgil-aeneid","2.679","Talia vociferans gemitu tectum omne replebat,\ncum subitum dictuque oritur mirabile monstrum.\nNamque manus inter maestorumque ora parentum\necce levis summo de vertice visus Iuli\nfundere lumen apex, tactuque innoxia mollis\nlambere flamma comas et circum tempora pasci.\nNos pavidi trepidare metu, crinemque flagrantem\nexcutere et sanctos restinguere fontibus ignis.\nAt pater Anchises oculos ad sidera laetus\nextulit, et caelo palmas cum voce tetendit:\nIuppiter omnipotens, precibus si flecteris ullis,\naspice nos; hoc tantum, et, si pietate meremur,\nda deinde auxilium, pater, atque haec omina firma.",679],["virgil-aeneid","2.692","Vix ea fatus erat senior, subitoque fragore\nintonuit laevum, et de caelo lapsa per umbras\nstella facem ducens multa cum luce cucurrit.\nIllam, summa super labentem culmina tecti,\ncernimus Idaea claram se condere silva\nsignantemque vias; tum longo limite sulcus\ndat lucem, et late circum loca sulphure fumant.\nHic vero victus genitor se tollit ad auras,\nadfaturque deos et sanctum sidus adorat.\nIam iam nulla mora est; sequor et qua ducitis adsum.\nDi patrii, servate domum, servate nepotem.\nVestrum hoc augurium, vestroque in numine Troia est.\nCedo equidem, nec, nate, tibi comes ire recuso.\nDixerat ille; et iam per moenia clarior ignis\nauditur, propiusque aestus incendia volvunt.\nErgo age, care pater, cervici imponere nostrae;\nipse subibo umeris, nec me labor iste gravabit:\nquo res cumque cadent, unum et commune periclum,\nuna salus ambobus erit. Mihi parvus Iulus\nsit comes, et longe servet vestigia coniunx:\nvos, famuli, quae dicam, animis advertite vestris.\nEst urbe egressis tumulus templumque vetustum\ndesertae Cereris, iuxtaque antiqua cupressus\nreligione patrum multos servata per annos.\nHanc ex diverso sedem veniemus in unam.\nTu, genitor, cape sacra manu patriosque Penatis;\nme, bello e tanto digressum et caede recenti,\nattrectare nefas, donec me flumine vivo\nabluero.\nHaec fatus, latos umeros subiectaque colla\nveste super fulvique insternor pelle leonis,\nsuccedoque oneri; dextrae se parvus Iulus\nimplicuit sequiturque patrem non passibus aequis;\npone subit coniunx: ferimur per opaca locorum;\net me, quem dudum non ulla iniecta movebant\ntela neque adverso glomerati ex agmine Grai,\nnunc omnes terrent aurae, sonus excitat omnis\nsuspensum et pariter comitique onerique timentem.\nIamque propinquabam portis, omnemque videbar\nevasisse viam, subito cum creber ad auris\nvisus adesse pedum sonitus, genitorque per umbram\nprospiciens; Nate exclamat, fuge nate, propinquant.\nArdentis clipeos atque aera micantia cerno!—\nHic mihi nescio quod trepido male numen amicum\nconfusam eripuit mentem. Namque avia cursu\ndum sequor, et nota excedo regione viarum,\nheu, misero coniunx fatone erepta Creüsa\nsubstitit, erravitne via, seu lassa resedit,\nincertum; nec post oculis est reddita nostris.\nNec prius amissam respexi animumque reflexi,\nquam tumulum antiquae Cereris sedemque sacratam\nvenimus; hic demum collectis omnibus una\ndefuit, et comites natumque virumque fefellit.\nQuem non incusavi amens hominumque deorumque,\naut quid in eversa vidi crudelius urbe?\nAscanium Anchisenque patrem Teucrosque Penatis\ncommendo sociis et curva valle recondo;\nipse urbem repeto et cingor fulgentibus armis.\nStat casus renovare omnis, omnemque reverti\nper Troiam, et rursus caput obiectare periclis.",692],["virgil-aeneid","2.752","Principio muros obscuraque limina portae,\nqua gressum extuleram, repeto, et vestigia retro\nobservata sequor per noctem et lumine lustro.\nHorror ubique animo, simul ipsa silentia terrent.\nInde domum, si forte pedem, si forte tulisset,\nme refero: inruerant Danai, et tectum omne tenebant.\nIlicet ignis edax summa ad fastigia vento\nvolvitur; exsuperant flammae, furit aestus ad auras.\nProcedo et Priami sedes arcemque reviso.\nEt iam porticibus vacuis Iunonis asylo\ncustodes lecti Phoenix et dirus Ulixes\npraedam adservabant. Huc undique Troia gaza\nincensis erepta adytis, mensaeque deorum,\ncrateresque auro solidi, captivaque vestis\ncongeritur; pueri et pavidae longo ordine matres\nstant circum.\nAusus quin etiam voces iactare per umbram\nimplevi clamore vias, maestusque Creüsam\nnequiquam ingeminans iterumque iterumque vocavi.\nQuaerenti et tectis urbis sine fine furenti\ninfelix simulacrum atque ipsius umbra Creüsae\nvisa mihi ante oculos et nota maior imago.\nObstipui, steteruntque comae et vox faucibus haesit.\nTum sic adfari et curas his demere dictis:\nQuid tantum insano iuvat indulgere dolori,\nO dulcis coniunx? Non haec sine numine divom\neveniunt; nec te hinc comitem asportare Creüsam\nfas, aut ille sinit superi regnator Olympi.\nLonga tibi exsilia, et vastum maris aequor arandum,\net terram Hesperiam venies, ubi Lydius arva\ninter opima virum leni fluit agmine Thybris:\nillic res laetae regnumque et regia coniunx\nparta tibi. Lacrimas dilectae pelle Creüsae.\nNon ego Myrmidonum sedes Dolopumve superbas\naspiciam, aut Graiis servitum matribus ibo,\nDardanis, et divae Veneris nurus.\nSed me magna deum genetrix his detinet oris:\niamque vale, et nati serva communis amorem.\nHaec ubi dicta dedit, lacrimantem et multa volentem\ndicere deseruit, tenuisque recessit in auras.\nTer conatus ibi collo dare bracchia circum:\nter frustra comprensa manus effugit imago,\npar levibus ventis volucrique simillima somno.",752],["virgil-aeneid","2.795","Sic demum socios consumpta nocte reviso.\nAtque hic ingentem comitum adfluxisse novorum\ninvenio admirans numerum, matresque virosque,\ncollectam exsilio pubem, miserabile volgus.\nUndique convenere, animis opibusque parati,\nin quascumque velim pelago deducere terras.\nIamque iugis summae surgebat Lucifer Idae\nducebatque diem, Danaique obsessa tenebant\nlimina portarum, nec spes opis ulla dabatur;\ncessi, et sublato montes genitore petivi.",795],["virgil-aeneid","3.1","Postquam res Asiae Priamique evertere gentem\nimmeritam visum Superis, ceciditque superbum\nIlium, et omnis humo fumat Neptunia Troia,\ndiversa exsilia et desertas quaerere terras\nauguriis agimur divom, classemque sub ipsa\nAntandro et Phrygiae molimur montibus Idae,\nincerti, quo fata ferant, ubi sistere detur,\ncontrahimusque viros. Vix prima inceperat aestas,\net pater Anchises dare fatis vela iubebat;\nlitora cum patriae lacrimans portusque relinquo\net campos, ubi Troia fuit: feror exsul in altum\ncum sociis natoque Penatibus et magnis dis.",1],["virgil-aeneid","3.13","Terra procul vastis colitur Mavortia campis,\nThraces arant, acri quondam regnata Lycurgo,\nhospitium antiquum Troiae sociique Penates,\ndum Fortuna fuit. Feror huc, et litore curvo\nmoenia prima loco, fatis ingressus iniquis,\nAeneadasque meo nomen de nomine fingo.",13],["virgil-aeneid","3.19","Sacra Dionaeae matri divisque ferebam\nauspicibus coeptorum operum, superoque nitentem\ncaelicolum regi mactabam in litore taurum.\nForte fuit iuxta tumulus, quo cornea summo\nvirgulta et densis hastilibus horrida myrtus.\nAccessi, viridemque ab humo convellere silvam\nconatus, ramis tegerem ut frondentibus aras,\nhorrendum et dictu video mirabile monstrum.\nNam, quae prima solo ruptis radicibus arbos\nvellitur, huic atro liquuntur sanguine guttae,\net terram tabo maculant. Mihi frigidus horror\nmembra quatit, gelidusque coit formidine sanguis.\nRursus et alterius lentum convellere vimen\ninsequor, et causas penitus temptare latentis:\nater et alterius sequitur de cortice sanguis.\nMulta movens animo nymphas venerabar agrestis\nGradivumque patrem, Geticis qui praesidet arvis,\nrite secundarent visus omenque levarent.\nTertia sed postquam maiore hastilia nisu\nadgredior, genibusque adversae obluctor harenae—\neloquar, an sileam?—gemitus lacrimabilis imo\nauditur tumulo, et vox reddita fertur ad auris:\nQuid miserum, Aenea, laceras? Iam parce sepulto;\nparce pias scelerare manus. Non me tibi Troia\nexternum tulit, aut cruor hic de stipite manat.\nHeu, fuge crudelis terras, fuge litus avarum:\nnam Polydorus ego; hic confixum ferrea texit\ntelorum seges et iaculis increvit acutis.\nTum vero ancipiti mentem formidine pressus\nobstipui, steteruntque comae et vox faucibus haesit.",19],["virgil-aeneid","3.49","Hunc Polydorum auri quondam cum pondere magno\ninfelix Priamus furtim mandarat alendum\nThreicio regi, cum iam diffideret armis\nDardaniae, cingique urbem obsidione videret.\nIlle, ut opes fractae Teucrum, et Fortuna recessit,\nres Agamemnonias victriciaque arma secutus,\nfas omne abrumpit; Polydorum obtruncat, et auro\nvi potitur. Quid non mortalia pectora cogis,\nauri sacra fames? Postquam pavor ossa reliquit,\ndelectos populi ad proceres primumque parentem\nmonstra deum refero, et quae sit sententia posco.\nOmnibus idem animus, scelerata excedere terra,\nlinqui pollutum hospitium, et dare classibus austros.\nErgo instauramus Polydoro funus, et ingens\naggeritur tumulo tellus; stant Manibus arae,\ncaeruleis maestae vittis atraque cupresso,\net circum Iliades crinem de more solutae;\ninferimus tepido spumantia cymbia lacte\nsanguinis et sacri pateras, animamque sepulchro\ncondimus, et magna supremum voce ciemus.",49],["virgil-aeneid","3.69","Inde, ubi prima fides pelago, placataque venti\ndant maria et lenis crepitans vocat Auster in altum,\ndeducunt socii navis et litora complent:\nprovehimur portu, terraeque urbesque recedunt.\nSacra mari colitur medio gratissima tellus\nNereidum matri et Neptuno Aegaeo,\nquam pius arquitenens oras et litora circum\nerrantem Mycono e celsa Gyaroque revinxit,\nimmotamque coli dedit et contemnere ventos.\nHuc feror; haec fessos tuto placidissima portu\naccipit: egressi veneramur Apollinis urbem.\nRex Anius, rex idem hominum Phoebique sacerdos\nvittis et sacra redimitus tempora lauro,\noccurrit; veterem Anchisen adgnovit amicum.\nIungimus hospitio dextras, et tecta subimus.",69],["virgil-aeneid","3.84","Templa dei saxo venerabar structa vetusto:\nDa propriam, Thymbraee, domum; da moenia fessis\net genus et mansuram urbem; serva altera Troiae\nPergama, reliquias Danaum atque immitis Achilli.\nQuem sequimur? Quove ire iubes? Ubi ponere sedes?\nDa, pater, augurium, atque animis inlabere nostris.",84],["virgil-aeneid","3.90","Vix ea fatus eram: tremere omnia visa repente,\nliminaque laurusque dei, totusque moveri\nmons circum, et mugire adytis cortina reclusis.\nSubmissi petimus terram, et vox fertur ad auris:\nDardanidae duri, quae vos a stirpe parentum\nprima tulit tellus, eadem vos ubere laeto\naccipiet reduces. Antiquam exquirite matrem:\nhic domus Aeneae cunctis dominabitur oris,\net nati natorum, et qui nascentur ab illis.\nHaec Phoebus; mixtoque ingens exorta tumultu\nlaetitia, et cuncti quae sint ea moenia quaerunt,\nquo Phoebus vocet errantis iubeatque reverti?\nTum genitor, veterum volvens monumenta virorum,\nAudite, O proceres ait et spes discite vestras:\nCreta Iovis magni medio iacet insula ponto;\nmons Idaeus ubi, et gentis cunabula nostrae.\nCentum urbes habitant magnas, uberrima regna;\nmaximus unde pater, si rite audita recordor,\nTeucrus Rhoeteas primum est advectus in oras,\noptavitque locum regno. Nondum Ilium et arces\nPergameae steterant; habitabant vallibus imis.\nhinc mater cultrix Cybeli Corybantiaque aera\nIdaeumque nemus; hinc fida silentia sacris,\net iuncti currum dominae subiere leones.\nErgo agite, et, divom ducunt qua iussa, sequamur;\nplacemus ventos et Gnosia regna petamus.\nNec longo distant cursu; modo Iuppiter adsit,\ntertia lux classem Cretaeis sistet in oris.\nSic fatus, meritos aris mactavit honores,\ntaurum Neptuno, taurum tibi, pulcher Apollo\nnigram Hiemi pecudem, Zephyris felicibus albam.",90],["virgil-aeneid","3.121","Fama volat pulsum regnis cessisse paternis\nIdomenea ducem, desertaque litora Cretae\nhoste vacare domos, sedesque adstare relictas.\nLinquimus Ortygiae portus, pelagoque volamus,\nbacchatamque iugis Naxon viridemque Donysam,\nOlearon, niveamque Paron, sparsasque per aequor\nCycladas, et crebris legimus freta consita terris.\nNauticus exoritur vario certamine clamor;\nhortantur socii: Cretam proavosque petamus!\nProsequitur surgens a puppi ventus euntis\net tandem antiquis Curetum adlabimur oris.\nErgo avidus muros optatae molior urbis,\nPergameamque voco, et laetam cognomine gentem\nhortor amare focos arcemque attollere tectis.",121],["virgil-aeneid","3.135","Iamque fere sicco subductae litore puppes;\nconubiis arvisque novis operata iuventus;\niura domosque dabam: subito cum tabida membris,\ncorrupto caeli tractu, miserandaque venit\narboribusque satisque lues et letifer annus.\nLinquebant dulcis animas, aut aegra trahebant\ncorpora; tum sterilis exurere Sirius agros;\narebant herbae, et victum seges aegra negabat.\nRursus ad oraclum Ortygiae Phoebumque remenso\nhortatur pater ire mari, veniamque precari:\nquam fessis finem rebus ferat; unde laborum\ntemptare auxilium iubeat; quo vertere cursus.",135],["virgil-aeneid","3.147","Nox erat, et terris animalia somnus habebat:\neffigies sacrae divom Phrygiique Penates,\nquos mecum a Troia mediisque ex ignibus urbis\nextuleram, visi ante oculos adstare iacentis\nin somnis, multo manifesti lumine, qua se\nplena per insertas fundebat luna fenestras;\ntum sic adfari et curas his demere dictis:\nQuod tibi delato Ortygiam dicturus Apollo est,\nhic canit, et tua nos en ultro ad limina mittit.\nNos te, Dardania incensa, tuaque arma secuti,\nnos tumidum sub te permensi classibus aequor,\nidem venturos tollemus in astra nepotes,\nimperiumque urbi dabimus: tu moenia magnis\nmagna para, longumque fugae ne linque laborem.\nMutandae sedes: non haec tibi litora suasit\nDelius, aut Cretae iussit considere Apollo.\nEst locus, Hesperiam Grai cognomine dicunt,\nterra antiqua, potens armis atque ubere glaebae;\nOenotri coluere viri; nunc fama minores\nItaliam dixisse ducis de nomine gentem:\nhae nobis propriae sedes; hinc Dardanus ortus,\nIasiusque pater, genus a quo principe nostrum.\nSurge age, et haec laetus longaevo dicta parenti\nhaud dubitanda refer: Corythum terrasque requirat\nAusonias; Dictaea negat tibi Iuppiter arva.\nTalibus attonitus visis et voce deorum—\nnec sopor illud erat, sed coram adgnoscere voltus\nvelatasque comas praesentiaque ora videbar;\ntum gelidus toto manabat corpore sudor\ncorripio e stratis corpus, tendoque supinas\nad caelum cum voce manus, et munera libo\nintemerata focis. Perfecto laetus honore\nAnchisen facio certum, remque ordine pando.\nAdgnovit prolem ambiguam geminosque parentes,\nseque novo veterum deceptum errore locorum.\nTum memorat: Nate, Iliacis exercite fatis,\nsola mihi talis casus Cassandra canebat.\nNunc repeto haec generi portendere debita nostro,\net saepe Hesperiam, saepe Itala regna vocare.\nSed quis ad Hesperiae venturos litora Teucros\ncrederet, aut quem tum vates Cassandra moveret?\nCedamus Phoebo, et moniti meliora sequamur.\nSic ait, et cuncti dicto paremus ovantes.\nHanc quoque deserimus sedem, paucisque relictis\nvela damus, vastumque cava trabe currimus aequor.",147],["virgil-aeneid","3.192","Postquam altum tenuere rates, nec iam amplius ullae\nadparent terrae, caelum undique et undique pontus,\ntum mihi caeruleus supra caput adstitit imber,\nnoctem hiememque ferens, et inhorruit unda tenebris.\nContinuo venti volvunt mare, magnaque surgunt\naequora; dispersi iactamur gurgite vasto;\ninvolvere diem nimbi, et nox umida caelum\nabstulit; ingeminant abruptis nubibus ignes.\nExcutimur cursu, et caecis erramus in undis.\nIpse diem noctemque negat discernere caelo,\nnec meminisse viae media Palinurus in unda.\nTris adeo incertos caeca caligine soles\nerramus pelago, totidem sine sidere noctes.\nQuarto terra die primum se attollere tandem\nvisa, aperire procul montis, ac volvere fumum.\nVela cadunt, remis insurgimus; haud mora nautae\nadnixi torquent spumas et caerula verrunt.\nServatum ex undis Strophadum me litora primum\naccipiunt; Strophades Graio stant nomine dictae,\ninsulae Ionio in magno, quas dira Celaeno\nHarpyiaeque colunt aliae, Phineia postquam\nclausa domus, mensasque metu liquere priores.\nTristius haud illis monstrum, nec saevior ulla\npestis et ira deum Stygiis sese extulit undis.\nVirginei volucrum voltus, foedissima ventris\nproluvies, uncaeque manus, et pallida semper\nora fame.\nHuc ubi delati portus intravimus, ecce\nlaeta boum passim campis armenta videmus,\ncaprigenumque pecus nullo custode per herbas.\nInruimus ferro, et divos ipsumque vocamus\nin partem praedamque Iovem; tum litore curvo\nexstruimusque toros, dapibusque epulamur opimis.\nAt subitae horrifico lapsu de montibus adsunt\nHarpyiae, et magnis quatiunt clangoribus alas,\ndiripiuntque dapes, contactuque omnia foedant\nimmundo; tum vox taetrum dira inter odorem.\nRursum in secessu longo sub rupe cavata,\narboribus clausi circum atque horrentibus umbris,\ninstruimus mensas arisque reponimus ignem:\nrursum ex diverso caeli caecisque latebris\nturba sonans praedam pedibus circumvolat uncis,\npolluit ore dapes. Sociis tunc, arma capessant,\nedico, et dira bellum cum gente gerendum.\nHaud secus ac iussi faciunt, tectosque per herbam\ndisponunt enses et scuta latentia condunt.\nErgo ubi delapsae sonitum per curva dedere\nlitora, dat signum specula Misenus ab alta\naere cavo. Invadunt socii, et nova proelia temptant,\nobscenas pelagi ferro foedare volucres:\nsed neque vim plumis ullam nec volnera tergo\naccipiunt, celerique fuga sub sidera lapsae\nsemesam praedam et vestigia foeda relinquunt.\nUna in praecelsa consedit rupe Celaeno,\ninfelix vates, rumpitque hanc pectore vocem:\nBellum etiam pro caede boum stratisque iuvencis,\nLaomedontiadae, bellumne inferre paratis,\net patrio Harpyias insontis pellere regno?\nAccipite ergo animis atque haec mea figite dicta,\nquae Phoebo pater omnipotens, mihi Phoebus Apollo\npraedixit, vobis Furiarum ego maxuma pando.\nItaliam cursu petitis, ventisque vocatis\nibitis Italiam, portusque intrare licebit;\nsed non ante datam cingetis moenibus urbem,\nquam vos dira fames nostraeque iniuria caedis\nambesas subigat malis absumere mensas.",192],["virgil-aeneid","3.258","Dixit, et in silvam pennis ablata refugit.\nAt sociis subita gelidus formidine sanguis\nderiguit; cecidere animi, nec iam amplius armis,\nsed votis precibusque iubent exposcere pacem,\nsive deae, seu sint dirae obscenaeque volucres.\nEt pater Anchises passis de litore palmis\nnumina magna vocat, meritosque indicit honores:\nDi, prohibete minas; di, talem avertite casum,\net placidi servate pios! Tum litore funem\nderipere, excussosque iubet laxare rudentes.\nTendunt vela Noti; fugimus spumantibus undis,\nqua cursum ventusque gubernatorque vocabat.\nIam medio adparet fluctu nemorosa Zacynthos\nDulichiumque Sameque et Neritos ardua saxis.\nEffugimus scopulos Ithacae, Laertia regna,\net terram altricem saevi exsecramur Ulixi.\nMox et Leucatae nimbosa cacumina montis\net formidatus nautis aperitur Apollo.\nHunc petimus fessi et parvae succedimus urbi;\nancora de prora iacitur, stant litore puppes.",258],["virgil-aeneid","3.278","Ergo insperata tandem tellure potiti,\nlustramurque Iovi votisque incendimus aras,\nActiaque Iliacis celebramus litora ludis.\nExercent patrias oleo labente palaestras\nnudati socii; iuvat evasisse tot urbes\nArgolicas, mediosque fugam tenuisse per hostis.\nInterea magnum sol circumvolvitur annum,\net glacialis hiemps aquilonibus asperat undas.\nAere cavo clipeum. magni gestamen Abantis,\npostibus adversis figo, et rem carmine signo:\nAENEAS HAEC DE DANAIS VICTORIBVS ARMA.\nLinquere tum portus iubeo et considere transtris:\ncertatim socii feriunt mare et aequora verrunt.\nProtinus aërias Phaeacum abscondimus arces,\nlitoraque Epiri legimus portuque subimus\nChaonio, et celsam Buthroti accedimus urbem.",278],["virgil-aeneid","3.294","Hic incredibilis rerum fama occupat auris,\nPriamiden Helenum Graias regnare per urbes,\nconiugio Aeacidae Pyrrhi sceptrisque potitum,\net patrio Andromachen iterum cessisse marito.\nObstipui, miroque incensum pectus amore,\ncompellare virum et casus cognoscere tantos.\nProgredior portu, classis et litora linquens,\nsollemnis cum forte dapes et tristia dona\nante urbem in luco falsi Simoentis ad undam\nlibabat cineri Andromache, Manisque vocabat\nHectoreum ad tumulum, viridi quem caespite inanem\net geminas, causam lacrimis, sacraverat aras.\nUt me conspexit venientem et Troïa circum\narma amens vidit, magnis exterrita monstris\nderiguit visu in medio, calor ossa reliquit;\nlabitur, et longo vix tandem tempore fatur:\nVerane te facies, verus mihi nuntius adfers,\nnate dea? Vivisne, aut, si lux alma recessit,\nHector ubi est? Dixit, lacrimasque effudit et omnem\nimplevit clamore locum. Vix pauca furenti\nsubicio, et raris turbatus vocibus hisco:\nVivo equidem, vitamque extrema per omnia duco;\nne dubita, nam vera vides.\nHeu, quis te casus deiectam coniuge tanto\nexcipit, aut quae digna satis fortuna revisit\nHectoris Andromachen? Pyrrhin’ conubia servas?",294],["virgil-aeneid","3.320","Deiecit vultum et demissa voce locuta est:\nO felix una ante alias Priameïa virgo,\nhostilem ad tumulum Troiae sub moenibus altis\niussa mori, quae sortitus non pertulit ullos,\nnec victoris eri tetigit captiva cubile!\nnos, patria incensa, diversa per aequora vectae,\nstirpis Achilleae fastus iuvenemque superbum,\nservitio enixae, tulimus: qui deinde, secutus\nLedaeam Hermionen Lacedaemoniosque hymenaeos,\nme famulo famulamque Heleno transmisit habendam.\nAst illum, ereptae magno inflammatus amore\nconiugis et scelerum Furiis agitatus, Orestes\nexcipit incautum patriasque obtruncat ad aras.\nMorte Neoptolemi regnorum reddita cessit\npars Heleno, qui Chaonios cognomine campos\nChaoniamque omnem Troiano a Chaone dixit,\nPergamaque Iliacamque iugis hanc addidit arcem.\nSed tibi qui cursum venti, quae fata dedere?\nAut quisnam ignarum nostris deus adpulit oris?\nQuid puer Ascanius? superatne et vescitur aura,\nquem tibi iam Troia—\nEcqua tamen puero est amissae cura parentis?\nEcquid in antiquam virtutem animosque virilis\net pater Aeneas et avunculus excitat Hector?\nTalia fundebat lacrimans longosque ciebat\nincassum fletus, cum sese a moenibus heros\nPriamides multis Helenus comitantibus adfert,\nadgnoscitque suos, laetusque ad limina ducit,\net multum lacrimas verba inter singula fundit.\nProcedo, et parvam Troiam simulataque magnis\nPergama, et arentem Xanthi cognomine rivum\nadgnosco, Scaeaeque amplector limina portae.\nNec non et Teucri socia simul urbe fruuntur:\nillos porticibus rex accipiebat in amplis;\naulaï medio libabant pocula Bacchi,\nimpositis auro dapibus, paterasque tenebant.",320],["virgil-aeneid","3.356","Iamque dies alterque dies processit, et aurae\nvela vocant tumidoque inflatur carbasus austro.\nHis vatem adgredior dictis ac talia quaeso:\nTroiugena, interpres divom, qui numina Phoebi,\nqui tripodas, Clarii laurus, qui sidera sentis,\net volucrum linguas et praepetis omina pennae,\nfare age—namque omnem cursum mihi prospera dixit\nreligio, et cuncti suaserunt numine divi\nItaliam petere et terras temptare repostas:\nsola novum dictuque nefas Harpyia Celaeno\nprodigium canit, et tristis denuntiat iras,\nobscenamque famem—quae prima pericula vito?\nQuidve sequens tantos possim superare labores?\nHic Helenus, caesis primum de more iuvencis,\nexorat pacem divom, vittasque resolvit\nsacrati capitis, meque ad tua limina, Phoebe,\nipse manu multo suspensum numine ducit,\natque haec deinde canit divino ex ore sacerdos:",356],["virgil-aeneid","3.374","Nate dea,—nam te maioribus ire per altum\nauspiciis manifesta fides: sic fata deum rex\nsortitur, volvitque vices; is vertitur ordo—\npauca tibi e multis, quo tutior hospita lustres\naequora et Ausonio possis considere portu,\nexpediam dictis; prohibent nam cetera Parcae\nscire Helenum farique vetat Saturnia Iuno.\nPrincipio Italiam, quam tu iam rere propinquam\nvicinosque, ignare, paras invadere portus,\nlonga procul longis via dividit invia terris.\nAnte et Trinacria lentandus remus in unda,\net salis Ausonii lustrandum navibus aequor,\ninfernique lacus, Aeaeaeque insula Circae,\nquam tuta possis urbem componere terra:\nsigna tibi dicam, tu condita mente teneto:\ncum tibi sollicito secreti ad fluminis undam\nlitoreis ingens inventa sub ilicibus sus\ntriginta capitum fetus enixa iacebit.\nalba, solo recubans, albi circum ubera nati,\nis locus urbis erit, requies ea certa laborum.\nNec tu mensarum morsus horresce futuros:\nfata viam invenient, aderitque vocatus Apollo.\nHas autem terras, Italique hanc litoris oram,\nproxuma quae nostri perfunditur aequoris aestu,\neffuge; cuncta malis habitantur moenia Grais.\nHic et Narycii posuerunt moenia Locri,\net Sallentinos obsedit milite campos\nLyctius Idomeneus; hic illa ducis Meliboei\nparva Philoctetae subnixa Petelia muro.\nQuin, ubi transmissae steterint trans aequora classes,\net positis aris iam vota in litore solves,\npurpureo velare comas adopertus amictu,\nne qua inter sanctos ignis in honore deorum\nhostilis facies occurrat et omina turbet.\nHunc socii morem sacrorum, hunc ipse teneto:\nhac casti maneant in religione nepotes.\nAst ubi digressum Siculae te admoverit orae\nventus, et angusti rarescent claustra Pelori,\nlaeva tibi tellus et longo laeva petantur\naequora circuitu: dextrum fuge litus et undas.\nHaec loca vi quondam et vasta convolsa ruina—\ntantum aevi longinqua valet mutare vetustas—\ndissiluisse ferunt, cum protinus utraque tellus\nuna foret; venit medio vi pontus et undis\nHesperium Siculo latus abscidit, arvaque et urbes\nlitore diductas angusto interluit aestu.\nDextrum Scylla latus, laevum implacata Charybdis\nobsidet, atque imo barathri ter gurgite vastos\nsorbet in abruptum fluctus, rursusque sub auras\nerigit alternos et sidera verberat unda.\nAt Scyllam caecis cohibet spelunca latebris,\nora exsertantem et navis in saxa trahentem.\nPrima hominis facies et pulchro pectore virgo\npube tenus, postrema immani corpore pristis,\ndelphinum caudas utero commissa luporum.\nPraestat Trinacrii metas lustrare Pachyni\ncessantem, longos et circumflectere cursus,\nquam semel informem vasto vidisse sub antro\nScyllam, et caeruleis canibus resonantia saxa.\nPraeterea, si qua est Heleno prudentia, vati\nsi qua fides, animum si veris implet Apollo,\nunum illud tibi, nate dea, proque omnibus unum\npraedicam, et repetens iterumque iterumque monebo:\nIunonis magnae primum prece numen adora;\nIunoni cane vota libens, dominamque potentem\nsupplicibus supera donis: sic denique victor\nTrinacria finis Italos mittere relicta.",374],["virgil-aeneid","3.441","Huc ubi delatus Cumaeam accesseris urbem,\ndivinosque lacus, et Averna sonantia silvis,\ninsanam vatem aspicies, quae rupe sub ima\nfata canit, foliisque notas et nomina mandat.\nQuaecumque in foliis descripsit carmina virgo,\ndigerit in numerum, atque antro seclusa relinquit.\nIlla manent immota locis, neque ab ordine cedunt;\nverum eadem, verso tenuis cum cardine ventus\nimpulit et teneras turbavit ianua frondes,\nnumquam deinde cavo volitantia prendere saxo,\nnec revocare situs aut iungere carmina curat:\ninconsulti abeunt, sedemque odere Sibyllae.\nHic tibi ne qua morae fuerint dispendia tanti,—\nquamvis increpitent socii, et vi cursus in altum\nvela vocet, possisque sinus implere secundos,—\nquin adeas vatem precibusque oracula poscas\nipsa canat, vocemque volens atque ora resolvat.\nIlla tibi Italiae populos venturaque bella,\net quo quemque modo fugiasque ferasque laborem\nexpediet, cursusque dabit venerata secundos.\nHaec sunt, quae nostra liceat te voce moneri.\nVade age, et ingentem factis fer ad aethera Troiam.",441],["virgil-aeneid","3.463","Quae postquam vates sic ore effatus amico est,\ndona dehinc auro gravia sectoque elephanto\nimperat ad navis ferri, stipatque carinis\ningens argentum, Dodonaeosque lebetas,\nloricam consertam hamis auroque trilicem,\net conum insignis galeae cristasque comantis,\narma Neoptolemi; sunt et sua dona parenti.\nAddit equos, additque duces;\nremigium supplet; socios simul instruit armis.",463],["virgil-aeneid","3.472","Interea classem velis aptare iubebat\nAnchises, fieret vento mora ne qua ferenti.\nQuem Phoebi interpres multo compellat honore:\nConiugio, Anchise, Veneris dignate superbo,\ncura deum, bis Pergameis erepte ruinis,\necce tibi Ausoniae tellus; hanc arripe velis.\nEt tamen hanc pelago praeterlabare necesse est;\nAusoniae pars illa procul, quam pandit Apollo.\nVade ait O felix nati pietate. Quid ultra\nprovehor, et fando surgentis demoror austros?\nNec minus Andromache digressu maesta supremo\nfert picturatas auri subtemine vestes\net Phrygiam Ascanio chlamydem (nec cedit honore),\ntextilibusque onerat donis, ac talia fatur:\nAccipe et haec, manuum tibi quae monumenta mearum\nsint, puer, et longum Andromachae testentur amorem,\nconiugis Hectoreae. Cape dona extrema tuorum,\nO mihi sola mei super Astyanactis imago:\nsic oculos, sic ille manus, sic ora ferebat;\net nunc aequali tecum pubesceret aevo.\nHos ego digrediens lacrimis adfabar obortis:\nVivite felices, quibus est fortuna peracta\niam sua; nos alia ex aliis in fata vocamur.\nVobis parta quies; nullum maris aequor arandum,\narva neque Ausoniae semper cedentia retro\nquaerenda. Effigiem Xanthi Troiamque videtis\nquam vestrae fecere manus, melioribus, opto,\nauspiciis, et quae fuerit minus obvia Graiis.\nSi quando Thybrim vicinaque Thybridis arva\nintraro, gentique meae data moenia cernam,\ncognatas urbes olim populosque propinquos,\nEpiro, Hesperia, quibus idem Dardanus auctor\natque idem casus, unam faciemus utramque\nTroiam animis; maneat nostros ea cura nepotes.",472],["virgil-aeneid","3.506","Provehimur pelago vicina Ceraunia iuxta,\nunde iter Italiam cursusque brevissimus undis.\nSol ruit interea et montes umbrantur opaci;\nsternimur optatae gremio telluris ad undam,\nsortiti remos, passimque in litore sicco\ncorpora curamus; fessos sopor inrigat artus.\nNecdum orbem medium Nox horis acta subibat:\nhaud segnis strato surgit Palinurus et omnis\nexplorat ventos, atque auribus aera captat;\nsidera cuncta notat tacito labentia caelo,\nArcturum pluviasque Hyadas geminosque Triones,\narmatumque auro circumspicit Oriona.\nPostquam cuncta videt caelo constare sereno,\ndat clarum e puppi signum; nos castra movemus,\ntemptamusque viam et velorum pandimus alas.",506],["virgil-aeneid","3.521","Iamque rubescebat stellis Aurora fugatis,\ncum procul obscuros collis humilemque videmus\nItaliam. Italiam primus conclamat Achates,\nItaliam laeto socii clamore salutant.\nTum pater Anchises magnum cratera corona\ninduit, implevitque mero, divosque vocavit\nstans celsa in puppi:\nDi maris et terrae tempestatumque potentes,\nferte viam vento facilem et spirate secundi.\nCrebrescunt optatae aurae portusque patescit\niam propior, templumque adparet in arce Minervae.\nVela legunt socii et proras ad litora torquent.\nPortus ab Euroo fluctu curvatus in arcum,\nobiectae salsa spumant aspargine cautes;\nipse latet; gemino demittunt bracchia muro\nturriti scopuli, refugitque ab litore templum.\nQuattuor hic, primum omen, equos in gramine vidi\ntondentis campum late, candore nivali.\nEt pater Anchises: Bellum, O terra hospita, portas\nbello armantur equi, bellum haec armenta minantur.\nSed tamen idem olim curru succedere sueti\nquadrupedes, et frena iugo concordia ferre;\nspes et pacis ait. Tum numina sancta precamur\nPalladis armisonae, quae prima accepit ovantis,\net capita ante aras Phrygio velamur amictu;\npraeceptisque Heleni, dederat quae maxima, rite\nIunoni Argivae iussos adolemus honores.",521],["virgil-aeneid","3.548","Haud mora, continuo perfectis ordine votis,\ncornua velatarum obvertimus antemarum,\nGraiugenumque domos suspectaque linquimus arva.\nHinc sinus Herculei (si vera est fama) Tarenti\ncernitur; attollit se diva Lacinia contra,\nCaulonisque arces et navifragum Scylaceum.\nTum procul e fluctu Trinacria cernitur Aetna,\net gemitum ingentem pelagi pulsataque saxa\naudimus longe fractasque ad litora voces,\nexsultantque vada, atque aestu miscentur harenae.\nEt pater Anchises: Nimirum haec illa Charybdis:\nhos Helenus scopulos, haec saxa horrenda canebat.\nEripite, O socii, pariterque insurgite remis!\nHaud minus ac iussi faciunt, primusque rudentem\ncontorsit laevas proram Palinurus ad undas.\nlaevam cuncta cohors remis ventisque petivit.\nTollimur in caelum curvato gurgite, et idem\nsubducta ad Manis imos desedimus unda.\nTer scopuli clamorem inter cava saxa dedere:\nter spumam elisam et rorantia vidimus astra.\nInterea fessos ventus cum sole reliquit,\nignarique viae Cyclopum adlabimur oris.",548],["virgil-aeneid","3.570","Portus ab accessu ventorum immotus et ingens\nipse; sed horrificis iuxta tonat Aetna ruinis;\ninterdumque atram prorumpit ad aethera nubem,\nturbine fumantem piceo et candente favilla,\nattollitque globos flammarum et sidera lambit;\ninterdum scopulos avolsaque viscera montis\nerigit eructans, liquefactaque saxa sub auras\ncum gemitu glomerat, fundoque exaestuat imo.\nFama est Enceladi semustum fulmine corpus\nurgueri mole hac, ingentemque insuper Aetnam\nimpositam ruptis flammam exspirare caminis;\net fessum quotiens mutet latus, intremere omnem\nmurmure Trinacriam, et caelum subtexere fumo.\nNoctem illam tecti silvis immania monstra\nperferimus, nec quae sonitum det causa videmus.\nNam neque erant astrorum ignes, nec lucidus aethra\nsiderea polus, obscuro sed nubila caelo,\net lunam in nimbo nox intempesta tenebat.",570],["virgil-aeneid","3.588","Postera iamque dies primo surgebat Eoo,\numentemque Aurora polo dimoverat umbram:\ncum subito e silvis, macie confecta suprema,\nignoti nova forma viri miserandaque cultu\nprocedit, supplexque manus ad litora tendit.\nRespicimus: dira inluvies inmissaque barba,\nconsertum tegumen spinis; at cetera Graius,\net quondam patriis ad Troiam missus in armis.\nIsque ubi Dardanios habitus et Troia vidit\narma procul, paulum aspectu conterritus haesit,\ncontinuitque gradum; mox sese ad litora praeceps\ncum fletu precibusque tulit: Per sidera testor,\nper superos atque hoc caeli spirabile lumen,\ntollite me, Teucri; quascumque abducite terras;\nhoc sat erit. Scio me Danais e classibus unum,\net bello Iliacos fateor petiisse Penatis;\npro quo, si sceleris tanta est iniuria nostri,\nspargite me in fluctus, vastoque inmergite ponto.\nSi pereo, hominum manibus periisse iuvabit.\nDixerat, et genua amplexus genibusque volutans\nhaerebat. Qui sit, fari, quo sanguine cretus,\nhortamur; quae deinde agitet fortuna, fateri.\nIpse pater dextram Anchises, haud multa moratus,\ndat iuveni, atque animum praesenti pignore firmat.\nIlle haec, deposita tandem formidine, fatur:",588],["virgil-aeneid","3.613","Sum patria ex Ithaca, comes infelicis Ulixi,\nnomine Achaemenides, Troiam genitore Adamasto\npaupere—mansissetque utinam fortuna!—profectus.\nHic me, dum trepidi crudelia limina linquunt,\ninmemores socii vasto Cyclopis in antro\ndeseruere. Domus sanie dapibusque cruentis,\nintus opaca, ingens; ipse arduus, altaque pulsat\nsidera—Di, talem terris avertite pestem!—\nnec visu facilis nec dictu adfabilis ulli.\nVisceribus miserorum et sanguine vescitur atro.\nVidi egomet, duo de numero cum corpora nostro\nprensa manu magna, medio resupinus in antro,\nfrangeret ad saxum, sanieque aspersa natarent\nlimina; vidi atro cum membra fluentia tabo\nmanderet, et tepidi tremerent sub dentibus artus.\nHaud impune quidem; nec talia passus Ulixes,\noblitusve sui est Ithacus discrimine tanto.\nNam simul expletus dapibus vinoque sepultus\ncervicem inflexam posuit, iacuitque per antrum\nimmensus, saniem eructans et frusta cruento\nper somnum commixta mero, nos magna precati\nnumina sortitique vices, una undique circum\nfundimur, et telo lumen terebramus acuto,—\ningens, quod torva solum sub fronte latebat,\nArgolici clipei aut Phoebeae lampadis instar,—\net tandem laeti sociorum ulciscimur umbras.\nSed fugite, O miseri, fugite, atque ab litore funem\nrumpite.\nNam qualis quantusque cavo Polyphemus in antro\nlanigeras claudit pecudes atque ubera pressat,\ncentum alii curva haec habitant ad litora volgo\ninfandi Cyclopes, et altis montibus errant.\nTertia iam lunae se cornua lumine complent,\ncum vitam in silvis inter deserta ferarum\nlustra domosque traho, vastosque ab rupe Cyclopas\nprospicio, sonitumque pedum vocemque tremesco.\nVictum infelicem, bacas lapidosaque corna,\ndant rami et volsis pascunt radicibus herbae.\nOmnia conlustrans, hanc primum ad litora classem\nconspexi venientem. Huic me, quaecumque fuisset,\naddixi: satis est gentem effugisse nefandam.\nVos animam hanc potius quocumque absumite leto.",613],["virgil-aeneid","3.655","Vix ea fatus erat, summo cum monte videmus\nipsum inter pecudes vasta se mole moventem\npastorem Polyphemum et litora nota petentem,\nmonstrum horrendum, informe, ingens, cui lumen ademptum.\nTrunca manu pinus regit et vestigia firmat;\nlanigerae comitantur oves—ea sola voluptas\nsolamenque mali.\nPostquam altos tetigit fluctus et ad aequora venit,\nluminis effossi fluidum lavit inde cruorem,\ndentibus infrendens gemitu, graditurque per aequor\niam medium, necdum fluctus latera ardua tinxit.\nNos procul inde fugam trepidi celerare, recepto\nsupplice sic merito, tacitique incidere funem;\nvertimus et proni certantibus aequora remis.\nSensit, et ad sonitum vocis vestigia torsit;\nverum ubi nulla datur dextra adfectare potestas,\nnec potis Ionios fluctus aequare sequendo,\nclamorem immensum tollit, quo pontus et omnes\ncontremuere undae, penitusque exterrita tellus\nItaliae, curvisque immugiit Aetna cavernis.",655],["virgil-aeneid","3.675","At genus e silvis Cyclopum et montibus altis\nexcitum ruit ad portus et litora complent.\nCernimus adstantis nequiquam lumine torvo\nAetnaeos fratres, caelo capita alta ferentis,\nconcilium horrendum: quales cum vertice celso\naeriae quercus, aut coniferae cyparissi\nconstiterunt, silva alta Iovis, lucusve Dianae.\nPraecipites metus acer agit quocumque rudentis\nexcutere, et ventis intendere vela secundis.\nContra iussa monent Heleni Scyllam atque Charybdin\ninter, utramque viam leti discrimine parvo,\nni teneant cursus; certum est dare lintea retro.\nEcce autem Boreas angusta ab sede Pelori\nmissus adest. Vivo praetervehor ostia saxo\nPantagiae Megarosque sinus Thapsumque iacentem.\nTalia monstrabat relegens errata retrorsus\nlitora Achaemenides; comes infelicis Ulixi.",675],["virgil-aeneid","3.692","Sicanio praetenta sinu iacet insula contra\nPlemyrium undosum; nomen dixere priores\nOrtygiam. Alpheum fama est huc Elidis amnem\noccultas egisse vias subter mare; qui nunc\nore, Arethusa, tuo Siculis confunditur undis.\nIussi numina magna loci veneramur; et inde\nexsupero praepingue solum stagnantis Helori.\nHinc altas cautes proiectaque saxa Pachyni\nradimus, et fatis numquam concessa moveri\nadparet Camerina procul campique Geloi,\nimmanisque Gela fluvii cognomine dicta.\nArduus inde Acragas ostentat maxuma longe\nmoenia, magnanimum quondam generator equorum;\nteque datis linquo ventis, palmosa Selinus,\net vada dura lego saxis Lilybeia caecis.\nHinc Drepani me portus et inlaetabilis ora\naccipit. Hic, pelagi tot tempestatibus actis,\nheu genitorem, omnis curae casusque levamen,\namitto Anchisen: hic me, pater optume, fessum\ndeseris, heu, tantis nequiquam erepte periclis!\nNec vates Helenus, cum multa horrenda moneret,\nhos mihi praedixit luctus, non dira Celaeno.\nHic labor extremus, longarum haec meta viarum.\nHinc me digressum vestris deus adpulit oris.",692],["virgil-aeneid","3.716","Sic pater Aeneas intentis omnibus unus\nfata renarrabat divom, cursusque docebat.\nConticuit tandem, factoque hic fine quievit.",716],["virgil-aeneid","4.1","At regina gravi iamdudum saucia cura\nvolnus alit venis, et caeco carpitur igni.\nMulta viri virtus animo, multusque recursat\ngentis honos: haerent infixi pectore voltus\nverbaque, nec placidam membris dat cura quietem.\nPostera Phoebea lustrabat lampade terras,\numentemque Aurora polo dimoverat umbram,\ncum sic unanimam adloquitur male sana sororem:\nAnna soror, quae me suspensam insomnia terrent!\nQuis novus hic nostris successit sedibus hospes,\nquem sese ore ferens, quam forti pectore et armis!\nCredo equidem, nec vana fides, genus esse deorum.\nDegeneres animos timor arguit: heu, quibus ille\niactatus fatis! Quae bella exhausta canebat!\nSi mihi non animo fixum immotumque sederet,\nne cui me vinclo vellem sociare iugali,\npostquam primus amor deceptam morte fefellit;\nsi non pertaesum thalami taedaeque fuisset,\nhuic uni forsan potui succumbere culpae.\nAnna, fatebor enim, miseri post fata Sychaei\nconiugis et sparsos fraterna caede Penatis,\nsolus hic inflexit sensus, animumque labantem\nimpulit: adgnosco veteris vestigia flammae.\nSed mihi vel tellus optem prius ima dehiscat,\nvel Pater omnipotens adigat me fulmine ad umbras,\npallentis umbras Erebi noctemque profundam,\nante, Pudor, quam te violo, aut tua iura resolvo.\nIlle meos, primus qui me sibi iunxit, amores\nabstulit; ille habeat secum servetque sepulchro.\nSic effata sinum lacrimis implevit obortis.",1],["virgil-aeneid","4.31","Anna refert: O luce magis dilecta sorori,\nsolane perpetua maerens carpere iuventa,\nnec dulcis natos, Veneris nec praemia noris?\nId cinerem aut Manis credis curare sepultos?\nEsto: aegram nulli quondam flexere mariti,\nnon Libyae, non ante Tyro; despectus Iarbas\nductoresque alii, quos Africa terra triumphis\ndives alit: placitone etiam pugnabis amori?\nNec venit in mentem, quorum consederis arvis?\nHinc Gaetulae urbes, genus insuperabile bello,\net Numidae infreni cingunt et inhospita Syrtis;\nhinc deserta siti regio, lateque furentes\nBarcaei. Quid bella Tyro surgentia dicam,\ngermanique minas?\nDis equidem auspicibus reor et Iunone secunda\nhunc cursum Iliacas vento tenuisse carinas.\nQuam tu urbem, soror, hanc cernes, quae surgere regna\nconiugio tali! Teucrum comitantibus armis\nPunica se quantis attollet gloria rebus!\nTu modo posce deos veniam, sacrisque litatis\nindulge hospitio, causasque innecte morandi,\ndum pelago desaevit hiemps et aquosus Orion,\nquassataeque rates, dum non tractabile caelum.",31],["virgil-aeneid","4.54","His dictis incensum animum inflammavit amore,\nspemque dedit dubiae menti, solvitque pudorem.\nPrincipio delubra adeunt, pacemque per aras\nexquirunt; mactant lectas de more bidentis\nlegiferae Cereri Phoeboque patrique Lyaeo,\nIunoni ante omnis, cui vincla iugalia curae.\nIpsa, tenens dextra pateram, pulcherrima Dido\ncandentis vaccae media inter cornua fundit,\naut ante ora deum pinguis spatiatur ad aras,\ninstauratque diem donis, pecudumque reclusis\npectoribus inhians spirantia consulit exta.\nHeu vatum ignarae mentes! quid vota furentem,\nquid delubra iuvant? Est mollis flamma medullas\ninterea, et tacitum vivit sub pectore volnus.\nUritur infelix Dido, totaque vagatur\nurbe furens, qualis coniecta cerva sagitta,\nquam procul incautam nemora inter Cresia fixit\npastor agens telis, liquitque volatile ferrum\nnescius; illa fuga silvas saltusque peragrat\nDictaeos; haeret lateri letalis arundo.\nNunc media Aenean secum per moenia ducit,\nSidoniasque ostentat opes urbemque paratam;\nincipit effari, mediaque in voce resistit;\nnunc eadem labente die convivia quaerit,\nIliacosque iterum demens audire labores\nexposcit, pendetque iterum narrantis ab ore.\nPost, ubi digressi, lumenque obscura vicissim\nluna premit suadentque cadentia sidera somnos,\nsola domo maeret vacua, stratisque relictis\nincubat, illum absens absentem auditque videtque;\naut gremio Ascanium, genitoris imagine capta,\ndetinet, infandum si fallere possit amorem.\nNon coeptae adsurgunt turres, non arma iuventus\nexercet, portusve aut propugnacula bello\ntuta parant; pendent opera interrupta, minaeque\nmurorum ingentes aequataque machina caelo.",54],["virgil-aeneid","4.90","Quam simul ac tali persensit peste teneri\ncara Iovis coniunx, nec famam obstare furori,\ntalibus adgreditur Venerem Saturnia dictis:\nEgregiam vero laudem et spolia ampla refertis\ntuque puerque tuus, magnum et memorabile numen,\nuna dolo divom si femina victa duorum est!\nNec me adeo fallit veritam te moenia nostra\nsuspectas habuisse domos Karthaginis altae.\nSed quis erit modus, aut quo nunc certamine tanto?\nQuin potius pacem aeternam pactosque hymenaeos\nexercemus? Habes, tota quod mente petisti:\nardet amans Dido, traxitque per ossa furorem.\nCommunem hunc ergo populum paribusque regamus\nauspiciis; liceat Phrygio servire marito,\ndotalisque tuae Tyrios permittere dextrae.",90],["virgil-aeneid","4.105","Olli—sensit enim simulata mente locutam,\nquo regnum Italiae Libycas averteret oras—\nsic contra est ingressa Venus: Quis talia demens\nabnuat, aut tecum malit contendere bello,\nsi modo, quod memoras, factum fortuna sequatur.\nSed fatis incerta feror, si Iuppiter unam\nesse velit Tyriis urbem Troiaque profectis,\nmiscerive probet populos, aut foedera iungi.\nTu coniunx tibi fas animum temptare precando.\nPerge; sequar. Tum sic excepit regia Iuno:\nMecum erit iste labor: nunc qua ratione, quod instat\nconfieri possit, paucis, adverte, docebo.\nVenatum Aeneas unaque miserrima Dido\nin nemus ire parant, ubi primos crastinus ortus\nextulerit Titan, radiisque retexerit orbem.\nHis ego nigrantem commixta grandine nimbum,\ndum trepidant alae, saltusque indagine cingunt,\ndesuper infundam, et tonitru caelum omne ciebo.\nDiffugient comites et nocte tegentur opaca:\nspeluncam Dido dux et Troianus eandem\ndevenient; adero, et, tua si mihi certa voluntas,\nconubio iungam stabili propriamque dicabo,\nhic hymenaeus erit.—Non adversata petenti\nadnuit, atque dolis risit Cytherea repertis.",105],["virgil-aeneid","4.129","Oceanum interea surgens Aurora reliquit.\nIt portis iubare exorto delecta iuventus;\nretia rara, plagae, lato venabula ferro,\nMassylique ruunt equites et odora canum vis.\nReginam thalamo cunctantem ad limina primi\nPoenorum exspectant, ostroque insignis et auro\nstat sonipes, ac frena ferox spumantia mandit.\nTandem progreditur, magna stipante caterva,\nSidoniam picto chlamydem circumdata limbo.\nCui pharetra ex auro, crines nodantur in aurum,\naurea purpuream subnectit fibula vestem.\nNec non et Phrygii comites et laetus Iulus\nincedunt. Ipse ante alios pulcherrimus omnis\ninfert se socium Aeneas atque agmina iungit.\nQualis ubi hibernam Lyciam Xanthique fluenta\ndeserit ac Delum maternam invisit Apollo,\ninstauratque choros, mixtique altaria circum\nCretesque Dryopesque fremunt pictique Agathyrsi;\nipse iugis Cynthi graditur, mollique fluentem\nfronde premit crinem fingens atque implicat auro;\ntela sonant umeris: haud illo segnior ibat\nAeneas; tantum egregio decus enitet ore.\nPostquam altos ventum in montis atque invia lustra,\necce ferae, saxi deiectae vertice, caprae\ndecurrere iugis; alia de parte patentis\ntransmittunt cursu campos atque agmina cervi\npulverulenta fuga glomerant montisque relinquunt.\nAt puer Ascanius mediis in vallibus acri\ngaudet equo, iamque hos cursu, iam praeterit illos,\nspumantemque dari pecora inter inertia votis\noptat aprum, aut fulvum descendere monte leonem.",129],["virgil-aeneid","4.160","Interea magno misceri murmure caelum\nincipit; insequitur commixta grandine nimbus;\net Tyrii comites passim et Troiana iuventus\nDardaniusque nepos Veneris diversa per agros\ntecta metu petiere; ruunt de montibus amnes.\nSpeluncam Dido dux et Troianus eandem\ndeveniunt: prima et Tellus et pronuba Iuno\ndant signum; fulsere ignes et conscius aether\nconubiis, summoque ulularunt vertice nymphae.\nIlle dies primus leti primusque malorum\ncausa fuit; neque enim specie famave movetur,\nnec iam furtivum Dido meditatur amorem:\nconiugium vocat; hoc praetexit nomine culpam.",160],["virgil-aeneid","4.173","Extemplo Libyae magnas it Fama per urbes—\nFama, malum qua non aliud velocius ullum;\nmobilitate viget, viresque adquirit eundo,\nparva metu primo, mox sese attollit in auras,\ningrediturque solo, et caput inter nubila condit.\nIllam Terra parens, ira inritata deorum,\nextremam (ut perhibent) Coeo Enceladoque sororem\nprogenuit, pedibus celerem et pernicibus alis,\nmonstrum horrendum, ingens, cui, quot sunt corpore plumae\ntot vigiles oculi subter, mirabile dictu,\ntot linguae, totidem ora sonant, tot subrigit aures.\nNocte volat caeli medio terraeque per umbram,\nstridens, nec dulci declinat lumina somno;\nluce sedet custos aut summi culmine tecti,\nturribus aut altis, et magnas territat urbes;\ntam ficti pravique tenax, quam nuntia veri.\nHaec tum multiplici populos sermone replebat\ngaudens, et pariter facta atque infecta canebat:\nvenisse Aenean, Troiano sanguine cretum,\ncui se pulchra viro dignetur iungere Dido;\nnunc hiemem inter se luxu, quam longa, fovere\nregnorum immemores turpique cupidine captos.\nHaec passim dea foeda virum diffundit in ora.\nProtinus ad regem cursus detorquet Iarban,\nincenditque animum dictis atque aggerat iras.",173],["virgil-aeneid","4.198","Hic Hammone satus, rapta Garamantide Nympha,\ntempla Iovi centum latis immania regnis,\ncentum aras posuit, vigilemque sacraverat ignem,\nexcubias divom aeternas, pecudumque cruore\npingue solum et variis florentia limina sertis.\nIsque amens animi et rumore accensus amaro\ndicitur ante aras media inter numina divom\nmulta Iovem manibus supplex orasse supinis:\nIuppiter omnipotens, cui nunc Maurusia pictis\ngens epulata toris Lenaeum libat honorem,\naspicis haec, an te, genitor, cum fulmina torques,\nnequiquam horremus, caecique in nubibus ignes\nterrificant animos et inania murmura miscent?\nFemina, quae nostris errans in finibus urbem\nexiguam pretio posuit, cui litus arandum\ncuique loci leges dedimus, conubia nostra\nreppulit, ac dominum Aenean in regna recepit.\nEt nunc ille Paris cum semiviro comitatu,\nMaeonia mentum mitra crinemque madentem\nsubnexus, rapto potitur: nos munera templis\nquippe tuis ferimus, famamque fovemus inanem.",198],["virgil-aeneid","4.219","Talibus orantem dictis arasque tenentem\naudiit omnipotens, oculosque ad moenia torsit\nregia et oblitos famae melioris amantes.\nTum sic Mercurium adloquitur ac talia mandat:\nVade age, nate, voca Zephyros et labere pennis,\nDardaniumque ducem, Tyria Karthagine qui nunc\nexspectat, fatisque datas non respicit urbes,\nadloquere, et celeris defer mea dicta per auras.\nNon illum nobis genetrix pulcherrima talem\npromisit, Graiumque ideo bis vindicat armis;\nsed fore, qui gravidam imperiis belloque frementem\nItaliam regeret, genus alto a sanguine Teucri\nproderet, ac totum sub leges mitteret orbem.\nSi nulla accendit tantarum gloria rerum,\nnec super ipse sua molitur laude laborem,\nAscanione pater Romanas invidet arces?\nQuid struit, aut qua spe inimica in gente moratur,\nnec prolem Ausoniam et Lavinia respicit arva?\nNaviget: haec summa est; hic nostri nuntius esto.",219],["virgil-aeneid","4.238","Dixerat. Ille patris magni parere parabat\nimperio; et primum pedibus talaria nectit\naurea, quae sublimem alis sive aequora supra\nseu terram rapido pariter cum flamine portant;\ntum virgam capit: hac animas ille evocat Orco\npallentis, alias sub Tartara tristia mittit,\ndat somnos adimitque, et lumina morte resignat.\nIlla fretus agit ventos, et turbida tranat\nnubila; iamque volans apicem et latera ardua cernit\nAtlantis duri, caelum qui vertice fulcit,\nAtlantis, cinctum adsidue cui nubibus atris\npiniferum caput et vento pulsatur et imbri;\nnix umeros infusa tegit; tum flumina mento\npraecipitant senis, et glacie riget horrida barba.\nHic primum paribus nitens Cyllenius alis\nconstitit; hinc toto praeceps se corpore ad undas\nmisit, avi similis, quae circum litora, circum\npiscosos scopulos humilis volat aequora iuxta.\nHaud aliter terras inter caelumque volabat,\nlitus harenosum Libyae ventosque secabat\nmaterno veniens ab avo Cyllenia proles.\nUt primum alatis tetigit magalia plantis,\nAenean fundantem arces ac tecta novantem\nconspicit; atque illi stellatus iaspide fulva\nensis erat, Tyrioque ardebat murice laena\ndemissa ex umeris, dives quae munera Dido\nfecerat, et tenui telas discreverat auro.\nContinuo invadit: Tu nunc Karthaginis altae\nfundamenta locas, pulchramque uxorius urbem\nexstruis, heu regni rerumque oblite tuarum?\nIpse deum tibi me claro demittit Olympo\nregnator, caelum ac terras qui numine torquet;\nipse haec ferre iubet celeris mandata per auras:\nquid struis, aut qua spe Libycis teris otia terris?\nSi te nulla movet tantarum gloria rerum,\nnec super ipse tua moliris laude laborem,\nAscanium surgentem et spes heredis Iuli\nrespice, cui regnum Italiae Romanaque tellus\ndebentur. Tali Cyllenius ore locutus\nmortalis visus medio sermone reliquit,\net procul in tenuem ex oculis evanuit auram.",238],["virgil-aeneid","4.279","At vero Aeneas aspectu obmutuit amens,\narrectaeque horrore comae, et vox faucibus haesit.\nArdet abire fuga dulcisque relinquere terras,\nattonitus tanto monitu imperioque deorum.\nHeu quid agat? Quo nunc reginam ambire furentem\naudeat adfatu? Quae prima exordia sumat?\nAtque animum nunc huc celerem, nunc dividit illuc,\nin partisque rapit varias perque omnia versat.\nHaec alternanti potior sententia visa est:\nMnesthea Sergestumque vocat fortemque Serestum,\nclassem aptent taciti sociosque ad litora cogant,\narma parent, et quae rebus sit causa novandis\ndissimulent; sese interea, quando optuma Dido\nnesciat et tantos rumpi non speret amores,\ntemptaturum aditus, et quae mollissima fandi\ntempora, quis rebus dexter modus. Ocius omnes\nimperio laeti parent ac iussa facessunt.",279],["virgil-aeneid","4.296","At regina dolos—quis fallere possit amantem?\npraesensit, motusque excepit prima futuros,\nomnia tuta timens. Eadem impia Fama furenti\ndetulit armari classem cursumque parari.\nSaevit inops animi, totamque incensa per urbem\nbacchatur, qualis commotis excita sacris\nThyias, ubi audito stimulant trieterica Baccho\norgia, nocturnusque vocat clamore Cithaeron.\nTandem his Aenean compellat vocibus ultro:\nDissimulare etiam sperasti, perfide, tantum\nposse nefas, tacitusque mea decedere terra?\nNec te noster amor, nec te data dextera quondam,\nnec moritura tenet crudeli funere Dido?\nQuin etiam hiberno moliris sidere classem,\net mediis properas aquilonibus ire per altum,\ncrudelis? Quid, si non arva aliena domosque\nignotas peteres, sed Troia antiqua maneret,\nTroia per undosum peteretur classibus aequor\nMene fugis? Per ego has lacrimas dextramque tuam te\n(quando aliud mihi iam miserae nihil ipsa reliqui)\nper conubia nostra, per inceptos hymenaeos,\nsi bene quid de te merui, fuit aut tibi quicquam\ndulce meum, miserere domus labentis, et istam—\noro, si quis adhuc precibus locus—exue mentem.\nTe propter Libycae gentes Nomadumque tyranni\nodere, infensi Tyrii; te propter eundem\nexstinctus pudor, et, qua sola sidera adibam,\nfama prior. Cui me moribundam deseris, hospes?\nHoc solum nomen quoniam de coniuge restat.\nQuid moror? An mea Pygmalion dum moenia frater\ndestruat, aut captam ducat Gaetulus Iarbas?\nSaltem si qua mihi de te suscepta fuisset\nante fugam suboles, si quis mihi parvulus aula\nluderet Aeneas, qui te tamen ore referret,\nnon equidem omnino capta ac deserta viderer.",296],["virgil-aeneid","4.331","Dixerat. Ille Iovis monitis immota tenebat\nlumina, et obnixus curam sub corde premebat.\nTandem pauca refert: Ego te, quae plurima fando\nenumerare vales, numquam, regina, negabo\npromeritam; nec me meminisse pigebit Elissae,\ndum memor ipse mei, dum spiritus hos regit artus.\nPro re pauca loquar. Neque ego hanc abscondere furto\nsperavi—ne finge—fugam, nec coniugis umquam\npraetendi taedas, aut haec in foedera veni.\nMe si fata meis paterentur ducere vitam\nauspiciis et sponte mea componere curas,\nurbem Troianam primum dulcisque meorum\nreliquias colerem, Priami tecta alta manerent,\net recidiva manu posuissem Pergama victis.\nSed nunc Italiam magnam Gryneus Apollo,\nItaliam Lyciae iussere capessere sortes:\nhic amor, haec patria est. Si te Karthaginis arces,\nPhoenissam, Libycaeque aspectus detinet urbis,\nquae tandem, Ausonia Teucros considere terra,\ninvidia est? Et nos fas extera quaerere regna.\nMe patris Anchisae, quotiens umentibus umbris\nnox operit terras, quotiens astra ignea surgunt,\nadmonet in somnis et turbida terret imago;\nme puer Ascanius capitisque iniuria cari,\nquem regno Hesperiae fraudo et fatalibus arvis.\nNunc etiam interpres divom, Iove missus ab ipso—\ntestor utrumque caput—celeris mandata per auras\ndetulit; ipse deum manifesto in lumine vidi\nintrantem muros, vocemque his auribus hausi.\nDesine meque tuis incendere teque querelis:\nItaliam non sponte sequor.",331],["virgil-aeneid","4.362","Talia dicentem iamdudum aversa tuetur,\nhuc illuc volvens oculos, totumque pererrat\nluminibus tacitis, et sic accensa profatur:\nNec tibi diva parens, generis nec Dardanus auctor,\nperfide; sed duris genuit te cautibus horrens\nCaucasus, Hyrcanaeque admorunt ubera tigres.\nNam quid dissimulo, aut quae me ad maiora reservo?\nNum fletu ingemuit nostro? Num lumina flexit?\nNum lacrimas victus dedit, aut miseratus amantem est?\nQuae quibus anteferam? Iam iam nec maxuma Iuno,\nnec Saturnius haec oculis pater aspicit aequis.\nNusquam tuta fides. Eiectum litore, egentem\nexcepi, et regni demens in parte locavi;\namissam classem, socios a morte reduxi.\nHeu furiis incensa feror! Nunc augur Apollo,\nnunc Lyciae sortes, nunc et Iove missus ab ipso\ninterpres divom fert horrida iussa per auras.\nScilicet is Superis labor est, ea cura quietos\nsollicitat. Neque te teneo, neque dicta refello.\nI, sequere Italiam ventis, pete regna per undas.\nSpero equidem mediis, si quid pia numina possunt,\nsupplicia hausurum scopulis, et nomine Dido\nsaepe vocaturum. Sequar atris ignibus absens,\net, cum frigida mors anima seduxerit artus,\nomnibus umbra locis adero. Dabis, improbe, poenas.\nAudiam et haec Manis veniet mihi fama sub imos.\nHis medium dictis sermonem abrumpit, et auras\naegra fugit, seque ex oculis avertit et aufert,\nlinquens multa metu cunctantem et multa parantem\ndicere. Suscipiunt famulae, conlapsaque membra\nmarmoreo referunt thalamo stratisque reponunt.",362],["virgil-aeneid","4.393","At pius Aeneas, quamquam lenire dolentem\nsolando cupit et dictis avertere curas,\nmulta gemens magnoque animum labefactus amore,\niussa tamen divom exsequitur, classemque revisit.\nTum vero Teucri incumbunt, et litore celsas\ndeducunt toto naves: natat uncta carina;\nfrondentisque ferunt remos et robora silvis\ninfabricata, fugae studio.\nMigrantis cernas, totaque ex urbe ruentis.\nAc velut ingentem formicae farris acervum\ncum populant, hiemis memores, tectoque reponunt;\nit nigrum campis agmen, praedamque per herbas\nconvectant calle angusto; pars grandia trudunt\nobnixae frumenta umeris; pars agmina cogunt\ncastigantque moras; opere omnis semita fervet.\nQuis tibi tum, Dido, cernenti talia sensus?\nquosve dabas gemitus, cum litora fervere late\nprospiceres arce ex summa, totumque videres\nmisceri ante oculos tantis clamoribus aequor?\nImprobe Amor, quid non mortalia pectora cogis?\nIre iterum in lacrimas, iterum temptare precando\ncogitur, et supplex animos submittere amori,\nne quid inexpertum frustra moritura relinquat.",393],["virgil-aeneid","4.416","Anna, vides toto properari litore; circum\nundique convenere; vocat iam carbasus auras,\npuppibus et laeti nautae imposuere coronas.\nHunc ego si potui tantum sperare dolorem,\net perferre, soror, potero. Miserae hoc tamen unum\nexsequere, Anna, mihi. Solam nam perfidus ille\nte colere, arcanos etiam tibi credere sensus;\nsola viri mollis aditus et tempora noras.\nI, soror, atque hostem supplex adfare superbum:\nnon ego cum Danais Troianam exscindere gentem\nAulide iuravi, classemve ad Pergama misi,\nnec patris Anchisae cineres Manisve revelli,\ncur mea dicta neget duras demittere in auris.\nQuo ruit? Extremum hoc miserae det munus amanti:\nexspectet facilemque fugam ventosque ferentis.\nNon iam coniugium antiquum, quod prodidit, oro,\nnec pulchro ut Latio careat regnumque relinquat:\ntempus inane peto, requiem spatiumque furori,\ndum mea me victam doceat fortuna dolere.\nExtremam hanc oro veniam—miserere sororis—\nquam mihi cum dederit, cumulatam morte remittam.",416],["virgil-aeneid","4.437","Talibus orabat, talisque miserrima fletus\nfertque refertque soror: sed nullis ille movetur\nfletibus, aut voces ullas tractabilis audit;\nfata obstant, placidasque viri deus obstruit auris.\nAc, velut annoso validam cum robore quercum\nAlpini Boreae nunc hinc nunc flatibus illinc\neruere inter se certant; it stridor, et altae\nconsternunt terram concusso stipite frondes;\nipsa haeret scopulis, et, quantum vertice ad auras\naetherias, tantum radice in Tartara tendit:\nhaud secus adsiduis hinc atque hinc vocibus heros\ntunditur, et magno persentit pectore curas;\nmens immota manet; lacrimae volvuntur inanes.",437],["virgil-aeneid","4.450","Tum vero infelix fatis exterrita Dido\nmortem orat; taedet caeli convexa tueri.\nQuo magis inceptum peragat lucemque relinquat,\nvidit, turicremis cum dona imponeret aris,\nhorrendum dictu, latices nigrescere sacros,\nfusaque in obscenum se vertere vina cruorem.\nHoc visum nulli, non ipsi effata sorori.\nPraeterea fuit in tectis de marmore templum\nconiugis antiqui, miro quod honore colebat,\nvelleribus niveis et festa fronde revinctum:\nhinc exaudiri voces et verba vocantis\nvisa viri, nox cum terras obscura teneret;\nsolaque culminibus ferali carmine bubo\nsaepe queri et longas in fletum ducere voces;\nmultaque praeterea vatum praedicta priorum\nterribili monitu horrificant. Agit ipse furentem\nin somnis ferus Aeneas; semperque relinqui\nsola sibi, semper longam incomitata videtur\nire viam, et Tyrios deserta quaerere terra.\nEumenidum veluti demens videt agmina Pentheus,\net solem geminum et duplicis se ostendere Thebas;\naut Agamemnonius scaenis agitatus Orestes\narmatam facibus matrem et serpentibus atris\ncum fugit, ultricesque sedent in limine Dirae.",450],["virgil-aeneid","4.474","Ergo ubi concepit furias evicta dolore\ndecrevitque mori, tempus secum ipsa modumque\nexigit, et, maestam dictis adgressa sororem,\nconsilium voltu tegit, ac spem fronte serenat:\nInveni, germana, viam—gratare sorori—\nquae mihi reddat eum, vel eo me solvat amantem.\nOceani finem iuxta solemque cadentem\nultimus Aethiopum locus est, ubi maxumus Atlas\naxem humero torquet stellis ardentibus aptum:\nhinc mihi Massylae gentis monstrata sacerdos,\nHesperidum templi custos, epulasque draconi\nquae dabat, et sacros servabat in arbore ramos,\nspargens umida mella soporiferumque papaver.\nHaec se carminibus promittit solvere mentes\nquas velit, ast aliis duras immittere curas,\nsistere aquam fluviis, et vertere sidera retro;\nnocturnosque movet Manis: mugire videbis\nsub pedibus terram, et descendere montibus ornos.\nTestor, cara, deos et te, germana, tuumque\ndulce caput, magicas invitam accingier artes.\nTu secreta pyram tecto interiore sub auras\nerige, et arma viri, thalamo quae fixa reliquit\nimpius, exuviasque omnis, lectumque iugalem,\nquo perii, superimponas: abolere nefandi\ncuncta viri monumenta iuvat, monstratque sacerdos.\nHaec effata silet; pallor simul occupat ora.\nNon tamen Anna novis praetexere funera sacris\ngermanam credit, nec tantos mente furores\nconcipit, aut graviora timet, quam morte Sychaei:\nergo iussa parat.",474],["virgil-aeneid","4.504","At regina, pyra penetrali in sede sub auras\nerecta ingenti taedis atque ilice secta,\nintenditque locum sertis, et fronde coronat\nfunerea; super exuvias ensemque relictum\neffigiemque toro locat, haud ignara futuri.\nStant arae circum, et crines effusa sacerdos\nter centum tonat ore deos, Erebumque Chaosque,\ntergeminamque Hecaten, tria virginis ora Dianae.\nSparserat et latices simulatos fontis Averni,\nfalcibus et messae ad lunam quaeruntur aënis\npubentes herbae nigri cum lacte veneni;\nquaeritur et nascentis equi de fronte revolsus\net matri praereptus amor.\nIpsa mola manibusque piis altaria iuxta,\nunum exuta pedem vinclis, in veste recincta,\ntestatur moritura deos et conscia fati\nsidera; tum, si quod non aequo foedere amantes\ncurae numen habet iustumque memorque, precatur.",504],["virgil-aeneid","4.522","Nox erat, et placidum carpebant fessa soporem\ncorpora per terras, silvaeque et saeva quierant\naequora: cum medio volvuntur sidera lapsu,\ncum tacet omnis ager, pecudes pictaeque volucres,\nquaeque lacus late liquidos, quaeque aspera dumis\nrura tenent, somno positae sub nocte silenti\nlenibant curas, et corda oblita laborum.\nAt non infelix animi Phoenissa, nec umquam\nSolvitur in somnos, oculisve aut pectore noctem\naccipit: ingeminant curae, rursusque resurgens\nsaevit amor, magnoque irarum fluctuat aestu.\nSic adeo insistit, secumque ita corde volutat:\nEn, quid ago? Rursusne procos inrisa priores\nexperiar, Nomadumque petam conubia supplex,\nquos ego sim totiens iam dedignata maritos?\nIliacas igitur classes atque ultima Teucrum\niussa sequar? Quiane auxilio iuvat ante levatos,\net bene apud memores veteris stat gratia facti?\nQuis me autem, fac velle, sinet, ratibusve superbis\ninvisam accipiet? Nescis heu, perdita, necdum\nLaomedonteae sentis periuria gentis?\nQuid tum, sola fuga nautas comitabor ovantes,\nan Tyriis omnique manu stipata meorum\ninferar, et, quos Sidonia vix urbe revelli,\nrursus agam pelago, et ventis dare vela iubebo?\nQuin morere, ut merita es, ferroque averte dolorem.\nTu lacrimis evicta meis, tu prima furentem\nhis, germana, malis oneras atque obicis hosti.\nNon licuit thalami expertem sine crimine vitam\ndegere, more ferae, tales nec tangere curas!\nNon servata fides cineri promissa Sychaeo!",522],["virgil-aeneid","4.553","Tantos illa suo rumpebat pectore questus.\nAeneas celsa in puppi, iam certus eundi,\ncarpebat somnos, rebus iam rite paratis.\nHuic se forma dei voltu redeuntis eodem\nobtulit in somnis, rursusque ita visa monere est—\nomnia Mercurio similis, vocemque coloremque\net crinis flavos et membra decora iuventa:\nNate dea, potes hoc sub casu ducere somnos,\nnec, quae te circum stent deinde pericula, cernis,\ndemens, nec Zephyros audis spirare secundos?\nIlla dolos dirumque nefas in pectore versat,\ncerta mori, varioque irarum fluctuat aestu.\nNon fugis hinc praeceps, dum praecipitare potestas?\nIam mare turbari trabibus, saevasque videbis\nconlucere faces, iam fervere litora flammis,\nsi te his attigerit terris Aurora morantem.\nHeia age, rumpe moras. Varium et mutabile semper\nfemina. Sic fatus, nocti se immiscuit atrae.",553],["virgil-aeneid","4.571","Tum vero Aeneas, subitis exterritus umbris,\ncorripit e somno corpus, sociosque fatigat:\nPraecipites vigilate, viri, et considite transtris;\nsolvite vela citi. Deus aethere missus ab alto\nfestinare fugam tortosque incidere funes\necce iterum stimulat. Sequimur te, sancte deorum,\nquisquis es, imperioque iterum paremus ovantes.\nAdsis o placidusque iuves, et sidera caelo\ndextra feras. Dixit, vaginaque eripit ensem\nfulmineum, strictoque ferit retinacula ferro.\nIdem omnes simul ardor habet, rapiuntque ruuntque;\nlitora deseruere; latet sub classibus aequor;\nadnixi torquent spumas et caerula verrunt.",571],["virgil-aeneid","4.584","Et iam prima novo spargebat lumine terras\nTithoni croceum linquens Aurora cubile.\nRegina e speculis ut primum albescere lucem\nvidit, et aequatis classem procedere velis,\nlitoraque et vacuos sensit sine remige portus,\nterque quaterque manu pectus percussa decorum,\nflaventesque abscissa comas, Pro Iuppiter, ibit\nhic ait et nostris inluserit advena regnis?\nNon arma expedient, totaque ex urbe sequentur,\nderipientque rates alii navalibus? Ite,\nferte citi flammas, date vela, impellite remos!—\nQuid loquor, aut ubi sum? Quae mentem insania mutat?\nInfelix Dido, nunc te facta impia tangunt.\nTum decuit, cum sceptra dabas.—En dextra fidesque,\nquem secum patrios aiunt portare Penates,\nquem subiisse umeris confectum aetate parentem!\nNon potui abreptum divellere corpus, et undis\nspargere? Non socios, non ipsum absumere ferro\nAscanium, patriisque epulandum ponere mensis?—\nVerum anceps pugnae fuerat fortuna:—fuisset.\nQuem metui moritura? Faces in castra tulissem,\nimplessemque foros flammis, natumque patremque\ncum genere extinxem, memet super ipsa dedissem.\nSol, qui terrarum flammis opera omnia lustras,\ntuque harum interpres curarum et conscia Iuno,\nnocturnisque Hecate triviis ululata per urbes,\net Dirae ultrices, et di morientis Elissae,\naccipite haec, meritumque malis advertite numen,\net nostras audite preces. Si tangere portus\ninfandum caput ac terris adnare necesse est,\net sic fata Iovis poscunt, hic terminus haeret:\nat bello audacis populi vexatus et armis,\nfinibus extorris, complexu avulsus Iuli,\nauxilium imploret, videatque indigna suorum\nfunera; nec, cum se sub leges pacis iniquae\ntradiderit, regno aut optata luce fruatur,\nsed cadat ante diem, mediaque inhumatus harena.\nHaec precor, hanc vocem extremam cum sanguine fundo.\nTum vos, o Tyrii, stirpem et genus omne futurum\nexercete odiis, cinerique haec mittite nostro\nmunera. Nullus amor populis, nec foedera sunto.\nExoriare aliquis nostris ex ossibus ultor,\nqui face Dardanios ferroque sequare colonos,\nnunc, olim, quocumque dabunt se tempore vires.\nLitora litoribus contraria, fluctibus undas\nimprecor, arma armis; pugnent ipsique nepotesque.",584],["virgil-aeneid","4.630","Haec ait, et partis animum versabat in omnis,\ninvisam quaerens quam primum abrumpere lucem.\nTum breviter Barcen nutricem adfata Sychaei;\nnamque suam patria antiqua cinis ater habebat:\nAnnam cara mihi nutrix huc siste sororem;\ndic corpus properet fluviali spargere lympha,\net pecudes secum et monstrata piacula ducat:\nsic veniat; tuque ipsa pia tege tempora vitta.\nSacra Iovi Stygio, quae rite incepta paravi,\nperficere est animus, finemque imponere curis,\nDardaniique rogum capitis permittere flammae.\nSic ait: illa gradum studio celerabat anili.\nAt trepida, et coeptis immanibus effera Dido,\nsanguineam volvens aciem, maculisque trementis\ninterfusa genas, et pallida morte futura,\ninteriora domus inrumpit limina, et altos\nconscendit furibunda rogos, ensemque recludit\nDardanium, non hos quaesitum munus in usus.\nHic, postquam Iliacas vestes notumque cubile\nconspexit, paulum lacrimis et mente morata,\nincubuitque toro, dixitque novissima verba:\nDulces exuviae, dum fata deusque sinebant,\naccipite hanc animam, meque his exsolvite curis.\nVixi, et, quem dederat cursum fortuna, peregi,\net nunc magna mei sub terras ibit imago.\nUrbem praeclaram statui; mea moenia vidi;\nulta virum, poenas inimico a fratre recepi;\nfelix, heu nimium felix, si litora tantum\nnumquam Dardaniae tetigissent nostra carinae!",630],["virgil-aeneid","4.659","Dixit, et, os impressa toro, Moriemur inultae,\nsed moriamur ait. Sic, sic iuvat ire sub umbras:\nHauriat hunc oculis ignem crudelis ab alto\nDardanus, et nostrae secum ferat omina mortis.\nDixerat; atque illam media inter talia ferro\nconlapsam aspiciunt comites, ensemque cruore\nspumantem, sparsasque manus. It clamor ad alta\natria; concussam bacchatur Fama per urbem.\nLamentis gemituque et femineo ululatu\ntecta fremunt; resonat magnis plangoribus aether,\nnon aliter, quam si immissis ruat hostibus omnis\nKarthago aut antiqua Tyros, flammaeque furentes\nculmina perque hominum volvantur perque deorum.\nAudiit exanimis, trepidoque exterrita cursu\nunguibus ora soror foedans et pectora pugnis\nper medios ruit, ac morientem nomine clamat:\nHoc illud, germana, fuit? Me fraude petebas?\nHoc rogus iste mihi, hoc ignes araeque parabant?\nQuid primum deserta querar? Comitemne sororem\nsprevisti moriens? Eadem me ad fata vocasses:\nidem ambas ferro dolor, atque eadem hora tulisset.\nHis etiam struxi manibus, patriosque vocavi\nvoce deos, sic te ut posita crudelis abessem?\nExstinxti te meque, soror, populumque patresque\nSidonios urbemque tuam. Date volnera lymphis\nabluam, et, extremus si quis super halitus errat,\nore legam. Sic fata, gradus evaserat altos,\nsemianimemque sinu germanam amplexa fovebat\ncum gemitu, atque atros siccabat veste cruores.\nIlla, graves oculos conata attollere, rursus\ndeficit; infixum stridit sub pectore vulnus.\nTer sese attollens cubitoque adnixa levavit;\nter revoluta toro est, oculisque errantibus alto\nquaesivit caelo lucem, ingemuitque reperta.",659],["virgil-aeneid","4.693","Tum Iuno omnipotens, longum miserata dolorem\ndifficilisque obitus, Irim demisit Olympo,\nquae luctantem animam nexosque resolveret artus.\nNam quia nec fato, merita nec morte peribat,\nsed misera ante diem, subitoque accensa furore,\nnondum illi flavum Proserpina vertice crinem\nabstulerat, Stygioque caput damnaverat Orco.\nErgo Iris croceis per caelum roscida pennis,\nmille trahens varios adverso sole colores,\ndevolat, et supra caput adstitit: Hunc ego Diti\nsacrum iussa fero, teque isto corpore solvo.\nSic ait, et dextra crinem secat: omnis et una\ndilapsus calor, atque in ventos vita recessit.",693],["virgil-aeneid","5.1","Interea medium Aeneas iam classe tenebat\ncertus iter, fluctusque atros Aquilone secabat,\nmoenia respiciens, quae iam infelicis Elissae\nconlucent flammis. Quae tantum accenderit ignem,\ncausa latet; duri magno sed amore dolores\npolluto, notumque, furens quid femina possit,\ntriste per augurium Teucrorum pectora ducunt.\nUt pelagus tenuere rates, nec iam amplius ulla\noccurrit tellus, maria undique et undique caelum,\nolli caeruleus supra caput adstitit imber,\nnoctem hiememque ferens, et inhorruit unda tenebris.\nIpse gubernator puppi Palinurus ab alta:\nHeu! quianam tanti cinxerunt aethera nimbi?\nQuidve, pater Neptune, paras? Sic deinde locutus\ncolligere arma iubet validisque incumbere remis,\nobliquatque sinus in ventum, ac talia fatur:\nMagnanime Aenea, non, si mihi Iuppiter auctor\nspondeat, hoc sperem Italiam contingere caelo.\nMutati transversa fremunt et vespere ab atro\nconsurgunt venti, atque in nubem cogitur aër.\nNec nos obniti contra, nec tendere tantum\nsufficimus. Superat quoniam Fortuna, sequamur,\nquoque vocat, vertamus iter. Nec litora longe\nfida reor fraterna Erycis portusque Sicanos,\nsi modo rite memor servata remetior astra.\nTum pius Aeneas: Equidem sic poscere ventos\niamdudum et frustra cerno te tendere contra:\nFlecte viam velis. An sit mihi gratior ulla,\nquove magis fessas optem demittere naves,\nquam quae Dardanium tellus mihi servat Acesten,\net patris Anchisae gremio complectitur ossa?\nHaec ubi dicta, petunt portus, et vela secundi\nintendunt Zephyri; fertur cita gurgite classis,\net tandem laeti notae advertuntur harenae.",1],["virgil-aeneid","5.35","At procul ex celso miratus vertice montis\nadventum sociasque rates occurrit Acestes,\nhorridus in iaculis et pelle Libystidis ursae,\nTroïa Criniso conceptum flumine mater\nquem genuit: veterum non immemor ille parentum\ngratatur reduces, et gaza laetus agresti\nexcipit, ac fessos opibus solatur amicis.",35],["virgil-aeneid","5.42","Postera cum primo stellas Oriente fugarat\nclara dies, socios in coetum litore ab omni\nadvocat Aeneas, tumulique ex aggere fatur:\nDardanidae magni, genus alto a sanguine divom,\nannuus exactis completur mensibus orbis,\nex quo reliquias divinique ossa parentis\nCondidimus terra maestasque sacravimus aras.\nIamque dies, nisi fallor, adest, quem semper acerbum,\nsemper honoratum—sic di voluistis—habebo.\nHunc ego Gaetulis agerem si Syrtibus exsul,\nArgolicove mari deprensus et urbe Mycenae;\nannua vota tamen sollemnisque ordine pompas\nexsequerer, strueremque suis altaria donis.\nNunc ultro ad cineres ipsius et ossa parentis,\nhaud equidem sine mente, reor, sine numine divom,\nadsumus et portus delati intramus amicos.\nErgo agite, et laetum cuncti celebremus honorem;\nposcamus ventos; atque haec me sacra quotannis\nurbe velit posita templis sibi ferre dicatis.\nBina boum vobis Troia generatus Acestes\ndat numero capita in naves; adhibete Penates\net patrios epulis et quos colit hospes Acestes.\nPraeterea, si nona diem mortalibus almum\nAurora extulerit radiisque retexerit orbem,\nprima citae Teucris ponam certamina classis;\nquique pedum cursu valet, et qui viribus audax\naut iaculo incedit melior levibusque sagittis,\nseu crudo fidit pugnam committere caestu,\ncuncti adsint, meritaeque exspectent praemia palmae.\nOre favete omnes, et cingite tempora ramis.",42],["virgil-aeneid","5.72","Sic fatus, velat materna tempora myrto;\nhoc Elymus facit, hoc aevi maturus Acestes,\nhoc puer Ascanius, sequitur quos cetera pubes.\nIlle e concilio multis cum milibus ibat\nad tumulum, magna medius comitante caterva.\nHic duo rite mero libans carchesia Baccho\nfundit humi, duo lacte novo, duo sanguine sacro,\npurpureosque iacit flores, ac talia fatur:\nSalve, sancte parens: iterum salvete, recepti\nnequiquam cineres, animaeque umbraeque paternae.\nNon licuit fines Italos fataliaque arva,\nnec tecum Ausonium (quicumque est) quaerere Thybrim.\nDixerat haec, adytis cum lubricus anguis ab imis\nseptem ingens gyros, septena volumina traxit,\namplexus placide tumulum lapsusque per aras,\ncaeruleae cui terga notae, maculosus et auro\nsquamam incendebat fulgor, ceu nubibus arcus\nmille iacit varios adverso sole colores.\nObstipuit visu Aeneas. Ille agmine longo\ntandem inter pateras et levia pocula serpens\nlibavitque dapes, rursusque innoxius imo\nsuccessit tumulo, et depasta altaria liquit.\nHoc magis inceptos genitori instaurat honores,\nincertus, geniumne loci famulumne parentis\nesse putet: caedit binas de more bidentes,\ntotque sues, totidem nigrantis terga iuvencos;\nvinaque fundebat pateris, animamque vocabat\nAnchisae magni Manisque Acheronte remissos.\nNec non et socii, quae cuique est copia, laeti\ndona ferunt, onerant aras, mactantque iuvencos;\nordine aena locant alii, fusique per herbam\nsubiciunt veribus prunas et viscera torrent.",72],["virgil-aeneid","5.104","Exspectata dies aderat, nonamque serena\nAuroram Phaethontis equi iam luce vehebant,\nfamaque finitimos et clari nomen Acestae\nexcierat; laeto complerant litora coetu,\nvisuri Aeneadas, pars et certare parati.\nMunera principio ante oculos circoque locantur\nin medio, sacri tripodes viridesque coronae,\net palmae pretium victoribus, armaque et ostro\nperfusae vestes, argenti aurique talenta;\net tuba commissos medio canit aggere ludos.",104],["virgil-aeneid","5.114","Prima pares ineunt gravibus certamina remis\nquattuor ex omni delectae classe carinae.\nVelocem Mnestheus agit acri remige Pristim,\nmox Italus Mnestheus, genus a quo nomine Memmi;\ningentemque Gyas ingenti mole Chimaeram,\nurbis opus, triplici pubes quam Dardana versu\nimpellunt, terno consurgunt ordine remi;\nSergestusque, domus tenet a quo Sergia nomen,\nCentauro invehitur magna, Scyllaque Cloanthus\ncaerulea, genus unde tibi, Romane Cluenti.",114],["virgil-aeneid","5.124","Est procul in pelago saxum spumantia contra\nlitora, quod tumidis submersum tunditur olim\nfluctibus, hiberni condunt ubi sidera cori;\ntranquillo silet, immotaque attollitur unda\ncampus, et apricis statio gratissima mergis.\nHic viridem Aeneas frondenti ex ilice metam\nconstituit signum nautis pater, unde reverti\nscirent, et longos ubi circumflectere cursus.\nTum loca sorte legunt, ipsique in puppibus auro\nductores longe effulgent ostroque decori;\ncetera populea velatur fronde iuventus,\nnudatosque umeros oleo perfilsa nitescit.\nConsidunt transtris, intentaque brachia remis;\nintenti exspectant signum, exsultantiaque haurit\ncorda pavor pulsans, laudumque arrecta cupido.\nInde, ubi clara dedit sonitum tuba, finibus omnes,\nhaud mora, prosiluere suis; ferit aethera clamor\nnauticus, adductis spumant freta versa lacertis.\nInfindunt pariter sulcos, totumque dehiscit\nconvulsum remis rostrisque tridentibus aequor.\nNon tam praecipites biiugo certamine campum\ncorripuere, ruuntque effusi carcere currus,\nnec sic immissis aurigae undantia lora\nconcussere iugis pronique in verbera pendent.\nTum plausu fremituque virum studiisque faventum\nconsonat omne nemus, vocemque inclusa volutant\nlitora, pulsati colles clamore resultant.",124],["virgil-aeneid","5.151","Effugit ante alios primisque elabitur undis\nturbam inter fremitumque Gyas; quem deinde Cloanthus\nconsequitur, melior remis, sed pondere pinus\ntarda tenet. Post hos aequo discrimine Pristis\nCentaurusque locum tendunt superare priorem;\net nunc Pristis habet, nunc victam praeterit ingens\nCentaurus, nunc una ambae iunctisque feruntur\nfrontibus, et longa sulcant vada salsa carina.\nIamque propinquabant scopulo metamque tenebant,\ncum princeps medioque Gyas in gurgite victor\nrectorem navis compellat voce Menoeten:\nQuo tantum mihi dexter abis? Huc dirige gressum;\nlitus ama, et laevas stringat sine palmula cautes;\naltum alii teneant. Dixit; sed caeca Menoetes\nsaxa timens proram pelagi detorquet ad undas.\nQuo diversus abis? iterum Pete saxa, Menoete!\ncum clamore Gyas revocabat; et ecce Cloanthum\nrespicit instantem tergo, et propiora tenentem.\nIlle inter navemque Gyae scopulosque sonantes\nradit iter laevum interior, subitoque priorem\npraeterit, et metis tenet aequora tuta relictis.\nTum vero exarsit iuveni dolor ossibus ingens,\nnec lacrimis caruere genae, segnemque Menoeten,\noblitus decorisque sui sociumque salutis,\nin mare praecipitem puppi deturbat ab alta;\nipse gubernaclo rector subit, ipse magister,\nhortaturque viros, clavumque ad litora torquet.\nAt gravis, ut fundo vix tandem redditus imo est,\niam senior madidaque fluens in veste Menoetes\nsumma petit scopuli siccaque in rupe resedit.\nIlium et labentem Teucri et risere natantem,\net salsos rident revomentem pectore fluctus.",151],["virgil-aeneid","5.183","Hic laeta extremis spes est accensa duobus,\nSergesto Mnestheique, Gyan superare morantem.\nSergestus capit ante locum scopuloque propinquat,\nnec tota tamen ille prior praeeunte carina;\nparte prior, partem rostro premit aemula Pristis.\nAt media socios incedens nave per ipsos\nhortatur Mnestheus: Nunc, nunc insurgite remis,\nHectorei socii, Troiae quos sorte suprema\ndelegi comites; nunc illas promite vires,\nnunc animos, quibus in Gaetulis Syrtibus usi,\nIonioque mari Maleaeque sequacibus undis.\nNon iam prima peto Mnestheus, neque vincere certo;\nquamquam O!—sed superent, quibus hoc, Neptune, dedisti;\nextremos pudeat rediisse; hoc vincite, cives,\net prohibete nefas. Olli certamine summo\nprocumbunt; vastis tremit ictibus aerea puppis,\nsubtrahiturque solum; tum creber anhelitus artus\naridaque ora quatit, sudor fluit undique rivis.\nAttulit ipse viris optatum casus honorem.\nNamque furens animi dum proram ad saxa suburguet\ninterior, spatioque subit Sergestus iniquo,\ninfelix saxis in procurrentibus haesit.\nConcussae cautes, et acuto in murice remi\nobnixi crepuere, inlisaque prora pependit.\nConsurgunt nautae et magno clamore morantur,\nferratasque trudes et acuta cuspide contos\nexpediunt, fractosque legunt in gurgite remos.\nAt laetus Mnestheus successuque acrior ipso\nagmine remorum celeri ventisque vocatis\nprona petit maria et pelago decurrit aperto.\nQualis spelunca subito commota columba,\ncui domus et dulces latebroso in pumice nidi,\nfertur in ana volans, plausumque exterrita pennis\ndat tecto ingentem, mox aere lapsa quieto\nradit iter liquidum, celeres neque commovet alas:\nsic Mnestheus, sic ipsa fuga secat ultima Pristis\naequora, sic illam fert impetus ipse volantem.\nEt primum in scopulo luctantem deserit alto\nSergestum, brevibusque vadis frustraque vocantem\nauxilia, et fractis discentem currere remis\nInde Gyan ipsamque ingenti mole Chimaeram\nconsequitur; cedit, quoniam spoliata magistro est.",183],["virgil-aeneid","5.225","Solus iamque ipso superest in fine Cloanthus:\nquem petit, et summis adnixus viribus urguet.\nTum vero ingeminat clamor, cunctique sequentem\ninstigant studiis, resonatque fragoribus aether.\nHi proprium decus et partum indignantur honorem\nni teneant, vitamque volunt pro laude pacisci;\nhos successus alit: possunt, quia posse videntur.\nEt fors aequatis cepissent praemia rostris,\nni palmas ponto tendens utrasque Cloanthus\nfudissetque preces, divosque in vota vocasset:\nDi, quibus imperium est pelagi, quorum aequora curro,\nvobis laetus ego hoc candentem in litore taurum\nconstituam ante aras, voti reus, extaque salsos\nporriciam in fluctus et vina liquentia fundam.\nDixit, eumque imis sub fluctibus audiit omnis\nNereidum Phorcique chorus Panopeaque virgo,\net pater ipse manu magna Portunus euntem\nimpulit; illa Noto citius volucrique sagitta\nad terram fugit, et portu se condidit alto.",225],["virgil-aeneid","5.244","Tum satus Anchisa, cunctis ex more vocatis,\nvictorem magna praeconis voce Cloanthum\ndeclarat viridique advelat tempora lauro,\nmuneraque in naves ternos optare iuvencos,\nvinaque et argenti magnum dat ferre talentum.\nIpsis praecipuos ductoribus addit honores:\nvictori chlamydem auratam, quam plurima circum\npurpura maeandro duplici Meliboea cucurrit,\nintextusque puer frondosa regius Ida\nveloces iaculo cervos cursuque fatigat,\nacer, anhelanti similis, quem praepes ab Ida\nsublimem pedibus rapuit Iovis armiger uncis;\nlongaevi palmas nequiquam ad sidera tendunt\ncustodes, saevitque canum latratus in auras.\nAt qui deinde locum tenuit virtute secundum,\nlevibus huic hamis consertam auroque trilicem\nloricam, quam Demoleo detraxerat ipse\nvictor apud rapidum Simoënta sub Ilio alto,\ndonat habere viro, decus et tutamen in armis.\nVix illam famuli Phegeus Sagarisque ferebant\nmultiplicem, conixi umeris; indutus at olim\nDemoleos cursu palantes Troas agebat.\nTertia dona facit geminos ex aere lebetas,\ncymbiaque argento perfecta atque aspera signis.\nIamque adeo donati omnes opibusque superbi\npuniceis ibant evincti tempora taenis,\ncum saevo e scopulo multa vix arte revolsus,\namissis remis atque ordine debilis uno,\ninrisam sine honore ratem Sergestus agebat.\nQualis saepe viae deprensus in aggere serpens,\naerea quem obliquum rota transiit, aut gravis ictu\nseminecem liquit saxo lacerumque viator;\nnequiquam longos fugiens dat corpore tortus,\nparte ferox, ardensque oculis, et sibila colla\narduus attollens, pars volnere clauda retentat\nnexantem nodis seque in sua membra plicantem:\ntali remigio navis se tarda movebat;\nvela facit tamen, et velis subit ostia plenis.\nSergestum Aeneas promisso munere donat,\nservatam ob navem laetus sociosque reductos.\nOlli serva datur, operum haud ignara Minervae,\nCressa genus, Pholoë, geminique sub ubere nati.",244],["virgil-aeneid","5.286","Hoc pius Aeneas misso certamine tendit\ngramineum in campum, quem collibus undique curvis\ncingebant silvae, mediaque in valle theatri\ncircus erat; quo se multis cum milibus heros\nconsessu medium tulit exstructoque resedit.\nHic, qui forte velint rapido contendere cursu,\ninvitat pretiis animos, et praemia ponit.\nUndique conveniunt Teucri mixtique Sicani,\nNisus et Euryalus primi,\nEuryalus forma insignis viridique iuventa,\nNisus amore pio pueri; quos deinde secutus\nregius egregia Priami de stirpe Diores;\nhunc Salius simul et Patron, quorum alter Acarnan,\nalter ab Arcadio Tegeaeae sanguine gentis;\ntum duo Trinacrii iuvenes, Helymus Panopesque,\nadsueti silvis, comites senioris Acestae;\nmulti praeterea, quos fama obscura recondit.\nAeneas quibus in mediis sic deinde locutus:\nAccipite haec animis, laetasque advertite mentes:\nnemo ex hoc numero mihi non donatus abibit.\nGnosia bina dabo levato lucida ferro\nspicula caelatamque argento ferre bipennem;\nomnibus hic erit unus honos. Tres praemia primi\naccipient flavaque caput nectentur oliva.\nPrimus equum phaleris insignem victor habeto;\nalter Amazoniam pharetram plenamque sagittis\nThreïciis, lato quam circum amplectitur auro\nbalteus et tereti subnectit fibula gemma;\ntertius Argolica hac galea contentus abito.",286],["virgil-aeneid","5.315","Haec ubi dicta, locum capiunt, signoque repente\ncorripiunt spatia audito, limenque relinquunt,\neffusi nimbo similes, simul ultima signant.\nPrimus abit longeque ante omnia corpora Nisus\nemicat, et ventis et fulminis ocior alis;\nproximus huic, longo sed proxumus intervallo,\ninsequitur Salius; spatio post deinde relicto\ntertius Euryalus:\nEuryalumque Helymus sequitur; quo deinde sub ipso\necce volat calcemque terit iam calce Diores,\nincumbens umero, spatia et si plura supersint,\ntranseat elapsus prior, ambiguumque relinquat.\nIamque fere spatio extremo fessique sub ipsam\nfinem adventabant, levi cum sanguine Nisus\nlabitur infelix, caesis ut forte iuvencis\nfusus humum viridisque super madefecerat herbas.\nHic iuvenis iam victor ovans vestigia presso\nhaud tenuit titubata solo, sed pronus in ipso\nconcidit immundoque fimo sacroque cruore.\nNon tamen Euryali, non ille oblitus amorum;\nnam sese opposuit Salio per lubrica surgens;\nille autem spissa iacuit revolutus harena.\nEmicat Euryalus, et munere victor amici\nprima tenet, plausuque volat fremituque secundo.\nPost Helymus subit, et nunc tertia palma Diores.\nHic totum caveae consessum ingentis et ora\nprima patrum magnis Salius clamoribus implet,\nereptumque dolo reddi sibi poscit honorem.\nTutatur favor Euryalum, lacrimaeque decorae,\ngratior et pulchro veniens in corpore virtus.\nAdiuvat et magna proclamat voce Diores,\nqui subiit palmae, frustraque ad praemia venit\nultima, si primi Salio reddentur honores.",315],["virgil-aeneid","5.348","Tum pater Aeneas Vestra inquit munera vobis\ncerta manent, pueri, et palmam movet ordine nemo;\nme liceat casus misereri insontis amici.\nSic fatus, tergum Gaetuli immane leonis\ndat Salio, villis onerosum atque unguibus aureis.\nHic Nisus, Si tanta inquit sunt praemia victis,\net te lapsorum miseret, quae munera Niso\ndigna dabis, primam merui qui laude coronam,\nni me, quae Salium, fortuna inimica tulisset?\nEt simul his dictis faciem ostentabat et udo\nturpia membra fimo. Risit pater optimus olli\net clipeum efferri iussit, Didymaonis artem,\nNeptuni sacro Danais de poste refixum.\nHoc iuvenem egregium praestanti munere donat;",348],["virgil-aeneid","5.362","Post, ubi confecti cursus, et dona peregit:\nNunc, si cui virtus animusque in pectore praesens,\nadsit, et evinctis attollat brachia palmis.\nSic ait, et geminum pugnae proponit honorem,\nvictori velatum auro vittisque iuvencum,\nensem atque insignem galeam solacia victo.\nNec mora: continuo vastis cum viribus effert\nora Dares, magnoque virum se murmure tollit;\nsolus qui Paridem solitus contendere contra,\nidemque ad tumulum, quo maximus occubat Hector,\nvictorem Buten immani corpore, qui se\nBebrycia veniens Amyci de gente ferebat,\nperculit, et fulva moribundum extendit harena.\nTalis prima Dares caput altum in proelia tollit,\nostenditque umeros latos, alternaque iactat\nbrachia protendens, et verberat ictibus auras.\nQuaeritur huic alius; nec quisquam ex agmine tanto\naudet adire virum manibusque inducere caestus.\nErgo alacris, cunctosque putans excedere palma,\nAeneae stetit ante pedes, nec plura moratus\ntum laeva taurum cornu tenet, atque ita fatur:\nNate dea, si nemo audet se credere pugnae,\nquae finis standi? Quo me decet usque teneri?\nDucere dona iube. Cuncti simul ore fremebant\nDardanidae, reddique viro promissa iubebant.",362],["virgil-aeneid","5.387","Hic gravis Entellum dictis castigat Acestes,\nproximus ut viridante toro consederat herbae:\nEntelle, heroum quondam fortissime frustra,\ntantane tam patiens nullo certamine tolli\ndona sines? Ubi nunc nobis deus ille magister\nnequiquam memoratus Eryx? Ubi fama per omnem\nTrinacriam, et spolia illa tuis pendentia tectis?\nIlle sub haec: Non laudis amor, nec gloria cessit\npulsa metu; sed enim gelidus tardante senecta\nsanguis hebet, frigentque effetae in corpore vires.\nSi mihi, quae quondam fuerat, quaque improbus iste\nexsultat fidens, si nunc foret illa iuventas,\nhaud equidem pretio inductus pulchroque iuvenco\nvenissem, nec dona moror. Sic deinde locutus\nin medium geminos immani pondere caestus\nproiecit, quibus acer Eryx in proelia suetus\nferre manum, duroque intendere brachia tergo.\nObstipuere animi: tantorum ingentia septem\nterga boum plumbo insuto ferroque rigebant.\nAnte omnes stupet ipse Dares, longeque recusat;\nmagnanimusque Anchisiades et pondus et ipsa\nhuc illuc vinclorum immensa volumina versat.\nTum senior talis referebat pectore voces:\nQuid, si quis caestus ipsius et Herculis arma\nvidisset, tristemque hoc ipso in litore pugnam?\nHaec germanus Eryx quondam tuus arma gerebat;—\nsanguine cernis adhuc sparsoque infecta cerebro;—\nhis magnum Alciden contra stetit; his ego suetus,\ndum melior vires sanguis dabat, aemula necdum\ntemporibus geminis canebat sparsa senectus.\nSed si nostra Dares haec Troius arma recusat,\nidque pio sedet Aeneae, probat auctor Acestes,\naequemus pugnas. Erycis tibi terga remitto;\nsolve metus; et tu Troianos exue caestus.",387],["virgil-aeneid","5.421","Haec fatus, duplicem ex umeris reiecit amictum\net magnos membrorum artus, magna ossa lacertosque\nexuit, atque ingens media consistit harena.\nTum satus Anchisa caestus pater extulit aequos,\net paribus palmas amborum innexuit armis.\nConstitit in digitos extemplo arrectus uterque,\nbrachiaque ad superas interritus extulit auras.\nAbduxere retro longe capita ardua ab ictu,\nimmiscentque manus manibus, pugnamque lacessunt.\nIlle pedum melior motu, fretusque iuventa;\nhic membris et mole valens, sed tarda trementi\ngenua labant, vastos quatit aeger anhelitus artus.\nMulta viri nequiquam inter se volnera iactant,\nmulta cavo lateri ingeminant, et pectore vastos\ndant sonitus, erratque auris et tempora circum\ncrebra manus, duro crepitant sub volnere malae.\nStat gravis Entellus nisuque immotus eodem,\ncorpore tela modo atque oculis vigilantibus exit.\nIlle, velut celsam oppugnat qui molibus urbem,\naut montana sedet circum castella sub armis,\nnunc hos, nunc illos aditus, omnemque pererrat\narte locum, et variis adsultibus inritus urguet.\nOstendit dextram insurgens Entellus, et alte\nextulit: ille ictum venientem a vertice velox\npraevidit, celerique elapsus corpore cessit.\nEntellus vires in ventum effudit, et ultro\nipse gravis graviterque ad terram pondere vasto\nconcidit, ut quondam cava concidit aut Erymantho,\naut Ida in magna, radicibus eruta pinus.\nConsurgunt studiis Teucri et Trinacria pubes;\nit clamor caelo, primusque accurrit Acestes,\naequaevumque ab humo miserans attollit amicum.\nAt non tardatus casu neque territus heros\nacrior ad pugnam redit ac vim suscitat ira.\nTum pudor incendit vires et conscia virtus,\npraecipitemque Daren ardens agit aequore toto,\nnunc dextra ingeminans ictus, nunc ille sinistra;\nnec mora, nec requies: quam multa grandine nimbi\nculminibus crepitant, sic densis ictibus heros\ncreber utraque manu pulsat versatque Dareta.",421],["virgil-aeneid","5.461","Tum pater Aeneas procedere longius iras\net saevire animis Entellum haud passus acerbis;\nsed finem imposuit pugnae, fessumque Dareta\neripuit mulcens dictis, ac talia fatur:\nInfelix, quae tanta animum dementia cepit?\nNon vires alias conversaque numina sentis?\nCede deo. Dixitque et proelia voce diremit.\nAst illum fidi aequales, genua aegra trahentem,\niactantemque utroque caput, crassumque cruorem\nore eiectantem mixtosque in sanguine dentes,\nducunt ad naves; galeamque ensemque vocati\naccipiunt; palmam Entello taurumque relinquunt.\nHic victor, superans animis tauroque superbus:\nNate dea, vosque haec inquit cognoscite, Teucri,\net mihi quae fuerint iuvenali in corpore vires,\net qua servetis revocatum a morte Dareta.\nDixit, et adversi contra stetit ora iuvenci,\nqui donum adstabat pugnae, durosque reducta\nlibravit dextra media inter cornua caestus,\narduus, effractoque inlisit in ossa cerebro.\nsternitur exanimisque tremens procumbit humi bos.\nIlle super tales effundit pectore voces:\nHanc tibi, Eryx, meliorem animam pro morte Daretis\npersolvo; hic victor caestus artemque repono.",461],["virgil-aeneid","5.485","Protinus Aeneas celeri certare sagitta\ninvitat qui forte velint, et praemia ponit,\ningentique manu malum de nave Seresti\nerigit, et volucrem traiecto in fune columbam,\nquo tendant ferrum, malo suspendit ab alto.\nConvenere viri, deiectamque aerea sortem\naccepit galea; et primus clamore secundo\nHyrtacidae ante omnes exit locus Hippocoöntis;\nquem modo navali Mnestheus certamine victor\nconsequitur, viridi Mnestheus evinctus oliva.\nTertius Eurytion, tuus, o clarissime, frater,\nPandare, qui quondam, iussus confundere foedus,\nin medios telum torsisti primus Achivos.\nExtremus galeaque ima subsedit Acestes,\nausus et ipse manu iuvenum temptare laborem.\nTum validis flexos incurvant viribus arcus\npro se quisque viri, et depromunt tela pharetris.\nPrimaque per caelum, nervo stridente, sagitta\nHyrtacidae iuvenis volucres diverberat auras;\net venit, adversique infigitur arbore mali.\nIntremuit malus, timuitque exterrita pennis\nales, et ingenti sonuerunt omnia plausu.\nPost acer Mnestheus adducto constitit arcu,\nalta petens, pariterque oculos telumque tetendit.\nAst ipsam miserandus avem contingere ferro\nnon valuit: nodos et vincula linea rupit,\nquis innexa pedem malo pendebat ab alto:\nilla notos atque alta volans in nubila fugit.\nTum rapidus, iamdudum arcu contenta parato\ntela tenens, fratrem Eurytion in Pota vocavit,\niam vacuo laetam caelo speculatus, et alis\nplaudentem nigra figit sub nube columbam.\nDecidit exanimis, vitamque reliquit in astris\naetheriis, fixamque refert delapsa sagittam.",485],["virgil-aeneid","5.519","Amissa solus palma superabat Acestes;\nqui tamen aerias telum contendit in auras,\nostentans artemque pater arcumque sonantem.\nHic oculis subito obicitur magnoque futurum\naugurio monstrum; docuit post exitus ingens,\nseraque terrifici cecinerunt omina vates.\nNamque volans liquidis in nubibus arsit harundo,\nsignavitque viam flammis, tenuisque recessit\nconsumpta in ventos, caelo ceu saepe refixa\ntranscurrunt crinemque volantia sidera ducunt.\nAttonitis haesere animis, superosque precati\nTrinacrii Teucrique viri; nec maximus omen\nabnuit Aeneas; sed laetum amplexus Acesten\nmuneribus cumulat magnis, ac talia fatur:\nSume, pater; nam te voluit rex magnus Olympi\ntalibus auspiciis exsortem ducere honores.\nIpsius Anchisae longaevi hoc munus habebis,\ncratera impressum signis, quem Thracius olim\nAnchisae genitori in magno munere Cisseus\nferre sui dederat monumentum et pignus amoris.\nSic fatus cingit viridanti tempora lauro,\net primum ante omnes victorem appellat Acesten.\nNec bonus Eurytion praelato invidit honori,\nquamvis solus avem caelo deiecit ab alto.\nProximus ingreditur donis, qui vincula rupit;\nextremus, volucri qui fixit arundine malum.",519],["virgil-aeneid","5.545","At pater Aeneas, nondum certamine misso,\ncustodem ad sese comitemque impubis Iuli\nEpytiden vocat, et fidam sic fatur ad aurem:\nVade age, et Ascanio, si iam puerile paratum\nagmen habet secum, cursusque instruxit equorum,\nducat avo turmas, et sese ostendat in armis,\ndic ait. Ipse omnem longo decedere circo\ninfusum populum, et campos iubet esse patentes.\nIncedunt pueri, pariterque ante ora parentum\nfrenatis lucent in equis, quos omnis euntes\nTrinacriae mirata fremit Troiaeque iuventus.\nomnibus in morem tonsa coma pressa corona;\ncornea bina ferunt praefixa hastilia ferro;\npars levis umero pharetras; it pectore summo\nflexilis obtorti per collum circulus auri.\nTres equitum numero turmae, ternique vagantur\nductores: pueri bis seni quemque secuti\nagmine partito fulgent paribusque magistris.\nUna acies iuvenum, ducit quam parvus ovantem\nnomen avi referens Priamus,—tua clara, Polite,\nprogenies, auctura Italos,—quem Thracius albis\nportat equus bicolor maculis, vestigia primi\nalba pedis frontemque ostentans arduus albam.\nAlter Atys, genus unde Atii duxere Latini,\nparvus Atys, pueroque puer dilectus Iulo.\nExtremus, formaque ante omnis pulcher, Iulus\nSidonio est invectus equo, quem candida Dido\nesse sui dederat monumentum et pignus amoris.\nCetera Trinacrii pubes senioris Acestae\nfertur equis.",545],["virgil-aeneid","5.575","Excipiunt plausu pavidos, gaudentque tuentes\nDardanidae, veterumque adgnoscunt ora parentum.\nPostquam omnem laeti consessum oculosque suorum\nlustravere in equis, signum clamore paratis\nEpytides longe dedit insonuitque flagello.\nOlli discurrere pares, atque agmina terni\ndiductis solvere choris, rursusque vocati\nconvertere vias infestaque tela tulere.\nInde alios ineunt cursus aliosque recursus\nadversi spatiis, alternosque orbibus orbes\nimpediunt, pugnaeque cient simulacra sub armis;\net nunc terga fuga nudant, nunc spicula vertunt\ninfensi, facta pariter nunc pace feruntur.\nUt quondam Creta fertur Labyrinthus in alta\nparietibus textum caecis iter, ancipitemque\nmille viis habuisse dolum, qua signa sequendi\nfalleret indeprensus et inremeabilis error;\nhaud alio Teucrum nati vestigia cursu\nimpediunt texuntque fugas et proelia ludo,\ndelphinum similes, qui per maria umida nando\nCarpathium Libycumque secant, luduntque per undas.\nHunc morem cursus atque haec certamina primus\nAscanius, Longam muris cum cingeret Albam,\nrettulit, et priscos docuit celebrare Latinos,\nquo puer ipse modo, secum quo Troïa pubes;\nAlbani docuere suos; hinc maxima porro\naccepit Roma, et patrium servavit honorem;\nTroiaque nunc pueri, Troianum dicitur agmen.\nHac celebrata tenus sancto certamina patri.",575],["virgil-aeneid","5.604","Hic primum fortuna fidem mutata novavit.\nDum variis tumulo referunt sollemnia ludis,\nIrim de caelo misit Saturnia Iuno\nIliacam ad classem, ventosque adspirat eunti,\nmulta movens, necdum antiquum saturata dolorem.\nIlla, viam celerans per mille coloribus arcum,\nnulli visa cito decurrit tramite virgo.\nConspicit ingentem concursum, et litora lustrat,\ndesertosque videt portus classemque relictam.\nAt procul in sola secretae Troades acta\namissum Anchisen flebant, cunctaeque profundum\npontum adspectabant flentes. Heu tot vada fessis\net tantum superesse maris! vox omnibus una.\nUrbem orant; taedet pelagi perferre laborem.\nErgo inter medias sese haud ignara nocendi\nconicit, et faciemque deae vestemque reponit;\nfit Beroë, Tmarii coniunx longaeva Dorycli,\ncui genus et quondam nomen natique fuissent;\nac sic Dardanidum mediam se matribus infert:",604],["virgil-aeneid","5.623","O miserae, quas non manus inquit Achaïca bello\ntraxerit ad letum patriae sub moenibus! O gens\ninfelix, cui te exitio Fortuna reservat?\nSeptuma post Troiae exscidium iam vertitur aestas,\ncum freta, cum terras omnes, tot inhospita saxa\nsideraque emensae ferimur, dum per mare magnum\nItaliam sequimur fugientem, et volvimur undis.\nHic Erycis fines fraterni, atque hospes Acestes:\nquis prohibet muros iacere et dare civibus urbem?\nO patria et rapti nequiquam ex hoste Penates,\nnullane iam Troiae dicentur moenia? Nusquam\nHectoreos amnes, Xanthum et Simoenta, videbo?\nQuin agite et mecum infaustas exurite puppes.\nNam mihi Cassandrae per somnum vatis imago\nardentes dare visa faces: Hic quaerite Troiam;\nhic domus est inquit vobis. Iam tempus agi res,\nnec tantis mora prodigiis. En quattuor arae\nNeptuno; deus ipse faces animumque ministrat.\nHaec memorans, prima infensum vi corripit ignem,\nsublataque procul dextra conixa coruscat,\net iacit: arrectae mentes stupefactaque corda\nIliadum. Hic una e multis, quae maxima natu,\nPyrgo, tot Priami natorum regia nutrix:\nNon Beroë vobis, non haec Rhoeteïa, matres,\nest Dorycli coniunx; divini signa decoris\nardentesque notate oculos; qui spiritus illi,\nqui voltus, vocisque sonus, vel gressus eunti.\nIpsa egomet dudum Beroen digressa reliqui\naegram, indignantem, tali quod sola careret\nmunere, nec meritos Anchisae inferet honores.\nHaec effata.\nAt matres primo ancipites oculisque malignis\nambiguae spectare rates miserum inter amorem\npraesentis terrae fatisque vocantia regna,\ncum dea se paribus per caelum sustulit alis,\ningentemque fuga secuit sub nubibus arcum.\nTum vero attonitae monstris actaeque furore\nconclamant, rapiuntque focis penetralibus ignem;\npars spoliant aras, frondem ac virgulta facesque\nconiciunt. Furit immissis Volcanus habenis\ntranstra per et remos et pictas abiete puppes.",623],["virgil-aeneid","5.664","Nuntius Anchisae ad tumulum cuneosque theatri\nincensas perfert naves Eumelus, et ipsi\nrespiciunt atram in nimbo volitare favillam.\nPrimus et Ascanius, cursus ut laetus equestres\nducebat, sic acer equo turbata petivit\ncastra, nec exanimes possunt retinere magistri.\nQuis furor iste novus? Quo nunc, quo tenditis inquit,\nheu, miserae cives? Non hostem inimicaque castra\nArgivum, vestras spes uritis. En, ego vester\nAscanius! Galeam ante pedes proiecit inanem,\nqua ludo indutus belli simulacra ciebat;\naccelerat simul Aeneas, simul agmina Teucrum.\nAst illae diversa metu per litora passim\ndiffugiunt, silvasque et sicubi concava furtim\nsaxa petunt; piget incepti lucisque, suosque\nmutatae adgnoscunt, excussaque pectore Iuno est.",664],["virgil-aeneid","5.680","Sed non idcirco flammae atque incendia vires\nindomitas posuere; udo sub robore vivit\nstuppa vomens tardum fumum, lentusque carinas\nest vapor, et toto descendit corpore pestis,\nnec vires heroum infusaque flumina prosunt.\nTum pius Aeneas umeris abscindere vestem,\nauxilioque vocare deos, et tendere palmas:\nIuppiter omnipotens, si nondum exosus ad unum\nTroianos, si quid pietas antiqua labores\nrespicit humanos, da flammam evadere classi\nnunc, Pater, et tenues Teucrum res eripe leto.\nVel tu, quod superest infesto fulmine morti,\nsi mereor, demitte, tuaque hic obrue dextra.\nVix haec ediderat, cum effusis imbribus atra\ntempestas sine more furit, tonitruque tremescunt\nardua terrarum et campi; ruit aethere toto\nturbidus imber aqua densisque nigerrimus austris;\nimplenturque super puppes; semiusta madescunt\nrobora; restinctus donec vapor omnis, et omnes,\nquattuor amissis, servatae a peste carinae.",680],["virgil-aeneid","5.700","At pater Aeneas, casu concussus acerbo,\nnunc huc ingentes, nunc illuc pectore curas\nmutabat versans, Siculisne resideret arvis,\noblitus fatorum, Italasne capesseret oras.\nTum senior Nautes, unum Tritonia Pallas\nquem docuit multaque insignem reddidit arte,\nhaec responsa dabat, vel quae portenderet ira\nmagna deum, vel quae fatorum posceret ordo;\nisque his Aenean solatus vocibus infit:\nNate dea, quo fata trahunt retrahuntque, sequamur;\nquidquid erit, superanda omnis fortuna ferendo est.\nEst tibi Dardanius divinae stirpis Acestes:\nhunc cape consiliis socium et coniunge volentem;\nhuic trade, amissis superant qui navibus, et quos\npertaesum magni incepti rerumque tuarum est;\nlongaevosque senes ac fessas aequore matres,\net quidquid tecum invalidum metuensque pericli est,\ndelige, et his habeant terris sine moenia fessi:\nurbem appellabunt permisso nomine Acestam.",700],["virgil-aeneid","5.719","Talibus incensus dictis senioris amici,\ntum vero in curas animo diducitur omnes.\nEt nox atra polum bigis subvecta tenebat:\nvisa dehinc caelo facies delapsa parentis\nAnchisae subito tales effundere voces:\nNate, mihi vita quondam, dum vita manebat,\ncare magis, nate, Iliacis exercite fatis,\nimperio Iovis huc venio, qui classibus ignem\ndepulit, et caelo tandem miseratus ab alto est.\nConsiliis pare, quae nunc pulcherrima Nautes\ndat senior; lectos iuvenes, fortissima corda,\ndefer in Italiam; gens dura atque aspera cultu\ndebellanda tibi Latio est. Ditis tamen ante\ninfernas accede domos, et Averna per alta\ncongressus pete, nate, meos. Non me impia namque\nTartara habent, tristes umbrae, sed amoena piorum\nconcilia Elysiumque colo. Huc casta Sibylla\nnigrarum multo pecudum te sanguine ducet:\ntum genus omne tuum, et quae dentur moenia, disces.\nIamque vale: torquet medios Nox humida cursus,\net me saevus equis Oriens adflavit anhelis.\nDixerat, et tenuis fugit, ceu fumus, in auras.\nAeneas, Quo deinde ruis, quo proripis? inquit,\nQuem fugis, aut quis te nostris complexibus arcet?\nHaec memorans cinerem et sopitos suscitat ignes,\nPergameumque Larem et canae penetralia Vestae\nfarre pio et plena supplex veneratur acerra.",719],["virgil-aeneid","5.746","Extemplo socios primumque arcessit Acesten,\net Iovis imperium et cari praecepta parentis\nedocet, et quae nunc animo sententia constet.\nHaud mora consiliis, nec iussa recusat Acestes.\nTranscribunt urbi matres, populumque volentem\ndeponunt, animos nil magnae laudis egentes.\nIpsi transtra novant, flammisque ambesa reponunt\nrobora navigiis, aptant remosque rudentesque,\nexigui numero, sed bello vivida virtus.\nInterea Aeneas urbem designat aratro\nsortiturque domos; hoc Ilium et haec loca Troiam\nesse iubet. Gaudet regno Troianus Acestes,\nindicitque forum et patribus dat iura vocatis.\nTum vicina astris, Erycino in vertice sedes\nfundatur Veneri Idaliae, tumuloque sacerdos\nac lucus late sacer additur Anchiseo.",746],["virgil-aeneid","5.762","Iamque dies epulata novem gens omnis, et aris\nfactus honos: placidi straverunt aequora venti,\ncreber et adspirans rursus vocat Auster in altum.\nExoritur procurva ingens per litora fletus;\ncomplexi inter se noctemque diemque morantur.\nIpsae iam matres, ipsi, quibus aspera quondam\nvisa maris facies et non tolerabile nomen,\nire volunt, omnemque fugae perferre laborem.\nQuos bonus Aeneas dictis solatur amicis,\net consanguineo lacrimans commendat Acestae.\nTris Eryci vitulos et Tempestatibus agnam\ncaedere deinde iubet, solvique ex ordine funem.\nIpse, caput tonsae foliis evinctus olivae,\nstans procul in prora pateram tenet, extaque salsos\nproiicit in fluctus ac vina liquentia fundit.\nProsequitur surgens a puppi ventus euntes.\nCertatim socii feriunt mare et aequora verrunt.",762],["virgil-aeneid","5.779","At Venus interea Neptunum exercita curis\nadloquitur, talesque effundit pectore questus:\nIunonis gravis ira nec exsaturabile pectus\ncogunt me, Neptune, preces descendere in omnes;\nquam nec longa dies, pietas nec mitigat ulla,\nnec Iovis imperio fatisque infracta quiescit.\nNon media de gente Phrygum exedisse nefandis\nurbem odiis satis est, nec poenam traxe per omnem:\nreliquias Troiae, cineres atque ossa peremptae\ninsequitur: causas tanti sciat illa furoris.\nIpse mihi nuper Libycis tu testis in undis\nquam molem subito excierit: maria omnia caelo\nmiscuit, Aeoliis nequiquam freta procellis,\nin regnis hoc ausa tuis.\nPer scelus ecce etiam Troianis matribus actis\nexussit foede puppes, et classe subegit\namissa socios ignotae linquere terrae.\nQuod superest, oro, liceat dare tuta per undas\nvela tibi, liceat Laurentem attingere Thybrim:\nsi concessa peto, si dant ea moenia Parcae.",779],["virgil-aeneid","5.799","Tum Saturnius haec domitor maris edidit alti:\nFas omne est, Cytherea, meis te fidere regnis,\nunde genus ducis: merui quoque; saepe furores\ncompressi, et rabiem tantam caelique marisque.\nNec minor in terris, Xanthum Simoëntaque testor,\nAeneae mihi cura tui. Cum Troia Achilles\nexanimata sequens impingeret agmina muris,\nmilia multa daret leto, gemerentque repleti\namnes, nec reperire viam atque evolvere posset\nin mare se Xanthus, Pelidae tunc ego forti\ncongressum Aenean nec dis nec viribus aequis\nnube cava rapui, cuperem cum vertere ab imo\nstructa meis manibus periurae moenia Troiae.\nNunc quoque mens eadem perstat mihi: pelle timores.\nTutus, quos optas, portus accedet Averni.\nUnus erit tantum, amissum quem gurgite quaeres;\nunum pro multis dabitur caput.\nHis ubi laeta deae permulsit pectora dictis,\niungit equos auro genitor, spumantiaque addit\nfrena feris, manibusque omnes effundit habenas.\nCaeruleo per summa levis volat aequora curru;\nsubsidunt undae, tumidumque sub axe tonanti\nsternitur aequor aquis; fugiunt vasto aethere nimbi.\nTum variae comitum facies, immania cete,\net senior Glauci chorus, Inousque Palaemon,\nTritonesque citi, Phorcique exercitus omnis;\nlaeva tenent Thetis, et Melite, Panopeaque virgo,\nNisaee, Spioque, Thaliaque, Cymodoceque.",799],["virgil-aeneid","5.827","Hic patris Aeneae suspensam blanda vicissim\ngaudia pertemptant mentem: iubet ocius omnes\nattolli malos, intendi brachia velis.\nUna omnes fecere pedem pariterque sinistros,\nnunc dextros solvere sinus; una ardua torquent\ncornua detorquentque; ferunt sua flamina classem.\nPrinceps ante omnes densum Palinurus agebat\nagmen; ad hunc alii cursum contendere iussi.\nIamque fere mediam caeli Nox humida metam\ncontigerat; placida laxabant membra quiete\nsub remis fusi per dura sedilia nautae:\ncum levis aetheriis delapsus Somnus ab astris\naëra dimovit tenebrosum et dispulit umbras,\nte, Palinure, petens, tibi somnia tristia portans\ninsonti; puppique deus consedit in alta,\nPhorbanti similis, funditque has ore loquelas:\nIaside Palinure, ferunt ipsa aequora classem;\naequatae spirant aurae; datur hora quieti.\nPone caput, fessosque oculos furare labori:\nipse ego paulisper pro te tua munera inibo.\nCui vix attollens Palinurus lumina fatur:\nMene salis placidi voltum fluctusque quietos\nignorare iubes? Mene huic confidere monstro?\nAenean credam quid enim fallacibus auris\net caelo, totiens deceptus fraude sereni?",827],["virgil-aeneid","5.852","Talia dicta dabat, clavumque affixus et haerens\nnusquam amittebat, oculosque sub astra tenebat.\nEcce deus ramum Lethaeo rore madentem,\nvique soporatum Stygia, super utraque quassat\ntempora, cunctantique natantia lumina solvit.\nVix primos inopina quies laxaverat artus,\net super incumbens cum puppis parte revolsa,\ncumque gubernaclo, liquidas proiecit in undas\npraecipitem ac socios nequiquam saepe vocantem;\nipse volans tenues se sustulit ales ad auras.\nCurrit iter tutum non secius aequore classis,\npromissisque patris Neptuni interrita fertur.\nIamque adeo scopulos Sirenum advecta subibat,\ndifficiles quondam multorumque ossibus albos,\ntum rauca adsiduo longe sale saxa sonabant:\ncum pater amisso fluitantem errare magistro\nsensit, et ipse ratem nocturnis rexit in undis,\nmulta gemens, casuque animum concussus amici\nO nimium caelo et pelago confise sereno,\nnudus in ignota, Palinure, iacebis harena!",852],["virgil-aeneid","6.1","Sic fatur lacrimans, classique immittit habenas,\net tandem Euboïcis Cumarum adlabitur oris.\nObvertunt pelago proras; tum dente tenaci\nancora fundabat naves, et litora curvae\npraetexunt puppes. Iuvenum manus emicat ardens\nlitus in Hesperium; quaerit pars semina flammae\nabstrusa in venis silicis, pars densa ferarum\ntecta rapit silvas, inventaque flumina monstrat.\nAt pius Aeneas arces, quibus altus Apollo\npraesidet, horrendaeque procul secreta Sibyllae\nantrum immane petit, magnum cui mentem animumque\nDelius inspirat vates, aperitque futura.\nIam subeunt Triviae lucos atque aurea tecta.",1],["virgil-aeneid","6.14","Daedalus, ut fama est, fugiens Minoïa regna,\npraepetibus pennis ausus se credere caelo,\ninsuetum per iter gelidas enavit ad Arctos,\nChalcidicaque levis tandem super adstitit arce.\nRedditus his primum terris, tibi, Phoebe, sacravit\nremigium alarum, posuitque immania templa.\nIn foribus letum Androgeo: tum pendere poenas\nCecropidae iussi—miserum!—septena quotannis\ncorpora natorum; stat ductis sortibus urna.\nContra elata mari respondet Gnosia tellus:\nhic crudelis amor tauri, suppostaque furto\nPasiphaë, mixtumque genus prolesque biformis\nMinotaurus inest, Veneris monumenta nefandae;\nhic labor ille domus et inextricabilis error;\nmagnum reginae sed enim miseratus amorem\nDaedalus ipse dolos tecti ambagesque resolvit,\ncaeca regens filo vestigia. Tu quoque magnam\npartem opere in tanto, sineret dolor, Icare, haberes.\nBis conatus erat casus effingere in auro;\nbis patriae cecidere manus. Quin protinus omnia\nperlegerent oculis, ni iam praemissus Achates\nadforet, atque una Phoebi Triviaeque sacerdos,\nDeiphobe Glauci, fatur quae talia regi:\nNon hoc ista sibi tempus spectacula poscit;\nnunc grege de intacto septem mactare iuvencos\npraestiterit, totidem lectas de more bidentes.\nTalibus adfata Aenean (nec sacra morantur\niussa viri), Teucros vocat alta in templa sacerdos.",14],["virgil-aeneid","6.42","Excisum Euboicae latus ingens rupis in antrum,\nquo lati ducunt aditus centum, ostia centum;\nunde ruunt totidem voces, responsa Sibyllae.\nVentum erat ad limen, cum virgo. Poscere fata\ntempus ait; deus, ecce, deus! Cui talia fanti\nante fores subito non voltus, non color unus,\nnon comptae mansere comae; sed pectus anhelum,\net rabie fera corda tument; maiorque videri,\nnec mortale sonans, adflata est numine quando\niam propiore dei. Cessas in vota precesque,\nTros ait Aenea? Cessas? Neque enim ante dehiscent\nattonitae magna ora domus. Et talia fata\nconticuit. Gelidus Teucris per dura cucurrit\nossa tremor, funditque preces rex pectore ab imo:\nPhoebe, graves Troiae semper miserate labores,\nDardana qui Paridis direxti tela manusque\ncorpus in Aeacidae, magnas obeuntia terras\ntot maria intravi duce te, penitusque repostas\nMassylum gentes praetentaque Syrtibus arva,\niam tandem Italiae fugientis prendimus oras;\nhac Troiana tenus fuerit Fortuna secuta.\nVos quoque Pergameae iam fas est parcere genti,\ndique deaeque omnes quibus obstitit Ilium et ingens\ngloria Dardaniae. Tuque, O sanctissima vates,\npraescia venturi, da, non indebita posco\nregna meis fatis, Latio considere Teucros\nerrantisque deos agitataque numina Troiae.\nTum Phoebo et Triviae solido de marmore templum\ninstituam, festosque dies de nomine Phoebi.\nTe quoque magna manent regnis penetralia nostris:\nhic ego namque tuas sortes arcanaque fata,\ndicta meae genti, ponam, lectosque sacrabo,\nalma, viros. Foliis tantum ne carmina manda,\nne turbata volent rapidis ludibria ventis;\nipsa canas oro. Finem dedit ore loquendi.",42],["virgil-aeneid","6.77","At, Phoebi nondum patiens, immanis in antro\nbacchatur vates, magnum si pectore possit\nexcussisse deum; tanto magis ille fatigat\nos rabidum, fera corda domans, fingitque premendo.\nOstia iamque domus patuere ingentia centum\nsponte sua, vatisque ferunt responsa per auras:\nO tandem magnis pelagi defuncte periclis!\nSed terrae graviora manent. In regna Lavini\nDardanidae venient; mitte hanc de pectore curam;\nsed non et venisse volent. Bella, horrida bella,\net Thybrim multo spumantem sanguine cerno.\nNon Simois tibi, nec Xanthus, nec Dorica castra\ndefuerint; alius Latio iam partus Achilles,\nnatus et ipse dea; nec Teucris addita Iuno\nusquam aberit; cum tu supplex in rebus egenis\nquas gentes Italum aut quas non oraveris urbes!\nCausa mali tanti coniunx iterum hospita Teucris\nexternique iterum thalami.\nTu ne cede malis, sed contra audentior ito,\nqua tua te Fortuna sinet. Via prima salutis,\nquod minime reris, Graia pandetur ab urbe.",77],["virgil-aeneid","6.98","Talibus ex adyto dictis Cumaea Sibylla\nhorrendas canit ambages antroque remugit,\nobscuris vera involvens: ea frena furenti\nconcutit, et stimulos sub pectore vertit Apollo.\nUt primum cessit furor et rabida ora quierunt,\nincipit Aeneas heros: Non ulla laborum,\nO virgo, nova mi facies inopinave surgit;\nomnia praecepi atque animo mecum ante peregi.\nUnum oro: quando hic inferni ianua regis\ndicitur, et tenebrosa palus Acheronte refuso,\nire ad conspectum cari genitoris et ora\ncontingat; doceas iter et sacra ostia pandas.\nIllum ego per flammas et mille sequentia tela\neripui his umeris, medioque ex hoste recepi;\nille meum comitatus iter, maria omnia mecum\natque omnes pelagique minas caelique ferebat,\ninvalidus, vires ultra sortemque senectae.\nQuin, ut te supplex peterem et tua limina adirem,\nidem orans mandata dabat. Gnatique patrisque,\nalma, precor, miserere;—potes namque omnia, nec te\nnequiquam lucis Hecate praefecit Avernis;—\nsi potuit Manes arcessere coniugis Orpheus,\nThreïcia fretus cithara fidibusque canoris,\nsi fratrem Pollux alterna morte redemit,\nitque reditque viam totiens. Quid Thesea, magnum\nquid memorem Alciden? Et mi genus ab Iove summo.",98],["virgil-aeneid","6.124","Talibus orabat dictis, arasque tenebat,\ncum sic orsa loqui vates: Sate sanguine divom,\nTros Anchisiade, facilis descensus Averno;\nnoctes atque dies patet atri ianua Ditis;\nsed revocare gradum superasque evadere ad auras,\nhoc opus, hic labor est. Pauci, quos aequus amavit\nIuppiter, aut ardens evexit ad aethera virtus,\ndis geniti potuere. Tenent media omnia silvae,\nCocytusque sinu labens circumvenit atro.\nQuod si tantus amor menti, si tanta cupido est,\nbis Stygios innare lacus, bis nigra videre\nTartara, et insano iuvat indulgere labori,\naccipe, quae peragenda prius. Latet arbore opaca\naureus et foliis et lento vimine ramus,\nIunoni infernae dictus sacer; hunc tegit omnis\nlucus, et obscuris claudunt convallibus umbrae.\nSed non ante datur telluris operta subire,\nauricomos quam quis decerpserit arbore fetus.\nHoc sibi pulchra suum ferri Proserpina munus\ninstituit. Primo avulso non deficit alter\naureus, et simili frondescit virga metallo.\nErgo alte vestiga oculis, et rite repertum\ncarpe manu; namque ipse volens facilisque sequetur,\nsi te fata vocant; aliter non viribus ullis\nvincere, nec duro poteris convellere ferro.\nPraeterea iacet exanimum tibi corpus amici—\nheu nescis—totamque incestat funere classem,\ndum consulta petis nostroque in limine pendes.\nSedibus hunc refer ante suis et conde sepulchro.\nDuc nigras pecudes; ea prima piacula sunto:\nsic demum lucos Stygis et regna invia vivis\naspicies. Dixit, pressoque obmutuit ore.",124],["virgil-aeneid","6.156","Aeneas maesto defixus lumina voltu\ningreditur, linquens antrum, caecosque volutat\neventus animo secum. Cui fidus Achates\nit comes, et paribus curis vestigia figit.\nMulta inter sese vario sermone serebant,\nquem socium exanimem vates, quod corpus humandum\ndiceret. Atque illi Misenum in litore sicco,\nut venere, vident indigna morte peremptum,\nMisenum Aeoliden, quo non praestantior alter\naere ciere viros, Martemque accendere cantu.\nHectoris hic magni fuerat comes, Hectora circum\net lituo pugnas insignis obibat et hasta:\npostquam illum vita victor spoliavit Achilles,\nDardanio Aeneae sese fortissimus heros\naddiderat socium, non inferiora secutus.\nSed tum, forte cava dum personat aequora concha,\ndemens, et cantu vocat in certamina divos,\naemulus exceptum Triton, si credere dignum est,\ninter saxa virum spumosa inmerserat unda.\nErgo omnes magno circum clamore fremebant,\npraecipue pius Aeneas. Tum iussa Sibyllae,\nhaud mora, festinant flentes, aramque sepulchri\ncongerere arboribus caeloque educere certant.\nItur in antiquam silvam, stabula alta ferarum;\nprocumbunt piceae, sonat icta securibus ilex,\nfraxineaeque trabes cuneis et fissile robur\nscinditur, advolvunt ingentis montibus ornos.",156],["virgil-aeneid","6.183","Nec non Aeneas opera inter talia primus\nhortatur socios, paribusque accingitur armis.\nAtque haec ipse suo tristi cum corde volutat,\naspectans silvam inmensam, et sic voce precatur:\nSi nunc se nobis ille aureus arbore ramus\nostendat nemore in tanto, quando omnia vere\nheu nimium de te vates, Misene, locuta est.\nVix ea fatus erat, geminae cum forte columbae\nipsa sub ora viri caelo venere volantes,\net viridi sedere solo. Tum maximus heros\nmaternas agnoscit aves, laetusque precatur:\nEste duces, O, si qua via est, cursumque per auras\ndirigite in lucos, ubi pinguem dives opacat\nramus humum. Tuque, O, dubiis ne defice rebus,\ndiva parens. Sic effatus vestigia pressit,\nobservans quae signa ferant, quo tendere pergant.\nPascentes illae tantum prodire volando,\nquantum acie possent oculi servare sequentum.\nInde ubi venere ad fauces grave olentis Averni,\ntollunt se celeres, liquidumque per aëra lapsae\nsedibus optatis geminae super arbore sidunt,\ndiscolor unde auri per ramos aura refulsit.\nQuale solet silvis brumali frigore viscum\nfronde virere nova, quod non sua seminat arbos,\net croceo fetu teretis circumdare truncos,\ntalis erat species auri frondentis opaca\nilice, sic leni crepitabat brattea vento.\nCorripit Aeneas extemplo avidusque refringit\ncunctantem, et vatis portat sub tecta Sibyllae.",183],["virgil-aeneid","6.212","Nec minus interea Misenum in litore Teucri\nflebant, et cineri ingrato suprema ferebant.\nPrincipio pinguem taedis et robore secto\ningentem struxere pyram, cui frondibus atris\nintexunt latera, et ferales ante cupressos\nconstituunt, decorantque super fulgentibus armis.\nPars calidos latices et aëna undantia flammis\nexpediunt, corpusque lavant frigentis et unguunt.\nFit gemitus. Tum membra toro defleta reponunt,\npurpureasque super vestes, velamina nota,\nconiciunt. Pars ingenti subiere feretro,\ntriste ministerium, et subiectam more parentum\naversi tenuere facem. Congesta cremantur\nturea dona, dapes, fuso crateres olivo.\nPostquam conlapsi cineres et flamma quievit\nreliquias vino et bibulam lavere favillam,\nossaque lecta cado texit Corynaeus aëno.\nIdem ter socios pura circumtulit unda,\nspargens rore levi et ramo felicis olivae,\nlustravitque viros, dixitque novissima verba.\nAt pius Aeneas ingenti mole sepulcrum\nimponit, suaque arma viro, remumque tubamque,\nmonte sub aërio, qui nunc Misenus ab illo\ndicitur, aeternumque tenet per saecula nomen.",212],["virgil-aeneid","6.236","His actis, propere exsequitur praecepta Sibyllae.\nSpelunca alta fuit vastoque immanis hiatu,\nscrupea, tuta lacu nigro nemorumque tenebris,\nquam super haud ullae poterant impune volantes\ntendere iter pennis—talis sese halitus atris\nfaucibus effundens supera ad convexa ferebat:\nunde locum Grai dixerunt nomine Aornon.\nquattuor hic primum nigrantis terga iuvencos\nconstituit, frontique invergit vina sacerdos;\net summas carpens media inter cornua saetas\nignibus imponit sacris, libamina prima,\nvoce vocans Hecaten, Caeloque Ereboque potentem.\nSupponunt alii cultros, tepidumque cruorem\nsuscipiunt pateris. Ipse atri velleris agnam\nAeneas matri Eumenidum magnaeque sorori\nense ferit, sterilemque tibi. Proserpina, vaccam.\nTum Stygio regi nocturnas inchoat aras,\net solida imponit taurorum viscera flammis,\npingue superque oleum infundens ardentibus extis.\nEcce autem, primi sub lumina solis et ortus,\nsub pedibus mugire solum, et iuga coepta moveri\nsilvarum, visaeque canes ululare per umbram,\nadventante dea. Procul O procul este, profani,\nconclamat vates, totoque absistite luco;\ntuque invade viam, vaginaque eripe ferrum:\nnunc animis opus, Aenea, nunc pectore firmo.\nTantum effata, furens antro se immisit aperto;\nille ducem haud timidis vadentem passibus aequat.",236],["virgil-aeneid","6.264","Di, quibus imperium est animarum, umbraeque silentes,\net Chaos, et Phlegethon, loca nocte tacentia late,\nsit mihi fas audita loqui; sit numine vestro\npandere res alta terra et caligine mersas!",264],["virgil-aeneid","6.268","Ibant obscuri sola sub nocte per umbram,\nperque domos Ditis vacuas et inania regna:\nquale per incertam lunam sub luce maligna\nest iter in silvis, ubi caelum condidit umbra\nIuppiter, et rebus nox abstulit atra colorem.\nVestibulum ante ipsum, primisque in faucibus Orci\nLuctus et ultrices posuere cubilia Curae;\npallentesque habitant Morbi, tristisque Senectus,\net Metus, et malesuada Fames, ac turpis Egestas,\nterribiles visu formae: Letumque, Labosque;\ntum consanguineus Leti Sopor, et mala mentis\nGaudia, mortiferumque adverso in limine Bellum,\nferreique Eumenidum thalami, et Discordia demens,\nvipereum crinem vittis innexa cruentis.",268],["virgil-aeneid","6.282","In medio ramos annosaque brachia pandit\nulmus opaca, ingens, quam sedem Somnia volgo\nvana tenere ferunt, foliisque sub omnibus haerent.\nMultaque praeterea variarum monstra ferarum:\nCentauri in foribus stabulant, Scyllaeque biformes,\net centumgeminus Briareus, ac belua Lernae\nhorrendum stridens, flammisque armata Chimaera,\nGorgones Harpyiaeque et forma tricorporis umbrae.\nCorripit hic subita trepidus formidine ferrum\nAeneas, strictamque aciem venientibus offert,\net, ni docta comes tenues sine corpore vitas\nadmoneat volitare cava sub imagine formae,\ninruat, et frustra ferro diverberet umbras.",282],["virgil-aeneid","6.295","Hinc via, Tartarei quae fert Acherontis ad undas.\nTurbidus hic caeno vastaque voragine gurges\naestuat, atque omnem Cocyto eructat harenam.\nPortitor has horrendus aquas et flumina servat\nterribili squalore Charon, cui plurima mento\ncanities inculta iacet; stant lumina flamma,\nsordidus ex umeris nodo dependet amictus.\nIpse ratem conto subigit, velisque ministrat,\net ferruginea subvectat corpora cymba,\niam senior, sed cruda deo viridisque senectus.\nHuc omnis turba ad ripas effusa ruebat,\nmatres atque viri, defunctaque corpora vita\nmagnanimum heroum, pueri innuptaeque puellae,\nimpositique rogis iuvenes ante ora parentum:\nquam multa in silvis autumni frigore primo\nlapsa cadunt folia, aut ad terram gurgite ab alto\nquam multae glomerantur aves, ubi frigidus annus\ntrans pontum fugat, et terris immittit apricis.\nStabant orantes primi transmittere cursum,\ntendebantque manus ripae ulterioris amore.\nNavita sed tristis nunc hos nunc accipit illos,\nast alios longe submotos arcet harena.\nAeneas, miratus enim motusque tumultu,\nDic ait O virgo, quid volt concursus ad amnem?\nQuidve petunt animae, vel quo discrimine ripas\nhae linquunt, illae remis vada livida verrunt?\nOlli sic breviter fata est longaeva sacerdos:\nAnchisa generate, deum certissima proles,\nCocyti stagna alta vides Stygiamque paludem,\ndi cuius iurare timent et fallere numen.\nHaec omnis, quam cernis, inops inhumataque turba est;\nportitor ille Charon; hi, quos vehit unda, sepulti.\nNec ripas datur horrendas et rauca fluenta\ntransportare prius quam sedibus ossa quierunt.\nCentum errant annos volitantque haec litora circum;\ntum demum admissi stagna exoptata revisunt.\nConstitit Anchisa satus et vestigia pressit,\nmulta putans, sortemque animo miseratus iniquam.\nCernit ibi maestos et mortis honore carentes\nLeucaspim et Lyciae ductorem classis Oronten,\nquos, simul ab Troia ventosa per aequora vectos,\nobruit Auster, aqua involvens navemque virosque.",295],["virgil-aeneid","6.337","Ecce gubernator sese Palinurus agebat,\nqui Libyco nuper cursu, dum sidera servat,\nexciderat puppi mediis effusus in undis.\nHunc ubi vix multa maestum cognovit in umbra,\nsic prior adloquitur: Quis te, Palinure, deorum\neripuit nobis, medioque sub aequore mersit?\nDic age. Namque mihi, fallax haud ante repertus,\nhoc uno responso animum delusit Apollo,\nqui fore te ponto incolumem, finesque canebat\nventurum Ausonios. En haec promissa fides est?\nIlle autem: Neque te Phoebi cortina fefellit,\ndux Anchisiade, nec me deus aequore mersit.\nNamque gubernaclum multa vi forte revolsum,\ncui datus haerebam custos cursusque regebam,\npraecipitans traxi mecum. Maria aspera iuro\nnon ullum pro me tantum cepisse timorem,\nquam tua ne, spoliata armis, excussa magistro,\ndeficeret tantis navis surgentibus undis.\nTris Notus hibernas immensa per aequora noctes\nvexit me violentus aqua; vix lumine quarto\nprospexi Italiam summa sublimis ab unda.\nPaulatim adnabam terrae; iam tuta tenebam,\nni gens crudelis madida cum veste gravatum\nprensantemque uncis manibus capita aspera montis\nferro invasisset, praedamque ignara putasset.\nNunc me fluctus habet, versantque in litore venti.\nQuod te per caeli iucundum lumen et auras,\nper genitorem oro, per spes surgentis Iuli,\neripe me his, invicte, malis: aut tu mihi terram\ninice, namque potes, portusque require Velinos;\naut tu, si qua via est, si quam tibi diva creatrix\nostendit—neque enim, credo, sine numine divom\nflumina tanta paras Stygiamque innare paludem—\nda dextram misero, et tecum me tolle per undas,\nsedibus ut saltem placidis in morte quiescam.\nTalia fatus erat, coepit cum talia vates:\nUnde haec, o Palinure, tibi tam dira cupido?\nTu Stygias inhumatus aquas amnemque severum\nEumenidum aspicies, ripamve iniussus adibis?\nDesine fata deum flecti sperare precando.\nSed cape dicta memor, duri solatia casus.\nNam tua finitimi, longe lateque per urbes\nprodigiis acti caelestibus, ossa piabunt,\net statuent tumulum, et tumulo sollemnia mittent,\naeternumque locus Palinuri nomen habebit.\nHis dictis curae emotae, pulsusque parumper\ncorde dolor tristi: gaudet cognomine terrae.",337],["virgil-aeneid","6.384","Ergo iter inceptum peragunt fluvioque propinquant.\nNavita quos iam inde ut Stygia prospexit ab unda\nper tacitum nemus ire pedemque advertere ripae,\nsic prior adgreditur dictis, atque increpat ultro:\nQuisquis es, armatus qui nostra ad flumina tendis,\nfare age, quid venias, iam istinc, et comprime gressum.\nUmbrarum hic locus est, somni noctisque soporae;\ncorpora viva nefas Stygia vectare carina.\nNec vero Alciden me sum laetatus euntem\naccepisse lacu, nec Thesea Pirithoumque,\ndis quamquam geniti atque invicti viribus essent.\nTartareum ille manu custodem in vincla petivit,\nipsius a solio regis, traxitque trementem;\nhi dominam Ditis thalamo deducere adorti.\nQuae contra breviter fata est Amphrysia vates:\nNullae hic insidiae tales; absiste moveri;\nnec vim tela ferunt; licet ingens ianitor antro\naeternum latrans exsanguis terreat umbras,\ncasta licet patrui servet Proserpina limen.\nTroius Aeneas, pietate insignis et armis,\nad genitorem imas Erebi descendit ad umbras.\nSi te nulla movet tantae pietatis imago,\nat ramum hunc (aperit ramum, qui veste latebat)\nadgnoscas. Tumida ex ira tum corda residunt.\nNec plura his. Ille admirans venerabile donum\nfatalis virgae, longo post tempore visum,\ncaeruleam advertit puppim, ripaeque propinquat.\nInde alias animas, quae per iuga longa sedebant,\ndeturbat, laxatque foros; simul accipit alveo\ningentem Aenean. Gemuit sub pondere cymba\nsutilis, et multam accepit rimosa paludem.\nTandem trans fluvium incolumis vatemque virumque\ninformi limo glaucaque exponit in ulva.",384],["virgil-aeneid","6.417","Cerberus haec ingens latratu regna trifauci\npersonat, adverso recubans immanis in antro.\nCui vates, horrere videns iam colla colubris,\nmelle soporatam et medicatis frugibus offam\nobicit. Ille fame rabida tria guttura pandens\ncorripit obiectam, atque immania terga resolvit\nfusus humi, totoque ingens extenditur antro.\nOccupat Aeneas aditum custode sepulto,\nevaditque celer ripam inremeabilis undae.",417],["virgil-aeneid","6.426","Continuo auditae voces, vagitus et ingens,\ninfantumque animae flentes in limine primo,\nquos dulcis vitae exsortes et ab ubere raptos\nabstulit atra dies et funere mersit acerbo;\nhos iuxta falso damnati crimine mortis.\nNec vero hae sine sorte datae, sine iudice, sedes:\nquaesitor Minos urnam movet; ille silentum\nconciliumque vocat vitasque et crimina discit.\nProxuma deinde tenent maesti loca, qui sibi letum\ninsontes peperere manu, lucemque perosi\nproiecere animas. Quam vellent aethere in alto\nnunc et pauperiem et duros perferre labores!\nFas obstat, tristisque palus inamabilis undae\nalligat, et noviens Styx interfusa coërcet.\nNec procul hinc partem fusi monstrantur in omnem\nlugentes campi: sic illos nomine dicunt.\nHic, quos durus amor crudeli tabe peredit,\nsecreti celant calles et myrtea circum\nsilva tegit; curae non ipsa in morte relinquunt.\nHis Phaedram Procrimque locis, maestamque Eriphylen\ncrudelis nati monstrantem volnera, cernit,\nEvadnenque et Pasiphaën; his Laodamia\nit comes, et iuvenis quondam, nunc femina, Caeneus,\nrursus et in veterem fato revoluta figuram.\nInter quas Phoenissa recens a volnere Dido\nerrabat silva in magna; quam Troius heros\nut primum iuxta stetit adgnovitque per umbras\nobscuram, qualem primo qui surgere mense\naut videt, aut vidisse putat per nubila lunam,\ndemisit lacrimas, dulcique adfatus amore est:\nInfelix Dido, verus mihi nuntius ergo\nvenerat exstinctam, ferroque extrema secutam?\nFuneris heu tibi causa fui? Per sidera iuro,\nper superos, et si qua fides tellure sub ima est,\ninvitus, regina, tuo de litore cessi.\nSed me iussa deum, quae nunc has ire per umbras,\nper loca senta situ cogunt noctemque profundam,\nimperiis egere suis; nec credere quivi\nhunc tantum tibi me discessu ferre dolorem.\nSiste gradum, teque aspectu ne subtrahe nostro.\nQuem fugis? Extremum fato, quod te adloquor, hoc est.\nTalibus Aeneas ardentem et torva tuentem\nlenibat dictis animum, lacrimasque ciebat.\nIlla solo fixos oculos aversa tenebat,\nnec magis incepto voltum sermone movetur,\nquam si dura silex aut stet Marpesia cautes.\ntandem corripuit sese, atque inimica refugit\nin nemus umbriferum, coniunx ubi pristinus illi\nrespondet curis aequatque Sychaeus amorem.\nNec minus Aeneas, casu concussus iniquo,\nprosequitur lacrimis longe, et miseratur euntem.",426],["virgil-aeneid","6.477","Inde datum molitur iter. Iamque arva tenebant\nultima, quae bello clari secreta frequentant.\nHic illi occurrit Tydeus, hic inclutus armis\nParthenopaeus et Adrasti pallentis imago;\nhic multum fleti ad superos belloque caduci\nDardanidae, quos ille omnes longo ordine cernens\ningemuit, Glaucumque Medontaque Thersilochumque,\ntris Antenoridas, Cererique sacrum Polyphoeten,\nIdaeumque, etiam currus, etiam arma tenentem.\ncircumstant animae dextra laevaque frequentes;\nnec vidisse semel satis est; iuvat usque morari,\net conferre gradum, et veniendi discere causas.\nAt Danaum proceres Agamemnoniaeque phalanges\nut videre virum fulgentiaque arma per umbras,\ningenti trepidare metu; pars vertere terga,\nceu quondam petiere rates; pars tollere vocem\nexiguam, inceptus clamor frustratur hiantes.",477],["virgil-aeneid","6.494","Atque hic Priamiden laniatum corpore toto\nDeiphobum videt et lacerum crudeliter ora,\nora manusque ambas, populataque tempora raptis\nauribus, et truncas inhonesto volnere nares.\nVix adeo adgnovit pavitantem et dira tegentem\nsupplicia, et notis compellat vocibus ultro:\nDeiphobe armipotens, genus alto a sanguine Teucri\nquis tam crudeles optavit sumere poenas?\nCui tantum de te licuit? Mihi fama suprema\nnocte tulit fessum vasta te caede Pelasgum\nprocubuisse super confusae stragis acervum.\nTunc egomet tumulum Rhoeteo litore inanem\nconstitui, et magna Manes ter voce vocavi.\nNomen et arma locum servant; te, amice, nequivi\nconspicere, et patria decedens ponere terra.\nAd quae Priamides: Nihil O tibi amice relictum;\nomnia Deiphobo solvisti et funeris umbris.\nSed me fata mea et scelus exitiale Lacaenae\nhis mersere malis; illa haec monumenta reliquit.\nNamque ut supremam falsa inter gaudia noctem\negerimus, nosti; et nimium meminisse necesse est.\nCum fatalis equus saltu super ardua venit\nPergama, et armatum peditem gravis attulit alvo,\nilla, chorum simulans, evantes orgia circum\nducebat Phrygias; flammam media ipsa tenebat\ningentem, et summa Danaos ex arce vocabat.\nTum me, confectum curis somnoque gravatum,\ninfelix habuit thalamus, pressitque iacentem\ndulcis et alta quies placidaeque simillima morti.\nEgregia interea coniunx arma omnia tectis\namovet, et fidum capiti subduxerat ensem;\nintra tecta vocat Menelaum, et limina pandit,\nscilicet id magnum sperans fore munus amanti,\net famam exstingui veterum sic posse malorum.\nQuid moror? Inrumpunt thalamo; comes additur una\nhortator scelerum Aeolides. Di, talia Grais\ninstaurate, pio si poenas ore reposco!\nSed te qui vivum casus, age, fare vicissim,\nattulerint. Pelagine venis erroribus actus,\nan monitu divom? An quae te Fortuna fatigat,\nut tristes sine sole domos, loca turbida, adires?",494],["virgil-aeneid","6.535","Hac vice sermonum roseïs Aurora quadrigis\niam medium aetherio cursu traiecerat axem;\net fors omne datum traherent per talia tempus;\nsed comes admonuit, breviterque adfata Sibylla est:\nNox ruit, Aenea; nos flendo ducimus horas.\nHic locus est, partes ubi se via findit in ambas:\ndextera quae Ditis magni sub moenia tendit,\nhac iter Elysium nobis; at laeva malorum\nexercet poenas, et ad impia Tartara mittit.\nDeiphobus contra: Ne saevi, magna sacerdos;\ndiscedam, explebo numerum, reddarque tenebris.\nI decus, i, nostrum; melioribus utere fatis!\nTantum effatus, et in verbo vestigia torsit.",535],["virgil-aeneid","6.548","Respicit Aeneas subito, et sub rupe sinistra\nmoenia lata videt, triplici circumdata muro,\nquae rapidus flammis ambit torrentibus amnis,\nTartareus Phlegethon, torquetque sonantia saxa.\nPorta adversa ingens, solidoque adamante columnae,\nvis ut nulla virum, non ipsi exscindere bello\ncaelicolae valeant; stat ferrea turris ad auras,\nTisiphoneque sedens, palla succincta cruenta,\nvestibulum exsomnis servat noctesque diesque.\nHinc exaudiri gemitus, et saeva sonare\nverbera; tum stridor ferri, tractaeque catenae.\nConstitit Aeneas, strepitumque exterritus hausit.\nQuae scelerum facies, O virgo, effare; quibusve\nurguentur poenis? Quis tantus plangor ad auras?\nTum vates sic orsa loqui: Dux inclute Teucrum,\nnulli fas casto sceleratum insistere limen;\nsed me cum lucis Hecate praefecit Avernis,\nipsa deum poenas docuit, perque omnia duxit.\nGnosius haec Rhadamanthus habet, durissima regna,\ncastigatque auditque dolos, subigitque fateri,\nquae quis apud superos, furto laetatus inani,\ndistulit in seram commissa piacula mortem.\nContinuo sontes ultrix accincta flagello\nTisiphone quatit insultans, torvosque sinistra\nintentans angues vocat agmina saeva sororum.\nTum demum horrisono stridentes cardine sacrae\npanduntur portae. Cernis custodia qualis\nvestibulo sedeat, facies quae limina servet?",548],["virgil-aeneid","6.576","Quinquaginta atris immanis hiatibus Hydra\nsaevior intus habet sedem. Tum Tartarus ipse\nbis patet in praeceps tantum tenditque sub umbras,\nquantus ad aetherium caeli suspectus Olympum.\nHic genus antiquum Terrae, Titania pubes,\nfulmine deiecti fundo volvuntur in imo.\nHic et Aloidas geminos immania vidi\ncorpora, qui manibus magnum rescindere caelum\nadgressi, superisque Iovem detrudere regnis.\nVidi et crudeles dantem Salmonea poenas,\ndum flammas Iovis et sonitus imitatur Olympi.\nQuattuor hic invectus equis et lampada quassans\nper Graium populos mediaeque per Elidis urbem\nibat ovans, divomque sibi poscebat honorem,—\ndemens, qui nimbos et non imitabile fulmen\naere et cornipedum pulsu simularet equorum.\nAt pater omnipotens densa inter nubila telum\ncontorsit, non ille faces nec fumea taedis\nlumina, praecipitemque immani turbine adegit.\nNec non et Tityon, Terrae omniparentis alumnum,\ncernere erat, per tota novem cui iugera corpus\nporrigitur, rostroque immanis voltur obunco\nimmortale iecur tondens fecundaque poenis\nviscera, rimaturque epulis, habitatque sub alto\npectore, nec fibris requies datur ulla renatis.\nQuid memorem Lapithas, Ixiona Pirithoumque?\nquos super atra silex iam iam lapsura cadentique\nimminet adsimilis; lucent genialibus altis\naurea fulcra toris, epulaeque ante ora paratae\nregifico luxu; Furiarum maxima iuxta\naccubat, et manibus prohibet contingere mensas,\nexsurgitque facem attollens, atque intonat ore.\nHic, quibus invisi fratres, dum vita manebat,\npulsatusve parens, et fraus innexa clienti,\naut qui divitiis soli incubuere repertis,\nnec partem posuere suis (quae maxima turba est),\nquique ob adulterium caesi, quique arma secuti\nimpia nec veriti dominorum fallere dextras,\ninclusi poenam exspectant. Ne quaere doceri\nquam poenam, aut quae forma viros fortunave mersit.\nSaxum ingens volvunt alii, radiisque rotarum\ndistricti pendent; sedet, aeternumque sedebit,\ninfelix Theseus; Phlegyasque miserrimus omnis\nadmonet, et magna testatur voce per umbras:\nDiscite iustitiam moniti, et non temnere divos.\nVendidit hic auro patriam, dominumque potentem\nimposuit; fixit leges pretio atque refixit;\nhic thalamum invasit natae vetitosque hymenaeos;\nausi omnes immane nefas, ausoque potiti.\nNon, mihi si linguae centum sint oraque centum,\nferrea vox, omnis scelerum comprendere formas,\nomnia poenarum percurrere nomina possim.",576],["virgil-aeneid","6.628","Haec ubi dicta dedit Phoebi longaeva sacerdos:\nSed iam age, carpe viam et susceptum perfice munus;\nadceleremus ait; Cyclopum educta caminis\nmoenia conspicio atque adverso fornice portas,\nhaec ubi nos praecepta iubent deponere dona.\nDixerat, et pariter, gressi per opaca viarum,\ncorripiunt spatium medium, foribusque propinquant.\nOccupat Aeneas aditum, corpusque recenti\nspargit aqua, ramumque adverso in limine figit.",628],["virgil-aeneid","6.637","His demum exactis, perfecto munere divae,\ndevenere locos laetos et amoena virecta\nfortunatorum nemorum sedesque beatas.\nLargior hic campos aether et lumine vestit\npurpureo, solemque suum, sua sidera norunt.\nPars in gramineis exercent membra palaestris,\ncontendunt ludo et fulva luctantur harena;\npars pedibus plaudunt choreas et carmina dicunt.\nNec non Threïcius longa cum veste sacerdos\nobloquitur numeris septem discrimina vocum,\niamque eadem digitis, iam pectine pulsat eburno.\nHic genus antiquum Teucri, pulcherrima proles,\nmagnanimi heroes, nati melioribus annis,\nIlusque Assaracusque et Troiae Dardanus auctor.\nArma procul currusque virum miratur inanes.\nStant terra defixae hastae, passimque soluti\nper campum pascuntur equi. Quae gratia currum\narmorumque fuit vivis, quae cura nitentis\npascere equos, eadem sequitur tellure repostos.\nConspicit, ecce, alios dextra laevaque per herbam\nvescentis, laetumque choro paeana canentis\ninter odoratum lauri nemus, unde superne\nplurimus Eridani per silvam volvitur amnis.\nHic manus ob patriam pugnando volnera passi,\nquique sacerdotes casti, dum vita manebat,\nquique pii vates et Phoebo digna locuti,\ninventas aut qui vitam excoluere per artes,\nquique sui memores alios fecere merendo,\nomnibus his nivea cinguntur tempora vitta.\nQuos circumfusos sic est adfata Sybilla,\nMusaeum ante omnes, medium nam plurima turba\nhunc habet, atque umeris exstantem suspicit altis:\nDicite, felices animae, tuque, optime vates,\nquae regio Anchisen, quis habet locus? Illius ergo\nvenimus, et magnos Erebi transnavimus amnes.\nAtque huic responsum paucis ita reddidit heros:\nNulli certa domus; lucis habitamus opacis,\nriparumque toros et prata recentia rivis\nincolimus. Sed vos, si fert ita corde voluntas,\nhoc superate iugum; et facili iam tramite sistam.\nDixit, et ante tulit gressum, camposque nitentis\ndesuper ostentat; dehinc summa cacumina linquunt.",637],["virgil-aeneid","6.679","At pater Anchises penitus convalle virenti\ninclusas animas superumque ad lumen ituras\nlustrabat studio recolens, omnemque suorum\nforte recensebat numerum carosque nepotes,\nfataque fortunasque virum moresque manusque.\nIsque ubi tendentem adversum per gramina videt\nAenean, alacris palmas utrasque tetendit,\neffusaeque genis lacrimae, et vox excidit ore:\nVenisti tandem, tuaque exspectata parenti\nvicit iter durum pietas? Datur ora tueri,\nnate, tua, et notas audire et reddere voces?\nSic equidem ducebam animo rebarque futurum,\ntempora dinumerans, nec me mea cura fefellit.\nQuas ego te terras et quanta per aequora vectum\naccipio! quantis iactatum, nate, periclis!\nQuam metui, ne quid Libyae tibi regna nocerent!\nIlle autem: Tua me, genitor, tua tristis imago,\nsaepius occurrens, haec limina tendere adegit:\nstant sale Tyrrheno classes. Da iungere dextram,\nda, genitor, teque amplexu ne subtrahe nostro.\nSic memorans, largo fletu simul ora rigabat.\nTer conatus ibi collo dare brachia circum,\nter frustra comprensa manus effugit imago,\npar levibus ventis volucrique simillima somno.",679],["virgil-aeneid","6.703","Interea videt Aeneas in valle reducta\nseclusum nemus et virgulta sonantia silvis,\nLethaeumque, domos placidas qui praenatat, amnem.\nHunc circum innumerae gentes populique volabant;\nac—velut in pratis ubi apes aestate serena\nfloribus insidunt variis, et candida circum\nlilia funduntur—strepit omnis murmure campus.\nHorrescit visu subito, causasque requirit\ninscius Aeneas, quae sint ea flumina porro,\nquive viri tanto complerint agmine ripas.\nTum pater Anchises: Animae, quibus altera fato\ncorpora debentur, Lethaei ad fluminis undam\nsecuros latices et longa oblivia potant.\nHas equidem memorare tibi atque ostendere coram,\niampridem hanc prolem cupio enumerare meorum,\nquo magis Italia mecum laetere reperta.\nO pater, anne aliquas ad caelum hinc ire putandum est\nsublimis animas, iterumque ad tarda reverti\ncorpora? Quae lucis miseris tam dira cupido?\nDicam equidem, nec te suspensum, nate, tenebo\nsuscipit Anchises, atque ordine singula pandit.",703],["virgil-aeneid","6.724","Principio caelum ac terras camposque liquentis\nlucentemque globum Lunae Titaniaque astra\nspiritus intus alit, totamque infusa per artus\nmens agitat molem et magno se corpore miscet.\nInde hominum pecudumque genus, vitaeque volantum,\net quae marmoreo fert monstra sub aequore pontus.\nIgneus est ollis vigor et caelestis origo\nseminibus, quantum non noxia corpora tardant,\nterrenique hebetant artus moribundaque membra.\nHinc metuunt cupiuntque, dolent gaudentque, neque auras\ndispiciunt clausae tenebris et carcere caeco.\nQuin et supremo cum lumine vita reliquit,\nnon tamen omne malum miseris nec funditus omnes\ncorporeae excedunt pestes, penitusque necesse est\nmulta diu concreta modis inolescere miris.\nErgo exercentur poenis, veterumque malorum\nsupplicia expendunt: aliae panduntur inanes\nsuspensae ad ventos; aliis sub gurgite vasto\ninfectum eluitur scelus, aut exuritur igni;\nquisque suos patimur Manes; exinde per amplum\nmittimur Elysium, et pauci laeta arva tenemus;\ndonec longa dies, perfecto temporis orbe,\nconcretam exemit labem, purumque relinquit\naetherium sensum atque auraï simplicis ignem.\nHas omnes, ubi mille rotam volvere per annos,\nLethaeum ad fluvium deus evocat agmine magno,\nscilicet immemores supera ut convexa revisant,\nrursus et incipiant in corpora velle reverti.",724],["virgil-aeneid","6.752","Dixerat Anchises, natumque unaque Sibyllam\nconventus trahit in medios turbamque sonantem,\net tumulum capit, unde omnes longo ordine possit\nadversos legere, et venientum discere vultus.",752],["virgil-aeneid","6.756","Nunc age, Dardaniam prolem quae deinde sequatur\ngloria, qui maneant Itala de gente nepotes,\ninlustris animas nostrumque in nomen ituras,\nexpediam dictis, et te tua fata docebo.\nIlle, vides, pura iuvenis qui nititur hasta,\nproxuma sorte tenet lucis loca, primus ad auras\naetherias Italo commixtus sanguine surget,\nsilvius, Albanum nomen, tua postuma proles,\nquem tibi longaevo serum Lavinia coniunx\neducet silvis regem regumque parentem,\nunde genus Longa nostrum dominabitur Alba.\nProxumus ille Procas, Troianae gloria gentis,\net Capys, et Numitor, et qui te nomine reddet\nSilvius Aeneas, pariter pietate vel armis\negregius, si umquam regnandam acceperit Albam.\nQui iuvenes! Quantas ostentant, aspice, vires,\natque umbrata gerunt civili tempora quercu!\nHi tibi Nomentum et Gabios urbemque Fidenam,\nhi Collatinas imponent montibus arces,\nPometios Castrumque Inui Bolamque Coramque.\nHaec tum nomina erunt, nunc sunt sine nomine terrae.\nQuin et avo comitem sese Mavortius addet\nRomulus, Assaraci quem sanguinis Ilia mater\neducet. Viden, ut geminae stant vertice cristae,\net pater ipse suo superum iam signat honore?\nEn, huius, nate, auspiciis illa incluta Roma\nimperium terris, animos aequabit Olympo,\nseptemque una sibi muro circumdabit arces,\nfelix prole virum: qualis Berecyntia mater\ninvehitur curru Phrygias turrita per urbes,\nlaeta deum partu, centum complexa nepotes,\nomnes caelicolas, omnes supera alta tenentes.\nHuc geminas nunc flecte acies, hanc aspice gentem\nRomanosque tuos. Hic Caesar et omnis Iuli\nprogenies magnum caeli ventura sub axem.\nHic vir, hic est, tibi quem promitti saepius audis,\nAugustus Caesar, Divi genus, aurea condet\nsaecula qui rursus Latio regnata per arva\nSaturno quondam, super et Garamantas et Indos\nproferet imperium: iacet extra sidera tellus,\nextra anni solisque vias, ubi caelifer Atlas\naxem umero torquet stellis ardentibus aptum.\nHuius in adventum iam nunc et Caspia regna\nresponsis horrent divom et Maeotia tellus,\net septemgemini turbant trepida ostia Nili.",756],["virgil-aeneid","6.801","Nec vero Alcides tantum telluris obivit,\nfixerit aeripedem cervam licet, aut Erymanthi\npacarit nemora, et Lernam tremefecerit arcu;\nnec, qui pampineis victor iuga flectit habenis,\nLiber, agens celso Nysae de vertice tigres.\nEt dubitamus adhuc virtute extendere vires,\naut metus Ausonia prohibet consistere terra?\nQuis procul ille autem ramis insignis olivae\nsacra ferens? Nosco crines incanaque menta\nregis Romani, primus qui legibus urbem\nfundabit, Curibus parvis et paupere terra\nmissus in imperium magnum. Cui deinde subibit,\notia qui rumpet patriae residesque movebit\nTullus in arma viros et iam desueta triumphis\nagmina. Quem iuxta sequitur iactantior Ancus,\nnunc quoque iam nimium gaudens popularibus auris.\nVis et Tarquinios reges, animamque superbam\nultoris Bruti, fascesque videre receptos?\nConsulis imperium hic primus saevasque secures\naccipiet, natosque pater nova bella moventes\nad poenam pulchra pro libertate vocabit.\nInfelix, utcumque ferent ea facta minores,\nvincet amor patriae laudumque immensa cupido.\nQuin Decios Drusosque procul saevumque securi\naspice Torquatum et referentem signa Camillum.\nIllae autem, paribus quas fulgere cernis in armis,\nconcordes animae nunc et dum nocte premuntur,\nheu quantum inter se bellum, si lumina vitae\nattigerint, quantas acies stragemque ciebunt!\nAggeribus socer Alpinis atque arce Monoeci\ndescendens, gener adversis instructus Eois.\nNe, pueri, ne tanta animis adsuescite bella,\nneu patriae validas in viscera vertite vires;\ntuque prior, tu parce, genus qui ducis Olympo,\nproice tela manu, sanguis meus!—\nIlle triumphata Capitolia ad alta Corintho\nvictor aget currum, caesis insignis Achivis.\nEruet ille Argos Agamemnoniasque Mycenas,\nipsumque Aeaciden, genus armipotentis Achilli,\nultus avos Troiae, templa et temerata Minervae.\nQuis te, magne Cato, tacitum, aut te, Cosse, relinquat?\nQuis Gracchi genus, aut geminos, duo fulmina belli,\nScipiadas, cladem Libyae, parvoque potentem\nFabricium vel te sulco Serrane, serentem?\nquo fessum rapitis, Fabii? Tu Maxumus ille es,\nunus qui nobis cunctando restituis rem.\nExcudent alii spirantia mollius aera,\ncredo equidem, vivos ducent de marmore voltus,\norabunt causas melius, caelique meatus\ndescribent radio, et surgentia sidera dicent:\ntu regere imperio populos, Romane, memento;\nhae tibi erunt artes; pacisque imponere morem,\nparcere subiectis, et debellare superbos.",801],["virgil-aeneid","6.854","Sic pater Anchises, atque haec mirantibus addit:\nAspice, ut insignis spoliis Marcellus opimis\ningreditur, victorque viros supereminet omnes!\nHic rem Romanam, magno turbante tumultu,\nsistet, eques sternet Poenos Gallumque rebellem,\ntertiaque arma patri suspendet capta Quirino.\nAtque hic Aeneas; una namque ire videbat\negregium forma iuvenem et fulgentibus armis,\nsed frons laeta parum, et deiecto lumina voltu:\nQuis, pater, ille, virum qui sic comitatur euntem?\nFilius, anne aliquis magna de stirpe nepotum?\nQuis strepitus circa comitum! Quantum instar in ipso!\nSed nox atra caput tristi circumvolat umbra.\nTum pater Anchises, lacrimis ingressus obortis:\nO gnate, ingentem luctum ne quaere tuorum;\nostendent terris hunc tantum fata, neque ultra\nesse sinent. Nimium vobis Romana propago\nvisa potens, Superi, propria haec si dona fuissent.\nQuantos ille virum magnam Mavortis ad urbem\ncampus aget gemitus, vel quae, Tiberine, videbis\nfunera, cum tumulum praeterlabere recentem!\nNec puer Iliaca quisquam de gente Latinos\nin tantum spe tollet avos, nec Romula quondam\nullo se tantum tellus iactabit alumno.\nHeu pietas, heu prisca fides, invictaque bello\ndextera! Non illi se quisquam impune tulisset\nobvius armato, seu cum pedes iret in hostem,\nseu spumantis equi foderet calcaribus armos.\nHeu, miserande puer, si qua fata aspera rumpas,\ntu Marcellus eris. Manibus date lilia plenis,\npurpureos spargam flores, animamque nepotis\nhis saltem adcumulem donis, et fungar inani\nmunere—Sic tota passim regione vagantur\naëris in campis latis, atque omnia lustrant.\nQuae postquam Anchises natum per singula duxit,\nincenditque animum famae venientis amore,\nexin bella viro memorat quae deinde gerenda,\nLaurentisque docet populos urbemque Latini,\net quo quemque modo fugiatque feratque laborem.",854],["virgil-aeneid","6.893","Sunt geminae Somni portae, quarum altera fertur\ncornea, qua veris facilis datur exitus umbris;\naltera candenti perfecta nitens elephanto,\nsed falsa ad caelum mittunt insomnia Manes.\nHis ubi tum natum Anchises unaque Sibyllam\nprosequitur dictis, portaque emittit eburna,\nille viam secat ad naves sociosque revisit:\ntum se ad Caietae recto fert litore portum.\nAncora de prora iacitur, stant litore puppes.",893],["virgil-aeneid","7.1","Tu quoque litoribus nostris, Aeneia nutrix,\naeternam moriens famam, Caieta, dedisti;\net nunc servat honos sedem tuus ossaque nomen\nHesperia in magna, siqua est ea gloria, signat.",1],["virgil-aeneid","7.5","At pius exsequiis Aeneas rite solutis,\naggere composito tumuli, postquam alta quierunt\naequora, tendit iter velis portumque relinquit.\nAdspirant aurae in noctem nec candida cursus\nLuna negat, splendet tremulo sub lumine pontus.\nProxima Circaeae raduntur litora terrae,\ndives inaccessos ubi Solis filia lucos\nadsiduo resonat cantu tectisque superbis\nurit odoratam nocturna in lumina cedrum,\narguto tenuis percurrens pectine telas.\nHinc exaudiri gemitus iraeque leonum\nvincla recusantum et sera sub nocte rudentum,\nsaetigerique sues atque in praesaepibus ursi\nsaevire ac formae magnorum ululare luporum,\nquos hominum ex facie dea saeva potentibus herbis\ninduerat Circe in voltus ac terga ferarum.\nQuae ne monstra pii paterentur talia Troes\ndelati in portus neu litora dira subirent,\nNeptunus ventis implevit vela secundis\natque fugam dedit et praeter vada fervida vexit.",5],["virgil-aeneid","7.25","Iamque rubescebat radiis mare et aethere ab alto\nAurora in roseis fulgebat lutea bigis:\ncum venti posuere omnisque repente resedit\nflatus et in lento luctantur marmore tonsae.\nAtque hic Aeneas ingentem ex aequore lucum\nprospicit. Hunc inter fluvio Tiberinus amoeno\nverticibus rapidis et multa flavus arena\nin mare prorumpit. Variae circumque supraque\nadsuetae ripis volucres et fluminis alveo\naethera mulcebant cantu lucoque volabant.\nflectere iter sociis terraeque advertere proras\nimperat et laetus fluvio succedit opaco.",25],["virgil-aeneid","7.37","Nunc age, qui reges, Erato, quae tempora rerum,\nquis Latio antiquo fuerit status, advena classem\ncum primum Ausoniis exercitus appulit oris,\nexpediam et primae revocabo exordia pugnae.\ntu vatem, tu, diva, mone. Dicam horrida bella,\ndicam acies actosque animis in funera reges\nTyrrhenamque manum totamque sub arma coactam\nHesperiam. Maior rerum mihi nascitur ordo,\nmaius opus moveo.Rex arva Latinus et urbes\niam senior longa placidas in pace regebat.\nHunc Fauno et nympha genitum Laurente Marica\naccipimus, Fauno Picus pater isque parentem\nte, Saturne, refert, tu sanguinis ultimus auctor.\nfilius huic fato divom prolesque virilis\nnulla fuit primaque oriens erepta iuventa est.\nSola domum et tantas servabat filia sedes,\niam matura viro, iam plenis nubilis annis.\nMulti illam magno e Latio totaque petebant\nAusonia. Petit ante alios pulcherrimus omnis\nTurnus, avis atavisque potens, quem regia coniunx\nadiungi generum miro properabat amore;\nsed variis portenta deum terroribus obstant.\nLaurus erat tecti medio in penetralibus altis,\nsacra comam multosque metu servata per annos,\nquam pater inventam, primas cum conderet arces,\nipse ferebatur Phoebo sacrasse Latinus\nLaurentisque ab ea nomen posuisse colonis.\nHuius apes summum densae (mirabile dictu),\nstridore ingenti liquidum trans aethera vectae,\nobsedere apicem, ex pedibus per mutua nexis\nexamen subitum ramo frondente pependit.\nContinuo vates: Externum cernimus, inquit,\nadventare virum et partis petere agmen easdem\npartibus ex isdem et summa dominarier arce.\nPraeterea, castis adolet dum altaria taedis\net iuxta genitorem adstat Lavinia virgo,\nvisa (nefas) longis comprendere crinibus ignem,\natque omnem ornatum flamma crepitante cremari\nregalisque accensa comas, accensa coronam\ninsignem gemmis, tum fumida lumine fulvo\ninvolvi ac totis Volcanum spargere tectis.\nId vero horrendum ac visu mirabile ferri:\nnamque fore inlustrem fama fatisque canebant\nipsam, sed populo magnum portendere bellum.",37],["virgil-aeneid","7.81","At rex sollicitus monstris oracula Fauni,\nfatidici genitoris, adit lucosque sub alta\nconsulit Albunea, nemorum quae maxima sacro\nfonte sonat saevamque exhalat opaca mephitim.\nHinc Italae gentes omnisque Oenotria tellus\nin dubiis responsa petunt; huc dona sacerdos\ncum tulit et caesarum ovium sub nocte silenti\npellibus incubuit stratis somnosque petivit,\nmulta modis simulacra videt volitantia miris\net varias audit voces fruiturque deorum\nconloquio atque imis Acheronta adfatur Avernis.\nHic et tum pater ipse petens responsa Latinus\ncentum lanigeras mactabat rite bidentis\natque harum effultus tergo stratisque iacebat\nvelleribus: subita ex alto vox reddita luco est:\nNe pete conubiis natam sociare Latinis,\nO mea progenies, thalamis neu crede paratis:\nexterni venient generi, qui sanguine nostrum\nnomen in astra ferant quorumque a stirpe nepotes\nomnia sub pedibus, qua Sol utrumque recurrens\naspicit Oceanum, vertique regique videbunt.\nHaec responsa patris Fauni monitusque silenti\nnocte datos non ipse suo premit ore Latinus,\nsed circum late volitans iam Fama per urbes\nAusonias tulerat, cum Laomedontia pubes\ngramineo ripae religavit ab aggere classem.",81],["virgil-aeneid","7.107","Aeneas primique duces et pulcher Iulus\ncorpora sub ramis deponunt arboris altae\ninstituuntque dapes et adorea liba per herbam\nsubiciunt epulis (sic Iuppiter ipse monebat)\net Cereale solum pomis agrestibus augent.\nConsumptis hic forte aliis ut vertere morsus\nexiguam in Cererem penuria adegit edendi\net violare manu malisque audacibus orbem\nfatalis crusti patulis nec parcere quadris:\nHeus ! etiam mensas consumimus, inquit Iulus,\nnec plura adludens. Ea vox audita laborum\nprima tulit finem, primamque loquentis ab ore\neripuit pater ac stupefactus numine pressit.\nContinuo: Salve fatis mihi debita tellus\nvosque, ait, O fidi Troiae salvete penates:\nhic domus, haec patria est. Genitor mihi talia namque\n(nunc repeto) Anchises fatorum arcana reliquit:\ncum te, nate, fames ignota ad litora vectum\naccisis coget dapibus consumere mensas,\ntum sperare domos defessus ibique memento\nprima locare manu molirique aggere tecta.\nHaec erat illa fames; haec nos suprema manebat,\nexiliis positura modum.\nQuare agite et primo laeti cum lumine solis\nquae loca, quive habeant homines, ubi moenia gentis,\nvestigemus et a portu diversa petamus.\nNunc pateras libate Iovi precibusque vocate\nAnchisen genitorem, et vina reponite mensis.",107],["virgil-aeneid","7.135","Sic deinde effatus frondenti tempora ramo\nimplicat et geniumque loci primamque deorum\nTellurem nymphasque et adhuc ignota precatur\nflumina, tum Noctem Noctisque orientia signa\nIdaeumque Iovem Phrygiamque ex ordine matrem\ninvocat et duplicis caeloque ereboque parentis.\nHic pater omnipotens ter caelo clarus ab alto\nintonuit radiisque ardentem lucis et auro\nipse manu quatiens ostendit ab aethere nubem.\nDiditur hic subito Troiana per agmina rumor\nadvenisse diem, quo debita moenia condant.\nCertatim instaurant epulas atque omine magno\ncrateras laeti statuunt et vina coronant.",135],["virgil-aeneid","7.148","Postera cum prima lustrabat lampade terras\norta dies, urbem et finis et litora gentis\ndiversi explorant: haec fontis stagna Numici,\nhunc Thybrim fluvium, hic fortis habitare Latinos.\nTum satus Anchisa delectos ordine ab omni\ncentum oratores augusta ad moenia regis\nire iubet, ramis velatos Palladis omnis,\ndonaque ferre viro pacemque exposcere Teucris.\nHaud mora, festinant iussi rapidisque feruntur\npassibus. Ipse humili designat moenia fossa\nmoliturque locum primasque in litore sedes\ncastrorum in morem pinnis atque aggere cingit.\nIamque iter emensi turris ac tecta Latinorum\nardua cernebant iuvenes muroque subibant.\nAnte urbem pueri et primaevo flore iuventus\nexercentur equis domitantque in pulvere currus\naut acris tendunt arcus aut lenta lacertis\nspicula contorquent cursuque ictuque lacessunt:\ncum praevectus equo longaevi regis ad auris\nnuntius ingentis ignota in veste reportat\nadvenisse viros. Ille intra tecta vocari\nimperat et solio medius consedit avito.",148],["virgil-aeneid","7.170","Tectum augustum ingens. centum sublime columnis,\nurbe fuit summa, Laurentis regia Pici,\nhorrendum silvis et religione parentum.\nHic sceptra accipere et primos attollere fasces\nregibus omen erat, hoc illis curia templum,\nhae sacris sedes epulis, hic ariete caeso\nperpetuis soliti patres considere mensis.\nQuin etiam veterum effigies ex ordine avorum\nantiqua e cedro, Italusque paterque Sabinus\nvitisator, curvam servans sub imagine falcem,\nSaturnusque senex Ianique bifrontis imago\nvestibulo astabant, aliique ab origine reges\nMartiaque ob patriam pugnando volnera passi.\nMultaque praeterea sacris in postibus arma,\ncaptivi pendent currus curvaeque secures\net cristae capitum et portarum ingentia claustra\nspiculaque clipeique ereptaque rostra carinis.\nIpse Quirinali lituo parvaque sedebat\nsuccinctus trabea laevaque ancile gerebat\nPicus, equum domitor; quem capta cupidine coniunx\naurea percussum virga versumque venenis\nfecit avem Circe sparsitque coloribus alas.",170],["virgil-aeneid","7.192","Tali intus templo divom patriaque Latinus\nsede sedens Teucros ad sese in tecta vocavit,\natque haec ingressis placido prior edidit ore:\nDicite, Dardanidae (neque enim nescimus et urbem\net genus, auditique advertitis aequore cursum),\nquid petitis ? Quae causa rates aut cuius egentis\nlitus ad Ausonium tot per vada caerula vexit?\nSive errore viae seu tempestatibus acti,\nqualia multa mari nautae patiuntur in alto,\nfluminis intrastis ripas portuque sedetis,\nne fugite hospitium neve ignorate Latinos\nSaturni gentem, haud vinclo nec legibus aequam,\nsponte sua veterisque dei se more tenentem.\nAtque equidem memini (fama est obscurior annis)\nAuruncos ita ferre senes, his ortus ut agris\nDardanus Idaeas Phrygiae penetravit ad urbes\nThreiciamque Samum, quae nunc Samothracia fertur.\nHinc illum, Corythi Tyrrhena ab sede profectum,\naurea nunc solio stellantis regia caeli\naccipit et numerum divorum altaribus auget.",192],["virgil-aeneid","7.212","Dixerat, et dicta Ilioneus sic voce secutus:\nRex, genus egregium Fauni, nec fluctibus actos,\natra subegit hiemps vestris succedere terris\nnec sidus regione viae litusve fefellit:\nconsilio hanc omnes animisque volentibus urbem,\nadferimur, pulsi regnis, quae maxima quondam\nextremo veniens Sol aspiciebat Olympo.\nAb Iove principium generis, Iove Dardana pubes\ngaudet avo, rex ipse Iovis de gente suprema,\nTroius Aeneas, tua nos ad limina misit.\nQuanta per Idaeos saevis effusa Mycenis\ntempestas ierit campos, quibus actus uterque\nEuropae atque Asiae fatis concurrerit orbis,\naudiit et siquem tellus extrema refuso\nsummovet oceano et siquem extenta plagarum\nquattuor in medio dirimit plaga solis iniqui.\nDiluvio ex illo tot vasta per aequora vecti\ndis sedem exiguam patriis litusque rogamus\ninnocuum et cunctis undamque auramque patentem.\nNon erimus regno indecores, nec vestra feretur\nfama levis tantique abolescet gratia facti,\nnec Troiam Ausonios gremio excepisse pigebit.\nFata per Aeneae iuro dextramque potentem\nsive fide seu quis bello est expertus et armis:\nmulti nos populi, multae (ne temne, quod ultro\npraeferimus manibus vittas ac verba precantia)\net petiere sibi et voluere adiungere gentes;\nsed nos fata deum vestras exquirere terras\nimperiis egere suis. Hinc Dardanus ortus;\nhuc repetit iussisque ingentibus urguet Apollo\nTyrrhenum ad Thybrim et fontis vada sacra Numici.\nDat tibi praeterea fortunae parva prioris\nmunera, reliquias Troia ex ardente receptas.\nHoc pater Anchises auro libabat ad aras;\nhoc Priami gestamen erat, cum iura vocatis\nmore daret populis, sceptrumque sacerque tiaras\nIliadumque labor vestes.",212],["virgil-aeneid","7.249","Talibus Ilionei dictis defixa Latinus\nobtutu tenet ora soloque immobilis haeret\nintentos volvens oculos. Nec purpura regem\npicta movet nec sceptra movent Priameia tantum,\nquantum in conubio natae thalamoque moratur,\net veteris Fauni voluit sub pectore sortem,\nhunc illum fatis externa ab sede profectum\nportendi generum paribusque in regna vocari\nauspiciis, huic progeniem virtute futuram\negregiam et totum quae viribus occupet orbem.\ntandem laetus ait: Di nostra incepta secundent\nauguriumque suum; dabitur, Troiane, quod optas,\nmunera nec sperno. Non vobis rege Latino\ndivitis uber agri Troiaeve opulentia deerit.\nIpse modo Aeneas, nostri si tanta cupido est,\nsi iungi hospitio properat sociusque vocari,\nadveniat voltus neve exhorrescat amicos:\nilli pacis erit dextram tetigisse tyranni.\nvos contra regi mea nunc mandata referte.\nEst mihi nata, viro gentis quam iungere nostrae\nnon patrio ex adyto sortes, non plurima caelo\nmonstra sinunt: generos externis adfore ab oris,\nhoc Latio restare canunt, qui sanguine nostrum\nnomen in astra ferant. Hunc illum poscere fata\net reor et, siquid veri mens augurat, opto.\nhaec effatus equos numero pater eligit omni\n(stabant ter centum nitidi in praesaepibus altis):\nomnibus extemplo Teucris iubet ordine duci\ninstratos ostro alipedes pictisque tapetis;\naurea pectoribus demissa monilia pendent,\ntecti auro fulvum mandunt sub dentibus aurum;\nabsenti Aeneae currum geminosque iugalis\nsemine ab aetherio, spirantis naribus ignem,\nillorum de gente, patri quos daedala Circe\nsupposita de matre nothos furata creavit.\nTalibus Aeneadae donis dictisque Latini\nsublimes in equis redeunt pacemque reportant.",249],["virgil-aeneid","7.286","Ecce autem Inachiis sese referebat ab Argis\nsaeva Iovis coniunx aurasque invecta tenebat,\net laetum Aenean classemque ex aethere longe\nDardaniam Siculo prospexit ab usque Pachyno.\nmoliri iam tecta videt, iam fidere terrae,\ndeseruisse rates: stetit acri fixa dolore.\nTum quassans caput haec effundit pectore dicta:\nHeu stirpem invisam et fatis contraria nostris\nfata Phrygum ! Num Sigeis occumbere campis,\nnum capti potuere capi, num incensa cremavit\nTroia viros ? Medias acies mediosque per ignis\ninvenere viam. At, credo, mea numina tandem\nfessa iacent odiis aut exsaturata quievi.\nQuin etiam patria excussos infesta per undas\nausa sequi et profugis toto me opponere ponto !\nAbsumptae in Teucros vires caelique marisque.\nQuid Syrtes aut Scylla mihi, quid vasta Charybdis\nprofuit? Optato conduntur Thybridis alveo,\nsecuri pelagi atque mei. Mars perdere gentem\nimmanem Lapithum valuit, concessit in iras\nipse deum antiquam genitor Calydona Dianae,\nquod scelus aut Lapithis tantum aut Calydona merentem?\nAst ego magna Iovis coniunx, nil linquere inausum\nquae potui infelix, quae memet in omnia verti,\nvincor ab Aenea. Quod si mea numina non sunt\nmagna satis, dubitem haud equidem implorare quod usquam est:\nflectere si nequeo superos, Acheronta movebo.\nNon dabitur regnis, esto, prohibere Latinis,\natque immota manet fatis Lavinia coniunx:\nat trahere atque moras tantis licet addere rebus,\nat licet amborum populos exscindere regum.\nHac gener atque socer coeant mercede suorum:\nsanguine Troiano et Rutulo dotabere, virgo,\net Bellona manet te pronuba. Nec face tantum\nCisseis praegnans ignis enixa iugalis\nquin idem Veneri partus suus et Paris alter\nfunestaeque iterum recidiva in Pergama taedae.",286],["virgil-aeneid","7.323","Haec ubi dicta dedit, terras Horrenda petivit:\nluctificam Allecto dirarum ab sede dearum\ninfernisque ciet tenebris, cui tristia bella\niraeque insidiaeque et crimina noxia cordi.\nOdit et ipse pater Pluton, odere sorores\nTartareae monstrum: tot sese vertit in ora,\ntam saevae facies, tot pullulat atra colubris.\nQuam Iuno his acuit verbis ac talia fatur:\nHunc mihi da proprium, virgo sata Nocte, laborem,\nhanc operam, ne noster honos infractave cedat\nfama loco, neu conubiis ambire Latinum\nAeneadae possint Italosve obsidere finis.\nTu potes unanimos armare in proelia fratres\natque odiis versare domos, tu verbera tectis\nfunereasque inferre faces, tibi nomina mille,\nmille nocendi artes. Fecundum concute pectus,\ndisice compositam pacem, sere crimina belli:\narma velit poscatque simul rapiatque inventus.",323],["virgil-aeneid","7.341","Exin Gorgoneis Allecto infecta venenis\nprincipio Latium et Laurentis tecta tyranni\ncelsa petit tacitumque obsedit limen Amatae,\nquam super adventu Teucrum Turnique hymenaeis\nfemineae ardentem curaeque iraeque coquebant.\nHuic dea caeruleis unum de crinibus anguem\nconicit inque sinum praecordia ad intuma subdit,\nquo furibunda domum monstro permisceat omnem.\nIlle inter vestes et levia pectora lapsus\nvolvitur attactu nullo fallitque furentem,\nvipeream inspirans animam: fit tortile collo\naurum ingens coluber, fit longae taenia vittae\ninnectitque comas, et membris lubricus errat.\nAc dum prima lues udo sublapsa veneno\npertemptat sensus atque ossibus implicat ignem\nnecdum animus toto percepit pectore flammam,\nmollius et solito matrum de more locuta est,\nmulta super nata lacrimans Phrygiisque hymenaeis:\nExsulibusne datur ducenda Lavinia Teucris,\nO genitor, nec te miseret gnataeque tuique ?\nNec matris miseret, quam primo aquilone relinquet\nperfidus alta petens abducta virgine praedo?\nAn non sic Phrygius penetrat Lacedaemona pastor\nLedaeamque Helenam Troianas vexit ad urbes ?\nQuid tua sancta fides, quid cura antiqua tuorum\net consanguineo totiens data dextera Turno?\nSi gener externa petitur de gente Latinis\nidque sedet Faunique premunt te iussa parentis,\nomnem equidem sceptris terram quae libera nostris\ndissidet, externam reor et sic dicere divos.\nEt Turno, si prima domus repetatur origo,\nInachus Acrisiusque patres mediaeque Mycenae.",341],["virgil-aeneid","7.373","His ubi nequiquam dictis experta Latinum\ncontra stare videt penitusque in viscera lapsum\nserpentis furiale malum totamque pererrat,\ntum vero infelix, ingentibus excita monstris,\nimmensam sine more furit lymphata per urbem.\nCeu quondam torto volitans sub verbere turbo,\nquem pueri magno in gyro vacua atria circum\nintenti ludo exercent; ille actus habena\ncurvatis fertur spatiis; stupet inscia supra\ninpubesque manus, mirata volubile buxum;\ndant animos plagae: non cursu segnior illo\nper medias urbes agitur populosque feroces.\nQuin etiam in silvas, simulato numine Bacchi,\nmaius adorta nefas maioremque orsa furorem\nevolat et natam frondosis montibus abdit,\nquo thalamum eripiat Teucris taedasque moretur,\nEuhoe Bacche, fremens, solum te virgine dignum\nvociferans, etenim mollis tibi sumere thyrsos,\nte lustrare choro, sacrum tibi pascere crinem.\nFama volat, furiisque accensas pectore matres\nidem omnis simul ardor agit nova quaerere tecta:\ndeseruere domos, ventis dant colla comasque,\nast aliae tremulis ululatibus aethera complent,\npampineasque gerunt incinctae pellibus hastas;\nipsa inter medias flagrantem fervida pinum\nsustinet ac natae Turnique canit hymenaeos,\nsanguineam torquens aciem, torvumque repente\nclamat: Io matres, audite, ubi quaeque, Latinae:\nSiqua piis animis manet infelicis Amatae\ngratia, si iuris materni cura remordet,\nsolvite crinalis vittas, capite orgia mecum.\nTalem inter silvas, inter deserta ferarum,\nreginam Allecto stimulis agit undique Bacchi.",373],["virgil-aeneid","7.406","Postquam visa satis primos acuisse furores\nconsiliumque omnemque domum vertisse Latini,\nprotinus hinc fuscis tristis dea tollitur alis\naudacis Rutuli ad muros, quam dicitur urbem\nAcrisioneis Danae fundasse colonis,\npraecipiti delata noto. Locus Ardea quondam\ndictus avis, et nunc magnum manet Ardea nomen,\nsed fortuna fuit; tectis hic Turnus in altis\niam mediam nigra carpebat nocte quietem.\nAllecto torvam faciem et furialia membra\nexuit, in vultus sese transformat anilis;\net frontem obscenam rugis arat, induit albos\ncum vitta crinis, tum ramum innectit olivae;\nfit Calybe Iunonis anus templique sacerdos\net iuveni ante oculos his se cum vocibus offert:\nTurne, tot incassum fusos patiere labores\net tua Dardaniis transcribi sceptra colonis?\nRex tibi coniugium et quaesitas sanguine dotes\nabnegat, externusque in regnum quaeritur heres.\nI nunc, ingratis offer te, inrise, periclis;\nTyrrhenas, i, sterne acies; tege pace Latinos.\nHaec adeo tibi me, placida cum nocte iaceres,\nipsa palam fari omnipotens Saturnia iussit.\nQuare age et armari pubem portisque moveri\nlaetus in arma para, et Phrygios qui flumine pulchro\nconsedere duces pictasque exure carinas.\nCaelestum vis magna iubet. Rex ipse Latinus,\nni dare coniugium et dicto parere fatetur,\nsentiat et tandem Turnum experiatur in armis.",406],["virgil-aeneid","7.435","Hic iuvenis vatem inridens sic orsa vicissim\nore refert: Classis invectas Thybridis undam\nnon, ut rere, meas effugit nuntius auris.\nNe tantos mihi finge metus; nec regia Iuno\ninmemor est nostri.\nSed te victa situ verique effeta senectus,\no mater, curis nequiquam exercet et arma\nregum inter falsa vatem formidine ludit.\nCura tibi divom effigies et templa tueri:\nbella viri pacemque gerent, quis bella gerenda.",435],["virgil-aeneid","7.445","Talibus Allecto dictis exarsit in iras,\nat iuveni oranti subitus tremor occupat artus,\nderiguere oculi: tot Erinys sibilat hydris\ntantaque se facies aperit; tum flammea torquens\nlumina cunctantem et quaerentem dicere plura\nreppulit et geminos erexit crinibus anguis\nverberaque insonuit rabidoque haec addidit ore:\nEn ego victa situ, quam veri effeta senectus\narma inter regum falsa formidine ludit.\nRespice ad haec: adsum dirarum ab sede sororum,\nbella manu letumque gero.\nSic effata facem iuveni coniecit et atro\nlumine fumantis fixit sub pectore taedas.\nOlli somnum ingens rumpit pavor, ossaque et artus\nperfundit toto proruptus corpore sudor;\narma amens fremit, arma toro tectisque requirit;\nsaevit amor ferri et scelerata insania belli,\nira super: magno veluti cum flamma sonore\nvirgea suggeritur costis undantis aëni\nexsultantque aestu latices, furit intus aquaï\nfumidus atque alte spumis exuberat amnis,\nnec iam se capit unda, volat vapor ater ad auras.\nErgo iter ad regem polluta pace Latinum\nindicit primis iuvenum et iubet arma parari,\ntutari Italiam, detrudere finibus hostem:\nse satis ambobus Teucrisque venire Latinisque.\nHaec ubi dicta dedit divosque in vota vocavit,\ncertatim sese Rutuli exhortantur in arma:\nhunc decus egregium formae movet atque iuventae,\nhunc atavi reges, hunc claris dextera factis.",445],["virgil-aeneid","7.475","Dum Turnus Rutulos animis audacibus implet,\nAllecto in Teucros Stygiis se concitat alis,\narte nova speculata locum, quo litore pulcher\ninsidiis cursuque feras agitabat Iulus.\nHic subitam canibus rabiem Cocytia virgo\nobicit et noto naris contingit odore,\nut cervum ardentes agerent; quae prima laborum\ncausa fuit belloque animos accendit agrestis.\nCervus erat forma praestanti et cornibus ingens,\nTyrrhidae pueri quem matris ab ubere raptum\nnutribant Tyrrhusque pater, cui regia parent\narmenta et late custodia credita campi.\nAdsuetum imperiis soror omni Silvia cura\nmollibus intexens ornabat cornua sertis\npectebatque ferum puroque in fonte lavabat.\nIlle, manum patiens mensaeque adsuetus erili,\nerrabat silvis rursusque ad limina nota\nipse domum sera quamvis se nocte ferebat.\nHunc procul errantem rabidae venantis Iuli\ncommovere canes, fluvio cum forte secundo\ndeflueret ripaque aestus viridante levaret.\nIpse etiam, eximiae laudis succensus amore,\nAscanius curvo direxit spicula cornu;\nnec dextrae erranti deus afuit, actaque multo\nperque uterum sonitu perque ilia venit harundo.\nSaucius at quadrupes nota intra tecta refugit\nsuccessitque gemens stabulis questuque cruentus\natque imploranti similis tectum omne replebat.\nSilvia prima soror, palmis percussa lacertos,\nauxilium vocat et duros conclamat agrestis.\nOlli, pestis enim tacitis latet aspera silvis,\ninprovisi adsunt, hic torre armatus obusto,\nstipitis hic gravidi nodis: quod cuique repertum\nrimanti, telum ira facit. Vocat agmina Tyrrhus,\nquadrifidam quercum cuneis ut forte coactis\nscindebat, rapta spirans immane securi.",475],["virgil-aeneid","7.511","At saeva e speculis tempus dea nacta nocendi\nardua tecta petit stabuli et de culmine summo\npastorale canit signum cornuque recurvo\nTartaream intendit vocem, qua protinus omne\ncontremuit nemus et silvae insonuere profundae;\naudiit et Triviae longe lacus, audiit amnis\nsulfurea Nar albus aqua fontesque Velini,\net trepidae matres pressere ad pectora natos.\nTum vero ad vocem celeres, qua bucina signum\ndira dedit, raptis concurrunt undique telis\nindomiti agricolae; nec non et Troïa pubes\nAscanio auxilium castris effundit apertis.\nDirexere acies. Non iam certamine agresti,\nstipitibus duris agitur sudibusve praeustis,\nsed ferro ancipiti decernunt atraque late\nhorrescit strictis seges ensibus aeraque fulgent\nsole lacessita et lucem sub nubila iactant:\nfluctus uti primo coepit cum albescere vento,\npaulatim sese tollit mare et altius undas\nerigit, inde imo consurgit ad aethera fundo.\nHic iuvenis primam ante aciem stridente sagitta,\nnatorum Tyrrhi fuerat qui maximus, Almo,\nsternitur; haesit enim sub gutture volnus et udae\nvocis iter tenuemque inclusit sanguine vitam.\nCorpora multa virum circa seniorque Galaesus,\ndum paci medium se offert, iustissimus unus\nqui fuit Ausoniisque olim ditissimus arvis:\nquinque greges illi balantum, quina redibant\narmenta, et terram centum vertebat aratris.",511],["virgil-aeneid","7.540","Atque ea per campos aequo dum Marte geruntur,\npromissi dea facta potens, ubi sanguine bellum\nimbuit et primae commisit funera pugnae,\ndeserit Hesperiam et caeli convexa per auras\nIunonem victrix adfatur voce superba:\nEn, perfecta tibi bello discordia tristi:\ndic in amicitiam coeant et foedera iungant.\nQuando quidem Ausonio respersi sanguine Teucros,\nhoc etiam his addam, tua si mihi certa voluntas:\nfinitimas in bella feram rumoribus urbes\naccendamque animos insani Martis amore,\nundique ut auxilio veniunt; spargam arma per agros.\nTum contra Iuno; Terrorum et fraudis abunde est;\nstant belli causae, pugnatur comminus armis,\nquae fors prima dedit sanguis novus imbuit arma.\nTalia coniugia et talis celebrent hymenaeos\negregium Veneris genus et rex ipse Latinus.\nTe super aetherias errare licentius auras\nhaud pater ille velit, summi regnator Olympi:\ncede locis; ego, siqua super fortuna laborum est,\nipsa regam. Talis dederat Saturnia voces.\nIlla autem attollit stridentis anguibus alas\nCocytique petit sedem, supera ardua linquens.\nEst locus Italiae medio sub montibus altis,\nnobilis et fama multis memoratus in oris,\nAmsancti valles: densis hunc frondibus atrum\nurguet utrimque latus nemoris, medioque fragosus\ndat sonitum saxis et torto vertice torrens.\nHic specus horrendum et saevi spiracula Ditis\nmonstrantur, ruptoque ingens Acheronte vorago\npestiferas aperit fauces, quis condita Erinys,\ninvisum numen, terras caelumque levabat.",540],["virgil-aeneid","7.572","Nec minus interea extremam Saturnia bello\nimponit regina manum. Ruit omnis in urbem\npastorum ex acie numerus caesosque reportant\nAlmonem puerum foedatique ora Galaesi\nimplorantque deos obtestanturque Latinum.\nTurnus adest medioque in crimine caedis et igni\nterrorem ingeminat: Teucros in regna vocari,\nstirpem admisceri Phrygiam, se limine pelli.\nTum quorum attonitae Baccho nemora avia matres\ninsultant thiasis (neque enim leve nomen Amatae),\nundique collecti coeunt Martemque fatigant.\nIlicet infandum cuncti contra omina bellum,\ncontra fata deum perverso numine poscunt,\ncertatim regis circumstant tecta Latini.\nIlle velut pelagi rupes immota resistit,\nut pelagi rupes magno veniente fragore,\nquae sese multis circum latrantibus undis\nmole tenet; scopuli nequiquam et spumea circum\nsaxa fremunt laterique inlisa refunditur alga.\nVerum ubi nulla datur caecum exsuperare potestas\nconsilium et saevae nutu Iunonis eunt res,\nmulta deos aurasque pater testatus inanis:\nFrangimur heu fatis, inquit, ferimurque procella!\nIpsi has sacrilego pendetis sanguine poenas,\nO miseri. Te, Turne, nefas, te triste manebit\nsupplicium, votisque deos venerabere seris.\nNam mihi parta quies, omnisque in limine portus;\nfunere felici spolior. Nec plura locutus\nsaepsit se tectis rerumque reliquit habenas.",572],["virgil-aeneid","7.601","Mos erat Hesperio in Latio, quem protinus urbes\nAlbanae coluere sacrum nunc maxima rerum\nRoma colit, cum prima movent in proelia Martem,\nsive Getis inferre manu lacrimabile bellum\nHyrcanisve Arabisve parant seu tendere ad Indos\nAuroramque sequi Parthosque reposcere signa.\nSunt geminae belli portae (sic nomine dicunt)\nreligione sacrae et saevi formidine Martis;\ncentum aerei claudunt vectes aeternaque ferri\nrobora, nec custos absistit limine Ianus:\nhas, ubi certa sedet patribus sententia pugnae,\nipse Quirinali trabea cinctuque Gabino\ninsignis reserat stridentia limina consul,\nipse vocat pugnas; sequitur tum cetera pubes,\naereaque adsensu conspirant cornua rauco.\nHoc et tum Aeneadis indicere bella Latinus\nmore iubebatur tristisque recludere portas.\nAbstinuit tactu pater aversusque refugit\nfoeda ministeria et caecis se condidit umbris.\nTum regina deum caelo delapsa morantis\nimpulit ipsa manu portas, et cardine verso\nbelli ferratos rumpit Saturnia postes.\nArdet inexcita Ausonia atque immobilis ante;\nPars pedes ire parat campis, pars arduus altis\npulverulentus equis furit; omnes arma requirunt.\nPars levis clipeos et spicula lucida tergent\narvina pingui subiguntque in cote secures;\nsignaque ferre iuvat sonitusque audire tubarum.\nQuinque adeo magnae positis incudibus urbes\ntela novant, Atina potens Tiburque superbum,\nArdea Crustumerique et turrigerae Antemnae.\nTegmina tuta cavant capitum flectuntque salignas\numbonum cratis; alii thoracas aenos\naut levis ocreas lento ducunt argento;\nvomeris huc et falcis honos, huc omnis aratri\ncessit amor; recoquunt patrios fornacibus enses.\nClassica iamque sonant; it bello tessera signum.\nHic galeam tectis trepidus rapit, ille frementis\nad iuga cogit equos clipeumque auroque trilicem\nloricam induitur fidoque accingitur ense.",601],["virgil-aeneid","7.641","Pandite nunc Helicona, deae, cantusque movete,\nqui bello exciti reges, quae quemque secutae\ncomplerint campos acies, quibus Itala iam tum\nfloruerit terra alma viris, quibus arserit armis.\nEt meministis enim, divae, et memorare potestis:\nad nos vix tenuis famae perlabitur aura.",641],["virgil-aeneid","7.647","Primus init bellum Tyrrhenis asper ab oris\ncontemptor divom Mezentius agminaque armat.\nFilius huic iuxta Lausus, quo pulchrior alter\nnon fuit excepto Laurentis corpore Turni,\nLausus, equum domitor debellatorque ferarum,\nducit Agyllina nequiquam ex urbe secutos\nmille viros, dignus, patriis qui laetior esset\nimperiis et cui pater haud Mezentius esset.",647],["virgil-aeneid","7.655","Post hos insignem palma per gramina currum\nvictoresque ostentat equos satus Hercule pulchro\npulcher Aventinus, clipeoque insigne paternum\ncentum angues cinctamque gerit serpentibus hydram;\ncollis Aventini silva quem Rhea sacerdos\nfurtivum partu sub luminis edidit oras,\nmixta deo mulier, postquam Laurentia victor\nGeryone extincto Tirynthius attigit arva\nTyrrhenoque boves in flumine lavit Hiberas.\nPila manu saevosque gerunt in bella dolones\net tereti pugnant mucrone veruque Sabello.\nIpse pedes, tegumen torquens immane leonis,\nterribili impexum saeta cum dentibus albis\nindutus capiti, sic regia tecta subibat,\nhorridus, Herculeoque umeros innexus amictu.",655],["virgil-aeneid","7.670","Tum gemini fratres Tiburtia moenia linquunt,\nfratris Tiburti dictam cognomine gentem,\nCatillusque acerque Coras, Argiva iuventus,\net primam ante aciem densa inter tela feruntur:\nceu duo nubigenae cum vertice montis ab alto\ndescendunt centauri, Homolen Othrymque nivalem\nlinquentes cursu rapido; dat euntibus ingens\nsilva locum et magno cedunt virgulta fragore.",670],["virgil-aeneid","7.678","Nec Praenestinae fundator defuit urbis,\nVolcano genitum pecora inter agrestia regem\ninventumque focis omnis quem credidit aetas\nCaeculus. Hunc late legio comitatur agrestis:\nquique altum Praeneste viri quique arva Gabinae\nIunonis gelidumque Anienem et roscida rivis\nHernica saxa colunt, quos dives Anagnia pascit,\nquos, Amasene pater. Non illis omnibus arma,\nnec clipei currusve sonant: pars maxima glandes\nliventis plumbi spargit, pars spicula gestat\nbina manu, fulvosque lupi de pelle galeros\ntegmen habent capiti, vestigia nuda sinistri\ninstituere pedis, crudus tegit altera pero.",678],["virgil-aeneid","7.691","At Messapus, equum domitor, Neptunia proles,\nquem neque fas igni cuiquam nec sternere ferro,\niam pridem resides populos desuetaque bello\nagmina in arma vocat subito ferrumque retractat.\nHi Fescenninas acies Aequosque Faliscos.\nHi Soractis habent arces Flaviniaque arva\net Cimini cum monte lacum lucosque Capenos.\nIbant aequati numero regemque canebant,\nceu quondam nivei liquida inter nubila cycni,\ncum sese e pastu referunt et longa canoros\ndant per colla modos, sonat amnis et Asia longe\npulsa palus.\nNec quisquam aeratas acies ex agmine tanto\nmisceri putet, aeriam sed gurgite ab alto\nurgueri volucrum raucarum ad litora nubem.",691],["virgil-aeneid","7.706","Ecce Sabinorum prisco de sanguine magnum\nagmen agens Clausus magnique ipse agminis instar,\nClaudia nunc a quo diffunditur et tribus et gens\nper Latium, postquam in partem data Roma Sabinis.\nUna ingens Amiterna cohors priscique Quirites,\nEreti manus omnis oliviferaeque Mutuscae;\nqui Nomentum urbem, qui Rosea rura Velini,\nqui Tetricae horrentis rupes montemque Severum\nCasperiamque colunt Forulosque et flumen Himellae,\nqui Tiberim Fabarimque bibunt, quos frigida misit\nNursia, et Hortinae classes populique Latini,\nquosque secans infaustum interluit Allia nomen:\nquam multi Libyco volvuntur marmore fluctus\nsaevus ubi Orion hibernis conditur undis;\nvel cum sole novo densae torrentur aristae\naut Hermi campo aut Lyciae flaventibus arvis.\nScuta sonant pulsuque pedum conterrita tellus.",706],["virgil-aeneid","7.723","Hinc Agamemnonius, Troiani nominis hostis,\ncurru iungit Halaesus equos Turnoque ferocis\nmille rapit populos, vertunt felicia Baccho\nMassica qui rastris et quos de collibus altis\nAurunci misere patres, Sidicinaque iuxta\naequora quique Cales linquunt, amnisque vadosi\naccola Volturni, pariterque Saticulus asper\nOscorumque manus. Teretes sunt aclydes illis\ntela, sed haec lento mos est aptare flagello;\nlaevas caetra tegit, falcati comminus enses.",723],["virgil-aeneid","7.733","Nec tu carminibus nostris indictus abibis,\nOebale, quem generasse Telon Sebethide nympha\nfertur, Teleboum Capreas cum regna teneret,\niam senior; patriis sed non et filius arvis\ncontentus late iam tum dicione premebat\nSarrastis populos et quae rigat aequora Sarnus\nquique Rufras Batulumque tenent atque arva Celemnae\net quos maliferae despectant moenia Abellae,\nTeutonico ritu soliti torquere cateias,\ntegmina quis capitum raptus de subere cortex,\naerataeque micant peltae, micat aereus ensis.",733],["virgil-aeneid","7.744","Et te montosae misere in proelia Nersae,\nUfens, insignem fama et felicibus armis;\nhorrida praecipue cui gens adsuetaque multo\nvenatu nemorum, duris Aequicula glaebis.\nArmati terram exercent, semperque recentis\nconvectare iuvat praedas et vivere rapto.",744],["virgil-aeneid","7.750","Quin et Marruvia venit de gente sacerdos,\nfronde super galeam et felici comptus oliva.\nArchippi regis missu, fortissimus Umbro,\nvipereo generi et graviter spirantibus hydris\nspargere qui somnos cantuque manuque solebat\nmulcebatque iras et morsus arte levabat.\nSed non Dardaniae medicari cuspidis ictum\nevaluit, neque eum iuvere in volnera cantus\nsomniferi et Marsis quaesitae montibus herbae.\nTe nemus Angitiae, vitrea te Fucinus unda,\nte liquidi flevere lacus.",750],["virgil-aeneid","7.761","Ibat et Hippolyti proles pulcherrima bello,\nVirbius, insignem quem mater Aricia misit,\neductum Egeriae lucis umentia circum\nlitora, pinguis ubi et placabilis ara Dianae.\nNamque ferunt fama Hippolytum, postquam arte novercae\nocciderit patriasque explerit sanguine poenas\nturbatis distractus equis, ad sidera rursus\naetheria et superas caeli venisse sub auras,\nPaeoniis revocatum herbis et amore Dianae.\nTum pater omnipotens, aliquem indignatus ab umbris\nmortalem infernis ad lumina surgere vitae,\nipse repertorem medicinae talis et artis\nfulmine Phoebigenam Stygias detrusit ad undas.\nAt Trivia Hippolytum secretis alma recondit\nsedibus et nymphae Egeriae nemorique relegat,\nsolus ubi in silvis Italis ignobilis aevom\nexigeret versoque ubi nomine Virbius esset.\nUnde etiam templo Triviae lucisque sacratis\ncornipedes arcentur equi, quod litore currum\net iuvenem monstris pavidi effudere marinis.\nFilius ardentis haud setius aequore campi\nexercebat equos curruque in bella ruebat.",761],["virgil-aeneid","7.783","Ipse inter primos praestanti corpore Turnus\nvertitur arma tenens et toto vertice supra est.\nCui triplici crinita iuba galea alta Chimaeram\nsustinet, Aetnaeos efflantem faucibus ignis:\ntam magis illa fremens et tristibus effera flammis,\nquam magis effuso crudescunt sanguine pugnae.\nAt levem clipeum sublatis cornibus Io\nauro insignibat, iam saetis obsita, iam bos\n(argumentum ingens), et custos virginis Argus\ncaelataque amnem fundens pater Inachus urna.\nInsequitur nimbus peditum clipeataque totis\nagmina densentur campis, Argivaque pubes\nAuruncaeque manus, Rutuli veteresque Sicani\net Sacranae acies et picti scuta Labici;\nqui saltus, Tiberine, tuos sacrumque Numici\nlitus arant Rutulosque exercent vomere colles\nCircaeumque iugum, quis Iuppiter Anxurus arvis\npraesidet et viridi gaudens Feronia luco;\nqua Saturae iacet atra palus gelidusque per imas\nquaerit iter vallis atque in mare conditur Ufens.",783],["virgil-aeneid","7.803","Hos super advenit Volsca de gente Camilla\nagmen agens equitum et florentis aere catervas,\nbellatrix, non illa colo calathisve Minervae\nfemineas adsueta manus, sed proelia virgo\ndura pati cursuque pedum praevertere ventos.\nIlla vel intactae segetis per summa volaret\ngramina nec teneras cursu laesisset aristas,\nvel mare per medium fluctu suspensa tumenti\nferret iter celeris nec tingueret aequore plantas.\nIllam omnis tectis agrisque effusa iuventus\nturbaque miratur matrum et prospectat euntem,\nattonitis inhians animis, ut regius ostro\nvelet honos levis umeros, ut fibula crinem\nauro internectat, Lyciam ut gerat ipsa pharetram\net pastoralem praefixa cuspide myrtum.",803],["virgil-aeneid","8.1","Ut belli signum Laurenti Turnus ab arce\nextulit et rauco strepuerunt cornua cantu,\nutque acris concussit equos utque impulit arma,\nextemplo turbati animi, simul omne tumultu\nconiurat trepido Latium saevitque iuventus\neffera. Ductores primi Messapus et Ufens\ncontemptorque deum Mezentius undique cogunt\nauxilia et latos vastant cultoribus agros.\nmittitur et magni Venulus Diomedis ad urbem,\nqui petat auxilium et Latio consistere Teucros,\nadvectum Aenean classi victosque penatis\ninferre et fatis regem se dicere posci\nedoceat multasque viro se adiungere gentis\nDardanio et late Latio increbrescere nomen.\nQuid struat his coeptis, quem, si Fortuna sequatur,\neventum pugnae cupiat, manifestius ipsi\nquam Turno regi aut regi apparere Latino.",1],["virgil-aeneid","8.18","Talia per Latium. Quae Laomedontius heros\ncuncta videns magno curarum fluctuat aestu,\natque animum nunc huc celerem, nunc dividit illuc.\nIn partisque rapit varias perque omnia versat:\nsicut aquae tremulum labris ubi lumen aenis\nsole repercussum aut radiantis imagine lunae\nomnia pervolitat late loca iamque sub auras\nerigitur summique ferit lacuaria tecti.\nNox erat, et terras animalia fessa per omnis\nalituum pecudumque genus sopor altus habebat:\ncum pater in ripa gelidique sub aetheris axe\nAeneas, tristi turbatus pectora bello,\nprocubuit seramque dedit per membra quietem.\nHuic deus ipse loci fluvio Tiberinus amoeno\npopuleas inter senior se attollere frondes\nvisus; eum tenuis glauco velabat amictu\ncarbasus, et crinis umbrosa tegebat harundo,\ntum sic adfari et curas his demere dictis:",18],["virgil-aeneid","8.36","O sate gente deum, Troianam ex hostibus urbem\nqui revehis nobis aeternaque Pergama servas,\nexspectate solo Laurenti arvisque Latinis,\nhic tibi certa domus, certi, ne absiste, penates;\nneu belli terrere minis: tumor omnis et irae\nconcessere deum.\nIamque tibi, ne vana putes haec fingere somnum,\nlitoreis ingens inventa sub ilicibus sus,\ntriginta capitum fetus enixa, iacebit,\nalba, solo recubans, albi circum ubera nati.\nHic locus urbis erit, requies ea certa laborum\nex quo ter denis urbem redeuntibus annis\nAscanius clari condet cognominis Albam.\nHaud incerta cano. Nunc qua ratione quod instat\nexpedias victor, paucis (adverte) docebo.\nArcades his oris, genus a Pallante profectum,\nqui regem Euandrum comites, qui signa secuti,\ndelegere locum et posuere in montibus urbem\nPallantis proavi de nomine Pallanteum.\nHi bellum adsidue ducunt cum gente Latina;\nhos castris adhibe socios et foedera iunge.\nIpse ego te ripis et recto flumine ducam,\nadversum remis superes subvectus ut amnem.\nSurge age, nate dea, primisque cadentibus astris\nIunoni fer rite preces iramque minasque\nsupplicibus supera votis. Mihi victor honorem\npersolves. Ego sum pleno quem flumine cernis\nstringentem ripas et pinguia culta secantem,\ncaeruleus Thybris, caelo gratissimus amnis.\nHic mihi magna domus, celsis caput urbibus, exit.",36],["virgil-aeneid","8.66","Dixit, deinde lacu fluvius se condidit alto,\nima petens; nox Aenean somnusque reliquit.\nSurgit et aetherii spectans orientia solis\nlumina rite cavis undam de flumine palmis\nsustinet ac talis effundit ad aethera voces:\nNymphae, Laurentes nymphae, genus amnibus unde est,\ntuque, o Thybri tuo genitor cum flumine sancto,\naccipite Aenean et tandem arcete periclis.\nQuo te cumque lacus miserantem incommoda nostra\nfonte tenet, quocumque solo pulcherrimus exis,\nsemper honore meo, semper celebrabere donis\ncorniger hesperidum fluvius regnator aquarum.\nAdsis o tantum et propius tua numina firmes.\nsic memorat geminasque legit de classe biremis\nremigioque aptat, socios simul instruit armis.",66],["virgil-aeneid","8.81","Ecce autem subitum atque oculis mirabile monstrum;\ncandida per silvam cum fetu concolor albo\nprocubuit viridique in litore conspicitur sus.\nQuam pius Aeneas tibi enim, tibi, maxuma Iuno,\nmactat sacra ferens et cum grege sistit ad aram.\nThybris ea fluvium, quam longa est, nocte tumentem\nleniit, et tacita refluens ita substitit unda,\nmitis ut in morem stagni placidaeque paludis\nsterneret aequor aquis, remo ut luctamen abesset.\nErgo iter inceptum celerant rumore secundo;\nlabitur uncta vadis abies; mirantur et undae,\nmiratur nemus insuetum fulgentia longe\nscuta virum fluvio pictasque innare carinas.\nOlli remigio noctemque diemque fatigant\net longos superant flexus variisque teguntur\narboribus viridisque secant placido aequore silvas.\nSol medium caeli conscenderat igneus orbem,\ncum muros arcemque procul ac rara domorum\ntecta vident, quae nunc Romana potentia caelo\naequavit, tum res inopes Euandrus habebat:\nocius advertunt proras urbique propinquant.",81],["virgil-aeneid","8.102","Forte die sollemnem illo rex Arcas honorem\nAmphitryoniadae magno divisque ferebat\nante urbem in luco. Pallas huic filius una,\nuna omnes iuvenum primi pauperque senatus\ntura dabant, tepidusque cruor fumabat ad aras.\nUt celsas videre rates atque inter opacum\nadlabi nemus et tacitis incumbere remis,\nterrentur visu subito cunctique relictis\nconsurgunt mensis. Audax quos rumpere Pallas\nsacra vetat raptoque volat telo obvius ipse\net procul e tumulo: Iuvenes, quae causa subegit\nignotas temptare vias, quo tenditis? inquit.\nQui genus? Unde domo? Pacemne huc fertis an arma?\nTum pater Aeneas puppi sic fatur ab alta\npaciferaeque manu ramum praetendit olivae:\nTroiugenas ac tela vides inimica Latinis,\nquos illi bello profugos egere superbo.\nEuandrum petimus. Ferte haec et dicite lectos\nDardaniae venisse duces socia arma rogantis.\nObstipuit tanto percussus nomine Pallas:\nEgredere o quicumque es ait coramque parentem\nadloquere ac nostris succede penatibus hospes.\nexcepitque manu dextramque amplexus inhaesit.\nProgressi subeunt luco fluviumque relinquunt.",102],["virgil-aeneid","8.126","Tum regem Aeneas dictis adfatur amicis:\nOptume Graiugenum, cui me Fortuna precari\net vitta comptos voluit praetendere ramos,\nnon equidem extimui, Danaum quod ductor et Arcas\nquodque a stirpe fores geminis coniunctus Atridis;\nsed mea me virtus et sancta oracula divom\ncognatique patres, tua terris didita fama,\nconiunxere tibi et fatis egere volentem.\nDardanus, Iliacae primus pater urbis et auctor,\nElectra, ut Grai perhibent, Atlantide cretus,\nadvehitur Teucros; Electram maxumus Atlas\nedidit, aetherios umero qui sustinet orbes\nvobis Mercurius pater est, quem candida Maia\nCyllenae gelido conceptum vertice fudit;\nat Maiam, auditis si quicquam credimus, Atlas,\nidem Atlas generat, caeli qui sidera tollit.\nSic genus amborum scindit se sanguine ab uno.\nHis fretus non legatos neque prima per artem\ntemptamenta tui pepigi: me, me ipse meumque\nobieci caput et supplex ad limina veni.\nGens eadem, quae te, crudeli Daunia bello\ninsequitur; nos si pellant, nihil afore credunt,\nquin omnem Hesperiam penitus sua sub iuga mittant\net mare quod supra teneant quodque adluit infra.\nAccipe daque fidem: sunt nobis fortia bello\npectora, sunt animi et rebus spectata iuventus.",126],["virgil-aeneid","8.152","Dixerat Aeneas. Ille os oculosque loquentis\niamdudum et totum lustrabat lumine corpus.\nTum sic pauca refert: Ut te, fortissime Teucrum,\naccipio agnoscoque libens! Ut verba parentis\net vocem Anchisae magni voltumque recordor!\nNam memini Hesionae visentem regna sororis\nLaomedontiaden Priamum, Salamina petentem,\nprotinus Arcadiae gelidos invisere finis.\nTum mihi prima genas vestibat flore iuventas,\nmirabarque duces Teucros, mirabar et ipsum\nLaomedontiaden, sed cunctis altior ibat\nAnchises: mihi mens iuvenali ardebat amore\ncompellare virum et dextrae coniungere dextram.\nAccessi et cupidus Phenei sub moenia duxi.\nIlle mihi insignem pharetram Lyciasque sagittas\ndiscedens chlamydemque auro dedit intertextam\nfrenaque bina meus quae nunc habet aurea Pallas.\nErgo et quam petitis iuncta est mihi foedere dextra,\net lux cum primum terris se crastina reddet,\nauxilio laetos dimittam opibusque iuvabo.\nInterea sacra haec, quando huc venistis amici,\nannua, quae differre nefas, celebrate faventes\nnobiscum et iam nunc sociorum adsuescite mensis.",152],["virgil-aeneid","8.175","Haec ubi dicta, dapes iubet et sublata reponi\npocula gramineoque viros locat ipse sedili\npraecipuumque toro et villosi pelle leonis\naccipit Aenean solioque invitat acerno.\nTum lecti iuvenes certatim araeque sacerdos\nviscera tosta ferunt taurorum onerantque canistris\ndona laboratae Cereris Bacchumque ministrant.\nVescitur Aeneas simul et Troiana iuventus\nperpetui tergo bovis et lustralibus extis.",175],["virgil-aeneid","8.184","Postquam exempta fames et amor compressus edendi,\nrex Euandrus ait: Non haec sollemnia nobis,\nhas ex more dapes, hanc tanti numinis aram\nvana superstitio veterumque ignara deorum\ninposuit: saevis, hospes Troiane, periclis\nservati facimus meritosque novamus honores.\nIam primum saxis suspensam hanc aspice rupem,\ndisiectae procul ut moles desertaque montis\nstat domus et scopuli ingentem traxere ruinam.\nHic spelunca fuit, vasto summota recessu,\nsemihominis Caci facies quam dira tenebat\nsolis inaccessam radiis; semperque recenti\ncaede tepebat humus, foribusque adfixa superbis\nora virum tristi pendebant pallida tabo.\nHuic monstro Volcanus erat pater: illius atros\nore vomens ignis magna se mole ferebat.\nAttulit et nobis aliquando optantibus aetas\nauxilium adventumque dei. Nam maximus ultor,\ntergemini nece Geryonae spoliisque superbus\nAlcides aderat taurosque hac victor agebat\ningentis, vallemque boves amnemque tenebant.\nAt furiis Caci mens effera, nequid inausum\naut intractatum scelerisve dolive fuisset,\nquattuor a stabulis praestanti corpore tauros\navertit, totidem forma superante iuvencas;\natque hos, nequa forent pedibus vestigia rectis,\ncauda in speluncam tractos versisque viarum\nindiciis raptos saxo occultabat opaco:\nquaerenti nulla ad speluncam signa ferebant.\nInterea, cum iam stabulis saturata moveret\nAmphytrioniades armenta abitumque pararet,\ndiscessu mugire boves atque omne querelis\nimpleri nemus et colles clamore relinqui.\nreddidit una boum vocem vastoque sub antro\nmugiit et Caci spem custodita fefellit.",184],["virgil-aeneid","8.219","Hic vero Alcidae furiis exarserat atro\nfelle dolor: rapit arma manu nodisque gravatum\nrobur et aerii cursu petit ardua montis.\nTum primum nostri Cacum videre timentem\nturbatumque oculis: fugit ilicet ocior Euro\nspeluncamque petit, pedibus timor addidit alas.\nUt sese inclusit ruptisque immane catenis\ndeiecit saxum, ferro quod et arte paterna\npendebat, fultosque emuniit obice postis,\necce furens animis aderat Tirynthius omnemque\naccessum lustrans huc ora ferebat et illuc,\ndentibus infrendens. Ter totum fervidus ira\nlustrat Aventini montem, ter saxea temptat\nlimina nequiquam, ter fessus valle resedit.\nStabat acuta silex, praecisis undique saxis\nspeluncae dorso insurgens, altissima visu,\ndirarum nidis domus opportuna volucrum.\nHanc, ut prona iugo laevum incumbebat in amnem,\ndexter in adversum nitens concussit et imis\navolsam solvit radicibus; inde repente\ninpulit, inpulsu quo maximus intonat aether\ndissultant ripae refluitque exterritus amnis.\nAt specus et Caci detecta apparuit ingens\nregia, et umbrosae penitus patuere cavernae:\nnon secus ac siqua penitus vi terra dehiscens\ninfernas reseret sedes et regna recludat\npallida, dis invisa, superque immane barathrum\ncernatur, trepident inmisso lumine manes.\nErgo insperata deprensum luce repente\ninclusumque cavo saxo atque insueta rudentem\ndesuper Alcides telis premit omniaque arma\nadvocat et ramis vastisque molaribus instat.\nIlle autem, neque enim fuga iam super ulla pericli,\nfaucibus ingentem fumum (mirabile dictu)\nevomit involvitque domum caligine caeca,\nprospectum eripiens oculis, glomeratque sub antro\nfumiferam noctem commixtis igne tenebris.\nNon tulit Alcides animis seque ipse per ignem\npraecipiti iecit saltu, qua plurimus undam\nfumus agit nebulaque ingens specus aestuat atra.\nHic Cacum in tenebris incendia vana vomentem\ncorripit in nodum complexus et angit inhaerens\nelisos oculos et siccum sanguine guttur.",219],["virgil-aeneid","8.262","Panditur extemplo foribus domus atra revolsis,\nabstractaeque boves abiurataeque rapinae\ncaelo ostenduntur, pedibusque informe cadaver\nprotrahitur. Nequeunt expleri corda tuendo\nterribilis oculos, voltum villosaque saetis\npectora semiferi atque extinctos faucibus ignis.\nEx illo celebratus honos, laetique minores\nservavere diem, primusque Potitius auctor\net domus Herculei custos Pinaria sacri.\nHanc aram luco statuit, quae maxuma semper\ndicetur nobis et erit quae maxuma semper.\nQuare agite, o iuvenes, tantarum in munere laudum\ncingite fronde comas et pocula porgite dextris\ncommunemque vocate deum et date vina volentes.\nDixerat, Herculea bicolor cum populus umbra\nvelavitque comas foliisque innexa pependit\net sacer implevit dextram scyphus. Ocius omnes\nin mensam laeti libant divosque precantur.",262],["virgil-aeneid","8.280","Devexo interea propior fit Vesper Olympo,\niamque sacerdotes primusque Potitius ibant,\npellibus in morem cincti, flammasque ferebant.\nInstaurant epulas et mensae grata secundae\ndona ferunt cumulantque oneratis lancibus aras.\ntum Salii ad cantus incensa altaria circum\npopuleis adsunt evincti tempora ramis,\nhic iuvenum chorus, ille senum; qui carmine laudes\nHerculeas et facta ferunt: ut prima novercae\nmonstra manu geminosque premens eliserit angues,\nut bello egregias idem disiecerit urbes,\nTroiamque Oechaliamque, ut duros mille labores\nrege sub Eurystheo fatis Iunonis iniquae\npertulerit. Tu nubigenas, invicte, bimembris\nHylaeeumque Pholumque, manu, tu Cresia mactas\nprodigia et vastum Nemeae sub rupe leonem.\nTe Stygii tremuere lacus, te ianitor Orci\nossa super recubans antro semesa cruento;\nnec te ullae facies, non terruit ipse Typhoeus,\narduus arma tenens; non te rationis egentem\nLernaeus turba capitum circumstetit anguis.\nSalve, vera Iovis proles, decus addite divis,\net nos et tua dexter adi pede sacra secundo.\nTalia carminibus celebrant; super omnia Caci\nspeluncam adiciunt spirantemque ignibus ipsum.\nConsonat omne nemus strepitu collesque resultant.",280],["virgil-aeneid","8.306","Exim se cuncti divinis rebus ad urbem\nperfectis referunt. Ibat rex obsitus aevo\net comitem Aenean iuxta natumque tenebat\ningrediens varioque viam sermone levabat.\nmiratur facilisque oculos fert omnia circum\nAeneas capiturque locis et singula laetus\nexquiritque auditque virum monimenta priorum.\nTum rex Euandrus, Romanae conditor arcis:\nHaec nemora indigenae fauni nymphaeque tenebant\ngensque virum truncis et duro robore nata,\nquis neque mos neque cultus erat, nec iungere tauros\naut componere opes norant aut parcere parto,\nsed rami atque asper victu venatus alebat.\nPrimus ab aetherio venit Saturnus Olympo,\narma Iovis fugiens et regnis exsul ademptis.\nIs genus indocile ac dispersum montibus altis\ncomposuit legesque dedit Latiumque vocari\nmaluit, his quoniam latuisset tutis in oris.\nAurea quae perhibent illo sub rege fuere\nsaecula. Sic placida populos in pace regebat,\ndeterior donec paulatim ac decolor aetas\net belli rabies et amor successit habendi.\nTum manus Ausonia et gentes venere Sicanae,\nsaepius et nomen posuit Saturnia tellus;\ntum reges asperque immani corpore Thybris,\na quo post Itali fluvium cognomine Thybrim\ndiximus, amisit verum vetus Albula nomen;\nme pulsum patria pelagique extrema sequentem\nFortuna omnipotens et ineluctabile fatum\nhis posuere locis matrisque egere tremenda\nCarmentis nymphae monita et deus auctor Apollo.",306],["virgil-aeneid","8.337","Vix ea dicta: dehinc progressus monstrat et aram\net Carmentalem Romani nomine portam\nquam memorant, nymphae priscum Carmentis honorem,\nvatis fatidicae, cecinit quae prima futuros\nAeneadas magnos et nobile Pallanteum.\nHinc lucum ingentem quem Romulus acer Asylum\nrettulit et gelida monstrat sub rupe Lupercal,\nParrhasio dictum Panos de more Lycaei.\nNec non et sacri monstrat nemus Argileti\ntestaturque locum et letum docet hospitis Argi.\nHinc ad Tarpeiam sedem et Capitolia ducit,\naurea nunc, olim silvestribus horrida dumis.\nIam tum religio pavidos terrebat agrestis\ndira loci, iam tum silvam saxumque tremebant.\nHoc nemus, hunc, inquit, frondoso vertice collem\n(quis deus incertum est) habitat deus: Arcades ipsum\ncredunt se vidisse Iovem, cum saepe nigrantem\naegida concuteret dextra nimbosque cieret.\nHaec duo praeterea disiectis oppida muris,\nreliquias veterumque vides monimenta virorum.\nHanc Ianus pater, hanc Saturnus condidit arcem:\nIaniculum huic, illi fuerat Saturnia nomen.\nTalibus inter se dictis ad tecta subibant\npauperis Euandri passimque armenta videbant\nRomanoque foro et lautis mugire Carinis.\nUt ventum ad sedes: Haec, inquit, limina victor\nAlcides subiit, haec illum regia cepit.\nAude, hospes, contemnere opes et te quoque dignum\nfinge deo rebusque veni non asper egenis.\ndixit et angusti subter fastigia tecti\ningentem Aenean duxit stratisque locavit\neffultum foliis et pelle Libystidis ursae.\nNox ruit et fuscis tellurem amplectitur alis.",337],["virgil-aeneid","8.370","At Venus haud animo nequiquam exterrita mater\nLaurentumque minis et duro mota tumultu\nVolcanum adloquitur thalamoque haec coniugis aureo\nincipit et dictis divinum adspirat amorem:\nDum bello Argolici vastabant Pergama reges\ndebita casurasque inimicis ignibus arces,\nnon ullum auxilium miseris, non arma rogavi\nartis opisque tuae nec te, carissime coniunx,\nincassumve tuos volui exercere labores,\nquamvis et Priami deberem plurima natis\net durum Aeneae flevissem saepe laborem.\nNunc Iovis imperiis Rutulorum constitit oris:\nergo eadem supplex venio et sanctum mihi numen\narma rogo genetrix nato. Te filia Nerei,\nte potuit lacrimis Tithonia flectere coniunx.\nAspice qui coeant populi, quae moenia clausis\nferrum acuant portis in me exscidiumque meorum.\nDixerat et niveis hinc atque hinc diva lacertis\ncunctantem amplexu molli fovet. Ille repente\naccepit solitam flammam, notusque medullas\nintravit calor et labefacta per ossa cucurrit:\nnon secus atque olim tonitru cum rupta corusco\nignea rima micans percurrit lumine nimbos.\nSensit laeta dolis et formae conscia coniunx.\nTum pater aeterno fatur devinctus amore:\nQuid causas petis ex alto? Fiducia cessit\nquo tibi, diva, mei? Similis si cura fuisset,\ntum quoque fas nobis Teucros armare fuisset:\nnec pater omnipotens Troiam nec fata vetabant\nstare decemque alios Priamum superesse per annos.\nEt nunc, si bellare paras atque haec tibi mens est,\nquidquid in arte mea possum promittere curae,\nquod fieri ferro liquidove potest electro,\nquantum ignes animaeque valent, absiste precando\nviribus indubitare tuis. Ea verba locutus\noptatos dedit amplexus placidumque petivit\nconiugis infusus gremio per membra soporem.",370],["virgil-aeneid","8.407","Inde ubi prima quies medio iam noctis abactae\ncurriculo expulerat somnum, cum femina primum,\ncui tolerare colo vitam tenuique Minerva\nimpositum, cinerem et sopitos suscitat ignes,\nnoctem addens operi, famulasque ad lumina longo\nexercet penso, castum ut servare cubile\nconiugis et possit parvos educere natos:\nhaud secus Ignipotens nec tempore segnior illo\nmollibus e stratis opera ad fabrilia surgit.\nInsula Sicanium iuxta latus Aeoliamque\nerigitur Liparen, fumantibus ardua saxis,\nquam subter specus et Cyclopum exesa caminis\nantra Aetnaea tonant validique incudibus ictus\nauditi referunt gemitus striduntque cavernis\nstricturae Chalybum et fornacibus ignis anhelat,\nVolcani domus et Volcania nomine tellus.\nHoc tunc ignipotens caelo descendit ab alto.",407],["virgil-aeneid","8.424","Ferrum exercebant vasto Cyclopes in antro,\nBrontesque Steropesque et nudus membra Pyragmon.\nHis informatum manibus iam parte polita\nfulmen erat, toto genitor quae plurima caelo\ndeicit in terras, pars inperfecta manebat.\nTris imbris torti radios, tris nubis aquosae\naddiderant, rutili tris ignis et alitis austri:\nfulgores nunc horrificos sonitumque metumque\nmiscebant operi flammisque sequacibus iras.\nParte alia Marti currumque rotasque volucris\ninstabant, quibus ille viros, quibus excitat urbes;\naegidaque horriferam, turbatae Palladis arma,\ncertatim squamis serpentum auroque polibant\nconexosque anguis ipsamque in pectore divae\nGorgona, desecto vertentem lumina collo.\nTollite cuncta, inquit, coeptosque auferte labores,\nAetnaei Cyclopes, et huc advertite mentem:\narma acri facienda viro. Nunc viribus usus,\nnunc manibus rapidis, omni nunc arte magistra.\nPraecipitate moras. Nec plura effatus; at illi\nocius incubuere omnes pariterque laborem\nsortiti. Fluit aes rivis aurique metallum,\nvolnificusque chalybs vasta fornace liquescit.\nIngentum clipeum informant, unum omnia contra\ntela Latinorum, septenosque orbibus orbes\nimpediunt. Alii ventosis follibus auras\naccipiunt redduntque, alii stridentia tingunt\naera lacu. Gemit impositis incudibus antrum.\nIlli inter sese multa vi bracchia tollunt\nin numerum versantque tenaci forcipe massam.",424],["virgil-aeneid","8.454","Haec pater Aeoliis properat dum Lemnius oris,\nEuandrum ex humili tecto lux suscitat alma\net matutini volucrum sub culmine cantus.\nConsurgit senior tunicaque inducitur artus\net Tyrrhena pedum circumdat vincula plantis;\ntum lateri atque umeris Tegeaeum subligat ensem,\ndemissa ab laeva pantherae terga retorquens.\nNec non et gemini custodes limine ab alto\npraecedunt gressumque canes comitantur erilem.\nHospitis Aeneae sedem et secreta petebat\nsermonum memor et promissi muneris heros.\nNec minus Aeneas se matutinus agebat.\nFilius huic Pallas, illi comes ibat Achates.\nCongressi iungunt dextras mediisque residunt\naedibus et licito tandem sermone fruuntur.\nRex prior haec:",454],["virgil-aeneid","8.470","Maxume Teucrorum ductor, quo sospite numquam\nres equidem Troiae victas aut regna fatebor,\nnobis ad belli auxilium pro nomine tanto\nexiguae vires: hinc Tusco claudimur amni,\nhinc Rutulus premit et murum circumsonat armis.\nSed tibi ego ingentis populos opulentaque regnis\niungere castra paro, quam fors inopina salutem\nostentat: fatis huc te poscentibus adfers.\nHaud procul hinc saxo incolitur fundata vetusto\nurbis Agyllinae sedes, ubi Lydia quondam\ngens, bello praeclara, iugis insedit Etruscis.\nHanc multos florentem annos rex deinde superbo\nimperio et saevis tenuit Mezentius armis.\nQuid memorem infandas caedes, quid facta tyranni\neffera? Di capiti ipsius generique reservent!\nMortua quin etiam iungebat corpora vivis\ncomponens manibusque manus atque oribus ora,\ntormenti genus, et sanie taboque fluentis\ncomplexu in misero longa sic morte necabat.\nat fessi tandem cives infanda furentem\narmati circumsistunt ipsumque domumque,\nobtruncant socios, ignem ad fastigia iactant.\nIlle inter caedem Rutulorum elapsus in agros\nconfugere et Turni defendier hospitis armis.\nErgo omnis furiis surrexit Etruria iustis:\nregem ad supplicium praesenti Marte reposcunt.\nhis ego te, Aenea, ductorem milibus addam.\nToto namque fremunt condensae litore puppes\nSignaque ferre iubent; retinet longaevus haruspex\nfata canens, O Maeoniae delecta iuventus,\nflos veterum virtusque virum, quos iustus in hostem\nfert dolor et merita accendit Mezentius ira,\nnulli fas Italo tantam subiungere gentem:\nexternos optate duces; tum Etrusca resedit\nhoc acies campo, monitis exterrita divom.\nIpse oratores ad me regnique coronam\ncum sceptro misit mandatque insignia Tarchon,\nsuccedam castris Tyrrhenaque regna capessam.\nSed mihi tarda gelu saeclisque effeta senectus\ninvidet imperium seraeque ad fortia vires.\nnatum exhortarer, ni mixtus matre Sabella\nhinc partem patriae traheret. Tu, cuius et annis\net generi fatum indulgent, quem numina poscunt,\ningredere, o Teucrum atque Italum fortissime ductor.\nhunc tibi praeterea, spes et solacia nostri,\nPallanta adiungam; sub te tolerare magistro\nmilitiam et grave Martis opus, tua cernere facta\nadsuescat primis et te miretur ab annis.\nArcadas huic equites bis centum, robora pubis\nlecta dabo totidemque suo tibi nomine Pallas.",470],["virgil-aeneid","8.520","Vix ea fatus erat, defixique ora tenebant\nAeneas Anchisiades et fidus Achates\nmultaque dura suo tristi cum corde putabant,\nni signum caelo Cytherea dedisset aperto.\nNamque inproviso vibratus ab aethere fulgor\ncum sonitu venit, et ruere omnia visa repente\nTyrrhenusque tubae mugire per aethera clangor.\nSuspiciunt, iterum atque iterum fragor increpat ingens:\narma inter nubem caeli regione serena\nper sudum rutilare vident et pulsa tonare.\nObstipuere animis alii, sed Troius heros\nagnovit sonitum et divae promissa parentis.\nTum memorat: Ne vero, hospes, ne quaere profecto,\nquem casum portenta ferant: ego poscor Olympo.\nHoc signum cecinit missuram diva creatrix,\nsi bellum ingrueret, Volcaniaque arma per auras\nlaturam auxilio.\nHeu quantae miseris caedes Laurentibus instant;\nquas poenas mihi, Turne, dabis; quam multa sub undas\nscuta virum galeasque et fortia corpora volves,\nThybri pater! Poscant acies et foedera rumpant.",520],["virgil-aeneid","8.541","Haec ubi dicta dedit, solio se tollit ab alto\net primum Herculeis sopitas ignibus aras\nexcitat hesternumque larem parvosque penatis\nlaetus adit: mactant lectas de more bidentis\nEuandrus pariter, pariter Troiana iuventus.\nPost hinc ad navis graditur sociosque revisit.\nQuorum de numero qui sese in bella sequantur\npraestantis virtute legit; pars cetera prona\nfertur aqua segnisque secundo defluit amni,\nnuntia ventura Ascanio rerumque patrisque.\nDantur equi Teucris Tyrrhena petentibus arva;\nducunt exsortem Aeneae, quem fulva leonis\npellis obit totum, praefulgens unguibus aureis.",541],["virgil-aeneid","8.554","Fama volat parvam subito volgata per urbem,\nocius ire equites Tyrrheni ad litora regis.\nvota metu duplicant matres, propiusque periclo\nit timor, et maior Martis iam apparet imago.\ntum pater Evandrus dextram complexus euntis\nhaeret inexpletus lacrimans, ac talia fatur:\nO mihi praeteritos referat si Iuppiter annos,\n(qualis eram, cum primam aciem Praeneste sub ipsa\nstravi scutorumque incendi victor acervos\net regem hac Erulum dextra sub Tartara misi,\nnascenti cui tris animas Feronia mater\n(horrendum dictu) dederat; terna arma movenda,\nter Leto sternendus erat; cui tunc tamen omnis\nabstulit haec animas dextra et totidem exuit armis:\nnon ego nunc dulci amplexu divellerer usquam,\nnate, tuo, neque finitimo Mezentius umquam\nhuic capiti insultans tot ferro saeva dedisset\nfunera, tam multis viduasset civibus urbem.\nAt vos, o superi, et divom tu maxume rector\nIuppiter, Arcadii, quaeso, miserescite regis\net patrias audite preces. Si numina vestra\nincolumem Pallanta mihi, si fata reservant,\nsi visurus eum vivo et venturus in unum:\nvitam oro, patior quemvis durare laborem.\nSin aliquem infandum casum, Fortuna, minaris:\nnunc O nunc liceat crudelem abrumpere vitam,\ndum curae ambiguae, dum spes incerta futuri,\ndum te, care puer, mea sera et sola voluptas,\ncomplexu teneo, gravior neu nuntius auris\nvolneret. Haec genitor digressu dicta supremo\nfundebat: famuli conlapsum in tecta ferebant.",554],["virgil-aeneid","8.585","Iamque adeo exierat portis equitatus apertis,\nAeneas inter primos et fidus Achates,\ninde alii Troiae proceres, ipse agmine Pallas\nin medio chlamyde et pictis conspectus in armis:\nqualis ubi Oceani perfusus Lucifer unda,\nquem Venus ante alios astrorum diligit ignis,\nextulit os sacrum caelo tenebrasque resolvit.\nStant pavidae in muris matres oculisque sequuntur\npulveream nubem et fulgentis aere catervas.\nOlli per dumos, qua proxuma meta viarum,\narmati tendunt; it clamor, et agmine facto\nquadrupedante putrem sonitu quatit ungula campum.\nEst ingens gelidum lucus prope Caeritis amnem,\nreligione patrum late sacer; undique colles\ninclusere cavi et nigra nemus abiete cingunt.\nSilvano fama est veteres sacrasse Pelasgos,\narvorum pecorisque deo, lucumque diemque,\nqui primi finis aliquando habuere Latinos:\nhaud procul hinc Tarcho et Tyrrheni tuta tenebant\ncastra locis, celsoque omnis de colle videri\niam poterat legio et latis tendebat in arvis.\nHuc pater Aeneas et bello lecta iuventus\nsuccedunt fessique et equos et corpora curant.",585],["virgil-aeneid","8.608","At Venus aetherios inter dea candida nimbos\ndona ferens aderat; natumque in valle reducta\nut procul egelido secretum flumine vidit,\ntalibus adfata est dictis seque obtulit ultro:\nEn perfecta mei promissa coniugis arte\nmunera, ne mox aut Laurentis, nate, superbos\naut acrem dubites in proelia poscere Turnum.\nDixit et amplexus nati Cytherea petivit,\narma sub adversa posuit radiantia quercu.\nIlle, deae donis et tanto laetus honore,\nexpleri nequit atque oculos per singula volvit\nmiraturque interque manus et bracchia versat\nterribilem cristis galeam flammasque vomentem\nfatiferumque ensem, loricam ex aere rigentem\nsanguineam ingentem, qualis cum caerula nubes\nsolis inardescit radiis longeque refulget;\ntum levis ocreas electro auroque recocto\nhastamque et clipei non enarrabile textum.\nIllic res Italas Romanorumque triumphos\nhaud vatum ignarus venturique inscius aevi\nfecerat ignipotens, illic genus omne futurae\nstirpis ab Ascanio. pugnataque in ordine bella.",608],["virgil-aeneid","8.630","Fecerat et viridi fetam Mavortis in antro\nprocubuisse lupam, geminos huic ubera circum\nludere pendentis pueros et lambere matrem\nimpavidos, illam tereti cervice reflexa\nmulcere alternos et corpora fingere lingua.\nNec procul hinc Romam et raptas sine more Sabinas\nconsessu caveae magnis circensibus actis\naddiderat subitoque novum consurgere bellum\nRomulidis Tatioque seni Curibusque severis.\nPost idem inter se posito certamine reges\narmati Iovis ante aram paterasque tenentes\nstabant et caesa iungebant foedera porca.\nHaud procul inde citae Mettum in diversa quadrigae\ndistulerant, at tu dictis, Albane, maneres,\nraptabatque viri mendacis viscera Tullus\nper silvam, et sparsi rorabant sanguine vepres.\nNec non Tarquinium eiectum Porsenna iubebat\naccipere ingentique urbem obsidione premebat:\nAeneadae in ferrum pro libertate ruebant.\nIllum indignanti similem similemque minanti\naspiceres, pontem auderet quia vellere Cocles\net fluvium vinclis innaret Cloelia ruptis.\nIn summo custos Tarpeiae Manlius arcis\nstabat pro templo et Capitolia celsa tenebat,\nRomuleoque recens horrebat regia culmo.\nAtque hic auratis volitans argenteus anser\nporticibus Gallos in limine adesse canebat.\nGalli per dumos aderant arcemque tenebant,\ndefensi tenebris et dono noctis opacae:\naurea caesaries ollis atque aurea vestis,\nvirgatis lucent sagulis, tum lactea colla\nauro innectuntur, duo quisque Alpina coruscant\ngaesa manu, scutis protecti corpora longis.\nHic exsultantis Salios nudosque Lupercos\nlanigerosque apices et lapsa ancilia caelo\nextuderat, castae ducebant sacra per urbem\npilentis matres in mollibus. Hinc procul addit\nTartareas etiam sedes, alta ostia Ditis,\net scelerum poenas et te, Catilina, minaci\npendentem scopulo Furiarumque ora trementem,\nsecretosque pios, his dantem iura Catonem.",630],["virgil-aeneid","8.671","Haec inter tumidi late maris ibat imago\naurea, sed fluctu spumabant caerula cano;\net circum argento clari delphines in orbem\naequora verrebant caudis aestumque secabant.\nIn medio classis aeratas, Actia bella,\ncernere erat, totumque instructo Marte videres\nfervere Leucaten auroque effulgere fluctus.\nHinc Augustus agens Italos in proelia Caesar\ncum patribus populoque, penatibus et magnis dis,\nstans celsa in puppi; geminas cui tempora flammas\nlaeta vomunt patriumque aperitur vertice sidus.\nParte alia ventis et dis Agrippa secundis\narduus agmen agens; cui, belli insigne superbum,\ntempora navali fulgent rostrata corona.\nHinc ope barbarica variisque Antonius armis,\nvictor ab Aurorae populis et litore rubro,\nAegyptum viresque Orientis et ultima secum\nBactra vehit, sequiturque (nefas) Aegyptia coniunx.\nUna omnes ruere, ac totum spumare reductis\nconvolsum remis rostrisque tridentibus aequor.\nalta petunt: pelago credas innare revolsas\nCycladas aut montis concurrere montibus altos,\ntanta mole viri turritis puppibus instant.\nstuppea flamma manu telisque volatile ferrum\nspargitur, arva nova Neptunia caede rubescunt.\nRegina in mediis patrio vocat agmina sistro\nnecdum etiam geminos a tergo respicit anguis.\nomnigenumque deum monstra et latrator Anubis\ncontra Neptunum et Venerem contraque Minervam\ntela tenent. Saevit medio in certamine Mavors\ncaelatus ferro tristesque ex aethere Dirae,\net scissa gaudens vadit Discordia palla,\nquam cum sanguineo sequitur Bellona flagello.\nActius haec cernens arcum tendebat Apollo\ndesuper: omnis eo terrore Aegyptus et Indi,\nomnis Arabs, omnes vertebant terga Sabaei.\nIpsa videbatur ventis regina vocatis\nvela dare et laxos iam iamque inmittere funis.\nIllam inter caedes pallentem morte futura\nfecerat Ignipotens undis et Iapyge ferri,\ncontra autem magno maerentem corpore Nilum\npandentemque sinus et tota veste vocantem\ncaeruleum in gremium latebrosaque flumina victos.\nAt Caesar, triplici invectus Romana triumpho\nmoenia, dis Italis votum inmortale sacrabat,\nmaxuma tercentum totam delubra per urbem.\nLaetitia ludisque viae plausuque fremebant;\nomnibus in templis matrum chorus, omnibus arae;\nante aras terram caesi stravere iuvenci.\nIpse, sedens niveo candentis limine Phoebi,\ndona recognoscit populorum aptatque superbis\npostibus; incedunt victae longo ordine gentes,\nquam variae linguis, habitu tam vestis et armis.\nHic Nomadum genus et discinctos Mulciber Afros,\nhic Lelegas Carasque sagittiferosque Gelonos\nfinxerat; Euphrates ibat iam mollior undis,\nextremique hominum Morini, Rhenusque bicornis,\nindomitique Dahae, et pontem indignatus Araxes.",671],["virgil-aeneid","8.729","Talia per clipeum Volcani, dona parentis,\nmiratur rerumque ignarus imagine gaudet,\nattollens umero famamque et fata nepotum.",729],["virgil-aeneid","9.1","Atque ea diversa penitus dum parte geruntur,\nIrim de caelo misit Saturnia Iuno\naudacem ad Turnum. Luco tum forte parentis\nPilumni Turnus sacrata valle sedebat.\nAd quem sic roseo Thaumantias ore locuta est:\nTurne, quod optanti divom promittere nemo\nauderet, volvenda dies en attulit ultro.\nAeneas urbe et sociis et classe relicta\nsceptra Palatini sedemque petit Euandri.\nNec satis: extremas Corythi penetravit ad urbes\nLydorumque manum collectos armat agrestis.\nQuid dubitas? Nunc tempus equos, nunc poscere currus.\nRumpe moras omnis et turbata arripe castra.\nDixit et in caelum paribus se sustulit alis\ningentemque fuga secuit sub nubibus arcum.\nAdgnovit iuvenis duplicisque ad sidera palmas\nsustulit ac tali fugientem est voce secutus:\nIri, decus caeli, quis te mihi nubibus actam\ndetulit in terras? Unde haec tam clara repente\ntempestas? Medium video discedere caelum\npalantisque polo stellas. Sequor omina tanta,\nquisquis in arma vocas. Et sic effatus ad undam\nprocessit summoque hausit de gurgite lymphas,\nmulta deos orans, oneravitque aethera votis.",1],["virgil-aeneid","9.25","Iamque omnis campis exercitus ibat apertis,\ndives equum, dives pictaï vestis et auri;\nMessapus primas acies, postrema coercent\nTyrrhidae iuvenes, medio dux agmine Turnus,\nvertitur arma tenens et toto vertice supra est.\nCeu septem surgens sedatis amnibus altus\nper tacitum Ganges aut pingui flumine Nilus\ncum refluit campis et iam se condidit alveo.\nHic subitam nigro glomerari pulvere nubem\nprospiciunt Teucri ac tenebras insurgere campis.\nPrimus ab adversa conclamat mole Caicus:\nQuis globus, o cives, caligine volvitur atra?\nFerte citi ferrum, date tela, ascendite muros,\nhostis adest, heia! Ingenti clamore per omnis\ncondunt se Teucri portas et moenia complent.\nNamque ita discedens praeceperat optumus armis\nAeneas: siqua interea fortuna fuisset,\nneu struere auderent aciem neu credere campo;\ncastra modo et tutos servarent aggere muros.\nErgo etsi conferre manum pudor iraque monstrat,\nobiciunt portas tamen et praecepta facessunt\narmatique cavis expectant turribus hostem.",25],["virgil-aeneid","9.47","Turnus ut ante volans tardum praecesserat agmen\nviginti lectis equitum comitatus, et urbi\nimprovisus adest; maculis quem Thracius albis\nportat equus cristaque tegit galea aurea rubra.\nEcquis erit, mecum, iuvenes, qui primus in hostem?\nEn, ait et iaculum attorquens emittit in auras,\nprincipium pugnae, et campo sese arduus infert.\nClamore excipiunt socii fremituque sequuntur\nhorrisono: Teucrum mirantur inertia corda,\nnon aequo dare se campo, non obvia ferre\narma viros, sed castra fovere. Huc turbidus atque huc\nlustrat equo muros aditumque per avia quaerit.\nAc veluti pleno lupus insidiatus ovili\ncum fremit ad caulas, ventos perpessus et imbris,\nnocte super media; tuti sub matribus agni\nbalatum exercent, ille asper et improbus ira\nsaevit in absentis, collecta fatigat edendi\nex longo rabies et siccae sanguine fauces:\nhaud aliter Rutulo muros et castra tuenti\nignescunt irae, duris dolor ossibus ardet.\nQua temptet ratione aditus et quae via clausos\nexcutiat Teucros vallo atque effundat in aequum?\nClassem, quae lateri castrorum adiuncta latebat,\naggeribus saeptam circum et fluvialibus undis,\ninvadit sociosque incendia poscit ovantis\natque manum pinu flagranti fervidus implet.\nTum vero incumbunt, urget praesentia Turni,\natque omnis facibus pubes accingitur atris.\nDiripuere focos; piceum fert fumida lumen\ntaeda et commixtam Volcanus ad astra favillam.",47],["virgil-aeneid","9.77","Quis deus, o musae, tam saeva incendia Teucris\navertit? Tantos ratibus quis depulit ignes?\nDicite. Prisca fides facto, sed fama perennis.\nTempore quo primum Phrygia formabat in Ida\nAeneas classem et pelagi petere alta parabat,\nipsa deum fertur genetrix Berecyntia magnum\nvocibus his adfata Iovem: Da, nate, petenti,\nquod tua cara parens domito te poscit Olympo.\nPinea silva mihi, multos dilecta per annos\nlucus in arce fuit summa, quo sacra ferebant,\nnigranti picea trabibusque obscurus acernis:\nhas ego Dardanio iuveni, cum classis egeret,\nlaeta dedi; nunc sollicitam timor anxius angit.\nSolve metus atque hoc precibus sine posse parentem:\nne cursu quassatae ullo neu turbine venti\nvincantur, prosit nostris in montibus ortas.\nFilius huic contra, torquet qui sidera mundi:\nO genetrix, quo fata vocas, aut quid petis istis?\nMortaline manu factae immortale carinae\nfas habeant certusque incerta pericula lustret\nAeneas? Cui tanta deo permissa potestas?\nImmo ubi defunctae finem portusque tenebunt\nAusonios olim, quaecumque evaserit undis\nDardaniumque ducem Laurentia vexerit arva,\nmortalem eripiam formam magnique iubebo\naequoris esse deas, qualis Nereia Doto\net Galatea secant spumantem pectore pontum.\nDixerat idque ratum Stygii per flumina fratris,\nper pice torrentis atraque voragine ripas\nadnuit et totum nutu tremefecit Olympum.",77],["virgil-aeneid","9.107","Ergo aderat promissa dies et tempora Parcae\ndebita complerant, cum Turni iniuria Matrem\nadmonuit ratibus sacris depellere taedas.\nHic primum nova lux oculis offulsit et ingens\nvisus ab Aurora caelum transcurrere nimbus\nIdaeique chori; tum vox horrenda per auras\nexcidit et Troum Rutulorumque agmina complet:\nNe trepidate meas, Teucri, defendere navis\nneve armate manus: maria ante exurere Turno\nquam sacras dabitur pinus. Vos ite solutae,\nite deae pelagi: genetrix iubet. Et sua quaeque\ncontinuo puppes abrumpunt vincula ripis\ndelphinumque modo demersis aequora rostris\nima petunt. Hinc virgineae (mirabile monstrum)\nquot prius aeratae steterant ad litora prorae\nreddunt se totidem facies pontoque feruntur.",107],["virgil-aeneid","9.123","Obstipuere animis Rutuli, conterritus ipse\nturbatis Messapus equis, cunctatur et amnis\nrauca sonans revocatque pedem Tiberinus ab alto.\nAt non audaci Turno fiducia cessit;\nultro animos tollit dictis atque increpat ultro:\nTroianos haec monstra petunt, his Iuppiter ipse\nauxilium solitum eripuit, non tela neque ignes\nexspectans Rutulos. Ergo maria invia Teucris\nnec spes ulla fugae: rerum pars altera adempta est.\nTerra autem in nostris manibus, tot milia gentes\narma ferunt Italae. Nil me fatalia terrent,\nsiqua Phryges prae se iactant, responsa deorum:\nsat fatis Venerique datum, tetigere quod arva\nfertilis Ausoniae Troes. Sunt et mea contra\nfata mihi, ferro sceleratam exscindere gentem,\nconiuge praerepta: nec solos tangit Atridas\niste dolor solisque licet capere arma Mycenis.\nSed periisse semel satis est: peccare fuisset\nante satis penitus modo non genus omne perosos\nfemineum. Quibus haec medii fiducia valli\nfossarumque morae, leti discrimina parva,\ndant animos. At non viderunt moenia Troiae\nNeptuni fabricata manu considere in ignis?\nSed vos, o lecti, ferro qui scindere vallum\napparat et mecum invadit trepidantia castra.\nNon armis mihi Volcani, non mille carinis\nest opus in Teucros; addant se protinus omnes\nEtrusci socios, tenebras et inertia furta\nPalladii caesis summae custodibus arcis\nne timeant, nec equi caeca condemur in alvo:\nluce palam certum est igni circumdare muros.\nHaud sibi cum Danais rem faxo et pube Pelasga\nesse ferant, decumum quos distulit Hector in annum.\nNunc adeo, melior quoniam pars acta diei,\nquod superest, laeti bene gestis corpora rebus\nprocurate, viri, et pugnam sperate parari.\nInterea vigilum excubiis obsidere portas\ncura datur Messapo et moenia cingere flammis.\nBis septem Rutuli, muros qui milite servent,\ndelecti; ast illos centeni quemque sequuntur\npurpurei cristis iuvenes auroque corusci.\nDiscurrunt variantque vices fusique per herbam\nindulgent vino et vertunt crateras aenos.\nConlucent ignes, noctem custodia ducit\ninsomnem ludo.",123],["virgil-aeneid","9.168","Haec super e vallo prospectant Troes et armis\nalta tenent, nec non trepidi formidine portas\nexplorant pontisque et propugnacula iungunt,\ntela gerunt. Instat Mnestheus acerque Serestus,\nquos pater Aeneas, siquando adversa vocarent,\nrectores iuvenum et rerum dedit esse magistros.\nOmnis per muros legio, sortita periclum,\nexcubat exercetque vices, quod cuique tuendum est.",168],["virgil-aeneid","9.176","Nisus erat portae custos, acerrimus armis,\nHyrtacides, comitem Aeneae quem miserat Ida\nvenatrix iaculo celerem levibusque sagittis;\nit iuxta comes Euryalus, quo pulchrior alter\nnon fuit Aeneadum Troiana neque induit arma,\nora puer prima signans intonsa iuventa.\nHis amor unus erat, pariterque in bella ruebant:\ntum quoque communi portam statione tenebant.\nNisus ait: Dine hunc ardorem mentibus addunt,\nEuryale, an sua cuique deus fit dira cupido?\nAut pugnam aut aliquid iamdudum invadere magnum\nmens agitat mihi nec placida contenta quietest.\nCernis, quae Rutulos habeat fiducia rerum.\nLumina rara micant; somno vinoque soluti\nprocubuere; silent late loca: percipe porro,\nquid dubitem et quae nunc animo sententia surgat.\nAenean acciri omnes, populusque patresque,\nexposcunt mittique viros, qui certa reportent.\nSi tibi quae posco promittunt (nam mihi facti\nfama sat est), tumulo videor reperire sub illo\nposse viam ad muros et moenia Pallantea.\nObstipuit magno laudum percussus amore\nEuryalus; simul his ardentem adfatur amicum:\nMene igitur socium summis adiungere rebus,\nNise, fugis? Solum te in tanta pericula mittam?\nNon ita me genitor, bellis adsuetus Opheltes,\nArgolicum terrorem inter Troiaeque labores\nsublatum erudiit, nec tecum talia gessi,\nmagnanimum Aenean et fata extrema secutus:\nest hic, est animus lucis contemptor et istum\nqui vita bene credat emi, quo tendis, honorem.\nNisus ad haec: Equidem de te nil tale verebar\nnec fas, non, ita me referat tibi magnus ovantem\nIuppiter aut quicumque oculis haec aspicit aequis.\nSed siquis, quae multa vides discrimine tali,\nsiquis in adversum rapiat casusve deusve,\nte superesse velim; tua vita dignior aetas.\nSit qui me raptum pugna pretiove redemptum\nmandet humo solita aut siqua id Fortuna vetabit,\nabsenti ferat inferias decoretque sepulchro.\nNeu matri miserae tanti sim causa doloris,\nquae te sola, puer, multis e matribus ausa\npersequitur magni nec moenia curat Acestae,\nIlle autem: Causas nequiquam nectis inanis,\nnec mea iam mutata loco sententia cedit:\nadceleremus, ait. Vigiles simul excitat, illi\nsuccedunt servantque vices: statione relicta\nipse comes Niso graditur, regemque requirunt.",176],["virgil-aeneid","9.224","Cetera per terras omnis animalia somno\nlaxabant curas et corda oblita laborum:\nductores Teucrum primi et delecta iuventus\nconsilium summis regni de rebus habebant,\nquid facerent quisve Aeneae iam nuntius esset.\nStant longis adnixi hastis, et scuta tenentes,\ncastrorum et campi medio. Tum Nisus et una\nEuryalus confestim alacres admittier orant:\nrem magnam, pretiumque morae fore. Primus Iulus\naccepit trepidos ac Nisum dicere iussit.\nTum sic Hyrtacides: Audite O mentibus aequis,\nAeneadae, neve haec nostris spectentur ab annis,\nquae ferimus. Rutuli somno vinoque soluti\nconticuere; locum insidiis conspeximus ipsi,\nqui patet in bivio portae, quae proxuma ponto;\ninterrupti ignes, aterque ad sidera fumus\nerigitur: si fortuna permittitis uti\nquaesitum Aenean et moenia Pallantea,\nmox hic cum spoliis ingenti caede peracta\nadfore cernetis. Nec nos via fallit euntis:\nvidimus obscuris primam sub vallibus urbem\nvenatu adsiduo et totum cognovimus amnem.",224],["virgil-aeneid","9.246","Hic annis gravis atque animi maturus Aletes:\nDi patrii, quorum semper sub numine Troia est,\nnon tamen omnino Teucros delere paratis,\ncum talis animos iuvenum et tam certa tulistis\npectora. Sic memorans umeros dextrasque tenebat\namborum et voltum lacrimis atque ora rigabat.\nQuae vobis, quae digna, viri, pro laudibus istis\npraemia posse rear solvi? Pulcherrima primum\ndi moresque dabunt vestri; tum cetera reddet\nactutum pius Aeneas atque integer aevi\nAscanius, meriti tanti non immemor umquam.\nImmo ego vos, cui sola salus genitore reducto,\nexcipit Ascanius, per magnos, Nise, penatis\nAssaracique larem et canae penetralia Vestae\nobtestor; quaecumque mihi fortuna fidesque est,\nin vestris pono gremiis: revocate parentem,\nreddite conspectum; nihil illo triste recepto.\nBina dabo argento perfecta atque aspera signis\npocula, devicta genitor quae cepit Arisba,\net tripodas geminos, auri duo magna talenta,\ncratera antiquum, quem dat Sidonia Dido.\nSi vero capere Italiam sceptrisque potiri\ncontigerit victori et praedae dicere sortem,\nvidisti quo Turnus equo, quibus ibat in armis\naureus: ipsum illum, clipeum cristasque rubentis\nexcipiam sorti, iam nunc tua praemia, Nise.\nPraeterea bis sex genitor lectissima matrum\ncorpora captivosque dabit suaque omnibus arma,\ninsuper his campi quod rex habet ipse Latinus.\nTe vero, mea quem spatiis propioribus aetas\ninsequitur, venerande puer, iam pectore toto\naccipio et comitem casus complector in omnis.\nNulla meis sine te quaeretur gloria rebus;\nseu pacem seu bella geram, tibi maxima rerum\nverborumque fides. Contra quem talia fatur\nEuryalus: Me nulla dies tam fortibus ausis\ndissimilem arguerit; tantum, fortuna secunda\naut adversa cadat. Sed te super omnia dona\nunum oro, genetrix Priami de gente vetusta\nest mihi, quam miseram tenuit non Ilia tellus\nmecum excedentem, non moenia regis Acestae.\nHanc ego nunc ignaram huius quodcumque pericli est\ninque salutatam linquo: nox et tua testis\ndextera, quod nequeam lacrumas perferre parentis\nat tu, oro, solare inopem et succurre relictae.\nHanc sine me spem ferre tui: audentior ibo\nin casus omnis. Percussa mente dedere\nDardanidae lacrimas; ante omnis pulcher Iulus,\natque animum patriae strinxit pietatis imago.\nTum sic effatur:\nSponde digna tuis ingentibus omnia coeptis.\nNamque erit ista mihi genetrix nomenque Creusae\nsolum defuerit, nec partum gratia talem\nparva manet. Casus factum quicumque sequentur,\nper caput hoc iuro, per quod pater ante solebat:\nquae tibi polliceor reduci rebusque secundis,\nhaec eadem matrique tuae generique manebunt.\nSic ait inlacrimans; umero simul exuit ensem\nauratum, mira quem fecerat arte Lycaon\nGnosius atque habilem vagina aptarat eburna.\nDat Niso Mnestheus pellem horrentisque leonis\nexuvias; galeam fidus permutat Aletes.\nProtinus armati incedunt; quos omnis euntis\nprimorum manus ad portas iuvenumque senumque\nprosequitur votis. Nec non et pulcher Iulus,\nante annos animumque gerens curamque virilem,\nmulta patri mandata dabat portanda: sed aurae\nomnia discerpunt et nubibus inrita donant.",246],["virgil-aeneid","9.314","Egressi superant fossas noctisque per umbram\ncastra inimica petunt, multis tamen ante futuri\nexitio. Passim somno vinoque per herbam\ncorpora fusa vident, arrectos litore currus,\ninter lora rotasque viros, simul arma iacere,\nvina simul. Prior Hyrtacides sic ore locutus:\nEuryale, audendum dextra; nunc ipsa vocat res.\nHac iter est. Tu, ne qua manus se attollere nobis\na tergo possit, custodi et consule longe;\nhaec ego vasta dabo et lato te limite ducam.\nSic memorat vocemque premit; simul ense superbum\nRhamnetem adgreditur, qui forte tapetibus altis\nexstructus toto proflabat pectore somnum.\nRex idem et regi Turno gratissimus augur,\nsed non augurio potuit depellere pestem.\nTris iuxta famulos temere inter tela iacentis\narmigerumque Remi premit aurigamque sub ipsis\nnanctus equis ferroque secat pendentia colla;\ntum caput ipsi aufert domino truncumque relinquit\nsanguine singultantem; atro tepefacta cruore\nterra torique madent. Nec non Lamyrumque Lamumque\net iuvenem Serranum, illa qui plurima nocte\nluserat, insignis facie, multoque iacebat\nmembra deo victus: felix, si protinus illum\naequasset nocti ludum in lucemque tulisset.\nImpastus ceu plena leo per ovilia turbans\n(suadet enim vesana fames) manditque trahitque\nmolle pecus mutumque metu, fremit ore cruento:\nnec minor Euryali caedes; incensus et ipse\nperfurit ac multam in medio sine nomine plebem,\nFadumque Herbesumque subit Rhoetumque Abarimque,\nignaros, Rhoetum vigilantem et cuncta videntem,\nsed magnum metuens se post cratera tegebat;\npectore in adverso totum cui comminus ensem\ncondidit adsurgenti et multa morte recepit.\nPurpuream vomit ille animam et cum sanguine mixta\nvina refert moriens; hic furto fervidus instat.\nIamque ad Messapi socios tendebat; ibi ignem\ndeficere extremum et religatos rite videbat\ncarpere gramen equos: breviter cum talia Nisus.\nsensit enim nimia caede atque cupidine ferri:\nAbsistamus, ait, nam lux inimica propinquat.\nPoenarum exhaustum satis est, via facta per hostis.\nMulta virum solido argento perfecta relinquunt\narmaque craterasque simul pulchrosque tapetas.\nEuryalus phaleras Rhamnetis et aurea bullis\ncingula, Tiburti Remulo ditissimus olim\nquae mittit dona hospitio cum iungeret absens\nCaedicus, ille suo moriens dat habere nepoti,\npost mortem bello Rutuli pugnaque potiti\nhaec rapit atque umeris nequiquam fortibus aptat.\nTum galeam Messapi habilem cristisque decoram\ninduit. Excedunt castris et tuta capessunt.",314],["virgil-aeneid","9.367","Interea praemissi equites ex urbe Latina,\ncetera dum legio campis instructa moratur,\nibant et Turno regi responsa ferebant,\ntercentum, scutati omnes, Volcente magistro.\nIamque propinquabant castris murosque subibant,\ncum procul hos laevo flectentis limite cernunt\net galea Euryalum sublustri noctis in umbra\nprodidit immemorem radiisque adversa refulsit.\nHaud temere est visum. Conclamat ab agmine Volcens\nState, viri. Quae causa viae? Quive estis in armis?\nQuove tenetis iter? Nihil illi tendere contra,\nsed celerare fugam in silvas et fidere nocti.\nObiciunt equites sese ad divortia nota\nhinc atque hinc omnemque abitum custode coronant.\nSilva fuit late dumis atque ilice nigra\nhorrida, quam densi complerant undique sentes;\nrara per occultos lucebat semita calles.\nEuryalum tenebrae ramorum onerosaque praeda\nimpediunt fallitque timor regione viarum;\nNisus abit, iamque imprudens evaserat hostis\natque locos, qui post Albae de nomine dicti\nAlbani, tum rex stabula alta Latinus habebat,\nut stetit et frustra absentem respexit amicum.\nEuryale infelix, qua te regione reliqui?\nQuave sequar, rursus perplexum iter omne revolvens\nfallacis silvae? Simul et vestigia retro\nobservata legit dumisque silentibus errat.\nAudit equos, audit strepitus et signa sequentum.\nNec longum in medio tempus, cum clamor ad auris\npervenit ac videt Euryalum, quem iam manus omnis\nfraude loci et noctis, subito turbante tumultu,\noppressum rapit et conantem plurima frustra.\nQuid faciat? Qua vi iuvenem, quibus audeat armis\neripere? An sese medios moriturus in enses\ninferat et pulchram properet per volnera mortem?\nOcius adducto torquens hastile lacerto,\nsuspiciens altam Lunam sic voce precatur:\nTu, dea, tu praesens nostro succurre labori,\nastrorum decus et nemorum Latonia custos.\nSiqua tuis umquam pro me pater Hyrtacus aris\ndona tulit, siqua ipse meis venatibus auxi\nsuspendive tholo aut sacra ad fastigia fixi:\nhunc sine me turbare globum et rege tela per auras.\nDixerat, et toto conixus corpore ferrum\nconicit: hasta volans noctis diverberat umbras\net venit aversi in tergum Sulmonis ibique\nfrangitur ac fisso transit praecordia ligno.\nVolvitur ille vomens calidum de pectore flumen\nfrigidus et longis singultibus ilia pulsat.\nDiversi circumspiciunt. Hoc acrior idem\necce aliud summa telum librabat ab aure.\nDum trepidant, it hasta Tago per tempus utrumque\nstridens traiectoque haesit tepefacta cerebro.",367],["virgil-aeneid","9.420","Saevit atrox Volcens nec teli conspicit usquam\nauctorem nec quo se ardens inmittere possit.\nTu tamen interea calido mihi sanguine poenas\npersolves amborum, inquit; simul ense recluso\nibat in Euryalum. Tum vero exterritus, amens\nconclamat Nisus, nec se celare tenebris\namplius aut tantum potuit perferre dolorem.\nMe me, adsum qui feci, in me convertite ferrum,\nO Rutuli, mea fraus omnis; nihil iste nec ausus\nnec potuit, caelum hoc et conscia sidera testor,\ntantum infelicem nimium dilexit amicum.\nTalia dicta dabat; sed viribus ensis adactus\ntransabiit costas et candida pectora rumpit.\nVolvitur Euryalus leto, pulchrosque per artus\nit cruor, inque umeros cervix conlapsa recumbit:\npurpureus veluti cum flos succisus aratro\nlanguescit moriens lassove papavera collo\ndemisere caput, pluvia cum forte gravantur.\nAt Nisus ruit in medios solumque per omnis\nVolcentem petit in solo Volcente moratur.\nQuem circum glomerati hostes hinc comminus atque hinc\nproturbant. Instat non setius ac rotat ensem\nfulmineum, donec Rutuli clamantis in ore\ncondidit adverso et moriens animam abstulit hosti.\nTum super exanimum sese proiecit amicum\nconfossus placidaque ibi demum morte quievit.",420],["virgil-aeneid","9.446","Fortunati ambo! Siquid mea carmina possunt,\nnulla dies umquam memori vos eximet aevo,\ndum domus Aeneae Capitoli immobile saxum\naccolet imperiumque pater Romanus habebit.",446],["virgil-aeneid","9.450","Victores praeda Rutuli spoliisque potiti\nVolcentem exanimum flentes in castra ferebant.\nNec minor in castris luctus Rhamnete reperto\nexsangui et primis una tot caede peremptis,\nSerranoque Numaque. Ingens concursus ad ipsa\ncorpora seminecisque viros tepidaque recentem\ncaede locum et plenos spumanti sanguine rivos.\nAgnoscunt spolia inter se galeamque nitentem\nMessapi et multo phaleras sudore receptas.",450],["virgil-aeneid","9.459","Et iam prima novo spargebat lumine terras\nTithoni croceum linquens Aurora cubile:\niam sole infuso, iam rebus luce retectis\nTurnus in arma viros, armis circumdatus ipse,\nsuscitat, aeratasque acies in proelia cogit\nquisque suas variisque acuunt rumoribus iras.\nQuin ipsa arrectis (visu miserabile) in hastis\npraefigunt capita et multo clamore sequuntur\nEuryali et Nisi.\nAeneadae duri murorum in parte sinistra\nopposuere aciem, nam dextera cingitur amni,\ningentisque tenent fossas et turribus altis\nstant maesti; simul ora virum praefixa movebant,\nnota nimis miseris atroque fluentia tabo.",459],["virgil-aeneid","9.473","Interea pavidam volitans pennata per urbem\nnuntia Fama ruit matrisque adlabitur auris\nEuryali. At subitus miserae calor ossa reliquit,\nexcussi manibus radii revolutaque pensa.\nEvolat infelix et femineo ululatu,\nscissa comam, muros amens atque agmina cursu\nprima petit, non illa virum, non illa pericli\ntelorumque memor; caelum dehinc questibus implet:\nHunc ego te, Euryale, aspicio? Tune illa senectae\nsera meae requies, potuisti linquere solam,\ncrudelis? Nec te, sub tanta pericula missum,\nadfari extremum miserae data copia matri?\nHeu, terra ignota canibus data praeda Latinis\nalitibusque iaces, nec te, tua funera mater\nproduxi pressive oculos aut volnera lavi,\nveste tegens, tibi quam noctes festina diesque\nurgebam et tela curas solabar anilis.\nQuo sequar, aut quae nunc artus avolsaque membra\net funus lacerum tellus habet? Hoc mihi de te,\nnate, refers? Hoc sum terraque marique secuta?\nFigite me, siqua est pietas, in me omnia tela\nconicite, o Rutuli, me primam absumite ferro:\naut tu, magne pater divom, miserere tuoque\ninvisum hoc detrude caput sub Tartara telo,\nquando aliter nequeo crudelem abrumpere vitam.\nHoc fletu concussi animi, maestusque per omnis\nit gemitus: torpent infractae ad proelia vires.\nIllam incendentem luctus Idaeus et Actor\nIllionei monitu et multum lacrimantis Iuli\ncorripiunt interque manus sub tecta reponunt.",473],["virgil-aeneid","9.503","At tuba terribilem sonitum procul aere canoro\nincrepuit; sequitur clamor caelumque remugit.\nAdcelerant acta pariter testudine Volsci\net fossas implere parant ac vellere vallum.\nQuaerunt pars aditum et scalis ascendere muros,\nqua rara est acies interlucetque corona\nnon tam spissa viris. Telorum effundere contra\nomne genus Teucri ac duris detrudere contis,\nadsueti longo muros defendere bello.\nSaxa quoque infesto volvebant pondere, siqua\npossent tectam aciem perrumpere: cum tamen omnis\nferre iuvat subter densa testudine casus;\nnec iam sufficiunt. Nam qua globus imminet ingens,\nimmanem Teucri molem volvuntque ruuntque,\nquae stravit Rutulos late armorumque resolvit\ntegmina. Nec curant caeco contendere Marte\namplius audaces Rutuli, sed pellere vallo\nmissilibus certant.\nParte alia horrendus visu quassabat Etruscam\npinum et fumiferos infert Mezentius ignis;\nat Messapus equum domitor, Neptunia proles,\nrescindit vallum et scalas in moenia poscit.",503],["virgil-aeneid","9.525","Vos, o Calliope, precor, adspirate canenti,\nquas ibi tum ferro strages, quae funera Turnus\nediderit, quem quisque virum demiserit Orco;\net mecum ingentis oras evolvite belli,\net meministis enim, divae, et memorare potestis.",525],["virgil-aeneid","9.530","Turris erat vasto suspectu et pontibus altis,\nopportuna loco, summis quam viribus omnes\nexpugnare Itali summaque evertere opum vi\ncertabant, Troes contra defendere saxis\nperque cavas densi tela intorquere fenestras.\nPrinceps ardentem coniecit lampada Turnus\net flammam adfixit lateri, quae plurima vento\ncorripuit tabulas et postibus haesit adesis.\nTurbati trepidare intus frustraque malorum\nvelle fugam. Dum se glomerant retroque residunt\nin partem, quae peste caret, tum pondere turris\nprocubuit subito et caelum tonat omne fragore.\nSemineces ad terram, immani mole secuta,\nconfixique suis telis et pectora duro\ntransfossi ligno veniunt. Vix unus Helenor\net Lycus elapsi. Quorum primaevus Helenor,\nMaeonio regi quem serva Licymnia furtim\nsustulerat vetitisque ad Troiam miserat armis,\nense levis nudo parmaque inglorius alba;\nisque ubi se Turni media inter milia vidit,\nhinc acies atque hinc acies adstare Latinas:\nut fera, quae densa venantum saepta corona\ncontra tela furit seseque haud nescia morti\ninicit et saltu supra venabula fertur,\nhaud aliter iuvenis medios moriturus in hostis\ninruit et, qua tela videt densissima, tendit.\nAt pedibus longe melior Lycus inter et hostis\ninter et arma fuga muros tenet altaque certat\nprendere tecta manu sociumque attingere dextras.\nQuem Turnus, pariter cursu teloque secutus,\nincrepat his victor: Nostrasne evadere, demens,\nsperasti te posse manus? Simul adripit ipsum\npendentem et magna muri cum parte revellit.\nQualis ubi aut leporem aut candenti corpore cycnum\nsustulit alta petens pedibus Iovis armiger uncis\nquaesitum aut matri multis balatibus agnum\nMartius a stabulis rapuit lupus. Undique clamor\ntollitur: invadunt et fossas agere complent;\nardentis taedas alii ad fastigia iactant.\nIlioneus saxo atque ingenti fragmine montis\nLucetium portae subeuntem ignisque ferentem,\nEmathiona Liger, Corynaeum sternit Asilas,\nhic iaculo bonus, hic longe fallente sagitta,\nOrtygium Caeneus, victorem Caenea Turnus,\nTurnus Ityn Cloniumque, Dioxippum Promolumque\net Sagarim et summis stantem pro turribus Idan,\nPrivernum Capys. Hunc primo levis hasta Themillae\nstrinxerat: ille manum proiecto tegmine demens\nad volnus tulit; ergo alis adlapsa sagitta\net laevo infixa est lateri manus abditaque intus\nspiramenta animae letali volnere rupit.\nStabat in egregiis Arcentis filius armis,\npictus acu chlamydem et ferrugine clarus Hibera,\ninsignis facie, genitor quem miserat Arcens,\neductum Matris luco Symaethia circum\nflumina, pinguis ubi et placabilis ara Palici:\nstridentem fundam positis Mezentius hastis\nipse ter adducta circum caput egit habena\net media adversi liquefacto tempora plumbo\ndiffidit ac multa porrectum extendit harena.",530],["virgil-aeneid","9.590","Tum primum bello celerem intendisse sagittam\ndicitur ante feras solitus terrere fugaces\nAscanius fortemque manu fudisse Numanum,\ncui Remulo cognomen erat, Turnique minorem\ngermanam nuper thalamo sociatus habebat.\nIs primam ante aciem digna atque indigna relatu\nvociferans tumidusque novo praecordia regno\nibat et ingentem sese clamore ferebat:\nNon pudet obsidione iterum valloque teneri,\nbis capti Phryges, et morti praetendere muros?\nEn qui nostra sibi bello conubia poscunt!\nQuis deus Italiam, quae vos dementia adegit\nNon hic Atridae nec fandi fictor Ulixes:\ndurum a stirpe genus natos ad flumina primum\ndeferimus saevoque gelu duramus et undis,\nvenatu invigilant pueri silvasque fatigant,\nflectere ludus equos et spicula tendere cornu.\nAt patiens operum parvoque adsueta iuventus\naut rastris terram domat aut quatit oppida bello.\nOmne aevum ferro teritur, versaque iuvencum\nterga fatigamus hasta; nec tarda senectus\ndebilitat vires animi mutatque vigorem:\ncanitiem galea premimus, semperque recentis\ncomportare iuvat praedas et vivere rapto.\nVobis picta croco et fulgenti murice vestis,\ndesidiae cordi, iuvat indulgere choreis,\net tunicae manicas et habent redimicula mitrae.\nO vere Phrygiae, neque enim Phryges, ite per alta\nDindyma ubi adsuetis biforem dat tibia cantum!\nTympana vos buxusque vocat Berecyntia Matris\nIdaeae sinite arma viris et cedite ferro.",590],["virgil-aeneid","9.621","Talia iactantem dictis ac dira canentem\nnon tulit Ascanius nervoque obversus equino\ncontendit telum diversaque bracchia ducens\nconstitit, ante Iovem supplex per vota precatus:\nIuppiter omnipotens, audacibus adnue coeptis.\nIpse tibi ad tua templa feram sollemnia dona\net statuam ante aras aurata fronte iuvencum\ncandentem pariterque caput cum matre ferentem,\niam cornu petat et pedibus qui spargat harenam.\nAudiit et caeli Genitor de parte serena\nintonuit laevum, sonat una fatifer arcus:\neffugit horrendum stridens adducta sagitta\nperque caput Remuli venit et cava tempora ferro\ntraicit. I, verbis virtutem inlude superbis!\nHis capti Phryges haec Rutulis responsa remittunt.\nHoc tantum Ascanius. Teucri clamore sequuntur\nlaetitiaque fremunt animosque ad sidera tollunt.",621],["virgil-aeneid","9.638","Aetheria tum forte plaga crinitus Apollo\ndesuper Ausonias acies urbemque videbat,\nnube sedens, atque his victorem adfatur Iulum:\nMacte nova virtute, puer: sic itur ad astra,\ndis genite et geniture deos. Iure omnia bella\ngente sub Assaraci fato ventura resident,\nnec te Troia capit. Simul haec effatus ab alto\naethere se misit, spirantis dimovet auras\nAscaniumque petit. Forma tum vertitur oris\nantiquum in Buten; hic Dardanio Anchisae\narmiger ante fuit fidusque ad limina custos,\ntum comitem Ascanio pater addidit. Ibat Apollo\nomnia longaevo similis, vocemque coloremque\net crinis albos et saeva sonoribus arma,\natque his ardentem dictis adfatur Iulum:\nSit satis, Aenide, telis impune Numanum\noppetiisse tuis; primam hanc tibi magnus, Apollo\nconcedit laudem et paribus non invidet armis:\ncetera parce, puer, bello. Sic orsus Apollo\nmortalis medio aspectus sermone reliquit\net procul in tenuem ex oculis evanuit auram.\nAgnovere deum proceres divinaque tela\nDardanidae pharetramque fuga sensere sonantem.\nErgo avidum pugnae dictis ac numine Phoebi\nAscanium prohibent, ipsi in certamina rursus\nsuccedunt animasque in aperta pericula mittunt.\nIt clamor totis per propugnacula muris,\nintendunt acris arcus amentaque torquent.\nSternitur omne solum telis, tum scuta cavaeque\ndant sonitum flictu galeae, pugna aspera surgit:\nquantus ab occasu veniens pluvialibus Haedis\nverberat imber humum, quam multa grandine nimbi\nin vada praecipitant, cum Iuppiter horridus austris\ntorquet aquosam hiemem et caelo cava nubila rumpit.",638],["virgil-aeneid","9.672","Pandarus et Bitias, Idaeo Alcanore creti,\nquos Iovis eduxit luco silvestris Iaera\nabietibus iuvenes patriis et montibus aequos,\nportam, quae ducis imperio commissa, recludunt,\nfreti animis, ultroque invitant moenibus hostem.\nIpsi intus dextra ac laeva pro turribus adstant,\narmati ferro et cristis capita alta corusci:\nquales aëriae liquentia flumina circum,\nsive Padi ripis Athesim seu propter amoenum,\nconsurgunt geminae quercus intonsaque caelo\nattollunt capita et sublimi vertice nutant.\ninrumpunt aditus Rutuli ut videre patentis\ncontinuo Quercens et pulcher Aquiculus armis\net praeceps animi Tmarus et Mavortius Haemon\nagminibus totis: at versi terga dedere\naut ipso portae posuere in limine vitam.\nTum magis increscunt animis discordibus irae;\net iam collecti Troes glomerantur eodem\net conferre manum et procurrere longius audent.",672],["virgil-aeneid","9.691","Ductori Turno diversa in parte furenti\nturbantique viros perfertur nuntius, hostem\nfervere caede nova et portas praebere patentis.\nDeserit inceptum atque immani concitus ira\nDardaniam ruit ad portam fratresque superbos.\nEt primum Antiphaten, is enim se primus agebat,\nThebana de matre nothum Sarpedonis alti,\nconiecto sternit iaculo; volat Itala cornus\naëra per tenerum stomachoque infixa sub altum\npectus abit: reddit specus atri volneris undam\nspumantem, et fixo ferrum in pulmone tepescit.\nTum Meropem atque Erymanta manu, tum sternit Aphidnum,\ntum Bitian ardentem oculis animisque frementem\nnon iaculo, neque enim iaculo vitam ille dedisset,\nsed magnum stridens contorta phalarica venit,\nfulminis acta modo, quam nec duo taurea terga\nnec duplici squama lorica fidelis et auro\nsustinuit: conlapsa ruunt immania membra.\nDat tellus gemitum, et clipeum super intonat ingens.\nTalis in Euboico Baiarum litore quondam\nsaxea pila cadit, magnis quam molibus ante\nconstructam ponto iaciunt; sic illa ruinam\nprona trahit penitusque vadis inlisa recumbit:\nmiscent se maria, et nigrae attolluntur harenae;\ntum sonitu Prochyta alta tremit durumque cubile\nInarime Iovis imperiis imposta Typhoeo.",691],["virgil-aeneid","9.717","Hic Mars armipotens animum viresque Latinis\naddidit et stimulos acris sub pectore vertit\nimmisitque Fugam Teucris atrumque Timorem.\nUndique conveniunt, quoniam data copia pugnae\nbellatorque animo deus incidit.\nPandarus ut fuso germanum corpore cernit\net quo sit fortuna loco, qui casus agat res,\nportam vi magna converso cardine torquet,\nobnixus latis umeris, multosque suorum\nmoenibus exclusos duro in certamine linquit;\nast alios secum includit recipitque ruentis,\ndemens, qui Rutulum in medio non agmine regem\nviderit inrumpentem ultroque incluserit urbi,\nimmanem veluti pecora inter inertia tigrim.\nContinuo nova lux oculis effulsit, et arma\nhorrendum sonuere; tremunt in vertice cristae\nsanguineae, clipeoque micantia fulmina mittit:\nagnoscunt faciem invisam atque immania membra\nturbati subito Aeneadae. Tum Pandarus ingens\nemicat et mortis fraternae fervidus ira\neffatur: Non haec dotalis regia Amatae,\nnec muris cohibet patriis media Ardea Turnum.\nCastra inimica vides; nulla hinc exire potestas.\nOlli subridens sedato pectore Turnus:\nIncipe, siqua animo virtus, et consere dextram:\nhic etiam inventum Priamo narrabis Achillem.\nDixerat. Ille rudem nodis et cortice crudo\nintorquet summis adnixus viribus hastam:\nexcepere aurae volnus; Saturnia Iuno\ndetorsit veniens, portaeque infigitur hasta.\nAt non hoc telum, mea quod vi dextera versat,\neffugies; neque enim is teli nec volneris auctor.\nSic ait et sublatum alte consurgit in ensem\net mediam ferro gemina inter tempora frontem\ndividit inpubesque immani volnere malas.\nFit sonus, ingenti concussa est pondere tellus:\nconlapsos artus atque arma cruenta cerebro\nsternit humi moriens, atque illi partibus aequis\nhuc caput atque illuc umero ex utroque pependit.",717],["virgil-aeneid","9.756","Diffugiunt versi trepida formidine Troes:\net si continuo victorem ea cura subisset,\nrumpere claustra manu sociosque immittere portis,\nultimus ille dies bello gentique fuisset;\nsed furor ardentem caedisque insana cupido\negit in adversos.\nPrincipio Phalerim et succiso poplite Gygen\nexcipit; hinc raptas fugientibus ingerit hastas\nin tergum, Iuno vires animumque ministrat;\naddit Halym comitem et confixa Phegea parma,\nignaros deinde in muris Martemque cientis\nAlcandrumque Haliumque Noemonaque Prytanimque.\nLyncea tendentem contra sociosque vocantem\nvibranti gladio conixus ab aggere dexter\noccupat; huic uno desectum comminus ictu\ncum galea longe iacuit caput. Inde ferarum\nvastatorem Amycum, quo non felicior alter\nungere tela manu ferrumque armare veneno,\net Clytium Aeoliden et amicum Crethea Musis,\nCrethea Musarum comitem, cui carmina semper\net citharae cordi numerosque intendere nervis.\nSemper equos atque arma virum pugnasque canebat.",756],["virgil-aeneid","9.778","Tandem ductores audita caede suorum\nconveniunt Teucri, Mnestheus acerque Serestus,\npalantisque vident socios hostemque receptum.\nEt Mnestheus: Quo deinde fugam, quo tenditis? inquit.\nQuos alios muros, quae iam ultra moenia habetis?\nUnus homo et vestris, o cives, undique saeptus\naggeribus tantas strages inpune per urbem\nediderit, iuvenum primos tot miserit Orco?\nNon infelicis patriae veterumque deorum\net magni Aeneae, segnes, miseretque pudetque?\nTalibus accensi firmantur et agmine denso\nconsistunt. Turnus paulatim excedere pugna\net fluvium petere ac partem, quae cingitur unda;\nacrius hoc Teucri clamore incumbere magno\net glomerare manum. Ceu saevum turba leonem\ncum telis premit infensis, at territus ille,\nasper, acerba tuens, retro redit, et neque terga\nira dare aut virtus patitur, nec tendere contra\nille quidem hoc cupiens potis est per tela virosque:\nhaud aliter retro dubius vestigia Turnus\nimproperata refert, et mens exaestuat ira.\nQuin etiam bis tum medios invaserat hostis,\nbis confusa fuga per muros agmina vertit;\nsed manus e castris propere coit omnis in unum,\nnec contra vires audet Saturnia Iuno\nsufficere, aëriam caelo nam Iuppiter Irim\ndemisit germanae haud mollia iussa ferentem,\nni Turnus cedat Teucrorum moenibus altis.\nErgo nec clipeo iuvenis subsistere tantum\nnec dextra valet: iniectis sic undique telis\nobruitur. Strepit adsiduo cava tempora circum\ntinnitu galea, et saxis solida aera fatiscunt,\ndiscussaeque iubae capiti, nec sufficit umbo\nictibus: ingeminant hastis et Troes et ipse\nfulmineus Mnestheus. Tum toto corpore sudor\nliquitur et piceum, nec respirare potestas,\nflumen agit; fessos quatit aeger anhelitus artus.\nTum demum praeceps saltu sese omnibus armis\nin fluvium dedit: ille suo cum gurgite flavo\naccepit venientem ac mollibus extulit undis\net laetum sociis abluta caede remisit.",778],["virgil-aeneid","10.1","Panditur interea domus omnipotentis Olympi,\nconciliumque vocat divom pater atque hominum rex\nsideream in sedem, terras unde arduus omnis\ncastraque Dardanidum adspectat populosque Latinos.\nConsidunt tectis bipatentibus, incipit ipse:\nCaelicolae magni, quianam sententia vobis\nversa retro tantumque animis certatis iniquis?\nAbnueram bello Italiam concurrere Teucris.\nQuae contra vetitum discordia? Quis metus aut hos\naut hos arma sequi ferrumque lacessere suasit?\nAdveniet iustum pugnae, ne arcessite, tempus,\ncum fera Karthago Romanis arcibus olim\nexitium magnum atque Alpes immittet apertas:\ntum certare odiis, tum res rapuisse licebit.\nNunc sinite et placitum laeti componite foedus.",1],["virgil-aeneid","10.16","Iuppiter haec paucis; at non Venus aurea contra\npauca refert:\nO pater, O hominum rerumque aeterna potestas!\nNamque aliud quid sit, quod iam implorare queamus?\nCernis ut insultent Rutulli Turnusque feratur\nper medios insignis equis tumidusque secundo\nMarte ruat? Non clausa tegunt iam moenia Teucros:\nquin intra portas atque ipsis proelia miscent\naggeribus moerorum et inundant sanguine fossas.\nAeneas ignarus abest. Numquamne levari\nobsidione sines? Muris iterum imminet hostis\nnascentis Troiae nec non exercitus alter;\natque iterum in Teucros Aetolis surgit ab Arpis\nTydides. Equidem credo, mea volnera restant\net tua progenies mortalia demoror arma.\nSi sine pace tua atque invito numine Troes\nItaliam petiere, luant peccata neque illos\niuveris auxilio; sin tot responsa secuti,\nquae superi manesque dabant: cur nunc tua quisquam\nvertere iussa potest aut cur nova condere fata?\nQuid repetem exustas Erycino in litore classes,\nquid tempestatum regem ventosque furentis\nAeolia excitos aut actam nubibus Irim?\nNunc etiam manis, haec intemptata manebat\nsors rerum, movet et superis immissa repente\nAllecto, medias Italum bacchata per urbes.\nNil super imperio moveor: speravimus ista,\ndum fortuna fuit; vincant quos vincere mavis.\nSi nulla est regio, Teucris quam det tua coniunx\ndura, per eversae, genitor, fumantia Troiae\nexscidia obtestor, liceat dimittere ab armis\nincolumem Ascanium, liceat superesse nepotem.\nAeneas sane ignotis iactetur in undis\net, quamcumque viam dederit Fortuna, sequatur:\nhunc tegere et dirae valeam subducere pugnae.\nEst Amathus, est celsa mihi Paphus atque Cythera\nIdaliaeque domus: positis inglorius armis\nexigat hic aevum. Magna dicione iubeto\nKarthago premat Ausoniam: nihil urbibus inde\nobstabit Tyriis. Quid pestem evadere belli\niuvit et Argolicos medium fugisse per ignes\ntotque maris vastaeque exhausta pericula terrae,\ndum Latium Teucri recidivaque Pergama quaerunt?\nNon satius cineres patriae insedisse supremos\natque solum, quo Troia fuit? Xanthum et Simoenta\nredde, oro, miseris iterumque revolvere casus\nda, pater, Iliacos Teucris.",16],["virgil-aeneid","10.62b","Tum regia Iuno\nacta furore gravi: Quid me alta silentia cogis\nrumpere et obductum verbis volgare dolorem?\nAenean hominum quisquam divomque subegit\nbella sequi aut hostem regi se inferre Latino?\nItaliam petiit fatis auctoribus, esto,\nCassandrae inpulsus furiis: num linquere castra\nhortati sumus aut vitam committere ventis?\nNum puero summam belli, num credere muros\nTyrrhenamque fidem, aut gentis agitare quietas?\nQuis deus in fraudem, quae dura potentia nostra\negit? Ubi hic Iuno demissave nubibus Iris?\nIndignum est Italos Troiam circumdare flammis\nnascentem et patria Turnum consistere terra,\ncui Pilumnus avus, cui diva Venilia mater:\nquid face Troianos atra vim ferre Latinis,\narva aliena iugo premere atque avertere praedas?\nQuid soceros legere et gremiis abducere pactas,\npacem orare manu, praefigere puppibus arma?\nTu potes Aenean manibus subducere Graium\nproque viro nebulam et ventos obtendere inanis,\ntu potes in totidem classem convertere nymphas:\nnos aliquid Rutulos contra iuvisse nefandum est?\nAeneas ignarus abest: ignarus et absit.\nEst Paphus Idaliumque tibi, sunt alta Cythera:\nquid gravidam bellis urbem et corda aspera temptas?\nNosne tibi fluxas Phrygiae res vertere fundo\nconamur, nos, an miseros qui Troas Achivis\nobiecit? Quae causa fuit, consurgere in arma\nEuropamque Asiamque et foedera solvere furto?\nMe duce Dardanius Spartam expugnavit adulter,\naut ego tela dedi fovive cupidine bella?\nTum decuit metuisse tuis: nunc sera querelis\nhaud iustis adsurgis et inrita iurgia iactas."],["virgil-aeneid","10.96","Talibus orabat Iuno, cunctique fremebant\ncaelicolae adsensu vario, ceu flamina prima\ncum deprensa fremunt silvis et caeca volutant\nmurmura, venturos nautis prodentia ventos.\nTum pater omnipotens, rerum cui prima potestas,\ninfit; eo dicente deum domus alta silescit\net tremefacta solo tellus, silet arduus aether,\ntum Zephyri posuere, premit placida aequora pontus:\nAccipite ergo animis atque haec mea figite dicta.\nQuandoquidem Ausonios coniungi foedere Teucris\nhaud licitum, nec vestra capit discordia finem:\nquae cuique est fortuna hodie, quam quisque secat spem,\nTros Rutulusne fuat nullo discrimine habebo.\nSeu fatis Italum castra obsidione tenentur\nsive errore malo Troiae monitisque sinistris.\nNec Rutulos solvo: sua cuique exorsa laborem\nfortunamque ferent. Rex Iuppiter omnibus idem.\nFata viam invenient. Stygii per flumina fratris,\nper pice torrentis atraque voragine ripas\nadnuit et totum nutu tremefecit Olympum.\nHic finis fandi. Solio tum Iuppiter aureo\nsurgit, caelicolae medium quem ad limina ducunt.",96],["virgil-aeneid","10.118","Interea Rutuli portis circum omnibus instant\nsternere caede viros et moenia cingere flammis.\nAt legio Aeneadum vallis obsessa tenetur,\nnec spes ulla fugae. Miseri stant turribus altis\nnequiquam et rara muros cinxere corona\nAsius Imbrasides Hicetaoniusque Thymoetes\nAssaracique duo et senior cum Castore Thymbris,\nprima acies; hos germani Sarpedonis ambo\net Clarus et Thaemon Lycia comitantur ab alta.\nFert ingens toto conixus corpore saxum,\nhaud partem exiguam montis, Lyrnesius Acmon,\nnec Clytio genitore minor nec fratre Menestheo.\nHi iaculis, illi certant defendere saxis\nmolirique ignem nervoque aptare sagittas.\nIpse inter medios, Veneris iustissima cura,\nDardanius caput ecce puer detectus honestum,\nqualis gemma micat, fulvum quae dividit aurum,\naut collo decus aut capiti; vel quale per artem\ninclusum buxo aut Oricia terebintho\nlucet ebur; fusos cervix cui lactea crinis\naccipit et molli subnectens circulus auro.\nTe quoque magnanimae viderunt, Ismare, gentes\nvolnera dirigere et calamos armare veneno,\nMaeonia generose domo, ubi pinguia culta\nexercentque viri Pactolusque inrigat auro.\nAdfuit et Mnestheus, quem pulsi pristina Turni\naggere moerorum sublimem gloria tollit,\net Capys: hinc nomen Campanae ducitur urbi.",118],["virgil-aeneid","10.146","Illi inter sese duri certamina belli\ncontulerant: media Aeneas freta nocte secabat.\nNamque ut ab Euandro castris ingressus Etruscis\nregem adit et regi memorat nomenque genusque,\nquidve petat quidve ipse ferat, Mezentius arma\nquae sibi conciliet, violentaque pectora Turni\nedocet, humanis quae sit fiducia rebus\nadmonet immiscetque preces: haud fit mora, Tarchon\niungit opes foedusque ferit; tum libera fati\nclassem conscendit iussis gens Lydia divom,\nexterno commissa duci. Aeneia puppis\nprima tenet, rostro Phrygios subiuncta leones,\nimminet Ida super, profugis gratissima Teucris.\nHic magnus sedet Aeneas secumque volutat\neventus belli varios, Pallasque sinistro\nadfixus lateri iam quaerit sidera, opacae\nnoctis iter, iam quae passus terraque marique.",146],["virgil-aeneid","10.163","Pandite nunc Helicona, deae, cantusque movete,\nquae manus interea Tuscis comitetur ab oris\nAenean armetque rates pelagoque vehatur.",163],["virgil-aeneid","10.166","Massicus aerata princeps secat aequora tigri:\nsub quo mille manus iuvenum, qui moenia Clusi\nquique urbem liquere Cosas, quis tela sagittae\ngorytique leves umeris et letifer arcus.\nUna torvus Abas: huic totum insignibus armis\nagmen et aurato fulgebat Apolline puppis.\nSescentos illi dederat Populonia mater\nexpertos belli iuvenes, ast Ilva trecentos\ninsula inexhaustis Chalybum generosa metallis.\nTertius ille hominum divomque interpres Asilas,\ncui pecudum fibrae, caeli cui sidera parent\net linguae volucrum et praesagi fulminis ignes,\nmille rapit densos acie atque horrentibus hastis.\nHos parere iubent Alpheae ab origine Pisae,\nurbs Etrusca solo. Sequitur pulcherrimus Astur,\nAstur equo fidens et versicoloribus armis.\nTercentum adiciunt (mens omnibus una sequendi)\nqui Caerete domo, qui sunt Minionis in arvis,\net Pyrgi veteres intempestaeque Graviscae.",166],["virgil-aeneid","10.185","Non ego te, Ligurum ductor fortissime bello,\ntransierim, Cinyre, et paucis comitate Cupavo,\ncuius olorinae surgunt de vertice pennae,\ncrimen, Amor, vestrum formaeque insigne paternae.\nNamque ferunt luctu Cycnum Phaethontis amati,\npopuleas inter frondes umbramque sororum\ndum canit et maestum Musa solatur amorem,\ncanentem molli pluma duxisse senectam,\nlinquentem terras et sidera voce sequentem.\nFilius, aequalis comitatus classe catervas,\ningentem remis Centaurum promovet: ille\ninstat aquae saxumque undis immane minatur\narduus et longa sulcat maria alta carina.",185],["virgil-aeneid","10.198","Ille etiam patriis agmen ciet Ocnus ab oris,\nfatidicae Mantus et Tusci filius amnis,\nqui muros matrisque dedit tibi, Mantua, nomen,\nMantua, dives avis; sed non genus omnibus unum:\ngens illi triplex, populi sub gente quaterni,\nipsa caput populis, Tusco de sanguine vires.\nHinc quoque quingentos in se Mezentius armat,\nquos patre Benaco velatus harundine glauca\nMincius infesta ducebat in aequora pinu.\nIt gravis Aulestes centenaque arbore fluctum\nverberat adsurgens, spumant vada marmore verso.\nHunc vehit immanis Triton et caerula concha\nexterrens freta, cui laterum tenus hispida nanti\nfrons hominem praefert, in pristim desinit alvus:\nspumea semifero sub pectore murmurat unda.\nTot lecti proceres ter denis navibus ibant\nsubsidio Troiae et campos salis aera secabant.",198],["virgil-aeneid","10.215","Iamque dies caelo concesserat almaque curru\nnoctivago Phoebe medium pulsabat Olympum:\nAeneas (neque enim membris dat cura quietem)\nipse sedens clavumque regit velisque ministrat.\nAtque illi medio in spatio chorus ecce suarum\noccurrit comitum: nymphae, quas alma Cybebe\nnumen habere maris nymphasque e navibus esse\niusserat, innabant pariter fluctusque secabant,\nquot prius aeratae steterant ad litora prorae.\nAgnoscunt longe regem lustrantque choreis,\nquarum quae fandi doctissima Cymodocea\npone sequens dextra puppim tenet ipsaque dorso\neminet ac laeva tacitis subremigat undis,\ntum sic ignarum adloquitur: Vigilasne, deum gens,\nAenea? Vigila et velis immitte rudentis.\nNos sumus, Idaeae sacro de vertice pinus,\nnunc pelagi nymphae, classis tua. Perfidus ut nos\npraecipitis ferro Rutulus flammaque premebat,\nrupimus invitae tua vincula teque per aequor\nquaerimus. Hanc Genetrix faciem miserata refecit\net dedit esse deas aevumque agitare sub undis.\nAt puer Ascanius muro fossisque tenetur\ntela inter media atque horrentis Marte Latinos.\nIam loca iussa tenent forti permixtus Etrusco\nArcas eques: medias illis opponere turmas,\nne castris iungant, certast sententia Turno.\nSurge age et Aurora socios veniente vocari\nprimus in arma iube et clipeum cape, quem dedit ipse\ninvictum Ignipotens atque oras ambiit auro.\nCrastina lux, mea si non inrita dicta putaris,\ningentis Rutulae spectabit caedis acervos.\nDixerat, et dextra discedens impulit altam\nhaud ignara modi puppim: fugit illa per undas\nocior et iaculo et ventos aequante sagitta.\nInde aliae celerant cursus. Stupet inscius ipse\nTros Anchisiades; animos tamen omine tollit.\nTum breviter super adspectans convexa precatur:\nAlma parens Idaea deum, cui Dindyma cordi\nturrigeraeque urbis biiugique ad frena leones,\ntu mihi nunc pugnae princeps, tu rite propinques\naugurium Phrygibusque adsis pede, diva, secundo.\nTantum effatus. Et interea revoluta rubebat\nmatura iam luce dies noctemque fugarat:\nprincipio sociis edicit, signa sequantur\natque animos aptent armis pugnaeque parent se.",215],["virgil-aeneid","10.260","Iamque in conspectu Teucros habet et sua castra,\nstans celsa in puppi; clipeum cum deinde sinistra\nextulit ardentem. Clamorem ad sidera tollunt\nDardanidae e muris, spes addita suscitat iras,\ntela manu iaciunt: quales sub nubibus atris\nStrymoniae dant signa grues atque aethera tranant\ncum sonitu fugiuntque notos clamore secundo.\nAt Rutulo regi ducibusque ea mira videri\nAusoniis, donec versas ad litora puppes\nrespiciunt totumque adlabi classibus aequor.\nArdet apex capiti cristisque a vertice flamma\nfunditur et vastos umbo vomit aureus ignes:\nnon secus ac liquida siquando nocte cometae\nsanguinei lugubre rubent aut Sirius ardor,\nille sitim morbosque ferens mortalibus aegris,\nnascitur et laevo contristat lumine caelum.",260],["virgil-aeneid","10.276","Haud tamen audaci Turno fiducia cessit\nlitora praecipere et venientis pellere terra.\nultro animos tollit dictis atque increpat ultro\nQuod votis optastis, adest, perfringere dextra;\nin manibus Mars ipse viris. Nunc coniugis esto\nquisque suae tectique memor, nunc magna referto\nfacta, patrum laudes. Ultro occurramus ad undam,\ndum trepidi egressisque labant vestigia prima.\nAudentis Fortuna iuvat,\nhaec ait et secum versat, quos ducere contra\nvel quibus obsessos possit concredere muros.",276],["virgil-aeneid","10.287","Interea Aeneas socios de puppibus altis\npontibus exponit. Multi servare recursus\nlanguentis pelagi et brevibus se credere saltu,\nper remos alii. Speculatus litora Tarchon,\nqua vada non sperat nec fracta remurmurat unda,\nsed mare inoffensum crescenti adlabitur aestu,\nadvertit subito proram sociosque precatur:\nNunc, o lecta manus, validis incumbite remis;\ntollite, ferte rates; inimicam findite rostris\nhanc terram, sulcumque sibi premat ipsa carina.\nFrangere nec tali puppim statione recuso\narrepta tellure semel. Quae talia postquam\neffatus Tarchon, socii consurgere tonsis\nspumantisque rates arvis inferre Latinis,\ndonec rostra tenent siccum et sedere carinae\nomnes innocuae, sed non puppis tua, Tarchon.\nNamque inflicta vadis dorso dum pendet iniquo,\nanceps sustentata diu fluctusque fatigat,\nsolvitur atque viros mediis exponit in undis\nfragmina remorum quos et fluitantia transtra\nimpediunt, retrahitque pedem simul unda relabens.",287],["virgil-aeneid","10.308","Nec Turnum segnis retinet mora, sed rapit acer\ntotam aciem in Teucros et contra in litore sistit.\nSigna canunt. Primus turmas invasit agrestis\nAeneas, omen pugnae, stravitque Latinos\nocciso Therone, virum qui maximus ultro\nAenean petit: huic gladio perque aerea suta,\nper tunicam squalentem auro latus haurit apertum.\nInde Lichan ferit, exsectum iam matre perempta\net tibi, Phoebe, sacrum: casus evadere ferri\nquo licuit parvo? Nec longe Cissea durum\nimmanemque Gyan, sternentis agmina clava,\ndeiecit Leto: nihil illos Herculis arma\nnec validae iuvere manus genitorque Melampus,\nAlcidae comes usque gravis dum terra labores\npraebuit. Ecce Pharo, voces dum iactat inertis,\nintorquens iaculum clamanti sistit in ore.\nTu quoque, flaventem prima lanugine malas\ndum sequeris Clytium infelix, nova gaudia, Cydon,\nDardania stratus dextra, securus amorum,\nqui iuvenum tibi semper erant, miserande iaceres,\nni fratrum stipata cohors foret obvia, Phorci\nprogenies, septem numero, septenaque tela\nconiciunt; partim galea clipeoque resultant\ninrita, deflexit partim stringentia corpus\nalma Venus. Fidum Aeneas adfatur Achaten:\nSuggere tela mihi: non ullum dextera frustra\ntorserit in Rutulos, steterunt quae in corpore Graium\nIliacis campis. Tum magnam corripit hastam\net iacit: illa volans clipei transverberat aera\nMaeonis et thoraca simul cum pectore rumpit.\nHuic frater subit Alcanor fratremque ruentem\nsustentat dextra: traiecto missa lacerto\nprotinus hasta fugit servatque cruenta tenorem,\ndexteraque ex umero nervis moribunda pependit.\nTum Numitor iaculo fratris de corpore rapto\nAenean petiit; sed non et figere contra\nest licitum, magnique femur perstrinxit Achatae.",308],["virgil-aeneid","10.345","Hic Curibus fidens primaevo corpore Clausus\nadvenit et rigida Dryopem ferit eminus hasta\nsub mentum graviter pressa pariterque loquentis\nvocem animamque rapit traiecto gutture; at ille\nfronte ferit terram et crassum vomit ore cruorem.\nTres quoque Threicios Boreae de gente suprema\net tris, quos Idas pater et patria Ismara mittit,\nper varios sternit casus. Accurrit Halaesus\nAuruncaeque manus, subit et Neptunia proles,\ninsignis Messapus equis. Expellere tendunt\nnunc hi, nunc illi; certatur limine in ipso\nAusoniae. Magno discordes aethere venti\nproelia ceu tollunt animis et viribus aequis;\nnon ipsi inter se, non nubila, non mare cedit;\nanceps pugna diu, stant obnixa omnia contra:\nhaud aliter Troianae acies aciesque Latinae\nconcurrunt; haeret pede pes densusque viro vir.",345],["virgil-aeneid","10.362","At parte ex alia, qua saxa rotantia late\nimpulerat torrens arbustaque diruta ripis,\nArcadas insuetos acies inferre pedestris\nut vidit Pallas Latio dare terga sequaci\n(aspera quis natura loci dimittere quando\nsuasit equos), unum quod rebus restat egenis,\nnunc prece, nunc dictis virtutem accendit amaris:\nQuo fugitis, socii? Per vos et fortia facta,\nper ducis Evandri nomen devictaque bella\nOpemque meam, patriae quae nunc subit aemula laudi,\nfidite ne pedibus. Ferro rumpenda per hostis\nest via. Qua globus ille virum densissimus urget,\nhac vos et Pallanta ducem patria alta reposcit.\nNumina nulla premunt, mortali urgemur ab hoste\nmortales, totidem nobis animaeque manusque.\nEcce, maris magna claudit nos obice pontus,\ndeest iam terra fugae: pelagus Troiamne petemus?\nHaec ait et medius densos prorumpit in hostis.",362],["virgil-aeneid","10.380","Obvius huic primum, fatis adductus iniquis,\nfit Lagus. Hunc, magno vellit dum pondere saxum,\nintorto figit telo, discrimina costis\nper medium qua spina dabat, hastamque receptat\nossibus haerentem. Quem non super occupat Hisbo,\nille quidem hoc sperans: nam Pallas ante ruentem,\ndum furit, incautum crudeli morte sodalis\nexcipit atque ensem tumido in pulmone recondit.\nHinc Sthenium petit et Rhoeti de gente vetusta\nAnchemolum, thalamos ausum incestare novercae.\nVos etiam, gemini, Rutulis cecidistis in agris,\nDaucia, Laride Thymberque, simillima proles,\nindiscreta suis gratusque parentibus error;\nat nunc dura dedit vobis discrimina Pallas:\nnam tibi, Thymbre, caput Evandrius abstulit ensis;\nte decisa suum, Laride, dextera quaerit\nsemianimesque micant digiti ferrumque retractant.\nArcadas accensos monitu et praeclara tuentis\nfacta viri mixtus dolor et pudor armat in hostis.",380],["virgil-aeneid","10.399","Tum Pallas biiugis fugientem Rhoetea praeter\ntraicit. Hoc spatium tantumque morae fuit Ilo;\nIlo namque procul validam direxerat hastam,\nquam medius Rhoeteus intercipit, optime Teuthra,\nte fugiens fratremque Tyren, curruque volutus\ncaedit semianimis Rutulorum calcibus arva.\nAc velut optato ventis aestate coortis\ndispersa immittit silvis incendia pastor,\ncorreptis subito mediis extenditur una\nhorrida per latos acies Volcania campos;\nille sedens victor flammas despectat ovantis:\nnon aliter socium virtus coit omnis in unum\nteque iuvat, Palla. Sed bellis acer Halaesus\ntendit in adversos seque in sua conligit arma.\nHic mactat Ladona Pheretaque Demodocumque,\nStrymonio dextram fulgenti deripit ense\nelatam in iugulum, saxo ferit ora Thoantis\nossaque dispersit cerebro permixta cruento.\nFata canens silvis genitor celarat Halaesum:\nut senior leto canentia lumina solvit,\niniecere manum Parcae telisque sacrarunt\nEvandri. Quem sic Pallas petit ante precatus:\nDa nunc, Thybri pater, ferro, quod missile libro,\nfortunam atque viam duri per pectus Halaesi.\nHaec arma exuviasque viri tua quercus habebit.\nAudiit illa deus: dum texit Imaona Halaesus,\nArcadio infelix telo dat pectus inermum.",399],["virgil-aeneid","10.426","At non caede viri tanta perterrita Lausus,\npars ingens belli, sinit agmina: primus Abantem\noppositum interimit, pugnae nodumque moramque.\nSternitur Arcadiae proles, sternuntur Etrusci\net vos, O Grais imperdita corpora, Teucri.\nAgmina concurrunt ducibusque et viribus aequis.\nExtremi addensent acies nec turba moveri\ntela manusque sinit. Hinc Pallas instat et urget,\nhinc contra Lausus, nec multum discrepat aetas:\negregii forma, sed quis Fortuna negarat\nin patriam reditus. Ipsos concurrere passus\nhaud tamen inter se magni regnator Olympi:\nmox illos sua fata manent maiore sub hoste.",426],["virgil-aeneid","10.439","Interea soror alma monet succedere Lauso\nTurnum, qui volucri curru medium secat agmen.\nUt vidit socios: Tempus desistere pugnae;\nsolus ego in Pallanta feror, soli mihi Pallas\ndebetur; cuperem ipse parens spectator adesset.\nHaec ait, et socii cesserunt aequore iusso.\nAt Rutulum abscessu iuvenis tum iussa superba\nmiratus stupet in Turno corpusque per ingens\nlumina volvit obitque truci procul omnia visu\ntalibus et dictis it contra dicta tyranni:\nAut spoliis ego iam raptis laudabor opimis\naut leto insigni: sorti pater aequus utrique est.\nTolle minas. Fatus medium procedit in aequor.\nFrigidus Arcadibus coit in praecordia sanguis.\nDesiluit Turnus biiugis, pedes apparat ire\ncomminus; utque leo, specula cum vidit ab alta\nstare procul campis meditantem in proelia taurum,\nadvolat: haud alia est Turni venientis imago.\nHunc ubi contiguum missae fore credidit hastae,\nire prior Pallas, siqua fors adiuvet ausum\nviribus imparibus, magnumque ita ad aethera fatur:\nPer patris hospitium et mensas, quas advena adisti,\nte precor, Alcide, coeptis ingentibus adsis.\nCernat semineci sibi me rapere arma cruenta\nvictoremque ferant morientia lumina Turni.\nAudiit Alcides iuvenem magnumque sub imo\ncorde premit gemitum lacrimasque effundit inanis.\nTum Genitor natum dictis adfatur amicis:\nStat sua cuique dies, breve et inreparabile tempus\nomnibus est vitae: sed famam extendere factis,\nhoc virtutis opus. Troiae sub moenibus altis\ntot nati cecidere deum; quin occidit una\nSarpedon, mea progenies. Etiam sua Turnum\nfata vocant, metasque dati pervenit ad aevi.\nSic ait atque oculos Rutulorum reicit arvis.\nAt Pallas magnis emittit viribus hastam\nvaginaque cava fulgentem deripit ensem.\nIlla volans umeri surgunt qua tegmina summa\nincidit atque viam clipei molita per oras\ntandem etiam magno strinxit de corpore Turni.",439],["virgil-aeneid","10.479","Hic Turnus ferro praefixum robur acuto\nin Pallanta diu librans iacit atque ita fatur:\nAdspice, num mage sit nostrum penetrabile telum.\nDixerat; at clipeum, tot ferri terga, tot aeris,\nquem pellis totiens obeat circumdata tauri,\nvibranti cuspis medium transverberat ictu\nloricaeque moras et pectus perforat ingens.\nIlle rapit calidum frustra de volnere telum:\nuna eademque via sanguis animusque sequuntur.\nCorruit in volnus, sonitum super arma dedere\net terram hostilem moriens petit ore cruento.\nQuem Turnus super adsistens,\nArcades, haec, inquit, memores mea dicta referte\nEuandro; qualem meruit, Pallanta remitto.\nQuisquis honos tumuli, quidquid solamen humandi est,\nlargior. Haud illi stabunt Aeneia parvo\nhospitia. Et laevo pressit pede talia fatus\nexanimem, rapiens immania pondera baltei\nimpressumque nefas, una sub nocte iugali\ncaesa manus iuvenum foede thalamique cruenti,\nquae Clonus Eurytides multo caelaverat auro;\nquo nunc Turnus ovat spolio gaudetque potitus.\nNescia mens hominum fati sortisque futurae\net servare modum, rebus sublata secundis!\nTurno tempus erit, magno cum optaverit emptum\nintactum Pallanta et cum spolia ista diemque\noderit. At socii multo gemitu lacrimisque\nimpositum scuto referunt Pallanta frequentes.\nO dolor atque decus magnum rediture parenti\nhaec te prima dies bello dedit, haec eadem aufert,\ncum tamen ingentis Rutulorum linquis acervos.",479],["virgil-aeneid","10.510","Nec iam fama mali tanti, sed certior auctor\nadvolat Aeneae, tenui discrimine leti\nesse suos, versis tempus succurrere Teucris.\nProxima quaeque metit gladio latumque per agmen\nardens limitem agit ferro, te, Turne, superbum\ncaede nova quaerens. Pallas, Euander, in ipsis\nomnia sunt oculis, mensae, quas advena primas\ntunc adiit, dextraeque datae. Sulmone creatos\nquattuor hic iuvenes, totidem, quos educat Ufens,\nviventis rapit, inferias quos immolet umbris\ncaptivoque rogi perfundat sanguine flammas.\nInde Mago procul infensam contenderat hastam.\nIlle astu subit ac tremibunda supervolat hasta,\net genua amplectens effatur talia supplex:\nPer patrios manis et spes surgentis Iuli\nte precor, hanc animam serves natoque patrique.\nEst domus alta, iacent penitus defossa talenta\ncaelati argenti, sunt auri pondera facti\ninfectique mihi. Non hic victoria Teucrum\nvertitur aut anima una dabit discrimina tanta.\nDixerat. Aeneas contra cui talia reddit:\nArgenti atque auri memoras quae multa talenta,\nnatis parce tuis. Belli commercia Turnus\nsustulit ista prior iam tum Pallante perempto.\nHoc patris Anchisae manes, hoc sentit Iulus.\nSic fatus galeam laeva tenet atque reflexa\ncervice orantis capulo tenus applicat ensem.\nNec procul Haemonides, Phoebi Triviaeque sacerdos,\ninfula cui sacra redimibat tempora vitta,\ntotus conlucens veste atque insignibus armis.\nQuem congressus agit campo lapsumque superstans\nimmolat ingentique umbra tegit; arma Serestus\nlecta refert umeris, tibi, rex Gradive, tropaeum.",510],["virgil-aeneid","10.543","Instaurant acies Volcani stirpe creatus\nCaeculus et veniens Marsorum montibus Umbro:\nDardanides contra furit. Anxuris ense sinistram\net totum clipei ferro deiecerat orbem;\ndixerat ille aliquid magnum vimque adfore verbo\ncrediderat caeloque animum fortasse ferebat\ncanitiemque sibi et longos promiserat annos:\nTarquitus exultans contra fulgentibus armis,\nsilvicolae Fauno Dryope quem nympha crearat,\nobvius ardenti sese obtulit. Ille reducta\nloricam clipeique ingens onus impedit hasta;\ntum caput orantis nequiquam et multa parantis\ndicere deturbat terrae truncumque tepentem\nprovolvens super haec inimico pectore fatur:\nIstic nunc, metuende, iace. Non te optima mater\ncondet humi patrioque onerabit membra sepulchro:\nalitibus linquere feris aut gurgite mersum\nunda feret piscesque impasti volnera lambent.\nProtinus Antaeum et Lucam, prima agmina Turni,\npersequitur fortemque Numam fulvumque Camertem,\nmagnanimo Volcente satum, ditissimus agri\nqui fuit Ausonidum et tacitis regnavit Amyclis.\nAegaeon qualis, centum cui bracchia dicunt\ncentenasque manus, quinquaginta oribus ignem\npectoribusque arsisse, Iovis cum fulmina contra\ntot paribus streperet clipeis, tot stringeret enses:\nsic toto Aeneas desaevit in aequore victor,\nut semel intepuit mucro. Quin ecce Niphaei\nquadriiugis in equos adversaque pectora tendit.\nAtque illi longe gradientem et dira frementem\nut videre, metu versi retroque ruentes\neffunduntque ducem rapiuntque ad litora currus.",543],["virgil-aeneid","10.575","Interea biiugis infert se Lucagus albis\nin medios fraterque Liger; sed frater habenis\nflectit equos, strictum rotat acer Lucagus ensem.\nHaud tulit Aeneas tanto fervore furentis:\ninruit adversaque ingens apparuit hasta.\nCui Liger:\nNon Diomedis equos nec currum cernis Achillis\naut Phrygiae campos: nunc belli finis et aevi\nhis dabitur terris. Vesano talia late\ndicta volant Ligeri. Sed non et Troïus heros\ndicta parat contra: iaculum nam torquet in hostem.\nLucagus ut pronus pendens in verbera telo\nadmonuit biiugos, proiecto dum pede laevo\naptet se pugnae, subit oras hasta per imas\nfulgentis clipei, tum laevum perforat inguen:\nexcussus curru moribundus volvitur arvis.\nQuem pius Aeneas dictis adfatur amaris:\nLucage, nulla tuos currus fuga segnis equorum\nprodidit aut vanae vertere ex hostibus umbrae:\nipse rotis saliens iuga deseris. Haec ita fatus\narripuit biiugos; frater tendebat inertis\ninfelix palmas, curru delapsus eodem:\nPer te, per qui te talem genuere parentes,\nvir Troiane, sine hanc animam et miserere precantis.\nPluribus oranti Aeneas: Haud talia dudum\ndicta dabas. Morere et fratrem ne desere frater.\nTum latebras animae pectus mucrone recludit.\nTalia per campos edebat funera ductor\nDardanius, torrentis aquae vel turbinis atri\nmore furens. Tandem erumpunt et castra relinquunt\nAscanius puer et nequiquam obsessa iuventus.",575],["virgil-aeneid","10.606","Iunonem interea compellat Iuppiter ultro:\nO germana mihi atque eadem gratissima coniunx,\nut rebare, Venus, nec te sententia fallit,\nTroianas sustentat opes, non vivida bello\ndextra viris animusque ferox patiensque pericli.\nCui Iuno summissa Quid, o pulcherrime coniunx,\nsollicitas aegram et tua tristia dicta timentem?\nSi mihi, quae quondam fuerat quamque esse decebat,\nvis in amore foret, non hoc mihi namque negares,\nomnipotens, quin et pugnae subducere Turnum\net Dauno possem incolumem servare parenti.\nNunc pereat Teucrisque pio det sanguine poenas.\nIlle tamen nostra deducit origine nomen\nPilumnusque illi quartus pater et tua larga\nsaepe manu multisque oneravit limina donis.\nCui rex aetherii breviter sic fatur Olympi:\nSi mora praesentis leti tempusque caduco\noratur iuveni meque hoc ita ponere sentis,\ntolle fuga Turnum atque instantibus eripe fatis\nhactenus indulsisse vacat. Sin altior istis\nsub precibus venia ulla latet totumque moveri\nmutarive putas bellum, spes pascis inanis.\nEt Iuno adlacrimans: Quid si, quae voce gravaris,\nmente dares atque haec Turno rata vita maneret?\nNunc manet insontem gravis exitus, aut ego veri\nvana feror. Quod ut O potius formidine falsa\nludar et in melius tua, qui potes, orsa reflectas!",606],["virgil-aeneid","10.633","Haec ubi dicta dedit, caelo se protinus alto\nmisit, agens hiemem nimbo succincta per auras,\nIliacamque aciem et Laurentia castra petivit.\nTum dea nube cava tenuem sine viribus umbram\nin faciem Aeneae, visu mirabile monstrum,\nDardaniis ornat telis clipeumque iubasque\ndivini adsimulat capitis, dat inania verba,\ndat sine mente sonum gressusque effingit euntis,\nmorte obita qualis fama est volitare figuras\naut quae sopitos deludunt somnia sensus.\nAt primas laeta ante acies exsultat imago\ninritatque virum telis et voce lacessit.\nInstat cui Turnus stridentemque eminus hastam\nconicit: illa dato vertit vestigia tergo.\nTum vero Aenean aversum ut cedere Turnus\ncredidit atque animo spem turbidus hausit inanem,\nQuo fugis, Aenea? Thalamos ne desere pactos;\nhac dabitur dextra tellus quaesita per undas.\nTalia vociferans sequitur strictumque coruscat\nmucronem nec ferre videt sua gaudia ventos.",633],["virgil-aeneid","10.653","Forte ratis celsi coniuncta crepidine saxi\nexpositis stabat scalis et ponte parato,\nqua rex Clusinis advectus Osinius oris.\nHuc sese trepida Aeneae fugientis imago\nconicit in latebras; nec Turnus segnior instat\nexsuperatque moras et pontis transilit altos.\nVix proram attigerat: rumpit Saturnia funem\navolsamque rapit revoluta per aequora navem.\nIllum autem Aeneas absentem in praelia poscit;\nobvia multa virum demittit corpora morti:\ntum levis haud ultra latebras iam quaerit imago,\nsed sublime volans nubi se immiscuit atrae.\nCum Turnum medio interea fert aequore turbo.\nRespicit ignarus rerum ingratusque salutis\net duplicis cum voce manus ad sidera tendit:\nOmnipotens genitor, tanton me crimine dignum\nduxisti et talis voluisti expendere poenas?\nQuo feror? Unde abii? Quae me fuga quemve reducit?\nLaurentisne iterum muros aut castra videbo?\nQuid manus illa virum, qui me meaque arma secuti?\nQuosne (nefas) omnis infanda in morte reliqui\net nunc palantis video gemitumque cadentum\naccipio! Quid ago? Aut quae iam satis ima dehiscat\nterra mihi? Vos O potius miserescite venti:\nin rupes, in saxa, volens vos Turnus adoro\nferte ratem saevisque vadis immittite Syrtis,\nquo neque me Rutuli nec conscia fama sequatur.\nHaec memorans animo nunc huc, nunc fluctuat illuc,\nan sese mucrone ob tantum dedecus amens\ninduat et crudum per costas exigat ensem,\nfluctibus an iaciat mediis et litora nando\ncurva petat Teucrumque iterum se reddat in arma.\nTer conatus utramque viam, ter maxima Iuno\ncontinuit iuvenemque animi miserata repressit.\nLabitur alta secans fluctuque aestuque secundo\net patris antiquam Dauni defertur ad urbem.",653],["virgil-aeneid","10.689","At Iovis interea monitis Mezentius ardens\nsuccedit pugnae Teucrosque invadit ovantis.\nConcurrunt Tyrrhenae acies atque omnibus uni,\nuni odiisque viro telisque frequentibus instant.\nIlle velut rupes, vastum quae prodit in aequor,\nobvia ventorum furiis expostaque ponto,\nvim cunctam atque minas perfert caelique marisque,\nipsa immota manens, prolem Dolichaonis Hebrum\nsternit humi, cum quo Latagum Palmumque fugacem,\nsed Latagum saxo atque ingenti fragmine montis\noccupat os faciemque adversam, poplite Palmum\nsucciso volvi segnem sinit, armaque Lauso\ndonat habere umeris et vertice figere cristas.\nNec non Euanthen Phrygium Paridisque Mimanta\naequalem comitemque, una quem nocte Theano\nin lucem genitori Amyco dedit et face praegnans\nCisseis regina Parin creat: urbe paterna\noccubat, ignarum Laurens habet ora Mimanta.\nAc velut ille canum morsu de montibus altis\nactus aper, multos Vesulus quem pinifer annos\ndefendit multosve palus Laurentia, silva\npastus harundinea, postquam inter retia ventum est,\nsubstitit infremuitque ferox et inhorruit armos,\nnec cuiquam irasci propiusque accedere virtus,\nsed iaculis tutisque procul clamoribus instant;\nille autem impavidus partis cunctatur in omnis,\ndentibus infrendens, et tergo decutit hastas.\nhaud aliter, iustae quibus est Mezentius irae,\nnon ulli est animus stricto concurrere ferro;\nmissilibus longe et vasto clamore lacessunt:"],["virgil-aeneid","10.719","Venerat antiquis Corythi de finibus Acron,\nGraius homo, infectos linquens profugus hymenaeos.\nHunc ubi miscentem longe media agmina vidit,\npurpureum pennis et pactae coniugis ostro:\nimpastus stabula alta leo ceu saepe peragrans,\nsuadet enim vesana fames, si forte fugacem\nconspexit capream aut surgentem in cornua cervum,\ngaudet, hians immane, comasque arrexit et haeret\nvisceribus super accumbens, lavit inproba taeter\nora cruor,\nsic ruit in densos alacer Mezentius hostis.\nSternitur infelix Acron et calcibus atram\ntundit humum expirans infractaque tela cruentat.\nAtque idem fugientem haud est dignatus Oroden\nsternere nec iacta caecum dare cuspide volnus:\nobvius adversoque occurrit seque viro vir\ncontulit, haud furto melior, sed fortibus armis.\nTum super abiectum posito pede nixus et hasta:\nPars belli haud temnenda, viri, iacet altus Orodes.\nConclamant socii laetum paeana secuti.\nIlle autem exspirans: Non me, quicumque es, inulto,\nvictor, nec longum laetabere: te quoque fata\nprospectant paria atque eadem mox arva tenebis.\nAd quae subridens mixta Mezentius ira:\nNunc morere. Ast de me divom pater atque hominum rex\nviderit. Hoc dicens eduxit corpore telum:\nolli dura quies oculos et ferreus urget\nsomnus, in aeternam clauduntur lumina noctem.",719],["virgil-aeneid","10.747","Caedicus Alcathoum obtruncat, Sacrator Hydaspen\nPartheniumque Rapo et praedurum viribus Orsen,\nMessapus Croniumque Lycaoniumque Erichaeten,\nillum infrenis equi lapsu tellure iacentem,\nhunc peditem. Pedes et Lycius processerat Agis,\nquem tamen haud expers Valerus virtutis avitae\ndeicit; at Thronium Salius Saliumque Nealces\ninsidiis, iaculo et longe fallente sagitta.",747],["virgil-aeneid","10.755","Iam gravis aequabat luctus et mutua Mavors\nfunera: caedebant pariter pariterque ruebant\nvictores victique, neque his fuga nota neque illis.\nDi Iovis in tectis iram miserantur inanem\namborum et tantos mortalibus esse labores:\nhinc Venus, hinc contra spectat Saturnia Iuno,\npallida Tisiphone media inter milia saevit.\nAt vero ingentem quatiens Mezentius hastam\nturbidus ingreditur campo. Quam magnus Orion,\ncum pedes incedit medii per maxima Nerei\nstagna viam scindens, umero supereminet undas\naut summis referens annosam montibus ornum\ningrediturque solo et caput inter nubila condit:\ntalis se vastis infert Mezentius armis.",755],["virgil-aeneid","10.769","Huic contra Aeneas, speculatus in agmine longo,\nobvius ire parat. Manet imperterritus ille,\nhostem magnanimum opperiens, et mole sua stat;\natque oculis spatium emensus, quantum satis hastae:\nDextra mihi deus et telum, quod missile libro,\nnunc adsint! Voveo praedonis corpore raptis\nindutum spoliis ipsum te, Lause, tropaeum\nAeneae. Dixit stridentemque eminus hastam\niecit; at illa volans clipeo est excussa proculque\negregium Antoren latus inter et ilia figit,\nHerculis Antoren comitem, qui missus ab Argis\nhaeserat Euandro atque Itala consederat urbe.\nSternitur infelix alieno volnere caelumque\naspicit et dulcis moriens reminiscitur Argos\ntum pius Aeneas hastam iacit: illa per orbem\naere cavum triplici, per linea terga tribusque\ntransit intextum tauris opus imaque sedit\ninguine, sed viris haud pertulit. Ocius ensem\nAeneas, viso Tyrrheni sanguine laetus,\neripit a femine et trepidanti fervidus instat.\nIngemuit cari graviter genitoris amore,\nut vidit, Lausus, lacrimaeque per ora volutae.",769],["virgil-aeneid","10.791","Hic mortis durae casum tuaque optima facta,\nsiqua fidem tanto est operi latura vetustas,\nnon equidem nec te, iuvenis memorande, silebo.\nIlle pedem referens et inutilis inque ligatus\ncedebat clipeoque inimicum hastile trahebat:\nprorupit iuvenis seseque immiscuit armis\niamque adsurgentis dextra plagamque ferentis\nAeneae subiit mucronem ipsumque morando\nsustinuit. Socii magno clamore sequuntur,\ndum genitor nati parma protectus abiret,\ntelaque coniciunt proturbantque eminus hostem\nmissilibus. Furit Aeneas tectusque tenet se.\nAc velut effusa siquando grandine nimbi\npraecipitant, omnis campis diffugit arator\nomnis et agricola et tuta latet arce viator,\naut amnis ripis aut alti fornice saxi,\ndum pluit in terris, ut possint sole reducto\nexercere diem: sic obrutus undique telis\nAeneas nubem belli, dum detonet omnis,\nsustinet et Lausum increpitat Lausoque minatur:\nQuo moriture ruis maioraque viribus audes?\nFallit te incautum pietas tua. Nec minus ille\nexsultat demens; saevae iamque altius irae\nDardanio surgunt ductori, extremaque Lauso\nParcae fila legunt: validum namque exigit ensem\nper medium Aeneas iuvenem totumque recondit.\nTransiit et parmam mucro, levia arma minacis,\net tunicam, molli mater quam neverat auro,\nimplevitque sinum sanguis; tum vita per auras\nconcessit maesta ad manis corpusque reliquit.\nAt vero ut voltum vidit morientis et ora,\nora modis Anchisiades pallentia miris,\ningemuit miserans graviter dextramque tetendit,\net mentem patriae subiit pietatis imago.\nQuid tibi nunc, miserande puer, pro laudibus istis,\nquid pius Aeneas tanta dabit indole dignum?\nArma, quibus laetatus, habe tua, teque parentum\nmanibus et cineri, siqua est ea cura, remitto.\nHoc tamen infelix miseram solabere mortem:\nAeneae magni dextra cadis. Increpat ultro\ncunctantis socios et terra sublevat ipsum,\nsanguine turpantem comptos de more capillos.",791],["virgil-aeneid","10.833","Interea genitor Tiberini ad fluminis undam\nvolnera siccabat lymphis corpusque levabat\narboris adclinis trunco. Procul aerea ramis\ndependet galea et prato gravia arma quiescunt.\nStant lecti circum iuvenes: ipse aeger anhelans\ncolla fovet, fusus propexam in pectore barbam;\nmulta super Lauso rogitat multumque remittit\nqui revocent maestique ferant mandata parentis.\nAt Lausum socii exanimem super arma ferebant\nflentes, ingentem atque ingenti volnere victum.\nAgnovit longe gemitum praesaga mali mens:\ncanitiem multo deformat pulvere et ambas\nad caelum tendit palmas et corpore inhaeret.\nTantane me tenuit vivendi, nate, voluptas,\nut pro me hostili paterer succedere dextrae,\nquem genui? Tuane haec genitor per volnera servor,\nmorte tua vivens? Heu, nunc misero mihi demum\nexitium infelix, nunc alte volnus adactum!\nIdem ego, nate, tuum maculavi crimine nomen,\npulsus ob invidiam solio sceptrisque paternis.\nDebueram patriae poenas odiisque meorum:\nomnis per mortis animam sontem ipse dedissem!\nNunc vivo neque adhuc homines lucemque relinquo.\nSed linquam. Simul hoc dicens attollit in aegrum\nse femur et, quamvis dolor alto volnere tardet,\nhaud deiectus equum duci iubet. Hoc decus illi,\nhoc solamen erat; bellis hoc victor abibat\nomnibus. Adloquitur maerentem et talibus infit:\nRhaebe, diu, res siqua diu mortalibus ulla est,\nviximus. Aut hodie victor spolia illa cruenti\net caput Aeneae referes Lausique dolorum\nultor eris mecum aut, aperit si nulla viam vis,\noccumbes pariter; neque enim, fortissime, credo,\niussa aliena pati et dominos dignabere Teucros.\nDixit et exceptus tergo consueta locavit\nmembra manusque ambas iaculis oneravit acutis,\naere caput fulgens cristaque hirsutus equina.\nSic cursum in medios rapidus dedit: aestuat ingens\nuno in corde pudor mixtoque insania luctu,\net furiis agitatus amor et conscia virtus.",833],["virgil-aeneid","10.873","Atque hic Aenean magna ter voce vocavit.\nAeneas agnovit enim laetusque precatur:\nSic pater ille deum faciat, sic altus Apollo,\nincipias conferre manum.\nTantum effatus et infesta subit obvius hasta.\nIlle autem: Quid me erepto, saevissime, nato\nterres? Haec via sola fuit, qua perdere posses.\nNec mortem horremus nec divom parcimus ulli.\nDesine: nam venio moriturus et haec tibi porto\ndona prius. Dixit telumque intorsit in hostem;\ninde aliud super atque aliud figitque volatque\ningenti gyro, sed sustinet aureus umbo.\nTer circum adstantem laevos equitavit in orbes\ntela manu iaciens, ter secum Troïus heros\nimmanem aerato circumfert tegmine silvam.\nInde ubi tot traxisse moras, tot spicula taedet\nvellere et urgetur pugna congressus iniqua,\nmulta movens animo iam tandem erumpit et inter\nbellatoris equi cava tempora conicit hastam.\nTollit se arrectum quadrupes et calcibus auras\nverberat effusumque equitem super ipse secutus\nimplicat eiectoque incumbit cernuus armo.\nClamore incendunt caelum Troesque Latinique.\nAdvolat Aeneas vaginaque eripit ensem\net super haec: Ubi nunc Mezentius acer et illa\neffera vis animi? Contra Tyrrhenus, ut auras\nsuspiciens hausit caelum mentemque recepit:\nHostis amare, quid increpitas mortemque minaris?\nNullum in caede nefas, nec sic ad proelia veni,\nnec tecum meus haec pepigit mihi foedera Lausus.\nUnum hoc per siqua est victis venia hostibus oro:\ncorpus humo patiare tegi. Scio acerba meorum\ncircumstare odia: hunc, oro, defende furorem\net me consortem nati concede sepulchro.\nHaec loquitur iuguloque haud inscius accipit ensem\nundantique animam diffundit in arva cruore.",873],["virgil-aeneid","11.1","Oceanum interea surgens Aurora reliquit:\nAeneas, quamquam et sociis dare tempus humandis\npraecipitant curae turbataque funere mens est,\nvota deum primo victor solvebat Eoo.\nIngentem quercum decisis undique ramis\nconstituit tumulo fulgentiaque induit arma,\nMezenti ducis exuvias, tibi, magne, tropaeum,\nbellipotens: aptat rorantis sanguine cristas\ntelaque trunca viri et bis sex thoraca petitum\nperfossumque locis clipeumque ex aere sinistrae\nsubligat atque ensem collo suspendit eburnum.\nTum socios, namque omnis eum stipata tegebat\nturba ducum, sic incipiens hortatur ovantis:\nMaxima res effecta, viri; timor omnis abesto,\nquod superest: haec sunt spolia et de rege superbo\nprimitiae, manibusque meis Mezentius hic est.\nNunc iter ad regem nobis murosque Latinos.\nArma parate animis et spe praesumite bellum,\nnequa mora ignaros, ubi primum vellere signa\nadnuerint superi pubemque educere castris,\nimpediat segnisve metu sententia tardet.\nInterea socios inhumataque corpora terrae\nmandemus, qui solus honos Acheronte sub imo est.\nIte, ait, egregias animas, quae sanguine nobis\nhanc patriam peperere suo, decorate supremis\nmuneribus, maestamque Evandri primus ad urbem\nmittatur Pallas, quem non virtutis egentem\nabstulit atra dies et funere mersit acerbo.",1],["virgil-aeneid","11.29","Sic ait inlacrimans recipitque ad limina gressum,\ncorpus ubi exanimi positum Pallantis Acoetes\nservabat senior, qui Parrhasio Evandro\narmiger ante fuit, sed non felicibus aeque\ntum comes auspiciis caro datus ibat alumno.\nCircum omnis famulumque manus Troianaque turba\net maestum Iliades crinem de more solutae.\nUt vero Aeneas foribus sese intulit altis,\ningentem gemitum tunsis ad sidera tollunt\npectoribus, maestoque immugit regia luctu.\nIpse caput nivei fultum Pallantis et ora\nut vidit levique patens in pectore vulnus\ncuspidis Ausoniae, lacrimis ita fatur obortis.\nTene, inquit, miserande puer, cum laeta veniret,\ninvidit Fortuna mihi, ne regna videres\nnostra neque ad sedes victor veherere paternas?\nNon haec Evandro de te promissa parenti\ndiscedens dederam, cum me complexus euntem\nmitteret in magnum imperium metuensque moneret\nacris esse viros, cum dura proelia gente.\nEt nunc ille quidem spe multum captus inani\nfors et vota facit cumulatque altaria donis:\nnos iuvenem exanimum et nil iam caelestibus ullis\ndebentem vano maesti comitamur honore.\nInfelix, nati funus crudele videbis!\nHi nostri reditus expectatique triumphi!\nHaec mea magna fides! At non, Evandre, pudendis\nvulneribus pulsum adspicies nec sospite dirum\noptabis nato funus pater. Ei mihi, quantum\npraesidium Ausonia et quantum tu perdis, Iule!",29],["virgil-aeneid","11.59","Haec ubi deflevit, tolli miserabile corpus\nimperat et toto lectos ex agmine mittit\nmille viros, qui supremum comitentur honorem\nintersintque patris lacrimis, solacia luctus\nexigua ingentis, misero sed debita patri.\nHaud segnes alii crates et molle feretrum\narbuteis texunt virgis et vimine querno\nexstructosque toros obtentu frondis inumbrant.\nHic iuvenem agresti sublimem stramine ponunt,\nqualem virgineo demessum pollice florem\nseu mollis violae seu languentis hyacinthi,\ncui neque fulgor adhuc necdum sua forma recessit:\nnon iam mater alit tellus viresque ministrat.\nTum geminas vestes auroque ostroque rigentis\nextulit Aeneas, quas illi laeta laborum\nipsa suis quondam manibus Sidonia Dido\nfecerat et tenui telas discreverat auro.\nHarum unam iuveni supremum maestus honorem\ninduit arsurasque comas obnubit amictu,\nmultaque praeterea Laurentis praemia pugnae\naggerat et longo praedam iubet ordine duci.\nAddit equos et tela, quibus spoliaverat hostem.\nVinxerat et post terga manus, quos mitteret umbris\ninferias, caeso sparsuros sanguine flammas,\nindutosque iubet truncos hostilibus armis\nipsos ferre duces inimicaque nomina figi.\nDucitur infelix aevo confectus Acoetes:\npectora nunc foedans pugnis, nunc unguibus ora\nsternitur et toto proiectus corpore terrae.~.~.\nDucunt et Rutulo perfusos sanguine currus.\nPost bellator equus positis insignibus Aethon\nit lacrimans guttisque umectat grandibus ora.\nHastam alii galeamque ferunt, nam cetera Turnus\nvictor habet. Tum maesta phalanx Teucrique sequuntur\nTyrrhenique omnes et versis Arcades armis.\nPostquam omnis longe comitum praecesserat ordo,\nsubstitit Aeneas gemituque haec addidit alto:\nNos alias hinc ad lacrimas eadem horrida belli\nfata vocant: salve aeternum mihi, maxime Palla,\naeternumque vale. Nec plura effatus ad altos\ntendebat muros gressumque in castra ferebat.",59],["virgil-aeneid","11.100","Iamque oratores aderant ex urbe Latina,\nvelati ramis oleae veniamque rogantes:\ncorpora, per campos ferro quae fusa iacebant,\nredderet ac tumulo sineret succedere terrae;\nnullum cum victis certamen et aethere cassis;\nparceret hospitibus quondam socerisque vocatis.\nQuos bonus Aeneas haud aspernanda precantis\nprosequitur venia et verbis haec insuper addit:\nQuaenam vos tanto fortuna indigna, Latini,\nimplicuit bello, qui nos fugiatis amicos?\nPacem me exanimis et Martis sorte peremptis\noratis? Equidem et vivis concedere vellem.\nNec veni, nisi fata locum sedemque dedissent,\nnec bellum cum gente gero: rex nostra reliquit\nhospitia et Turni potius se credidit armis.\nAequius huic Turnum fuerat se opponere morti.\nSi bellum finire manu, si pellere Teucros\napparat, his mecum decuit concurrere telis:\nvixet, cui vitam deus aut sua dextra dedisset.\nNunc ite et miseris supponite civibus ignem.\nDixerat Aeneas. Illi obstipuere silentes\nconversique oculos inter se atque ora tenebant.",100],["virgil-aeneid","11.122","Tum senior semperque odiis et crimine Drances\ninfensus iuveni Turno sic ore vicissim\norsa refert: O fama ingens, ingentior armis\nvir Troiane, quibus caelo te laudibus aequem?\nIustitiaene prius mirer belline laborum?\nNos vero haec patriam grati referemus ad urbem\net te, siqua viam dederit fortuna, Latino\niungemus regi: quaerat sibi foedera Turnus.\nQuin et fatalis murorum attollere moles\nsaxaque subvectare umeris Troiana iuvabit.\nDixerat haec, unoque omnes eadem ore fremebant.\nBis senos pepigere dies et pace sequestra\nper silvas Teucri mixtique inpune Latini\nerravere iugis. Ferro sonat alta bipenni\nfraxinus, evertunt actas ad sidera pinus,\nrobora nec cuneis et olentem scindere cedrum\nnec plaustris cessant vectare gementibus ornos.",122],["virgil-aeneid","11.139","Et iam Fama volans, tanti praenuntia luctus,\nEvandrum Evandrique domos et moenia replet,\nquae modo victorem Latio Pallanta ferebat.\nArcades ad portas ruere et de more vetusto\nfunereas rapuere faces; lucet via longo\nordine flammarum et late discriminat agros.\nContra turba Phrygum veniens plangentia iungit\nagmina. Quae postquam matres succedere tectis\nviderunt, maestam incendunt clamoribus urbem.\nAt non Evandrum potis est vis ulla tenere,\nsed venit in medios. Feretro Pallanta reposto\nprocubuit super atque haeret lacrimansque gemensque,\net via vix tandem vocis laxata dolore est.\nNon haec, O Palla, dederas promissa parenti,\ncautius ut saevo velles te credere Marti;\nhaud ignarus eram, quantum nova gloria in armis\net praedulce decus primo certamine posset.\nPrimitiae iuvenis miserae bellique propinqui\ndura rudimenta et nulli exaudita deorum\nvota precesque meae! Tuque, O sanctissima coniunx,\nfelix morte tua neque in hunc servata dolorem!\nContra ego vivendo vici mea fata, superstes\nrestarem ut genitor. Troum socia arma secutum\nobruerent Rutuli telis! Animam ipse dedissem\natque haec pompa domum me, non Pallanta, referret,\nnec vos arguerim, Teucri, nec foedera nec quas\niunximus hospitio dextras: sors ista senectae\ndebita erat nostrae. Quod si immatura manebat\nmors natum, caesis Volscorum milibus ante\nducentem in Latium Teucros cecidisse iuvabit.\nQuin ego non alio digner te funere, Palla,\nquam pius Aeneas et quam magni Phryges et quam\nTyrrhenique duces, Tyrrhenum exercitus omnis.\nMagna tropaea ferunt, quos dat tua dextera Leto:\ntu quoque nunc stares immanis truncus in armis,\nesset par aetas et idem si robur ab annis,\nTurne. Sed infelix Teucros quid demoror armis?\nVadite et haec memores regi mandata referte:\nquod vitam moror invisam Pallante perempto,\ndextera causa tua est, Turnum natoque patrique\nquam debere vides. Meritis vacat hic tibi solus\nfortunaeque locus. Non vitae gaudia quaero,\nnec fas, sed nato Manis perferre sub imos.",139],["virgil-aeneid","11.182","Aurora interea miseris mortalibus almam\nextulerat lucem, referens opera atque labores:\niam pater Aeneas, iam curvo in litore Tarchon\nconstituere pyras. Huc corpora quisque suorum\nmore tulere patrum, subiectisque ignibus atris\nconditur in tenebras altum caligine caelum.\nTer circum accensos cincti fulgentibus armis\ndecurrere rogos, ter maestum funeris ignem\nlustravere in equis ululatusque ore dedere;\nspargitur et tellus lacrimis, sparguntur et arma:\nit caelo clamorque virum clangorque tubarum.\nHic alii spolia occisis derepta Latinis\nconiciunt igni, galeas ensesque decoros\nfrenaque ferventisque rotas; pars munera nota,\nipsorum clipeos et non felicia tela.\nMulta boum circa mactantur corpora Morti,\nsaetigerosque sues raptasque ex omnibus agris\nin flammam iugulant pecudes. Tum litore toto\nardentis spectant socios semustaque servant\nbusta neque avelli possunt, nox umida donec\ninvertit caelum stellis ardentibus aptum.",182],["virgil-aeneid","11.203","Nec minus et miseri diversa in parte Latini\ninnumeras struxere pyras, et corpora partim\nmulta virum terrae infodiunt avectaque partim\nfinitimos tollunt in agros urbique remittunt,\ncetera confusaeque ingentem caedis acervum\nnec numero nec honore cremant: tunc undique vasti\ncertatim crebris conlucent ignibus agri.\nTertia lux gelidam caelo dimoverat umbram:\nmaerentes altum cinerem et confusa ruebant\nossa focis tepidoque onerabant aggere terrae.\nIam vero in tectis, praedivitis urbe Latini,\npraecipuus fragor et longi pars maxima luctus.\nHic matres miseraeque nurus, hic cara sororum\npectora maerentum puerique parentibus orbi\ndirum exsecrantur bellum Turnique hymenaeos:\nipsum armis ipsumque iubent decernere ferro,\nqui regnum Italiae et primos sibi poscat honores.\ningravat haec saevus Drances solumque vocari\ntestatur, solum posci in certamina Turnum.\nMulta simul contra variis sententia dictis\npro Turno, et magnum reginae nomen obumbrat,\nmulta virum meritis sustentat fama tropaeis.",203],["virgil-aeneid","11.225","Hos inter motus, medio in flagrante tumultu,\necce super maesti magna Diomedis ab urbe\nlegati responsa ferunt: nihil omnibus actum\ntantorum impensis operum, nil dona neque aurum\nnec magnas valuisse preces, alia arma Latinis\nquaerenda aut pacem Troiano ab rege petendum.\nDeficit ingenti luctu rex ipse Latinus.\nFatalem Aenean manifesto numine ferri\nadmonet ira deum tumulique ante ora recentes.\nErgo concilium magnum primosque suorum\nimperio accitos alta intra limina cogit.\nolli convenere fluuntque ad regia plenis\ntecta viis. Sedet in mediis et maximus aevo\net primus sceptris haud laeta fronte Latinus.\nAtque hic legatos Aetola ex urbe remissos,\nquae referant, fari iubet et responsa reposcit\nordine cuncta suo. Tum facta silentia linguis,\net Venulus dicto parens ita farier infit:",225],["virgil-aeneid","11.243","Vidimus, o cives, Diomedem Argivaque castra\natque iter emensi casus superavimus omnis\ncontigimusque manum, qua concidit Ilia tellus.\nIlle urbem Argyripam patriae cognomine gentis\nvictor Gargani condebat Iapygis agris.\nPostquam introgressi et coram data copia fandi,\nmunera praeferimus, nomen patriamque docemus,\nqui bellum intulerint, quae causa attraxerit Arpos.\nAuditis ille haec placido sic reddidit ore:\nO fortunatae gentes, Saturnia regna,\nantiqui Ausonii, quae vos fortuna quietos\nsollicitat suadetque ignota lacessere bella?\nQuicumque Iliacos ferro violavimus agros,\nmitto ea, quae muris bellando exhausta sub altis,\nquos Simois premat ille viros, infanda per orbem\nsupplicia et scelerum poenas expendimus omnes,\nvel Priamo miseranda manus: scit triste Minervae\nsidus et Euboicae cautes ultorque Caphareus.\nMilitia ex illa diversum ad litus abacti\nAtrides Protei Menelaus adusque columnas\nexsulat, Aetnaeos vidit Cyclopas Ulixes.\nRegna Neoptolemi referam versosque penates\nIdomenei? Libycone habitantis litore Locros?\nIpse Mycenaeus magnorum ductor Achivom\nconiugis infandae prima inter limina dextra\noppetiit: devictam Asiam subsedit adulter.\nInvidisse deos, patriis ut redditus aris\nconiugium optatum et pulchram Calydona viderem?\nNunc etiam horribili visu portenta sequuntur,\net socii amissi petierunt aethera pennis\nfluminibusque vagantur aves, heu dira meorum\nsupplicia, et scopulos lacrimosis vocibus implent.\nHaec adeo ex illo mihi iam speranda fuerunt\ntempore, cum ferro caelestia corpora demens\nadpetii et Veneris violavi volnere dextram.\nNe vero, ne me ad talis impellite pugnas:\nnec mihi cum Teucris ullum post eruta bellum\nPergama, nec veterum memini laetorve malorum.\nMunera, quae patriis ad me portatis ab oris,\nvertite ad Aenean. Stetimus tela aspera contra\ncontulimusque manus: experto credite, quantus\nin clipeum adsurgat, quo turbine torqueat hastam.\nSi duo praeterea talis Idaea tulisset\nterra viros, ultro Inachias venisset ad urbes\nDardanus, et versis lugeret Graecia fatis.\nQuidquid apud durae cessatum est moenia Troiae,\nHectoris Aeneaeque manu victoria Graium\nhaesit et in decimum vestigia rettulit annum.\nAmbo animis, ambo insignes praestantibus armis\nhic pietate prior. Coeant in foedera dextrae,\nqua datur; ast armis concurrant arma cavete.\nEt responsa simul quae sint, rex optime, regis\naudisti et quae sit magno sententia bello.",243],["virgil-aeneid","11.296","Vix ea legati, variusque per ora cucurrit\nAusonidum turbata fremor: ceu saxa morantur\ncum rapidos amnis, fit clauso gurgite murmur\nvicinaeque fremunt ripae crepitantibus undis.\nUt primum placati animi et trepida ora quierunt,\npraefatus divos solio rex infit ab alto:",296],["virgil-aeneid","11.302","Ante equidem summa de re statuisse, Latini,\net vellem et fuerat melius, non tempore tali\ncogere concilium, cum muros adsidet hostis.\nBellum importunum, cives, cum gente deorum\ninvictisque viris gerimus, quos nulla fatigant\nproelia: nec victi possunt absistere ferro.\nSpem siquam adscitis Aetolum habuistis in armis,\nponite. Spes sibi quisque, sed haec quam angusta videtis;\ncetera qua rerum iaceant perculsa ruina,\nante oculos interque manus sunt omnia vestras.\nNec quemquam incuso: potuit quae plurima virtus\nesse, fuit; toto certatum est corpore regni.\nNunc adeo quae sit dubiae sententia menti\nexpediam et paucis, animos adhibete, docebo.\nEst antiquus ager Tusco mihi proximus amni,\nlongus in occasum, finis super usque Sicanos;\nAurunci Rutulique serunt et vomere duros\nexercent colles atque horum asperrima pascunt.\nHaec omnis regio et celsi plaga pinea montis\ncedat amicitiae Teucrorum, et foederis aequas\ndicamus leges sociosque in regna vocemus.\nConsidant, si tantus amor, et moenia condant.\nSin alios finis aliamque capessere gentem\nest animus possuntque solo decedere nostro:\nbis denas Italo texamus robore navis\nseu pluris complere valent, iacet omnis ad undam\nmateries, ipsi numerumque modumque carinis\npraecipiant, nos aera manus navalia demus.\nPraeterea qui dicta ferant et foedera firment\ncentum oratores prima de gente Latinos\nire placet pacisque manu praetendere ramos,\nmunera portantis aurique eborisque talenta\net sellam regni trabeamque insignia nostri.\nConsulite in medium et rebus succurrite fessis.",302],["virgil-aeneid","11.336","Tum Drances idem infensus, quem gloria Turni\nobliqua invidia stimulisque agitabat amaris,\nlargus opum et lingua melior, sed frigida bello\ndextera, consiliis habitus non futilis auctor,\nseditione potens (genus huic materna superbum\nnobilitas dabat, incertum de patre ferebat),\nsurgit et his onerat dictis atque aggerat iras:\nRem nulli obscuram nostrae nec vocis egentem\nconsulis, O bone rex: cuncti se scire fatentur,\nquid fortuna ferat populi, sed dicere mussant.\nDet libertatem fandi flatusque remittat\ncuius ob auspicium infaustum moresque sinistros\n(dicam equidem, licet arma mihi mortemque minetur)\nlumina tot cecidisse ducum totamque videmus\nconsedisse urbem luctu, dum Troia temptat\ncastra fugae fidens et caelum territat armis.\nUnum etiam donis istis, quae plurima mitti\nDardanidis dicique iubes, unum, optime regum,\nadicias nec te ullius violentia vincat,\nquin natam egregio genero dignisque hymenaeis\ndes, pater, et pacem hanc aeterno foedere iungas.\nQuod si tantus habet mentes et pectora terror,\nipsum obtestemur veniamque oremus ab ipso:\ncedat, ius proprium regi patriaeque remittat.\nQuid miseros totiens in aperta pericula cives\nproicis, O Latio caput horum et causa malorum?\nNulla salus bello: pacem te poscimus omnes,\nTurne, simul pacis solum inviolabile pignus.\nPrimus ego, invisum quem tu tibi fingis, et esse\nnil moror, en supplex venio. Miserere tuorum,\npone animos et pulsus abi. Sat funera fusi\nvidimus ingentis et desolavimus agros.\nAut si fama movet, si tantum pectore robur\nconcipis et si adeo dotalis regia cordi est,\naude atque adversum fidens fer pectus in hostem.\nScilicet ut Turno contingat regia coniunx,\nnos animae viles, inhumata infletaque turba,\nsternamur campis. Etiam tu, siqua tibi vis,\nsi patrii quid Martis habes, illum aspice contra,\nqui vocat.",336],["virgil-aeneid","11.376","Talibus exarsit dictis violentia Turni;\ndat gemitum rumpitque has imo pectore voces\nLarga quidem, Drance, semper tibi copia fandi\ntum, cum bella manus poscunt, patribusque vocatis\nprimus ades. Sed non replenda est curia verbis,\nquae tuto tibi magna volant, dum distinet hostem\nagger murorum nec inundant sanguine fossae.\nProinde tona eloquio, solitum tibi, meque timoris\nargue tu, Drance, quando tot stragis acervos\nTeucrorum tua dextra dedit passimque tropaeis\ninsignis agros. Possit quid vivida virtus,\nexperiare licet; nec longe scilicet hostes\nquaerendi nobis: circumstant undique muros.\nImus in adversos: quid cessas? An tibi Mavors\nventosa in lingua pedibusque fugacibus istis\nsemper erit?\nPulsus ego? Aut quisquam merito, foedissime, pulsum\narguet, Iliaco tumidum qui crescere Thybrim\nsanguine et Evandri totam cum stirpe videbit\nprocubuisse domum atque exutos Arcadas armis?\nHaud ita me experti Bitias et Pandarus ingens\net quos mille die victor sub Tartara misi,\ninclusus muris hostilique aggere saeptus.",376],["virgil-aeneid","11.399","Nulla salus bello. Capiti cane talia, demens,\nDardanio rebusque tuis. Proinde omnia magno\nne cessa turbare metu atque extollere vires\ngentis bis victae, contra premere arma Latini.\nNunc et Myrmidonum proceres Phrygia arma tremescunt,\nnunc et Tydides et Larissaeus Achilles,\namnis et Hadriacas retro fugit Aufidus undas.\nVel cum se pavidum contra mea iurgia fingit\nartificis scelus et formidine crimen acerbat.\nNumquam animam talem dextra hac, absiste moveri,\namittes: habitet tecum et sit pectore in isto.\nNunc ad te et tua magna, pater, consulta revertor.\nSi nullam nostris ultra spem ponis in armis,\nsi tam deserti sumus et semel agmine verso\nfunditus occidimus neque habet Fortuna regressum?\noremus pacem et dextras tendamus inertis.\nQuamquam O, si solitae quicquam virtutis adesset!\nIlle mihi ante alios fortunatusque laborum\negregiusque animi, qui, nequid tale videret,\nprocubuit moriens et humum semel ore momordit.\nSin et opes nobis et adhuc intacta iuventus\nauxilioque urbes Italae populique supersunt,\nsin et Troianis cum multo gloria venit\nsanguine, sunt illis sua funera parque per omnis\ntempestas: cur indecores in limine primo\ndeficimus? Cur ante tubam tremor occupat artus?\nMulta dies variisque labor mutabilis aevi\nrettulit in melius, multos alterna revisens\nlusit et in solido rursus Fortuna locavit.\nNon erit auxilio nobis Aetolus et Arpi:\nat Messapus erit felixque Tolumnius et quos\ntot populi misere duces, nec parva sequetur\ngloria delectos Latio et Laurentibus agris.\nEst et Volscorum egregia de gente Camilla,\nagmen agens equitum et florentis aere catervas.\nQuod si me solum Teucri in certamina poscunt\nidque placet tantumque bonis communibus obsto,\nnon adeo has exosa manus Victoria fugit,\nut tanta quicquam pro spe temptare recusem.\nIbo animis contra, vel magnum praestet Achillem\nfactaque Vulcani manibus paria induat arma\nille licet. Vobis animam hanc soceroque Latino\nTurnus ego, haud ulli veterum virtute secundus,\ndevovi. Solum Aeneas vocat: et vocet oro,\nnec Drances potius, sive est haec ira deorum,\nmorte luat, sive est virtus et gloria, tollat.",399],["virgil-aeneid","11.445","Illi haec inter se dubiis de rebus agebant\ncertantes; castra Aeneas aciemque movebat:\nnuntius ingenti per regia tecta tumultu\necce ruit magnisque urbem terroribus implet,\ninstructos acie Tiberino a flumine Teucros\nTyrrhenamque manum totis descendere campis.\nExtemplo turbati animi concussaque vulgi\npectora et adrectae stimulis haud mollibus irae.\nArma manu trepidi poscunt, fremit arma iuventus,\nflent maesti mussantque patres. Hic undique clamor\ndissensu vario magnus se tollit in auras\nhaud secus atque alto in luco cum forte catervae\nconsedere avium piscosove amne Padusae\ndant sonitum rauci per stagna loquacia cycni.\nImmo, ait, O cives adrepto tempore, Turnus,\ncogite concilium et pacem laudate sedentes:\nilli armis in regna ruunt. Nec plura locutus\ncorripuit sese et tectis citus extulit altis.\nTu, Voluse, armari Volscorum edice maniplos,\nduc, ait, et Rutulos. Equitem Messapus in armis\net cum fratre Coras latis diffundite campis.\nPars aditus urbis firmet turrisque capessat,\ncetera, qua iusso, mecum manus inferat arma.",445],["virgil-aeneid","11.468","Ilicet in muros tota discurritur urbe.\nConsilium ipse pater et magna incepta Latinus\ndeserit ac tristi turbatus tempore differt\nmultaque se incusat, qui non adceperit ultro\nDardanium Aenean generumque adsciverit urbi.\nPraefodiunt alii portas aut saxa sudesque\nsubvectant. Bello dat signum rauca cruentum\nbucina. Tum muros varia cinxere corona\nmatronae puerique: vocat labor ultimus omnis.\nNec non ad templum summasque ad Palladis arces\nsubvehitur magna matrum regina caterva\ndona ferens, iuxtaque comes Lavinia virgo,\ncausa mali tanti, oculos deiecta decoros.\nSuccedunt matres et templum ture vaporant\net maestas alto fundunt de limine voces:\nArmipotens, praeses belli, Tritonia virgo,\nfrange manu telum Phrygii praedonis et ipsum\npronum sterne solo portisque effunde sub altis.\nCingitur ipse furens certatim in proelia Turnus.\nIamque adeo rutilum thoraca indutus aenis\nhorrebat squamis surasque incluserat auro,\ntempora nudus adhuc, laterique adcinxerat ensem\nfulgebatque alta decurrens aureus arce,\nexsultatque animis et spe iam praecipit hostem:\nqualis ubi abruptis fugit praesaepia vinclis\ntandem liber equus campoque potitus aperto\naut ille in pastus armentaque tendit equarum\naut adsuetus aquae perfundi flumine noto\nemicat adrectisque fremit cervicibus alte\nluxurians, luduntque iubae per colla, per armos.",468],["virgil-aeneid","11.498","Obvia cui Volscorum acie comitante Camilla\noccurrit portisque ab equo regina sub ipsis\ndesiluit, quam tota cohors imitata relictis\nad terram defluxit equis; tum talia fatur:\nTurne, sui merito siqua est fiducia forti,\naudeo et Aeneadum promitto occurrere turmae\nsolaque Tyrrhenos equites ire obvia contra.\nMe sine prima manu temptare pericula belli\ntu pedes ad muros subsiste et moenia serva.\nTurnus ad haec, oculos horrenda in virgine fixus:\nO decus Italiae virgo, quas dicere grates\nquasve referre parem? Sed nunc, est omnia quando\niste animus supra, mecum partire laborem.\nAeneas, ut fama fidem missique reportant\nexploratores, equitum levia improbus arma\npraemisit, quaterent campos; ipse ardua montis\nper deserta iugo superans adventat ad urbem.\nFurta paro belli convexo in tramite silvae,\nut bivias armato obsidam milite fauces.\nTu Tyrrhenum equitem conlatis excipe signis;\ntecum acer Messapus erit turmaeque Latinae\nTiburtique manus, ducis et tu concipe curam.\nSic ait, et paribus Messapum in proelia dictis\nhortatur sociosque duces et pergit in hostem.",498],["virgil-aeneid","11.522","Est curvo anfractu valles, adcommoda fraudi\narmorumque dolis, quam densis frondibus atrum\nurget utrimque latus, tenuis quo semita ducit\nangustaeque ferunt fauces aditusque maligni.\nHanc super in speculis summoque in vertice montis\nplanities ignota iacet tutique receptus,\nseu dextra laevaque velis occurrere pugnae,\nsive instare iugis et grandia volvere saxa.\nHuc iuvenis nota fertur regione viarum\narripuitque locum et silvis insedit iniquis.",522],["virgil-aeneid","11.532","Velocem interea superis in sedibus Opim,\nunam ex virginibus sociis sacraque caterva,\ncompellabat et has tristis Latonia voces\nore dabat: Graditur bellum ad crudele Camilla,\nO virgo, et nostris nequiquam cingitur armis,\ncara mihi ante alias. Neque enim novus iste Dianae\nvenit amor subitaque animum dulcedine movit.\nPulsus ob invidiam regno viresque superbas\nPriverno antiqua Metabus cum excederet urbe,\ninfantem fugiens media inter proelia belli\nsustulit exsilio comitem matrisque vocavit\nnomine Casmillae mutata parte Camillam.\nIpse sinu prae se portans iuga longa petebat\nsolorum nemorum: tela undique saeva premebant\net circumfuso volitabant milite Volsci.\nEcce fugae medio summis Amasenus abundans\nspumabat ripis: tantus se nubibus imber\nruperat. Ille, innare parans, infantis amore\ntardatur caroque oneri timet. Omnia secum\nversanti subito vix haec sententia sedit.\nTelum immane manu valida quod forte gerebat\nbellator, solidum nodis et robore cocto,\nhuic natam, libro et silvestri subere clausam,\nimplicat atque habilem mediae circumligat hastae;\nquam dextra ingenti librans ita ad aethera fatur:",532],["virgil-aeneid","11.557","Alma, tibi hanc, nemorum cultrix, Latonia virgo,\nipse pater famulam voveo; tua prima per auras\ntela tenens supplex hostem fugit. Accipe, testor,\ndiva tuam, quae nunc dubiis committitur auris.\nDixit et adducto contortum hastile lacerto\nimmittit: sonuere undae, rapidum super amnem\ninfelix fugit in iaculo stridente Camilla.\nAt Metabus, magna propius iam urgente caterva,\ndat sese fluvio atque hastam cum virgine victor\ngramineo donum Triviae de caespite vellit.\nNon illum tectis ullae, non moenibus urbes\naccepere neque ipse manus feritate dedisset:\npastorum et solis exegit montibus aevom.\nHic natam in dumis interque horrentia lustra\narmentalis equae mammis et lacte ferino\nnutribat, teneris immulgens ubera labris.\nUtque pedum primis infans vestigia plantis\ninstiterat, iaculo palmas armavit acuto\nspiculaque ex umero parvae suspendit et arcum.\nPro crinali auro, pro longae tegmine pallae\ntigridis exuviae per dorsum a vertice pendent.\nTela manu iam tum tenera puerilia torsit\net fundam tereti circum caput egit habena\nStrymoniamque gruem aut album deiecit olorem.\nMultae illam frustra Tyrrhena per oppida matres\noptavere nurum: sola contenta Diana\naeternum telorum et virginitatis amorem\nintemerata colit. Vellem haud correpta fuisset\nmilitia tali, conata lacessere Teucros:\ncara mihi comitumque foret nunc una mearum.\nVerum age, quandoquidem fatis urgetur acerbis,\nabere, nympha, polo finisque invise Latinos,\ntristis ubi infausto committitur omine pugna.\nHaec cape et ultricem pharetra deprome sagittam:\nhac quicumque sacrum violarit volnere corpus,\nTros Italusque, mihi pariter det sanguine poenas.\nPost ego nube cava miserandae corpus et arma\ninspoliata feram tumulo patriaeque reponam.\nDixit; at illa levis caeli delapsa per auras\ninsonuit, nigro circumdata turbine corpus.",557],["virgil-aeneid","11.597","At manus interea muris Troiana propinquat\nEtruscique duces equitumque exercitus omnis,\ncompositi numero in turmas. Fremit aequore toto\ninsultans sonipes et pressis pugnat habenis\nhuc conversus et huc; tum late ferreus hastis\nhorret ager campique armis sublimibus ardent.\nNec non Messapus contra celeresque Latini\net cum fratre Coras et virginis ala Camillae\nadversi campo apparent hastasque reductis\nprotendunt longe dextris et spicula vibrant,\nadventusque virum fremitusque ardescit equorum.\nIamque intra iactum teli progressus uterque\nsubstiterat: subito erumpunt clamore furentisque\nexhortantur equos; fundunt simul undique tela\ncrebra nivis ritu caelumque obtexitur umbra.\nContinuo adversis Tyrrhenus et acer Aconteus\nconixi incurrunt hastis primique ruina\ndant sonitum ingenti perfractaque quadrupedantum\npectora pectoribus rumpunt: excussus Aconteus\nfulminis in morem aut tormento ponderis acti\npraecipitat longe et vitam dispergit in auras.",597],["virgil-aeneid","11.618","Extemplo turbatae acies, versique Latini\nreiciunt parmas et equos ad moenia vertunt.\nTroes agunt, princeps turmas inducit Asilas.\nIamque propinquabant portis, rursusque Latini\nclamorem tollunt et mollia colla reflectunt:\nhi fugiunt penitusque datis referuntur habenis.\nQualis ubi alterno procurrens gurgite pontus\nnunc ruit ad terram scopulusque superiacit unda\nspumeus extremamque sinu perfundit arenam,\nnunc rapidus retro atque aestu revoluta resorbens\nsaxa fugit litusque vado labente relinquit:\nbis Tusci Rutulos egere ad moenia versos,\nbis reiecti armis respectant terga tegentes.\nTertia sed postquam congressi in proelia totas\nimplicuere inter se acies legitque virum vir:\ntum vero et gemitus morientum et sanguine in alto\narmaque corporaque et permixti caede virorum\nsemianimes volvuntur equi, pugna aspera surgit.\nOrsilochus Remuli, quando ipsum horrebat adire,\nhastam intorsit equo ferrumque sub aure reliquit.\nQuo sonipes ictu furit arduus altaque iactat\nvulneris impatiens arrecto pectore crura:\nvolvitur ille excussus humi. Catillus Iollan\ningentemque animis, ingentem corpore et armis\ndeicit Herminium, nudo cui vertice fulva\ncaesaries nudique umeri, nec vulnera terrent:\ntantus in arma patet. Latos huic hasta per armos\nacta tremit duplicatque virum transfixa dolore.\nFunditur ater ubique cruor; dant funera ferro\ncertantes pulchramque petunt per vulnera mortem.",618],["virgil-aeneid","11.648","At medias inter caedes exsultat Amazon,\nunum exserta latus pugnae, pharetrata Camilla,\net nunc lenta manu spargens hastilia denset,\nnunc validam dextra rapit indefessa bipennem;\naureus ex umero sonat arcus et arma Dianae.\nIlla etiam in tergum, siquando pulsa recessit,\nspicula converso fugientia dirigit arcu.\nAt circum lectae comites, Larinaque virgo\nTullaque et aeratam quatiens Tarpeia securem,\nItalides, quas ipsa decus sibi dia Camilla\ndelegit pacisque bonas bellique ministras:\nquales Threiciae cum flumina Thermodontis\npulsant et pictis bellantur Amazones armis\nseu circum Hippolyten, seu cum se Martia curru\nPenthesilea refert, magnoque ululante tumultu\nfeminea exsultant lunatis agmina peltis.",648],["virgil-aeneid","11.664","Quem telo primum, quem postremum, aspera virgo,\ndeicis? Aut quot humi morientia corpora fundis?\nEunaeum Clitio primum patre, cuius apertum\nadversi longa transverberat abiete pectus:\nsanguinis ille vomens rivos cadit atque cruentam\nmandit humum moriensque suo se in volnere versat.\nTum Lirim Pagasumque super; quorum alter habenas\nsuffosso revolutus equo dum colligit, alter\ndum subit ac dextram labenti tendit inermem,\npraecipites pariterque ruunt. His addit Amastrum\nHippotaden, sequiturque incumbens eminus hasta\nTereaque Harpalycumque et Demophoonta Chrominque;\nquotque emissa manu contorsit spicula virgo,\ntot Phrygii cecidere viri. Procul Ornytus armis\nignotis et equo venator Iapyge fertur,\ncui pellis latos umeros erepta iuvenco\npugnatori operit, caput ingens oris hiatus\net malae texere lupi cum dentibus albis,\nagrestisque manus armat sparus; ipse catervis\nvertitur in mediis et toto vertice supra est.\nHunc illa exceptum, neque enim labor agmine verso,\ntraicit et super haec inimico pectore fatur:\nSilvis te, Tyrrhene, feras agitare putasti?\nAdvenit qui vestra dies muliebribus armis\nverba redarguerit. Nomen tamen haud leve patrum\nmanibus hoc referes, telo cecidisse Camillae.",664],["virgil-aeneid","11.690","Protinus Orsilochum et Buten, duo maxima Teucrum\ncorpora, sed Buten aversum cuspide fixit\nloricam galeamque inter, qua colla sedentis\nlucent et laevo dependet parma lacerto,\nOrsilochum fugiens magnumque agitata per orbem\neludit gyro interior sequiturque sequentem,\ntum validam perque arma viro perque ossa securim\naltior exsurgens oranti et multa precanti\ncongeminat: vulnus calido rigat ora cerebro.\nIncidit huic subitoque aspectu territus haesit\nAppenninicolae bellator filius Auni,\nhaud Ligurum extremus, dum fallere fata sinebant.\nIsque ubi se nullo iam cursu evadere pugnae\nposse neque instantem reginam avertere cernit,\nconsilio versare dolos ingressus et astu\nincipit haec: Quid tam egregium, si femina forti\nfidis equo? Dimitte fugam et te comminus aequo\nmecum crede solo pugnaeque adcinge pedestri:\niam nosces, ventosa ferat cui gloria fraudem.\nDixit, at illa furens acrique adcensa dolore\ntradit equum comiti paribusque resistit in armis,\nense pedes nudo puraque interrita parma.\nAt iuvenis, vicisse dolo ratus, avolat ipse,\nhaud mora, conversisque fugax aufertur habenis\nquadrupedemque citum ferrata calce fatigat.\nVane Ligus frustraque animis elate superbis,\nnequiquam patrias temptasti lubricus artis,\nnec fraus te incolumem fallaci perferet Auno,\nhaec fatur virgo et pernicibus ignea plantis\ntransit equum cursu frenisque adversa prehensis\ncongreditur poenasque inimico ex sanguine sumit:\nquam facile accipiter saxo sacer ales ab alto\nconsequitur pennis sublimem in nube columbam\ncomprensamque tenet pedibusque eviscerat uncis;\ntum cruor et vulsae labuntur ab aethere plumae.",690],["virgil-aeneid","11.725","At non haec nullis hominum sator atque deorum\nobservans oculis summo sedet altus Olympo:\nTyrrhenum genitor Tarchonem in proelia saeva\nsuscitat et stimulis haud mollibus incitat iras.\nErgo inter caedes cedentiaque agmina Tarchon\nfertur equo variisque instigat vocibus alas,\nnomine quemque vocans, reficitque in proelia pulsos.\nQuis metus, O numquam dolituri, O semper inertes\nTyrrheni, quae tanta animis ignavia venit?\nFemina palantis agit atque haec agmina vertit!\nQuo ferrum quidve haec gerimus tela inrita dextris?\nAt non in Venerem segnes nocturnaque bella\naut ubi curva choros indixit tibia Bacchi,\nexspectate dapes et plenae pocula mensae,\nhic amor, hoc studium, dum sacra secundus haruspex\nnuntiet ac lucos vocet hostia pinguis in altos!\nHaec effatus equum in medios, moriturus et ipse,\nconcitat et Venulo adversum se turbidus infert\ndereptumque ab equo dextra complectitur hostem\net gremium ante suum multa vi concitus aufert.\nTollitur in caelum clamor, cunctique Latini\nconvertere oculos. Volat igneus aequore Tarchon\narma virumque ferens; tum summa ipsius ab hasta\ndefringit ferrum et partis rimatur apertas,\nqua vulnus letale ferat; contra ille repugnans\nsustinet a iugulo dextram et vim viribus exit.\nUtque volans alte raptum cum fulva draconem\nfert aquila implicuitque pedes atque unguibus haesit,\nsaucius at serpens sinuosa volumina versat\nadrectisque horret squamis et sibilat ore,\narduus insurgens; illa haud minus urget obunco\nluctantem rostro, simul aethera verberat alis:\nhaud aliter praedam Tiburtum ex agmine Tarchon\nportat ovans. Ducis exemplum eventumque secuti\nMaeonidae incurrunt. Tum fatis debitus Arruns\nvelocem iaculo et multa prior arte Camillam\ncircuit et quae sit fortuna facillima, temptat.\nQua se cumque furens medio tulit agmine virgo,\nhac Arruns subit et tacitus vestigia lustrat;\nqua victrix redit illa pedemque ex hoste reportat,\nhac iuvenis furtim celeris detorquet habenas.\nHos aditus iamque hos aditus omnemque pererrat\nundique circuitum et certam quatit improbus hastam.",725],["virgil-aeneid","11.768","Forte sacer Cybelo Chloreus olimque sacerdos\ninsignis longe Phrygiis fulgebat in armis\nspumantemque agitabat equum, quem pellis aënis\nin plumam squamis auro conserta tegebat.\nIpse, peregrina ferrugine clarus et ostro,\nspicula torquebat Lycio Gortynia cornu;\naureus ex umeris erat arcus et aurea vati\ncassida; tum croceam chlamydemque sinusque crepantis\ncarbaseos fulvo in nodum collegerat auro\npictus acu tunicas et barbara tegmina crurum.\nHunc virgo, sive ut templis praefigeret arma\nTroïa, captivo sive ut se ferret in auro\nvenatrix, unum ex omni certamine pugnae\ncaeca sequebatur totumque incauta per agmen\nfemineo praedae et spoliorum ardebat amore,\ntelum ex insidiis cum tandem tempore capto\nconcitat et superos Arruns sic voce precatur:\nSumme deum, sancti custos Soractis Apollo,\nquem primi colimus, cui pineus ardor acervo\npascitur et medium freti pietate per ignem\ncultores multa premimus vestigia pruna,\nda, pater, hoc nostris aboleri dedecus armis,\nomnipotens. Non exuvias pulsaeve tropaeum\nvirginis aut spolia ulla peto (mihi cetera laudem\nfacta ferent): haec dira meo dum vulnere pestis\npulsa cadat, patrias remeabo inglorius urbes.",768],["virgil-aeneid","11.794","Audiit et voti Phoebus succedere partem\nmente dedit, partem volucris dispersit in auras:\nsterneret ut subita turbatam morte Camillam,\nadnuit oranti; reducem ut patria alta videret,\nnon dedit, inque Notos vocem vertere procellae.\nErgo ut missa manu sonitum dedit hasta per auras,\nconvertere animos acris oculosque tulere\ncuncti ad reginam Volsci. Nihil ipsa nec aurae\nnec sonitus memor aut venientis ab aethere teli,\nhasta sub exsertam donec perlata papillam\nhaesit virgineumque alte bibit acta cruorem.\nConcurrunt trepidae comites dominamque ruentem\nsuscipiunt. Fugit ante omnis exterritus Arruns,\nlaetitia mixtoque metu, nec iam amplius hastae\ncredere nec telis occurrere virginis audet.\nAc velut ille, prius quam tela inimica sequantur,\ncontinuo in montis sese avius abdidit altos\nocciso pastore lupus magnove iuvenco,\nconscius audacis facti, caudamque remulcens\nsubiecit pavitantem utero silvasque petivit:\nhaud secus ex oculis se turbidus abstulit Arruns\ncontentusque fuga mediis se immiscuit armis.\nIlla manu moriens telum trahit, ossa sed inter\nferreus ad costas alto stat vulnere mucro:\nlabitur exsanguis, labuntur frigida leto\nlumina, purpureus quondam color ora reliquit.\nTum sic exspirans Accam ex aequalibus unam\nadloquitur fidam ante alias, quae sola Camillae,\nquicum partiri curas; atque haec ita fatur:\nHactenus, Acca soror, potui: nunc vulnus acerbum\nconficit, et tenebris nigrescunt omnia circum.\nEffuge et haec Turno mandata novissima perfer:\nsuccedat pugnae Troianosque arceat urbe.\nIamque vale. Simul his dictis linquebat habenas,\nad terram non sponte fluens. Tum frigida toto\npaulatim exsolvit se corpore lentaque colla\net captum leto posuit caput, arma relinquunt,\nvitaque cum gemitu fugit indignata sub umbras.\nTum vero immensus surgens ferit aurea clamor\nsidera: deiecta crudescit pugna Camilla,\nincurrunt densi simul omnis copia Teucrum\nTyrrhenique duces Evandrique Arcades alae.",794],["virgil-aeneid","11.836","At Triviae custos iamdudum in montibus Opis\nalta sedet summis spectatque interrita pugnas.\nUtque procul medio iuvenum in clamore furentum\nprospexit tristi multatam morte Camillam,\ningemuitque deditque has imo pectore voces:\nHeu nimium, virgo, nimium crudele luisti\nsupplicium, Teucros conata lacessere bello!\nNec tibi desertae in dumis coluisse Dianam\nprofuit aut nostras umero gessisse sagittas.\nNon tamen indecorem tua te regina reliquit\nextrema iam in morte, neque hoc sine nomine letum\nper gentis erit aut famam patieris inultae.\nNam quicumque tuum violavit vulnere corpus,\nmorte luet merita. Fuit ingens monte sub alto\nregis Dercenni terreno ex aggere bustum\nantiqui Laurentis opacaque ilice tectum:\nhic dea se primum rapido pulcherrima nisu\nsistit et Arruntem tumulo speculatur ab alto.\nUt vidit laetantem animis ac vana tumentem,\nCur, inquit, diversus abis? Huc dirige gressum,\nhuc periture veni, capias ut digna Camillae\npraemia. Tune etiam telis moriere Dianae?\ndixit, et aurata volucrem Threissa sagittam\ndeprompsit pharetra cornuque infensa tetendit\net duxit longe, donec curvata coirent\ninter se capita et manibus iam tangeret aequis,\nlaeva aciem ferri, dextra nervoque papillam.\nExtemplo teli stridorem aurasque sonantis\naudiit una Arruns, haesitque in corpore ferrum.\nIllum exspirantem socii atque extrema gementem\nobliti ignoto camporum in pulvere linquunt,\nOpis ad aetherium pennis aufertur Olympum.",836],["virgil-aeneid","11.868","Prima fugit domina amissa levis ala Camillae;\nturbati fugiunt Rutuli, fugit acer Atinas\ndisiectique duces desolatique manipli\ntuta petunt et equis aversi ad moenia tendunt.\nNec quisquam instantis Teucros letumque ferentis\nsustentare valet telis aut sistere contra,\nsed laxos referunt umeris languentibus arcus,\nquadrupedumque putrem cursu quatit ungula campum.\nVolvitur ad muros caligine turbidus atra\npulvis, et e speculis percussae pectora matres\nfemineum clamorem ad caeli sidera tollunt.\nQui cursu portas primi inrupere patentis,\nhos inimica super mixto premit agmine turba;\nnec miseram effugiunt mortem, sed limine in ipso,\nmoenibus in patriis atque inter tuta domorum\nconfixi exspirant animas. Pars claudere portas:\nnec sociis aperire viam nec moenibus audent\naccipere orantis, oriturque miserrima caedes\ndefendentum armis aditus inque arma ruentum.\nExclusi ante oculos lacrumantumque ora parentum\npars in praecipitis fossas urgente ruina\nvolvitur, immissis pars caeca et concita frenis\narietat in portas et duros obice postis.\nIpsae de muris summo certamine matres,\nmonstrat amor verus patriae, ut videre Camillam,\ntela manu trepidae iaciunt ac robore duro\nstipitibus ferrum sudibusque imitantur obustis\npraecipites primaeque mori pro moenibus ardent.",868],["virgil-aeneid","11.896","Interea Turnum in silvis saevissimus implet\nnuntius, et iuveni ingentem fert Acca tumultum:\ndeletas Volscorum acies, cecidisse Camillam,\ningruere infensos hostis et Marte secundo\nomnia corripuisse, metum iam ad moenia ferri.\nIlle furens, et saeva Iovis sic numina pellunt,\ndeserit obsessos collis, nemora aspera linquit.\nVix e conspectu exierat campumque tenebat,\ncum pater Aeneas saltus ingressus apertos\nexsuperatque iugum silvaque evadit opaca.\nSic ambo ad muros rapidi totoque feruntur\nagmine nec longis inter se passibus absunt;\nac simul Aeneas fumantis pulvere campos\nprospexit longe Laurentiaque agmina vidit,\net saevum Aenean adgnovit Turnus in armis\nadventumque pedum flatusque audivit equorum.\nContinuoque ineant pugnas et proelia temptent,\nni roseus fessos iam gurgite Phoebus Hibero\ntinguat equos noctemque die labente reducat:\nconsidunt castris ante urbem et moenia vallant.",896],["virgil-aeneid","12.1","Turnus ut infractos adverso Marte Latinos\ndefecisse videt, sua nunc promissa reposci,\nse signari oculis, ultro implacabilis ardet\nattollitque animos. Poenorum qualis in arvis\nsaucius ille gravi venantum vulnere pectus\ntum demum movet arma leo gaudetque comantis\nexcutiens cervice toros fixumque latronis\ninpavidus frangit telum et fremit ore cruento:\nhaud secus adcenso gliscit violentia Turno.\nTum sic adfatur regem atque ita turbidus infit:\nNulla mora in Turno; nihil est quod dicta retractent\nignavi Aeneadae, nec quae pepigere recusent.\nCongredior, fer sacra, pater, et concipe foedus.\nAut hac Dardanium dextra sub Tartara mittam,\ndesertorem Asiae (sedeant spectentque Latini),\net solus ferro crimen commune refellam,\naut habeat victos, cedat Lavinia coniunx.",1],["virgil-aeneid","12.18","Olli sedato respondit corde Latinus:\nO praestans animi iuvenis, quantum ipse feroci\nvirtute exsuperas, tanto me impensius aequum est\nconsulere atque omnis metuentem expendere casus.\nSunt tibi regna patris Dauni, sunt oppida capta\nmulta manu, nec non aurumque animusque Latino est;\nsunt aliae innuptae Latio et Laurentibus arvis,\nnec genus indecores. Sine me haec haud mollia fatu\nsublatis aperire dolis, simul hoc animo hauri.\nMe natam nulli veterum sociare procorum\nfas erat, idque omnes divique hominesque canebant.\nVictus amore tui, cognato sanguine victus\nconiugis et maestae lacrumis, vincla omnia rupi:\npromissam eripui genero, arma impia sumpsi.\nEx illo qui me casus, quae, Turne, sequantur\nbella, vides, quantos primus patiare labores.\nBis magna victi pugna vix urbe tuemur\nspes Italas; recalent nostro Thybrina fluenta\nsanguine adhuc campique ingentes ossibus albent.\nQuo referor totiens? Quae mentem insania mutat?\nSi Turno exstincto socios sum adscire paratus,\ncur non incolumi potius certamina tollo?\nQuid consanguinei Rutuli, quid cetera dicet\nItalia, ad mortem si te—Fors dicta refutet!—\nprodiderim, natam et conubia nostra petentem?\nRespice res bello varias; miserere parentis\nlongaevi, quem nunc maestum patria Ardea longe\ndividit. Haudquaquam dictis violentia Turni\nflectitur: exsuperat magis aegrescitque medendo.\nUt primum fari potuit, sic institit ore:\nQuam pro me curam geris, hanc precor, optime, pro me\ndeponas letumque sinas pro laude pacisci:\net nos tela, pater, ferrumque haud debile dextra\nspargimus; et nostro sequitur de volnere sanguis.\nlonge illi dea mater erit, quae nube fugacem\nfeminea tegat et vanis sese occulat umbris.",18],["virgil-aeneid","12.54","At regina, nova pugnae conterrita sorte,\nflebat et ardentem generum monitura tenebat:\nTurne, per has ego te lacrimas, per siquis Amatae\ntangit honos animum (spes tu nunc una, senectae\ntu requies miserae, decus imperiumque Latini\nte penes, in te omnis domus inclinata recumbit).\nunum oro: desiste manum committere Teucris.\nQui te cumque manent isto certamine casus,\net me, Turne, manent: simul haec invisa relinquam\nlumina nec generum Aenean captiva videbo.\nAccepit vocem lacrimis Lavinia matris\nflagrantis perfusa genas, quoi plurimus ignem\nsubiecit rubor et calefacta per ora cucurrit.\nIndum sanguineo veluti violaverit ostro\nsiquis ebur, aut mixta rubent ubi lilia multa\nalba rosa: talis virgo dabat ore colores.\nIllum turbat amor, figitque in virgine voltus:\nardet in arma magis paucisque adfatur Amatam.\nNe, quaeso, ne me lacrimis neve omine tanto\nprosequere in duri certamina Martis euntem,\nO mater; neque enim Turno mora libera mortis.\nNuntius haec Idmon Phrygio mea dicta tyranno\nhaud placitura refer: cum primum crastina caelo\npuniceis invecta rotis Aurora rubebit,\nnon Teucros agat in Rutulos, Teucrum arma quiescant\net Rutuli; nostro dirimamus sanguine bellum,\nillo quaeratur coniunx Lavinia campo.",54],["virgil-aeneid","12.81","Haec ubi dicta dedit rapidusque in tecta recessit.\nposcit equos gaudetque tuens ante ora frementis,\nPilumno quos ipsa decus dedit Orithyia,\nqui candore nives anteirent, cursibus auras.\nCircumstant properi aurigae manibusque lacessunt\npectora plausa cavis et colla comantia pectunt.\nIpse dehinc auro squalentem alboque orichalco\ncircumdat loricam umeris; simul aptat habendo\nensemque clipeumque et rubrae cornua cristae.\nensem, quem Dauno ignipotens deus ipse parenti\nfecerat et Stygia candentem tinxerat unda.\nExin quae mediis ingenti adnixa columnae\naedibus adstabat, validam vi corripit hastam,\nActoris Aurunci spolium, quassatque trementem\nvociferans: Nunc, O numquam frustrata vocatus\nhasta meos, nunc tempus adest: te maximus Actor\nte Turni nunc dextra gerit. Da sternere corpus\nloricamque manu valida lacerare revulsam\nsemiviri Phrygis et foedare in pulvere crinis\nvibratos calido ferro murraque madentis.\nHis agitur furiis; totoque ardentis ab ore\nscintillae absistunt, oculis micat acribus ignis:\nmugitus veluti cum prima in proelia taurus\nterrificos ciet atque irasci in cornua temptat,\narboris obnixus trunco, ventosque lacessit\nictibus aut sparsa ad pugnam proludit harena.",81],["virgil-aeneid","12.107","Nec minus interea maternis saevos in armis\nAeneas acuit Martem et se suscitat ira,\noblato gaudens componi foedere bellum,\ntum socios maestique metum solatur Iuli,\nfata docens, regique iubet responsa Latino\ncerta referre viros et pacis dicere leges.",107],["virgil-aeneid","12.113","Postera vix summos spargebat lumine montis\norta dies, cum primum alto se gurgite tollunt\nsolis equi lucemque elatis naribus efflant:\ncampum ad certamen magnae sub moenibus urbis\ndimensi Rutulique viri Teucrique parabant\nin medioque focos et dis communibus aras\ngramineas. Alii fontemque ignemque ferebant,\nvelati limo et verbena tempora vincti.\nProcedit legio Ausonidum, pilataque plenis\nagmina se fundunt portis. Hinc Troïus omnis\nTyrrhenusque ruit variis exercitus armis,\nhaud secus instructi ferro, quam si aspera Martis\npugna vocet; nec non mediis in milibus ipsi\nductores auro volitant ostroque decori,\net genus Assaraci Mnestheus et fortis Asilas\net Messapus equum domitor, Neptunia proles.\nUtque dato signo spatia in sua quisque recessit,\ndefigunt tellure hastas et scuta reclinant.\nTum studio effusae matres et volgus inermum\ninvalidique senes turris ac tecta domorum\nobsedere, alii portis sublimibus adstant.",113],["virgil-aeneid","12.134","At Iuno e summo, qui nunc Albanus habetur,\ntum neque nomen erat nec honos aut gloria monti,\nprospiciens tumulo campum aspectabat et ambas\nLaurentum Troumque acies urbemque Latini.\nExtemplo Turni sic est adfata sororem\ndiva deam, stagnis quae fluminibusque sonoris\npraesidet (hunc illi rex aetheris altus honorem\nIuppiter erepta pro virginitate sacravit):\nNympha, decus fluviorum, animo gratissima nostro,\nscis ut te cunctis unam, quaecumque Latinae\nmagnanimi Iovis ingratum ascendere cubile,\npraetulerim caelique lubens in parte locarim:\ndisce tuum, ne me incuses, Iuturna, dolorem.\nQua visa est Fortuna pati Parcaeque sinebant\ncedere res Latio, Turnum et tua moenia texi:\nnunc iuvenem imparibus video concurrere fatis,\nParcarumque dies et vis inimica propinquat.\nNon pugnam aspicere hanc oculis, non foedera possum.\nTu pro germano siquid praesentius audes,\nperge: decet. Forsan miseros meliora sequentur.\nVix ea, cum lacrimas oculis Iuturna profudit\nterque quaterque manu pectus percussit honestum.\nNon lacrumis hoc tempus, ait Saturnia Iuno:\nAdcelera et fratrem, siquis modus, eripe morti,\naut tu bella cie conceptumque excute foedus:\nauctor ego audendi. Sic exhortata reliquit\nincertam et tristi turbatam volnere mentis.",134],["virgil-aeneid","12.161","Interea reges, ingenti mole Latinus\nquadriiugo vehitur curru, cui tempora circum\naurati bis sex radii fulgentia cingunt,\nSolis avi specimen; bigis it Turnus in albis,\nbina manu lato crispans hastilia ferro;\nhinc pater Aeneas, Romanae stirpis origo,\nsidereo flagrans clipeo et caelestibus armis,\net iuxta Ascanius, magnae spes altera Romae,\nprocedunt castris, puraque in veste sacerdos\nsaetigeri fetum suis intonsamque bidentem\nadtulit admovitque pecus flagrantibus aris.\nIlli ad surgentem conversi lumina solem\ndant fruges manibus salsas et tempora ferro\nsumma notant pecudum paterisque altaria libant.",161],["virgil-aeneid","12.175","Tum pius Aeneas stricto sic ense precatur:\nEsto nunc Sol testis et haec mihi Terra vocanti,\nquam propter tantos potui perferre labores,\net pater omnipotens et tu Saturnia coniunx,\niam melior, iam, diva, precor, tuque inclute Mavors,\ncuncta tuo qui bella, pater, sub numine torques;\nfontisque fluviosque voco, quaeque aetheris alti\nreligio et quae caeruleo sunt numina ponto:\ncesserit Ausonio si fors victoria Turno,\nconvenit Evandri victos discedere ad urbem,\ncedet Iulus agris, nec post arma ulla rebelles\nAeneadae referent ferrove haec regna lacessent,\nsin nostrum adnuerit nobis Victoria Martem\n(ut potius reor et potius di numine firment),\nnon ego nec Teucris Italos parere iubebo\nnec mihi regna peto: paribus se legibus ambae\ninvictae gentes aeterna in foedera mittant.\nSacra deosque dabo; socer arma Latinus habeto,\nimperium sollemne socer; mihi moenia Teucri\nconstituent, urbique dabit Lavinia nomen.",175],["virgil-aeneid","12.195","Sic prior Aeneas; sequitur sic deinde Latinus\nsuspiciens caelum tenditque ad sidera dextram:\nHaec eadem, Aenea, terram mare sidera iuro\nLatonaeque genus duplex Ianumque bifrontem\nvimque deum infernam et duri sacraria Ditis;\naudiat haec genitor, qui foedera fulmine sancit.\nTango aras, medios ignis et numina testor:\nnulla dies pacem hanc Italis nec foedera rumpet,\nquo res cumque cadent; nec me vis ulla volentem\navertet, non, si tellurem effundat in undas\ndiluvio miscens caelumque in Tartara solvat;\nut sceptrum hoc (dextra sceptrum nam forte gerebat)\nnumquam fronde levi fundet virgulta nec umbras,\ncum semel in silvis imo de stirpe recisum\nmatre caret posuitque comas et bracchia ferro,\nolim arbos, nunc artificis manus aere decoro\ninclusit patribusque dedit gesture gestare Latinis.\nTalibus inter se firmabant foedera dictis\nconspectu in medio procerum. Tum rite sacratas\nin flammam iugulant pecudes et viscera vivis\neripiunt cumulantque oneratis lancibus aras.",195],["virgil-aeneid","12.216","At vero Rutulis inpar ea pugna videri\niamdudum et vario misceri pectora motu;\ntum magis, ut propius cernunt non viribus aequis.\nAdiuvat incessu tacito progressus et aram\nsuppliciter venerans demisso lumine Turnus\ntabentesque genae et iuvenali in corpore pallor.\nQuem simul ac Iuturna soror crebrescere vidit\nsermonem et volgi variare labantia corda,\nin medias acies, formam adsimulata Camerti,\ncui genus a proavis ingens clarumque paternae\nnomen erat virtutis, et ipse acerrimus armis,\nin medias dat sese acies haud nescia rerum\nrumoresque serit varios ac talia fatur:\nNon pudet, O Rutuli, pro cunctis talibus unam\nobiectare animam? Numerone an viribus aequi\nnon sumus? En omnes et Troes et Arcades hi sunt\nfatalesque manus, infensa Etruria Turno:\nvix hostem, alterni si congrediamur, habemus.\nIlle quidem ad superos, quorum se devovet aris,\nsuccedet fama vivusque per ora feretur:\nnos patria amissa dominis parere superbis\ncogemur, qui nunc lenti consedimus arvis.",216],["virgil-aeneid","12.238","Talibus incensa est iuvenum sententia dictis\niam magis atque magis, serpitque per agmina murmur;\nipsi Laurentes mutati ipsique Latini.\nQui sibi iam requiem pugnae rebusque salutem\nsperabant, nunc arma volunt foedusque precantur\ninfectum et Turni sortem miserantur iniquam.\nHis aliud maius Iuturna adiungit et alto\ndat signum caelo, quo non praesentius ullum\nturbavit mentes Italas monstroque fefellit.\nNamque volans rubra fulvus Iovis ales in aethra\nlitoreas agitabat aves turbamque sonantem\nagminis aligeri, subito cum lapsus ad undas\ncycnum excellentem pedibus rapit improbus uncis.\nAdrexere animos Itali, cunctaeque volucres\nconvertunt clamore fugam, mirabile visu,\naetheraque obscurant pennis hostemque per auras\nfacta nube premunt, donec vi victus et ipso\npondere defecit, praedamque ex unguibus ales\nproiecit fluvio penitusque in nubila fugit.",238],["virgil-aeneid","12.257","Tum vero augurium Rutuli clamore salutant\nexpediuntque manus; primusque Tolumnius augur\nHoc erat, hoc, votis, inquit, quod saepe petivi.\nAdcipio adgnoscoque deos; me, me duce ferrum\ncorripite, O miseri, quos improbus advena bello\nterritat invalidas ut aves et litora vestra\nvi populat: petet ille fugam penitusque profundo\nvela dabit. Vos unanimi densete catervas\net regem vobis pugna defendite raptum.\nDixit et adversos telum contorsit in hostis\nprocurrens: sonitum dat stridula cornus et auras\ncerta secat. Simul hoc, simul ingens clamor et omnes\nturbati cunei calefactaque corda tumultu.\nHasta volans, ut forte novem pulcherrima fratrum\ncorpora constiterant contra, quos fida crearat\nuna tot Arcadio coniunx Tyrrhena Gylippo,\nhorum unum ad medium, teritur qua sutilis alvo\nbalteus et laterum iuncturas fibula mordet\negregium forma iuvenem et fulgentibus armis\ntransadigit costas fulvaque effundit harena.\nAt fratres, animosa phalanx accensaque luctu,\npars, gladios stringunt manibus, pars missile ferrum\ncorripiunt caecique ruunt. Quos agmina contra\nprocurrunt Laurentum, hinc densi rursus inundant\nTroes Agyllinique et pictis Arcades armis:\nsic omnis amor unus habet decernere ferro.\nDiripuere aras, it toto turbida caelo\ntempestas telorum ac ferreus ingruit imber,\ncraterasque focosque ferunt. Fugit ipse Latinus\npulsatos referens infecto foedere divos.",257],["virgil-aeneid","12.287","Infrenant alii currus aut corpora saltu\nsubiciunt in equos et strictis ensibus adsunt.\nMessapus regem regisque insigne gerentem,\nTyrrhenum Aulesten, avidus confundere foedus,\nadverso proterret equo: ruit ille recedens\net miser oppositis a tergo involvitur aris\nin caput inque umeros. At fervidus advolat hasta\nMessapus teloque orantem multa trabali\ndesuper altus equo graviter ferit atque ita fatur:\nHoc habet, haec melior magnis data victima divis.\nConcurrunt Itali spoliantque calentia membra.\nObvius ambustum torrem Corynaeus ab ara\ncorripit et venienti Ebuso plagamque ferenti\noccupat os flammis: olli ingens barba reluxit\nnidoremque ambusta dedit. Super ipse secutus\ncaesariem laeva turbati corripit hostis\ninpressoque genu nitens terrae adplicat ipsum:\nsic rigido latus ense ferit. Podalirius Alsum\npastorem primaque acie per tela ruentem,\nense sequens nudo superimminet: ille securi\nadversi frontem mediam mentumque reducta\ndisicit et sparso late rigat arma cruore.\nOlli dura quies oculos et ferreus urget\nsomnus, in aeternam conduntur lumina noctem.",287],["virgil-aeneid","12.311","At pius Aeneas dextram tendebat inermem\nnudato capite atque suos clamore vocabat:\nQuo ruitis? Quaeve ista repens discordia surgit?\nO cohibete iras! Ictum iam foedus et omnes\ncompositae leges; mihi ius concurrere soli;\nme sinite atque auferte metus; ego foedera faxo\nfirma manu; Turnum debent haec iam mihi sacra.\nHas inter voces, media inter talia verba\necce viro stridens alis adlapsa sagitta est\nincertum qua pulsa manu, quo turbine adacta,\nquis tantam Rutulis laudem, casusne deusne,\nadtulerit: pressa est insignis gloria facti.\nnec sese Aeneae iactavit vulnere quisquam.\nTurnus ut Aenean cedentem ex agmine vidit\nturbatosque duces, subita spe fervidus ardet:\nposcit equos atque arma simul saltuque superbus\nemicat in currum et manibus molitur habenas.\nMulta virum volitans dat fortia corpora Leto,\nsemineces volvit multos aut agmina curru\nproterit aut raptas fugientibus ingerit hastas.\nQualis apud gelidi cum flumina concitus Hebri\nsanguineus Mavors clipeo increpat atque furentis\nbella movens immittit equos; illi aequore aperto\nante Notos Zephyrumque volant; gemit ultima pulsu\nThraca pedum; circumque atrae Formidinis ora\nIraeque Insidiaeque, dei comitatus, aguntur:\ntalis equos alacer media inter proelia Turnus\nfumantis sudore quatit, miserabile caesis\nhostibus insultans; spargit rapida ungula rores\nsanguineos, mixtaque cruor calcatur harena.\nIamque neci Sthenelumque dedit Thamyrumque Pholumque,\nhunc congressus et hunc, illum eminus; eminus ambo\nImbrasidas, Glaucum atque Laden, quos Imbrasus ipse\nnutrierat Lycia paribusque ornaverat armis,\nvel conferre manum vel equo praevertere ventos.",311],["virgil-aeneid","12.346","Parte alia media Eumedes in proelia fertur,\nantiqui proles bello praeclara Dolonis,\nnomine avum referens, animo manibusque parentem,\nqui quondam, castra ut Danaum speculator adiret,\nausus Pelidae pretium sibi poscere currus;\nillum Tydides alio pro talibus ausis\nadfecit pretio, nec equis adspirat Achillis.\nHunc procul ut campo Turnus prospexit aperto,\nante levi iaculo longum per inane secutus\nsistit equos biiugis et curru desilit atque\nsemianimi lapsoque supervenit et pede collo\nimpresso dextrae mucronem extorquet et alto\nfulgentem tinguit iugulo atque haec insuper addit:\nEn agros et quam bello, Troiane, petisti,\nHesperiam metire iacens: haec praemia qui me\nferro ausi temptare ferunt, sic moenia condunt.\nHuic comitem Asbyten coniecta cuspide mittit.\nChloreaque Sybarimque Daretaque Thersilochumque\net sternacis equi lapsum cervice Thymoeten.\nAc velut Edoni Boreae cum spiritus alto\ninsonat Aegaeo sequiturque ad litora fluctus,\nqua venti incubuere, fugam dant nubila caelo:\nsic Turno, quacumque viam secat, agmina cedunt\nconversaeque ruunt acies; fert impetus ipsum,\net cristam adverso curru quatit aura volantem.\nNon tulit instantem Phegeus animisque frementem:\nobiecit sese ad currum et spumantia frenis\nora citatorum dextra detorsit equorum.\nDum trahitur pendetque iugis, hunc lata retectum\nlancea consequitur rumpitque infixa bilicem\nloricam et summum degustat volnere corpus.\nIlle tamen clipeo obiecto conversus in hostem\nibat et auxilium ducto mucrone petebat:\ncum rota praecipitem et procursu concitus axis\nimpulit effunditque solo, Turnusque secutus\nimam inter galeam summi thoracis et oras\nabstulit ense caput truncumque reliquit harenae.",346],["virgil-aeneid","12.383","Atque ea dum campis victor dat funera Turnus,\ninterea Aenean Mnestheus et fidus Achates\nAscaniusque comes castris statuere cruentum,\nalternos longa nitentem cuspide gressus.\nSaevit et infracta luctatur arundine telum\neripere auxilioque viam, quae proxima, poscit\nense secent lato vulnus telique latebram\nrescindant penitus seseque in bella remittant.\nIamque aderat Phoebo ante alios dilectus Iapyx\nIasides, acri quondam cui captus amore\nipse suas artes, sua munera, laetus Apollo\naugurium citharamque dabat celerisque sagittas.\nIlle ut depositi proferret fata parentis,\nscire potestates herbarum usumque medendi\nmaluit et mutas agitare inglorius artes.\nStabat acerba fremens, ingentem nixus in hastam\nAeneas magno iuvenum et maerentis Iuli\nconcursu, lacrimis immobilis. Ille retorto\nPaeonium in morem senior succinctus amictu\nmulta manu medica Phoebique potentibus herbis\nnequiquam trepidat, nequiquam spicula dextra\nsollicitat prensatque tenaci forcipe ferrum.\nNulla viam Fortuna regit, nihil auctor Apollo\nsubvenit; et saevus campis magis ac magis horror\ncrebrescit propiusque malum est. Iam pulvere caelum\nstare vident: subeunt equites, et spicula castris\ndensa cadunt mediis. It tristis ad aethera clamor\nbellantum iuvenum et duro sub Marte cadentum.",383],["virgil-aeneid","12.411","Hic Venus, indigno nati concussa dolore,\ndictamnum genetrix Cretaea carpit ab Ida,\npuberibus caulem foliis et flore comantem\npurpureo; non illa feris incognita capris\ngramina, cum tergo volucres haesere sagittae:\nhoc Venus, obscuro faciem circumdata nimbo,\ndetulit; hoc fusum labris splendentibus amnem\ninficit occulte medicans spargitque salubris\nambrosiae sucos et odoriferam panaceam.\nFovit ea volnus lympha longaevus Iapyx\nignorans, subitoque omnis de corpore fugit\nquippe dolor, omnis stetit imo volnere sanguis;\niamque secuta manum nullo cogente sagitta\nexcidit, atque novae rediere in pristina vires.\nArma citi properate viro! Quid statis? Iapyx\nconclamat primusque animos adcendit in hostem.\nNon haec humanis opibus, non arte magistra\nproveniunt neque te, Aenea, mea dextera servat:\nmaior agit deus atque opera ad maiora remittit.\nIlle avidus pugnae suras incluserat auro\nhinc atque hinc oditque moras hastamque coruscat.\nPostquam habilis lateri clipeus loricaque tergo est,\nAscanium fusis circum complectitur armis\nsummaque per galeam delibans oscula fatur:\nDisce, puer, virtutem ex me verumque laborem,\nfortunam ex aliis. Nunc te mea dextera bello\ndefensum dabit et magna inter praemia ducet.\nTu facito, mox cum matura adoleverit aetas,\nsis memor, et te animo repetentem exempla tuorum\net pater Aeneas et avunculus excitet Hector.",411],["virgil-aeneid","12.441","Haec ubi dicta dedit, portis sese extulit ingens,\ntelum immane manu quatiens; simul agmine denso\nAntheusque Mnestheusque ruunt omnisque relictis\nturba fluit castris: tum caeco pulvere campus\nmiscetur pulsuque pedum tremit excita tellus.\nVidit ab adverso venientis aggere Turnus,\nvidere Ausonii, gelidusque per ima cucurrit\nossa tremor: prima ante omnis Iuturna Latinos\naudiit adgnovitque sonum et tremefacta refugit.\nIlle volat campoque atrum rapit agmen aperto.\nQualis ubi ad terras abrupto sidere nimbus\nit mare per medium; miseris heu praescia longe\nhorrescunt corda agricolis, dabit ille ruinas\narboribus stragemque satis, ruet omnia late;\nante volant sonitumque ferunt ad litora venti:\ntalis in adversos ductor Rhoeteius hostis\nagmen agit, densi cuneis se quisque coactis\nadglomerant. Ferit ense gravem Thymbraeus Osirim,\nArchetium Mnestheus, Epulonem obtruncat Achates\nUfentemque Gyas; cadit ipse Tolumnius augur,\nprimus in adversos telum qui torserat hostis.\nTollitur in caelum clamor, versique vicissim\npulverulenta fuga Rutuli dant terga per agros.\nIpse neque aversos dignatur sternere Morti\nnec pede congressos aequo nec tela ferentis\ninsequitur: solum densa in caligine Turnum\nvestigat lustrans, solum in certamina poscit.",441],["virgil-aeneid","12.468","Hoc concussa metu mentem Iuturna virago\naurigam Turni media inter lora Metiscum\nexcutit et longe lapsum temone relinquit:\nipsa subit manibusque undantis flectit habenas,\ncuncta gerens, vocemque et corpus et arma Metisci.\nNigra velut magnas domini cum divitis aedes\npervolat et pennis alta atria lustrat hirundo,\npabula parva legens nidisque loquacibus escas,\net nunc porticibus vacuis, nunc umida circum\nstagna sonat: similis medios Iuturna per hostis\nfertur equis rapidoque volans obit omnia curru\niamque hic germanum iamque hic ostentat ovantem\nnec conferre manum patitur, volat avia longe.\nHaud minus Aeneas tortos legit obvius orbes\nvestigatque virum et disiecta per agmina magna\nvoce vocat. Quotiens oculos coniecit in hostem\nalipedumque fugam cursu temptavit equorum,\naversos totiens currus Iuturna retorsit.\nHeu quid agat? Vario nequiquam fluctuat aestu,\ndiversaeque vocant animum in contraria curae.\nHuic Messapus, uti laeva duo forte gerebat\nlenta levis cursu praefixa hastilia ferro,\nhorum unum certo contorquens dirigit ictu.\nSubstitit Aeneas et se collegit in arma,\npoplite subsidens; apicem tamen incita summum\nhasta tulit summasque excussit vertice cristas.\nTum vero adsurgunt irae; insidiisque subactus,\ndiversos ubi sensit equos currumque referri,\nmulta Iovem et laesi testatus foederis aras\niam tandem invadit medios et Marte secundo\nterribilis saevam nullo discrimine caedem\nsuscitat irarumque omnis effundit habenas.",468],["virgil-aeneid","12.500","Quis mihi nunc tot acerba deus, quis carmine caedes\ndiversas obitumque ducum, quos aequore toto\ninque vicem nunc Turnus agit, nunc Troius heros,\nexpediat? Tanton placuit concurrere motu,\nIuppiter, aeterna gentis in pace futuras?\nAeneas Rutulum Sucronem, ea prima ruentis\npugna loco statuit Teucros, haud multa morantem\nexcipit in latus et, qua fata celerrima, crudum\ntransadigit costas et cratis pectoris ensem.\nTurnus equo deiectum Amycum fratremque Dioren,\ncongressus pedes, hunc venientem cuspide longa,\nhunc mucrone ferit curruque abscisa duorum\nsuspendit capita et rorantia sanguine portat.\nIlle Talon Tanaimque neci fortemque Cethegum,\ntris uno congressu, et maestum mittit Oniten,\nnomen Echionium matrisque genus Peridiae,\nhic fratres Lycia missos et Apollinis agris\net iuvenem exosum nequiquam bella Menoeten,\nArcada, piscosae cui circum flumina Lernae\nars fuerat pauperque domus nec nota potentum\nmunera conductaque pater tellure serebat.\nAc velut immissi diversis partibus ignes\narentem in silvam et virgulta sonantia lauro,\naut ubi decursu rapido de montibus altis\ndant sonitum spumosi amnes et in aequora currunt\nquisque suum populatus iter: non segnius ambo\nAeneas Turnusque ruunt per proelia; nunc nunc\nfluctuat ira intus, rumpuntur nescia vinci\npectora, nunc totis in volnera viribus itur.",500],["virgil-aeneid","12.529","Murranum hic, atavos et avorum antiqua sonantem\nnomina per regesque actum genus omne Latinos,\npraecipitem scopulo atque ingentis turbine saxi\nexcutit effunditque solo: hunc lora et iuga subter\nprovolvere rotae, crebro super ungula pulsu\nincita nec domini memorum proculcat equorum.\nIlle ruenti Hyllo animisque immane frementi\noccurrit telumque aurata ad tempora torquet:\nolli per galeam fixo stetit hasta cerebro.\nDextera nec tua te, Graium fortissime Cretheu\neripuit Turno. Nec di texere Cupencum\nAenea veniente sui: dedit obvia ferro\npectora, nec misero clipei mora profuit aerei.\nTe quoque Laurentes viderunt, Aeole, campi\noppetere et late terram consternere tergo.\nOccidis, Argivae quem non potuere phalanges\nsternere nec Priami regnorum eversor Achilles;\nhic tibi mortis erant metae: domus alta sub Ida,\nLyrnesi domus alta, solo Laurente sepulchrum.\nTotae adeo conversae acies, omnesque Latini,\nomnes Dardanidae, Mnestheus acerque Serestus\net Messapus equum domitor et fortis Asilas\nTuscorumque phalanx Evandrique Arcades alae,\npro se quisque viri summa nituntur opum vi:\nnec mora nec requies, vasto certamine tendunt.",529],["virgil-aeneid","12.554","Hic mentem Aeneae genetrix pulcherrima misit,\niret ut ad muros urbique adverteret agmen\nocius et subita turbaret clade Latinos.\nIlle ut vestigans diversa per agmina Turnum\nhuc atque huc acies circumtulit, aspicit urbem\nimmunem tanti belli atque impune quietam.\nContinuo pugnae adcendit maioris imago:\nMnesthea Sergestumque vocat fortemque Serestum\nductores tumulumque capit, quo cetera Teucrum\nconcurrit legio nec scuta aut spicula densi\ndeponunt. Celso medius stans aggere fatur:\nNequa meis esto dictis mora; Iuppiter hac stat,\nneu quis ob inceptum subitum mihi segnior ito.\nUrbem hodie, causam belli, regna ipsa Latini,\nni frenum accipere et victi parere fatentur,\neruam et aequa solo fumantia culmina ponam.\nScilicet exspectem, libeat dum proelia Turno\nnostra pati rursusque velit concurrere victus?\nHoc caput, O cives, haec belli summa nefandi:\nferte faces propere foedusque reposcite flammis.\nDixerat, atque animis pariter certantibus omnes\ndant cuneum densaque ad muros mole feruntur.\nScalae improviso subitusque apparuit ignis.\nDiscurrunt alii ad portas primosque trucidant,\nferrum alii torquent et obumbrant aethera telis.\nIpse inter primos dextram sub moenia tendit\nAeneas magnaque incusat voce Latinum\ntestaturque deos, iterum se ad proelia cogi,\nbis iam Italos hostis, haec altera foedera rumpi.\nExoritur trepidos inter discordia civis:\nurbem alii reserare iubent et pandere portas\nDardanidis ipsumque trahunt in moenia regem,\narma ferunt alii et pergunt defendere muros.\nInclusas ut cum latebroso in pumice pastor\nvestigavit apes fumoque implevit amaro:\nillae intus trepidae rerum per cerea castra\ndiscurrunt magnisque acuunt stridoribus iras;\nvolvitur ater odor tectis, tum murmure caeco\nintus saxa sonant, vacuas it fumus ad auras.",554],["virgil-aeneid","12.593","Accidit haec fessis etiam fortuna Latinis,\nquae totam luctu concussit funditus urbem.\nRegina ut tectis venientem prospicit hostem,\nincessi muros, ignis ad tecta volare,\nnusquam acies contra Rutulas, nulla agmina Turni:\ninfelix pugnae iuvenem in certamine credit\nexstinctum et, subito mentem turbata dolore,\nse causam clamat crimenque caputque malorum,\nmultaque per maestum demens effata furorem\npurpureos moritura manu discindit amictus\net nodum informis leti trabe nectit ab alta.\nQuam cladem miserae postquam accepere Latinae,\nfilia prima manu flavos Lavinia crinis\net roseas laniata genas, tum cetera circum\nturba furit: resonant late plangoribus aedes.\nHinc totam infelix volgatur fama per urbem.\nDemittunt mentes; it scissa veste Latinus,\nconiugis attonitus fatis urbisque ruina,\ncanitiem immundo perfusam pulvere turpans.\nMultaque se incusat, qui non acceperit ante\nDardanium Aenean generumque adsciverit ultro.",593],["virgil-aeneid","12.614","Interea extremo bellator in aequore Turnus\npalantis sequitur paucos iam segnior atque\niam minus atque minus successu laetus equorum\nattulit hunc illi caecis terroribus aura\ncommixtum clamorem adrectasque impulit aures\nconfusae sonus urbis et inlaetabile murmur.\nEi mihi! Quid tanto turbantur moenia luctu?\nQuisve ruit tantus diversa clamor ab urbe?\nSic ait adductisque amens subsistit habenis.\nAtque huic, in faciem soror ut conversa Metisci\naurigae currumque et equos et lora regebat,\ntalibus occurrit dictis: Hac, Turne, sequamur\nTroiugenas, qua prima viam victoria pandit;\nsunt alii, qui tecta manu defendere possint.\nIngruit Aeneas Italis et proelia miscet:\net nos saeva manu mittamus funera Teucris.\nNec numero inferior pugnae nec honore recedes.\nTurnus ad haec:\nO soror, et dudum adgnovi, cum prima per artem\nfoedera turbasti teque haec in bella dedisti,\net nunc nequiquam fallis dea. Sed quis Olympo\ndemissam tantos voluit te ferre labores?\nAn fratris miseri letum ut crudele videres?\nNam quid ago? Aut quae iam spondet Fortuna salutem?\nVidi oculos ante ipse meos me voce vocantem\nMurranum, quo non superat mihi carior alter,\noppetere ingentem atque ingenti volnere victum.\nOccidit infelix nostrum ne dedecus Ufens\nadspiceret; Teucri potiuntur corpore et armis.\nExscindine domos (id rebus defuit unum)\nperpetiar, dextra nec Drancis dicta refellam?\nTerga dabo et Turnum fugientem haec terra videbit?\nUsque adeone mori miserum est? Vos O mihi Manes\neste boni, quoniam superis aversa voluntas!\nSancta ad vos anima atque istius nescia culpae\ndescendam, magnorum haud umquam indignus avorum.",614],["virgil-aeneid","12.650","Vix ea fatus erat: medios volat ecce per hostis\nvectus equo spumante Saces, adversa sagitta\nsaucius ora, ruitque implorans nomine Turnum:\nTurne, in te suprema salus: miserere tuorum.\nFulminat Aeneas armis summasque minatur\ndeiecturum arces Italum exscidioque daturum;\niamque faces ad tecta volant. In te ora Latini,\nin te oculos referunt; mussat rex ipse Latinus,\nquos generos vocet aut quae sese ad foedera flectat.\nPraeterea regina, tui fidissima, dextra\noccidit ipsa sua lucemque exterrita fugit.\nSoli pro portis Messapus et acer Atinas\nsustentant aciem. Circum hos utrimque phalanges\nstant densae, strictisque seges mucronibus horret\nferrea: tu currum deserto in gramine versas.\nObstipuit varia confusus imagine rerum\nTurnus et obtutu tacito stetit. Aestuat ingens\nuno in corde pudor mixtoque insania luctu\net furiis agitatus amor et conscia virtus.\nUt primum discussae umbrae et lux reddita menti,\nardentis oculorum orbes ad moenia torsit\nturbidus eque rotis magnam respexit ad urbem.\nEcce autem flammis inter tabulata volutus\nad caelum undabat vortex turrimque tenebat,\nturrim, compactis trabibus quam eduxerat ipse\nsubdideratque rotas pontisque instraverat altos.\nIam iam fata, soror, superant; absiste morari;\nquo deus et quo dura vocat Fortuna, sequamur.\nStat conferre manum Aeneae, stat quidquid acerbi est\nmorte pati; neque me indecorem, germana, videbis\namplius. Hunc, oro, sine me furere ante furorem.\nDixit et e curru saltum dedit ocius arvis\nperque hostis, per tela ruit maestamque sororem\ndeserit ac rapido cursu media agmina rumpit.\nAc veluti montis saxum de vertice praeceps\ncum ruit avulsum vento, seu turbidus imber\nproluit aut annis solvit sublapsa vetustas;\nfertur in abruptum magno mons improbus actu\nexsultatque solo, silvas armenta virosque\ninvolvens secum: disiecta per agmina Turnus\nsic urbis ruit ad muros, ubi plurima fuso\nsanguine terra madet striduntque hastilibus aurae,\nsignificatque manu et magno simul incipit ore:\nParcite iam, Rutuli, et vos tela inhibete, Latini;\nquaecumque est Fortuna, mea est: me verius unum\npro vobis foedus luere et decernere ferro.\nDiscessere omnes medii spatiumque dedere.",650],["virgil-aeneid","12.697","At pater Aeneas audito nomine Turni\ndeserit et muros et summas deserit arces\npraecipitatque moras omnis, opera omnia rumpit,\nlaetitia exsultans, horrendumque intonat armis;\nquantus Athos aut quantus Eryx aut ipse coruscis\ncum fremit ilicibus quantus gaudetque nivali\nvertice se attollens pater Appenninus ad auras.\nIam vero et Rutuli certatim et Troes et omnes\nconvertere oculos Itali, quique alta tenebant\nmoenia quique imos pulsabant ariete muros,\narmaque deposuere umeris. Stupet ipse Latinus\ningentis, genitos diversis partibus orbis,\ninter se coiisse viros et cernere ferro.\nAtque illi, ut vacuo patuerunt aequore campi,\nprocursu rapido, coniectis eminus hastis,\ninvadunt Martem clipeis atque aere sonoro.\nDat gemitum tellus; tum crebros ensibus ictus\ncongeminant: fors et virtus miscentur in unum.\nAc velut ingenti Sila summove Taburno\ncum duo conversis inimica in proelia tauri\nfrontibus incurrunt; pavidi cessere magistri,\nstat pecus omne metu mutum mussantque iuvencae,\nquis nemori imperitet, quem tota armenta sequantur;\nilli inter sese multa vi volnera miscent\ncornuaque obnixi infigunt et sanguine largo\ncolla armosque lavant; gemitu nemus omne remugit:\nnon alitur Tros Aeneas et Daunius heros\nconcurrunt clipeis; ingens fragor aethera complet.\nIuppiter ipse duas aequato examine lances\nsustinet et fata imponit diversa duorum,\nquem damnet labor et quo vergat pondere letum;\nEmicat hic, impune putans, et corpore toto\nalte sublatum consurgit Turnus in ensem\net ferit: exclamant Troes trepidique Latini,\narrectaeque amborum acies. At perfidus ensis\nfrangitur in medioque ardentem deserit ictu […]\nni fuga subsidio subeat. Fugit ocior euro,\nut capulum ignotum dextramque aspexit inermem.\nFama est praecipitem, cum prima in proelia iunctos\nconscendebat equos, patrio mucrone relicto,\ndum trepidat, ferrum aurigae rapuisse Metisci.\nIdque diu, dum terga dabant palantia Teucri,\nsuffecit: postquam arma dei ad Volcania ventumst,\nmortalis mucro glacies ceu futilis ictu\ndissiluit; fulva resplendent fragmina harena.\nErgo amens diversa fuga petit aequora Turnus\net nunc huc, inde huc incertos implicat orbes\nundique enim densa Teucri inclusere corona,\natque hinc vasta palus, hinc ardua moenia cingunt.",697],["virgil-aeneid","12.746","Nec minus Aeneas, quamquam tardata sagitta\ninterdum genua impediunt cursumque recusant,\ninsequitur trepidique pedem pede fervidus urget:\ninclusum veluti siquando flumine nanctus\ncervum aut puniceae saeptum formidine pinnae\nvenator cursu canis et latratibus instat;\nille autem, insidiis et ripa territus alta,\nmille fugit refugitque vias; at vividus Umber\nhaeret hians, iam iamque tenet similisque tenenti\nincrepuit malis morsuque elusus inani est.\nTum vero exoritur clamor, ripaeque lacusque\nresponsant circa et caelum tonat omne tumultu.\nIlle simul fugiens Rutulos simul increpat omnis,\nnomine quemque vocans, notumque efflagitat ensem.\nAeneas mortem contra praesensque minatur\nexitium, si quisquam adeat, terretque trementis\nexcisurum urbem minitans et saucius instat.\nQuinque orbis explent cursu totidemque retexunt\nhuc illuc; neque enim levia aut ludicra petuntur\npraemia, sed Turni de vita et sanguine certant.",746],["virgil-aeneid","12.766","Forte sacer Fauno foliis oleaster amaris\nhic steterat, nautis olim venerabile lignum,\nservati ex undis ubi figere dona solebant\nLaurenti divo et votas suspendere vestes,\nsed stirpem Teucri nullo discrimine sacrum\nsustulerant, puro ut possent concurrere campo.\nHic hasta Aeneae stabat, huc impetus illam\ndetulerat fixam et lenta in radice tenebat.\nIncubuit voluitque manu convellere ferrum\nDardanides teloque sequi, quem prendere cursu\nnon poterat. Tum vero amens formidine Turnus\nFaune, precor, miserere, inquit, tuque optima ferrum\nterra tene, colui vestros si semper honores,\nquos contra Aeneadae bello fecere profanos.\nDixit opemque dei non cassa in vota vocavit.\nNamque diu luctans lentoque in stirpe moratus\nviribus haud ullis valuit discludere morsus\nroboris Aeneas. Dum nititur acer et instat,\nrursus in aurigae faciem mutata Metisci\nprocurrit fratrique ensem dea Daunia reddit.\nQuod Venus audaci nymphae indignata licere\nadcessit telumque alta ab radice revellit.\nOlli sublimes armis animisque refecti,\nhic gladio fidens, hic acer et arduus hasta,\nadsistunt contra certamina Martis anheli.",766],["virgil-aeneid","12.791","Iunonem interea rex omnipotentis Olympi\nadloquitur fulva pugnas de nube tuentem:\nQua iam finis erit, coniunx? Quid denique restat?\nIndigetem Aenean scis ipsa et scire fateris\ndeberi caelo fatisque ad sidera tolli.\nQuid struis, aut qua spe gelidis in nubibus haeres?\nMortalin decuit violari volnere divom,\naut ensem (quid enim sine te Iuturna valeret?)\nereptum reddi Turno et vim crescere victis?\nDesine iam tandem precibusque inflectere nostris,\nni te tantus edit tacitam dolor et mihi curae\nsaepe tuo dulci tristes ex ore recursent,\nventum ad supremum est. Terris agitare vel undis\nTroianos potuisti, infandum adcendere bellum,\ndeformare domum et luctu miscere hymenaeos:\nulterius temptare veto. Sic Iuppiter orsus;\nsic dea submisso contra Saturnia voltu:\nIsta quidem quia nota mihi tua, magne, voluntas,\nIuppiter, et Turnum et terras invita reliqui;\nnec tu me aeria solam nunc sede videres\ndigna indigna pati, sed flammis cincta sub ipsa\nstarem acie traheremque inimica in proelia Teucros.\nIuturnam misero, fateor, succurrere fratri\nsuasi et pro vita maiora audere probavi,\nnon ut tela tamen, non ut contenderet arcum:\nadiuro Stygii caput implacabile fontis,\nuna superstitio superis quae reddita divis.\nEt nunc cedo equidem pugnasque exosa relinquo.\nIllud te, nulla fati quod lege tenetur,\npro Latio obtestor, pro maiestate tuorum:\ncum iam conubis pacem felicibus, esto,\ncomponent, cum iam leges et foedera iungent,\nne vetus indigenas nomen mutare Latinos\nneu Troas fieri iubeas Teucrosque vocari\naut vocem mutare viros aut vertere vestem.\nSit Latium, sint Albani per saecula reges,\nsit Romana potens Itala virtute propago:\noccidit, occideritque sinas cum nomine Troia.\nOlli subridens hominum rerumque repertor\nEs germana Iovis Saturnique altera proles:\nirarum tantos volvis sub pectore fluctus.\nVerum age et inceptum frustra submitte furorem\ndo quod vis, et me victusque volensque remitto.\nSermonem Ausonii patrium moresque tenebunt,\nutque est nomen erit; commixti corpore tantum\nsubsident Teucri. Morem ritusque sacrorum\nadiciam faciamque omnis uno ore Latinos.\nHinc genus Ausonio mixtum quod sanguine surget,\nsupra homines, supra ire deos pietate videbis,\nnec gens ulla tuos aeque celebrabit honores.\nAdnuit his Iuno et mentem laetata retorsit.\nInterea excedit caelo nubemque relinquit.",791],["virgil-aeneid","12.843","His actis aliud genitor secum ipse volutat\nIuturnamque parat fratris dimittere ab armis.\nDicuntur geminae pestes cognomine Dirae,\nquas et Tartaream Nox intempesta Megaeram\nuno eodemque tulit partu paribusque revinxit\nserpentum spiris ventosasque addidit alas.\nHae Iovis ad solium saevique in limine regis\nadparent acuuntque metum mortalibus aegris,\nsiquando letum horrificum morbosque deum rex\nmolitur meritas aut bello territat urbes.\nHarum unam celerem demisit ab aethere summo\nIuppiter inque omen Iuturnae occurrere iussit.\nIlla volat celerique ad terram turbine fertur.\nNon secus ac nervo per nubem impulsa sagitta,\narmatam saevi Parthus quam felle veneni,\nParthus sive Cydon, telum immedicabile, torsit,\nstridens et celeris incognita transilit umbras:\ntalis se sata Nocte tulit terrasque petivit.\nPostquam acies videt Iliacas atque agmina Turni,\nalitis in parvae subitam conlecta figuram,\nquae quondam in bustis aut culminibus desertis\nnocte sedens serum canit importuna per umbras,\nhanc versa in faciem Turni se pestis ob ora\nfertque refertque sonans clipeumque everberat alis.\nOlli membra novus solvit formidine torpor,\nadrectaeque horrore comae, et vox faucibus haesit.",843],["virgil-aeneid","12.869","At procul ut Dirae stridorem adgnovit et alas,\ninfelix crinis scindit Iuturna solutos,\nunguibus ora soror foedans et pectora pugnis:\nQuid nunc te tua, Turne, potest germana iuvare?\nAut quid iam durae superat mihi? Qua tibi lucem\narte morer? Talin possum me opponere monstro?\nIam iam linquo acies. Ne me terrete timentem,\nobscenae volucres: alarum verbera nosco\nletalemque sonum, nec fallunt iussa superba\nmagnanimi Iovis. Haec pro virginitate reponit?\nQuo vitam dedit aeternam? Cur mortis ademptast\ncondicio? Possem tantos finire dolores\nnunc certe et misero fratri comes ire per umbras!\nImmortalis ego? Aut quicquam mihi dulce meorum\nte sine, frater, erit? O quae satis ima dehiscet\nterra mihi Manisque deam demittet ad imos?\nTantum effata caput glauco contexit amictu\nmulta gemens et se fluvio dea condidit alto.",869],["virgil-aeneid","12.887","Aeneas instat contra telumque coruscat\ningens arboreum et saevo sic pectore fatur:\nQuae nunc deinde mora est? Aut quid iam, Turne, retractas?\nNon cursu, saevis certandum est comminus armis.\nVerte omnis tete in facies et contrahe quidquid\nsive animis sive arte vales; opta ardua pennis\nastra sequi clausumve cava te condere terra.\nIlle caput quassans Non me tua fervida terrent\ndicta, ferox: di me terrent et Iuppiter hostis.\nNec plura effatus saxum circumspicit ingens,\nsaxum antiquum ingens, campo quod forte iacebat,\nlimes agro positus, litem ut discerneret arvis.\nVix illud lecti bis sex cervice subirent,\nqualia nunc hominum producit corpora tellus:\nille manu raptum trepida torquebat in hostem\naltior insurgens et cursu concitus heros.\nSed neque currentem se nec cognoscit euntem\ntollentemve manus saxumve immane moventem;\ngenua labant, gelidus concrevit frigore sanguis.\nTum lapis ipse viri, vacuum per inane volutus,\nnec spatium evasit totum neque pertulit ictum.\nAc velut in somnis, oculos ubi languida pressit\nnocte quies, nequiquam avidos extendere cursus\nvelle videmur et in mediis conatibus aegri\nsuccidimus, non lingua valet, non corpore notae\nsufficiunt vires, nec vox aut verba sequuntur:\nsic Turno, quacumque viam virtute petivit,\nsuccessum dea dira negat. Tum pectore sensus\nvertuntur varii. Rutulos aspectat et urbem\ncunctaturque metu letumque instare tremescit;\nnec quo se eripiat, nec qua vi tendat in hostem,\nnec currus usquam videt aurigamve sororem.",887],["virgil-aeneid","12.919","Cunctanti telum Aeneas fatale coruscat,\nsortitus fortunam oculis, et corpore toto\neminus intorquet. Murali concita numquam\ntormento sic saxa fremunt, nec fulmine tanti\ndissultant crepitus. Volat atri turbinis instar\nexitium dirum hasta ferens orasque recludit\nloricae et clipei extremos septemplicis orbes.\nPer medium stridens transit femur. Incidit ictus\ningens ad terram duplicato poplite Turnus.\nConsurgunt gemitu Rutuli, totusque remugit\nmons circum, et vocem late nemora alta remittunt.\nIlle humilis supplexque oculos, dextramque precantem\nprotendens, Equidem merui nec deprecor, inquit:\nutere sorte tua. Miseri te siqua parentis\ntangere cura potest, oro (fuit et tibi talis\nAnchises genitor), Dauni miserere senectae\net me seu corpus spoliatum lumine mavis\nredde meis. Vicisti, et victum tendere palmas\nAusonii videre; tua est Lavinia coniunx:\nulterius ne tende odiis. Stetit acer in armis\nAeneas, volvens oculos, dextramque repressit;\net iam iamque magis cunctantem flectere sermo\ncoeperat, infelix umero cum apparuit alto\nbalteus et notis fulserunt cingula bullis\nPallantis pueri, victum quem volnere Turnus\nstraverat atque umeris inimicum insigne gerebat.\nIlle, oculis postquam saevi monimenta doloris\nexuviasque hausit, furiis accensus et ira\nterribilis, Tune hinc spoliis indute meorum\neripiare mihi? Pallas te hoc volnere, Pallas\nimmolat et poenam scelerato ex sanguine sumit,\nhoc dicens ferrum adverso sub pectore condit\nfervidus. Ast illi solvuntur frigore membra\nvitaque cum gemitu fugit indignata sub umbras.",919],["virgil-georgica","1.1","Quid faciat laetas segetes, quo sidere terram\nvertere, Maecenas, ulmisque adiungere vitis\nconveniat, quae cura boum, qui cultus habendo\nsit pecori, apibus quanta experientia parcis,\nhinc canere incipiam. Vos, o clarissima mundi\nlumina, labentem caelo quae ducitis annum,\nLiber et alma Ceres, vestro si munere tellus\nChaoniam pingui glandem mutavit arista,\npoculaque inventis Acheloia miscuit uvis;\net vos, agrestum praesentia numina, Fauni,\nferte simul Faunique pedem Dryadesque puellae:\nMunera vestra cano. Tuque o, cui prima frementem\nfudit equum magno tellus percussa tridenti,\nNeptune; et cultor nemorum, cui pinguia Ceae\nter centum nivei tondent dumeta iuvenci;\nipse nemus linquens patrium saltusque Lycaei,\nPan, ovium custos, tua si tibi Maenala curae,\nadsis, o Tegeaee, favens, oleaeque Minerva\ninventrix, uncique puer monstrator aratri,\net teneram ab radice ferens, Silvane, cupressum,\ndique deaeque omnes, studium quibus arva tueri,\nquique novas alitis non ullo semine fruges,\nquique satis largum caelo demittitis imbrem;\ntuque adeo, quem mox quae sint habitura deorum\nconcilia, incertum est, urbisne invisere, Caesar,\nterrarumque velis curam et te maximus orbis\nauctorem frugum tempestatumque potentem\naccipiat, cingens materna tempora myrto,\nan deus inmensi venias maris ac tua nautae\nnumina sola colant, tibi serviat ultima Thule\nteque sibi generum Tethys emat omnibus undis,\nanne novum tardis sidus te mensibus addas,\nqua locus Erigonen inter Chelasque sequentis\npanditur—ipse tibi iam bracchia contrahit ardens\nScorpius et caeli iusta plus parte reliquit—\nquidquid eris,—nam te nec sperant Tartara regem\nnec tibi regnandi veniat tam dira cupido,\nquamvis Elysios miretur Graecia campos\nnec repetita sequi curet Proserpina matrem—\nda facilem cursum atque audacibus adnue coeptis\nignarosque viae mecum miseratus agrestis\ningredere et votis iam nunc adsuesce vocari.",1],["virgil-georgica","1.43","Vere novo, gelidus canis cum montibus humor\nliquitur et Zephyro putris se glaeba resolvit,\ndepresso incipiat iam tum mihi taurus aratro\ningemere et sulco attritus splendescere vomer.\nIlla seges demum votis respondet avari\nagricolae, bis quae solem, bis frigora sensit;\nillius inmensae ruperunt horrea messes.\nAt prius ignotum ferro quam scindimus aequor,\nventos et varium caeli praediscere morem\ncura sit ac patrios cultusque habitusque locorum\net quid quaeque ferat regio et quid quaeque recuset.\nHic segetes, illic veniunt felicius uvae,\narborei fetus alibi, atque iniussa virescunt\ngramina. Nonne vides, croceos ut Tmolus odores,\nIndia mittit ebur, molles sua tura Sabaei,\nat Chalybes nudi ferrum, virosaque Pontus\ncastorea, Eliadum palmas Epiros equarum.\nContinuo has leges aeternaque foedera certis\ninposuit natura locis, quo tempore primum\nDeucalion vacuum lapides iactavit in orbem,\nunde homines nati, durum genus. Ergo age, terrae\npingue solum primis extemplo a mensibus anni\nfortes invertant tauri glaebasque iacentis\npulverulenta coquat maturis solibus aestas;\nat si non fuerit tellus fecunda, sub ipsum\nArcturum tenui sat erit suspendere sulco:\nillic, officiant laetis ne frugibus herbae,\nhic, sterilem exiguus ne deserat humor harenam.",43],["virgil-georgica","1.71","Alternis idem tonsas cessare novalis\net segnem patiere situ durescere campum;\naut ibi flava seres mutato sidere farra,\nunde prius laetum siliqua quassante legumen\naut tenuis fetus viciae tristisque lupini\nsustuleris fragilis calamos silvamque sonantem.\nUrit enim lini campum seges, urit avenae,\nurunt Lethaeo perfusa papavera somno:\nsed tamen alternis facilis labor, arida tantum\nne saturare fimo pingui pudeat sola neve\neffetos cinerem inmundum iactare per agros.\nSic quoque mutatis requiescunt fetibus arva;\nnec nulla interea est inaratae gratia terrae.\nSaepe etiam sterilis incendere profuit agros\natque levem stipulam crepitantibus urere flammis:\nsive inde occultas viris et pabula terrae\npinguia concipiunt, sive illis omne per ignem\nexcoquitur vitium atque exsudat inutilis humor,\nseu pluris calor ille vias et caeca relaxat\nspiramenta, novas veniat qua sucus in herbas,\nseu durat magis et venas adstringit hiantis,\nne tenues pluviae rapidive potentia solis\nacrior aut Boreae penetrabile frigus adurat.\nMultum adeo, rastris glaebas qui frangit inertis\nvimineasque trahit cratis, iuvat arva, neque illum\nflava Ceres alto nequiquam spectat Olympo;\net qui, proscisso quae suscitat aequore terga,\nrursus in obliquum verso perrumpit aratro,\nexercetque frequens tellurem atque imperat arvis.\nHumida solstitia atque hiemes orate serenas,\nagricolae; hiberno laetissima pulvere farra,\nlaetus ager: nullo tantum se Mysia cultu\niactat et ipsa suas mirantur Gargara messis.\nQuid dicam, iacto qui semine comminus arva\ninsequitur cumulosque ruit male pinguis harenae\ndeinde satis fluvium inducit rivosque sequentis\net, cum exustus ager morientibus aestuat herbis,\necce supercilio clivosi tramitis undam\nelicit. illa cadens raucum per levia murmur\nsaxa ciet, scatebrisque arentia temperat arva.\nQuid qui, ne gravidis procumbat culmus aristis,\nluxuriem segetum tenera depascit in herba,\ncum primum sulcos aequant sata. quique paludis\ncollectum humorem bibula deducit harena.\nPraesertim incertis si mensibus amnis abundans\nexit et obducto late tenet omnia limo,\nunde cavae tepido sudant humore lacunae.",71],["virgil-georgica","1.118","Nec tamen, haec cum sint hominumque boumque labores\nversando terram experti, nihil inprobus anser\nStrymoniaeque grues et amaris intiba fibris\nofficiunt aut umbra nocet. Pater ipse colendi\nhaud facilem esse viam voluit, primusque per artem\nmovit agros curis acuens mortalia corda\nnec torpere gravi passus sua regna veterno.\nAnte Iovem nulli subigebant arva coloni;\nne signare quidem aut partiri limite campum\nfas erat: in medium quaerebant ipsaque tellus\nomnia liberius nullo poscente ferebat.\nIlle malum virus serpentibus addidit atris\npraedarique lupos iussit pontumque moveri,\nmellaque decussit foliis ignemque removit\net passim rivis currentia vina repressit,\nut varias usus meditando extunderet artis\npaulatim et sulcis frumenti quaereret herbam.\nUt silicis venis abstrusum excuderet ignem.\nTunc alnos primum fluvii sensere cavatas;\nnavita tum stellis numeros et nomina fecit,\nPleiadas, Hyadas, claramque Lycaonis Arcton;\ntum laqueis captare feras et fallere visco\ninventum et magnos canibus circumdare saltus;\natque alius latum funda iam verberat amnem\nalta petens, pelagoque alius trahit humida lina;\ntum ferri rigor atque argutae lamina serrae,—\nnam primi cuneis scindebant fissile lignum\ntum variae venere artes. Labor omnia vicit\ninprobus et duris urgens in rebus egestas.\nPrima Ceres ferro mortalis vertere terram\ninstituit, cum iam glandes atque arbuta sacrae\ndeficerent silvae et victum Dodona negaret.\nMox et frumentis labor additus, ut mala culmos\nesset robigo segnisque horreret in arvis\ncarduus; intereunt segetes, subit aspera silva,\nlappaeque tribolique, interque nitentia culta\ninfelix lolium et steriles dominantur avenae.\nQuod nisi et adsiduis herbam insectabere rastris,\net sonitu terrebis aves, et ruris opaci\nfalce premes umbras votisque vocaveris imbrem,\nheu magnum alterius frustra spectabis acervum,\nconcussaque famem in silvis solabere quercu.",118],["virgil-georgica","1.160","Dicendum et, quae sint duris agrestibus arma,\nquis sine nec potuere seri nec surgere messes:\nvomis et inflexi primum grave robur aratri\ntardaque Eleusinae matris volventia plaustra\ntribulaque traheaeque et iniquo pondere rastri;\nvirgea praeterea Celei vilisque supellex,\narbuteae crates et mystica vannus Iacchi.\nOmnia quae multo ante memor provisa repones,\nsi te digna manet divini gloria ruris.\nContinuo in silvis magna vi flexa domatur\nin burim et curvi formam accipit ulmus aratri.\nHuic a stirpe pedes temo protentus in octo,\nbinae aures, duplici aptantur dentalia dorso\ncaeditur et tilia ante iugo levis altaque fagus,\nstivaque, quae currus a tergo torqueat imos,\net suspensa focis explorat robora fumus.",160],["virgil-georgica","1.176","Possum multa tibi veterum praecepta referre,\nni refugis tenuisque piget cognoscere curas.\nArea cum primis ingenti aequanda cylindro\net vertenda manu et creta solidanda tenaci,\nne subeant herbae neu pulvere victa fatiscat,\ntum variae inludant pestes: saepe exiguus mus\nsub terris posuitque domos atque horrea fecit,\naut oculis capti fodere cubilia talpae,\ninventusque cavis bufo et quae plurima terrae\nmonstra ferunt, populatque ingentem farris acervum\ncurculio atque inopi metuens formica senectae.\nContemplator item, cum se nux plurima silvis\ninduet in florem et ramos curvabit olentis.\nSi superant fetus, pariter frumenta sequentur\nmagnaque cum magno veniet tritura calore;\nat si luxuria foliorum exuberat umbra,\nnequiquam pinguis palea teret area culmos.\nSemina vidi equidem multos medicare serentis\net nitro prius et nigra perfundere amurca,\ngrandior ut fetus siliquis fallacibus esset,\net, quamvis igni exiguo, properata maderent.\nVidi lecta diu et multo spectata labore\ndegenerare tamen, ni vis humana quot annis\nmaxima quaeque manu legeret. Sic omnia fatis\nin peius ruere ac retro sublapsa referri,\nnon aliter, quam qui adverso vix flumine lembum\nremigiis subigit, si bracchia forte remisit,\natque illum in praeceps prono rapit alveus amni.",176],["virgil-georgica","1.204","Praeterea tam sunt Arcturi sidera nobis\nHaedorumque dies servandi et lucidus Anguis,\nquam quibus in patriam ventosa per aequora vectis\npontus et ostriferi fauces temptantur Abydi.\nLibra die somnique pares ubi fecerit horas\net medium luci atque umbris iam dividit orbem,\nexercete, viri, tauros, serite hordea campis\nusque sub extremum brumae intractabilis imbrem;\nnec non et lini segetem et Cereale papaver\ntempus humo tegere et iamdudum incumbere aratris,\ndum sicca tellure licet, dum nubila pendent.\nVere fabis satio; tum te quoque, Medica, putres\naccipiunt sulci et milio venit annua cura,\ncandidus auratis aperit cum cornibus annum\nTaurus et averso cedens Canis occidit astro.\nAt si triticeam in messem robustaque farra\nexercebis humum solisque instabis aristis,\nante tibi Eoae Atlantides abscondantur\nGnosiaque ardentis decedat stella Coronae,\ndebita quam sulcis committas semina quamque\ninvitae properes anni spem credere terrae.\nMulti ante occasum Maiae coepere; sed illos\nexspectata seges vanis elusit avenis.\nSi vero viciamque seres vilemque phaselum\nnec Pelusiacae curam aspernabere lentis,\nhaud obscura cadens mittet tibi signa Bootes:\nincipe et ad medias sementem extende pruinas.",204],["virgil-georgica","1.231","Idcirco certis dimensum partibus orbem\nper duodena regit mundi Sol aureus astra.\nQuinque tenent caelum zonae; quarum una corusco\nsemper sole rubens et torrida semper ab igni;\nquam circum extremae dextra laevaque trahuntur\ncaeruleae, glacie concretae atque imbribus atris;\nhas inter mediamque duae mortalibus aegris\nmunere concessae divom, et via secta per ambas,\nobliquus qua se signorum verteret ordo.\nMundus, ut ad Scythiam Rhipaeasque arduus arces\nconsurgit, premitur Libyae devexus in austros.\nHic vertex nobis semper sublimis; at illum\nsub pedibus Styx atra videt Manesque profundi.\nMaximus hic flexu sinuoso elabitur Anguis\ncircum perque duas in morem fluminis Arctos,\nArctos Oceani metuentis aequore tingui.\nIllic, ut perhibent, aut intempesta silet nox,\nsemper et obtenta densentur nocte tenebrae,\naut redit a nobis Aurora diemque reducit;\nnosque ubi primus equis Oriens adflavit anhelis,\nillic, sera rubens accendit lumina Vesper.\nHinc tempestates dubio praediscere caelo\npossumus, hinc messisque diem tempusque serendi,\net quando infidum remis inpellere marmor\nconveniat, quando armatas deducere classis,\naut tempestivam silvis evertere pinum.",231],["virgil-georgica","1.257","Nec frustra signorum obitus speculamur et ortus,\ntemporibusque parem diversis quattuor annum.\nFrigidus agricolam si quando continet imber,\nmulta, forent quae mox caelo properanda sereno,\nmaturare datur: durum procudit arator\nvomeris obtunsi dentem, cavat arbore lintres,\naut pecori signum aut numeros inpressit acervis.\nExacuunt alii vallos furcasque bicornis\natque Amerina parant lentae retinacula viti.\nNunc facilis rubea texatur fiscina virga,\nnunc torrete igni fruges, nunc frangite saxo.\nQuippe etiam festis quaedam exercere diebus\nfas et iura sinunt; rivos deducere nulla\nreligio vetuit, segeti praetendere saepem,\ninsidias avibus moliri, incendere vepres,\nbalantumque gregem fluvio mersare salubri.\nSaepe oleo tardi costas agitator aselli\nvilibus aut onerat pomis, lapidemque revertens\nincusum aut atrae massam picis urbe reportat.",257],["virgil-georgica","1.276","Ipsa dies alios alio dedit ordine Luna\nfelicis operum. Quintam fuge: pallidus Orcus\nEumenidesque satae; tum partu Terra nefando\nCoeumque Iapetumque creat saevumque Typhoea\net coniuratos caelum rescindere fratres.\nTer sunt conati inponere Pelio Ossam\nscilicet, atque Ossae frondosum involvere Olympum;\nter pater exstructos disiecit fulmine montis.\nSeptima post decimam felix et ponere vitem\net prensos domitare boves et licia telae\naddere: nona fugae melior, contraria furtis.",276],["virgil-georgica","1.287","Multa adeo gelida melius se nocte dedere,\naut cum sole novo terras inrorat Eous.\nNocte leves melius stipulae, nocte arida prata\ntondentur, noctes lentus non deficit humor.\nEt quidam seros hiberni ad luminis ignis\npervigilat ferroque faces inspicat acuto;\ninterea longum cantu solata laborem\narguto coniunx percurrit pectine telas,\naut dulcis musti Volcano decoquit humorem\net foliis undam trepidi despumat aeni.\nAt rubicunda Ceres medio succiditur aestu\net medio tostas aestu terit area fruges.\nNudus ara, sere nudus; hiems ignava colono.\nFrigoribus parto agricolae plerumque fruuntur\nmutuaque inter se laeti convivia curant.\nInvitat genialis hiems curasque resolvit,\nceu pressae cum iam portum tetigere carinae,\npuppibus et laeti nautae inposuere coronas.\nSed tamen et quernas glandes tum stringere tempus\net lauri bacas oleamque cruentaque myrta,\ntum gruibus pedicas et retia ponere cervis\nauritosque sequi lepores, tum figere dammas,\nstuppea torquentem Balearis verbera fundae,\ncum nix alta iacet, glaciem cum flumina trudunt.",287],["virgil-georgica","1.311","Quid tempestates autumni et sidera dicam,\natque, ubi iam breviorque dies et mollior aestas,\nquae vigilanda viris. vel cum ruit imbriferum ver,\nspicea iam campis cum messis inhorruit et cum\nfrumenta in viridi stipula lactentia turgent.\nSaepe ego, cum flavis messorem induceret arvis\nagricola et fragili iam stringeret hordea culmo,\nomnia ventorum concurrere proelia vidi,\nquae gravidam late segetem ab radicibus imis\nsublimem expulsam eruerent; ita turbine nigro\nferret hiems culmumque levem stipulasque volantis.\nSaepe etiam inmensum caelo venit agmen aquarum\net foedam glomerant tempestatem imbribus atris\ncollectae ex alto nubes; ruit arduus aether\net pluvia ingenti sata laeta boumque labores\ndiluit; inplentur fossae et cava flumina crescunt\ncum sonitu fervetque fretis spirantibus aequor.\nIpse pater media nimborum in nocte corusca\nfulmina molitur dextra; quo maxuma motu\nterra tremit; fugere ferae et mortalia corda\nper gentis humilis stravit pavor; ille flagranti\naut Athon aut Rhodopen aut alta Ceraunia telo\ndeicit; ingeminant austri et densissimus imber;\nnunc nemora ingenti vento, nunc litora plangunt.\nHoc metuens caeli menses et sidera serva,\nfrigida Saturni sese quo stella receptet,\nquos ignis caelo Cyllenius erret in orbis.\nIn primis venerare deos atque annua magnae\nsacra refer Cereri laetis operatus in herbis\nextremae sub casum hiemis, iam vere sereno.\nTum pingues agni et tum mollissima vina,\ntum somni dulces densaeque in montibus umbrae.\nCuncta tibi Cererem pubes agrestis adoret;\ncui tu lacte favos et miti dilue Baccho,\nterque novas circum felix eat hostia fruges,\nomnis quam chorus et socii comitentur ovantes,\net Cererem clamore vocent in tecta; neque ante\nfalcem maturis quisquam supponat aristis,\nquam Cereri torta redimitus tempora quercu\ndet motus incompositos et carmina dicat.",311],["virgil-georgica","1.351","Atque haec ut certis possemus discere signis,\naestusque pluviasque et agentis frigora ventos,\nipse Pater statuit, quid menstrua Luna moneret,\nquo signo caderent austri, quid saepe videntes\nagricolae propius stabulis armenta tenerent.\nContinuo ventis surgentibus aut freta ponti\nincipiunt agitata tumescere et aridus altis\nmontibus audiri fragor aut resonantia longe\nlitora misceri et nemorum increbrescere murmur.\nIam sibi tum a curvis male temperat unda carinis,\ncum medio celeres revolant ex aequore mergi\nclamoremque ferunt ad litora, cumque marinae\nin sicco ludunt fulicae notasque paludes\ndeserit atque altam supra volat ardea nubem.\nSaepe etiam stellas vento inpendente videbis\npraecipitis caelo labi noctisque per umbram\nflammarum longos a tergo albescere tractus;\nsaepe levem paleam et frondes volitare caducas\naut summa nantis in aqua colludere plumas.\nAt Boreae de parte trucis cum fulminat et cum\nEurique Zephyrique tonat domus: omnia plenis\nrura natant fossis atque omnis navita ponto\nhumida vela legit. Numquam inprudentibus imber\nobfuit: aut illum surgentem vallibus imis\naëriae fugere grues, aut bucula caelum\nsuspiciens patulis captavit naribus auras,\naut arguta lacus circumvolitavit hirundo\net veterem in limo ranae cecinere querelam.\nSaepius et tectis penetralibus extulit ova\nangustum formica terens iter et bibit ingens\narcus et e pastu decedens agmine magno\ncorvorum increpuit densis exercitus alis.\nIam variae pelagi volucres et quae Asia circum\ndulcibus in stagnis rimantur prata Caystri,\ncertatim largos umeris infundere rores:\nnunc caput obiectare fretis, nunc currere in undas\net studio incassum videas gestire lavandi.\nTum cornix plena pluviam vocat inproba voce\net sola in sicca secum spatiatur harena.\nNe nocturna quidem carpentes pensa puellae\nnescivere hiemem, testa cum ardente viderent\nscintillare oleum et putris concrescere fungos.",351],["virgil-georgica","1.393","Nec minus ex imbri soles et aperta serena\nprospicere et certis poteris cognoscere signis:\nnam neque tum stellis acies obtunsa videtur,\nnec fratris radiis obnoxia surgere Luna,\ntenuia nec lanae per caelum vellera ferri;\nnon tepidum ad solem pinnas in litore pandunt\ndilectae Thetidi alcyones, non ore solutos\ninmundi meminere sues iactare maniplos.\nAt nebulae magis ima petunt campoque recumbunt,\nsolis et occasum servans de culmine summo\nnequiquam seros exercet noctua cantus.\nAdparet liquido sublimis in aëre Nisus\net pro purpureo poenas dat Scylla capillo:\nquacumque illa levem fugiens secat aethera pinnis,\necce inimicus, atrox, magno stridore per auras\ninsequitur Nisus; qua se fert Nisus ad auras,\nilla levem fugiens raptim secat aethera pinnis\nTum liquidas corvi presso ter gutture voces\naut quater ingeminant, et saepe cubilibus altis\nnescio qua praeter solitum dulcedine laeti\ninter se in foliis strepitant; iuvat imbribus actis\nprogeniem parvam dulcisque revisere nidos;\nhaud equidem credo, quia sit divinitus illis\ningenium aut rerum fato prudentia maior;\nverum ubi tempestas et caeli mobilis humor\nmutavere vias et Iuppiter uvidus austris\ndenset, erant quae rara modo, et, quae densa, relaxat,\nvertuntur species animorum et pectora motus\nnunc alios, alios, dum nubila ventus agebat,\nconcipiunt: hinc ille avium concentus in agris\net laetae pecudes et ovantes gutture corvi.",393],["virgil-georgica","1.424","Si vero solem ad rapidum lunasque sequentis\nordine respicies, numquam te crastina fallet\nhora neque insidiis noctis capiere serenae.\nLuna, revertentis cum primum colligit ignis,\nsi nigrum obscuro conprenderit aera cornu,\nmaxumus agricolis pelagoque parabitur imber;\nat si virgineum suffuderit ore ruborem,\nventus erit; vento semper rubet aurea Phoebe.\nSin ortu quarto, namque is certissimus auctor,\npura neque obtunsis per caelum cornibus ibit,\ntotus et ille dies et qui nascentur ab illo\nexactum ad mensem pluvia ventisque carebunt,\nvotaque servati solvent in litore nautae\nGlauco et Panopeae et Inoo Melicertae.\nSol quoque et exoriens et cum se condet in undas\nsigna dabit; solem certissima signa sequuntur,\net quae mane refert et quae surgentibus astris.\nIlle ubi nascentem maculis variaverit ortum\nconditus in nubem medioque refugerit orbe,\nsuspecti tibi sint imbres; namque urget ab alto\narboribusque satisque Notus pecorique sinister.\nAut ubi sub lucem densa inter nubila sese\ndiversi rumpent radii aut ubi pallida surget\nTithoni croceum linquens Aurora cubile,\nheu male tum mitis defendet pampinus uvas:\ntam multa in tectis crepitans salit horrida grando.\nHoc etiam, emenso cum iam decedit Olympo,\nprofuerit meminisse magis; nam saepe videmus\nipsius in voltu varios errare colores:\ncaeruleus pluviam denuntiat, igneus Euros;\nsin maculae incipient rutilo inmiscerier igni,\nomnia tum pariter vento nimbisque videbis\nfervere. Non illa quisquam me nocte per altum\nire, neque a terra moneat convellere funem.\nAt si, cum referetque diem condetque relatum,\nlucidus orbis erit, frustra terrebere nimbis\net claro silvas cernes Aquilone moveri.\nDenique quid vesper serus vehat, unde serenas\nventus agat nubes, quid cogitet humidus Auster,\nsol tibi signa dabit. Solem quis dicere falsum\naudeat. Ille etiam caecos instare tumultus\nsaepe monet fraudemque et operta tumescere bella.",424],["virgil-georgica","1.466","Ille etiam exstincto miseratus Caesare Romam,\ncum caput obscura nitidum ferrugine texit\ninpiaque aeternam timuerunt saecula noctem.\nTempore quamquam illo tellus quoque et aequora ponti\nobscenaeque canes inportunaeque volucres\nsigna dabant. Quotiens Cyclopum effervere in agros\nvidimus undantem ruptis fornacibus Aetnam\nflammarumque globos liquefactaque volvere saxa!\nArmorum sonitum toto Germania caelo\naudiit, insolitis tremuerunt motibus Alpes.\nVox quoque per lucos volgo exaudita silentis\ningens et simulacra modis pallentia miris\nvisa sub obscurum noctis, pecudesque locutae,\ninfandum! sistunt amnes terraeque dehiscunt\net maestum inlacrimat templis ebur aeraque sudant.\nProluit insano contorquens vertice silvas\nfluviorum rex Eridanus camposque per omnis\ncum stabulis armenta tulit. Nec tempore eodem\ntristibus aut extis fibrae adparere minaces\naut puteis manare cruor cessavit et altae\nper noctem resonare lupis ululantibus urbes.\nNon alias caelo ceciderunt plura sereno\nfulgura nec diri totiens arsere cometae.\nergo inter sese paribus concurrere telis\nRomanas acies iterum videre Philippi;\nnec fuit indignum superis, bis sanguine nostro\nEmathiam et latos Haemi pinguescere campos.\nScilicet et tempus veniet, cum finibus illis\nagricola incurvo terram molitus aratro\nexesa inveniet scabra robigine pila\naut gravibus rastris galeas pulsabit inanis\ngrandiaque effossis mirabitur ossa sepulchris.\nDi patrii, Indigetes, et Romule Vestaque mater,\nquae Tuscum Tiberim et Romana Palatia servas,\nhunc saltem everso iuvenem succurrere saeclo\nne prohibete! Satis iam pridem sanguine nostro\nLaomedonteae luimus periuria Troiae;\niam pridem nobis caeli te regia, Caesar,\ninvidet atque hominum queritur curare triumphos;\nquippe ubi fas versum atque nefas: tot bella per orbem,\ntam multae scelerum facies; non ullus aratro\ndignus honos, squalent abductis arva colonis\net curvae rigidum falces conflantur in ensem.\nHinc movet Euphrates, illinc Germania bellum;\nvicinae ruptis inter se legibus urbes\narma ferunt; saevit toto Mars inpius orbe;\nut cum carceribus sese effudere quadrigae,\naddunt in spatia et frustra retinacula tendens\nfertur equis auriga neque audit currus habenas.",466],["virgil-georgica","2.1","Hactenus arvorum cultus et sidera caeli,\nnunc te, Bacche, canam, nec non silvestria tecum\nvirgulta et prolem tarde crescentis olivae.\nHuc, pater o Lenaee—tuis hic omnia plena\nmuneribus, tibi pampineo gravidus autumno\nfloret ager, spumat plenis vindemia labris—\nhuc, pater o Lenaee, veni nudataque musto\ntingue novo mecum direptis crura cothurnis.",1],["virgil-georgica","2.9","Principio arboribus varia est natura creandis.\nnamque aliae nullis hominum cogentibus ipsae\nsponte sua veniunt camposque et flumina late\ncurva tenent, ut molle siler lentaeque genestae,\npopulus et glauca canentia fronde salicta;\npars autem posito surgunt de semine, ut altae\ncastaneae nemorumque Iovi quae maxima frondet\naesculus atque habitae Grais oracula quercus.\nPullulat ab radice aliis densissima silva,\nut cerasis ulmisque; etiam Parnasia laurus\nparva sub ingenti matris se subicit umbra.\nHos natura modos primum dedit, his genus omne\nsilvarum fruticumque viret nemorumque sacrorum.\nSunt aliae, quas ipse via sibi repperit usus.\nHic plantas tenero abscindens de corpore matrum\ndeposuit sulcis, hic stirpes obruit arvo\nquadrifidasque sudes et acuto robore vallos;\nsilvarumque aliae pressos propaginis arcus\nexspectant et viva sua plantaria terra;\nnil radicis egent aliae summumque putator\nhaud dubitat terrae referens mandare cacumen.\nQuin et caudicibus sectis—mirabile dictu—\ntruditur e sicco radix oleagina ligno.\nEt saepe alterius ramos inpune videmus\nvertere in alterius mutatamque insita mala\nferre pirum et prunis lapidosa rubescere corna.",9],["virgil-georgica","2.35","Quare agite o proprios generatim discite cultus,\nagricolae, fructusque feros mollite colendo,\nneu segnes iaceant terrae. Iuvat Ismara Baccho\nconserere atque olea magnum vestire Taburnum.\nTuque ades inceptumque una decurre laborem,\nO decus, o famae merito pars maxima nostrae,\nMaecenas, pelagoque volans da vela patenti;\nnon ego cuncta meis amplecti versibus opto,\nnon, mihi si linguae centum sint oraque centum,\nferrea vox; ades et primi lege litoris oram.\nIn manibus terrae; non hic te carmine ficto\natque per ambages et longa exorsa tenebo.",35],["virgil-georgica","2.47","Sponte sua quae se tollunt in luminis oras,\ninfecunda quidem, sed laeta et fortia surgunt;\nquippe solo natura subest. Tamen haec quoque, si quis\ninserat aut scrobibus mandet mutata subactis,\nexuerint silvestrem animum cultuque frequenti\nin quascumque voles artis haud tarda sequentur.\nNec non et sterilis, quae stirpibus exit ab imis,\nhoc faciat, vacuos si sit digesta per agros;\nnunc altae frondes et rami matris opacant\ncrescentique adimunt fetus uruntque ferentem.\nIam quae seminibus iactis se sustulit arbos\ntarda venit seris factura nepotibus umbram,\npomaque degenerant sucos oblita priores\net turpis avibus praedam fert uva racemos.\nScilicet omnibus est labor inpendendus et omnes\ncogendae in sulcum ac multa mercede domandae.\nSed truncis oleae melius, propagine vites\nrespondent, solido Paphiae de robore myrtus;\nplantis et durae coryli nascuntur et ingens\nfraxinus Herculeaeque arbos umbrosa coronae\nChaoniique patris glandes, etiam ardua palma\nnascitur et casus abies visura marinos.\nInseritur vero et fetu nucis arbutus horrida,\net steriles platani malos gessere valentis;\ncastaneae fagus, ornusque incanuit albo\nflore piri glandemque sues fregere sub ulmis.",47],["virgil-georgica","2.73","Nec modus inserere atque oculos inponere simplex.\nNam qua se medio trudunt de cortice gemmae\net tenuis rumpunt tunicas, angustus in ipso\nfit nodo sinus: huc aliena ex arbore germen\nincludunt udoque docent inolescere libro.\nAut rursum enodes trunci resecantur et alte\nfinditur in solidum cuneis via, deinde feraces\nplantae inmittuntur: nec longum tempus, et ingens\nexsilit ad caelum ramis felicibus arbos\nmiraturque novas frondes et non sua poma.",73],["virgil-georgica","2.83","Praeterea genus haud unum nec fortibus ulmis\nnec salici lotoque neque Idaeis cyparissis,\nnec pingues unam in faciem nascuntur olivae,\norchades et radii et amara pausia baca\npomaque et Alcinoi silvae, nec surculus idem\nCrustumiis Syriisque piris gravibusque volemis.\nNon eadem arboribus pendet vindemia nostris,\nquam Methymnaeo carpit de palmite Lesbos;\nsunt Thasiae vites, sunt et Mareotides albae,\npinguibus hae terris habiles, levioribus illae,\net passo Psithia utilior tenuisque Lageos\ntemptatura pedes olim vincturaque linguam,\npurpureae preciaeque, et quo te carmine dicam,\nRhaetica? Nec cellis ideo contende Falernis.\nSunt et Amineae vites, firmissima vina,\nTmolius adsurgit quibus et rex ipse Phanaeus;\nArgitisque minor, cui non certaverit ulla\naut tantum fluere aut totidem durare per annos.\nNon ego te, Dis et mensis accepta secundis,\ntransierim, Rhodia, et tumidis, Bumaste, racemis.\nSed neque quam multae species nec nomina quae sint,\nest numerus; neque enim numero conprendere refert;\nquem qui scire velit, Libyci velit aequoris idem\ndiscere quam multae Zephyro turbentur harenae,\naut ubi navigiis violentior incidit Eurus,\nnosse, quot Ionii veniant ad litora fluctus.",83],["virgil-georgica","2.109","Nec vero terrae ferre omnes omnia possunt.\nfluminibus salices crassisque paludibus alni\nnascuntur, steriles saxosis montibus orni;\nlitora myrtetis laetissima; denique apertos\nBacchus amat collis, aquilonem et frigora taxi.\nAspice et extremis domitum cultoribus orbem\nEoasque domos Arabum pictosque Gelonos:\ndivisae arboribus patriae. Sola India nigrum\nfert ebenum, solis est turea virga Sabaeis.\nQuid tibi odorato referam sudantia ligno\nbalsamaque et bacas semper frondentis acanthi?\nQuid nemora Aethiopum molli canentia lana,\nvelleraque ut foliis depectant tenuia Seres;\naut quos Oceano propior gerit India lucos,\nextremi sinus orbis, ubi aera vincere summum\narboris haud ullae iactu potuere sagittae?\nEt gens illa quidem sumptis non tarda pharetris.\nMedia fert tristis sucos tardumque saporem\nfelicis mali, quo non praesentius ullum,\npocula si quando saevae infecere novercae,\nmiscueruntque herbas et non innoxia verba,\nauxilium venit ac membris agit atra venena.\nIpsa ingens arbos faciemque simillima lauro;\net, si non alium late iactaret odorem,\nlaurus erat; folia haud ullis labentia ventis;\nflos ad prima tenax; animas et olentia Medi\nora fovent illo et senibus medicantur anhelis.",109],["virgil-georgica","2.136","sed neque Medorum, silvae ditissima, terra,\nnec pulcher Ganges atque auro turbidus Hermus\nlaudibus Italiae certent, non Bactra neque Indi\ntotaque turiferis Panchaia pinguis harenis.\nHaec loca non tauri spirantes naribus ignem\ninvertere satis inmanis dentibus hydri\nnec galeis densisque virum seges horruit hastis;\nsed gravidae fruges et Bacchi Massicus humor\ninplevere; tenent oleae armentaque laeta.\nHinc bellator equus campo sese arduus infert;\nhinc albi, Clitumne, greges et maxima taurus\nvictima, saepe tuo perfusi flumine sacro,\nRomanos ad templa deum duxere triumphos.\nHic ver adsiduum atque alienis mensibus aestas\nbis gravidae pecudes, bis pomis utilis arbos.\nAt rabidae tigres absunt et saeva leonum\nsemina nec miseros fallunt aconita legentis\nnec rapit inmensos orbis per humum neque tanto\nsquameus in spiram tractu se colligit anguis.\nAdde tot egregias urbes operumque laborem,\ntot congesta manu praeruptis oppida saxis\nfluminaque antiquos subter labentia muros.\nAn mare, quod supra, memorem, quodque adluit infra\nanne lacus tantos? Te, Lari maxume, teque,\nfluctibus et fremitu adsurgens Benace marino\nan memorem portus Lucrinoque addita claustra\natque indignatum magnis stridoribus aequor\nIulia qua ponto longe sonat unda refuso\nTyrrhenusque fretis inmittitur aestus Avernis?\nHaec eadem argenti rivos aerisque metalla\nostendit venis atque auro plurima fluxit.\nHaec genus acre virum, Marsos pubemque Sabellam\nadsuetumque malo Ligurem Volscosque verutos\nextulit, haec Decios, Marios, magnosque Camillos,\nScipiadas duros bello et te, maxume Caesar,\nqui nunc extremis Asiae iam victor in oris\ninbellem avertis Romanis arcibus Indum.\nSalve, magna parens frugum, Saturnia tellus,\nmagna virum; tibi res antiquae laudis et artem\ningredior, sanctos ausus recludere fontis,\nAscraeumque cano Romana per oppida carmen.",136],["virgil-georgica","2.177","Nunc locus arvorum ingeniis: quae robora cuique,\nquis color et quae sit rebus natura ferendis.\nDifficiles primum terrae collesque maligni,\ntenuis ubi argilla et dumosis calculus arvis,\nPalladia gaudent silva vivacis olivae.\nIndicio est tractu surgens oleaster eodem\nplurimus et strati bacis silvestribus agri.\nAt quae pinguis humus dulcique uligine laeta,\nquique frequens herbis et fertilis ubere campus—\nqualem saepe cava montis convalle solemus\ndespicere; huc summis liquuntur rupibus amnes\nfelicemque trahunt limum—quique editus austro\net filicem curvis invisam pascit aratris:\nhic tibi praevalidas olim multoque fluentis\nsufficiet Baccho vitis, hic fertilis uvae,\nhic laticis, qualem pateris libamus et auro,\ninflavit cum pinguis ebur Tyrrhenus ad aras,\nlancibus et pandis fumantia reddimus exta.\nSin armenta magis studium vitulosque tueri\naut ovium fetum aut urentis culta capellas,\nsaltus et saturi petito longinqua Tarenti\net qualem infelix amisit Mantua campum,\npascentem niveos herboso flumine cycnos;\nnon liquidi gregibus fontes, non gramina deerunt;\net, quantum longis carpent armenta diebus,\nexigua tantum gelidus ros nocte reponet.\nNigra fere et presso pinguis sub vomere terra\net cui putre solum,—namque hoc imitamur arando—\noptima frumentis; non ullo ex aequore cernes\nplura domum tardis decedere plaustra iuvencis;\naut unde iratus silvam devexit arator\net nemora evertit multos ignava per annos\nantiquasque domos avium cum stirpibus imis\neruit; illae altum nidis petiere relictis,\nat rudis enituit inpulso vomere campus.\nNam ieiuna quidem clivosi glarea ruris\nvix humilis apibus casias roremque ministrat;\net tophus scaber et nigris exesa chelydris\ncreta negant alios aeque serpentibus agros\ndulcem ferre cibum et curvas praebere latebras.\nQuae tenuem exhalat nebulam fumosque volucris\net bibit humorem et, cum volt, ex se ipsa remittit\nquaeque suo semper viridi se gramine vestit\nnec scabie et salsa laedit robigine ferrum:\nilla tibi laetis intexet vitibus ulmos,\nilla ferax oleo est, illam experiere colendo\net facilem pecori et patientem vomeris unci.\nTalem dives arat Capua et vicina Vesevo\nora iugo et vacuis Clanius non aequus Acerris.",177],["virgil-georgica","2.226","Nunc, quo quamque modo possis cognoscere, dicam.\nRara sit an supra morem si densa requires—\naltera frumentis quoniam favet, altera Baccho,\ndensa magis Cereri, rarissima quaeque Lyaeo—\nante locum capies oculis alteque iubebis\nin solido puteum demitti omnemque repones\nrursus humum et pedibus summas aequabis harenas.\nSi deerunt, rarum pecorique et vitibus almis\naptius uber erit; sin in sua posse negabunt\nire loca et scrobibus superabit terra repletis,\nspissus ager; glaebas cunctantis crassaque terga\nexspecta et validis terram proscinde iuvencis.\nSalsa autem tellus et quae perhibetur amara,\nfrugibus infelix—ea nec mansuescit arando\nnec Baccho genus aut pomis sua nomina servat—\ntale dabit specimen: tu spisso vimine qualos\ncolaque prelorum fumosis deripe tectis;\nhuc ager ille malus dulcesque a fontibus undae\nad plenum calcentur; aqua eluctabitur omnis\nscilicet, et grandes ibunt per vimina guttae;\nat sapor indicium faciet manifestus et ora\ntristia temptantum sensu torquebit amaro.\nPinguis item quae sit tellus, hoc denique pacto\ndiscimus: haud umquam manibus iactata fatiscit,\nsed picis in morem ad digitos lentescit habendo.\nHumida maiores herbas alit, ipsaque iusto\nlaetior. Ah nimium ne sit mihi fertilis illa\nnec se praevalidam primis ostendat aristis!\nQuae gravis est, ipso tacitam se pondere prodit,\nquaeque levis. Promptum est oculis praediscere nigram,\net quis cui color. At sceleratum exquirere frigus\ndifficile est: piceae tantum taxique nocentes\ninterdum aut hederae pandunt vestigia nigrae.",226],["virgil-georgica","2.259","his animadversis terram multo ante memento\nexcoquere et magnos scrobibus concidere montis,\nante supinatas aquiloni ostendere glaebas,\nquam laetum infodias vitis genus. Optima putri\narva solo: id venti curant gelidaeque pruinae\net labefacta movens robustus iugera fossor.\nAc si quos haud ulla viros vigilantia fugit,\nante locum similem exquirunt, ubi prima paretur\narboribus seges et quo mox digesta feratur,\nmutatam ignorent subito ne semina matrem.\nQuin etiam caeli regionem in cortice signant,\nut, quo quaeque modo steterit, qua parte calores\nAustrinos tulerit, quae terga obverterit axi,\nrestituant: adeo in teneris consuescere multum est.\nCollibus an plano melius sit ponere vitem,\nquaere prius. Si pinguis agros metabere campi,\ndensa sere; in denso non segnior ubere Bacchus;\nsin tumulis adclive solum collisque supinos,\nindulge ordinibus, nec setius omnis in unguem\narboribus positis secto via limite quadret.\nUt saepe ingenti bello cum longa cohortis\nexplicuit legio et campo stetit agmen aperto,\ndirectaeque acies, ac late fluctuat omnis\naere renidenti tellus, necdum horrida miscent\nproelia, sed dubius mediis Mars errat in armis:\nomnia sint paribus numeris dimensa viarum;\nnon animum modo uti pascat prospectus inanem,\nsed quia non aliter viris dabit omnibus aequas\nterra neque in vacuum poterunt se extendere rami.",259],["virgil-georgica","2.288","Forsitan et scrobibus quae sint fastigia quaeras.\nausim vel tenui vitem committere sulco.\nAltior ac penitus terrae defigitur arbos,\naesculus in primis, quae quantum vertice ad auras\naetherias, tantum radice in Tartara tendit.\nErgo non hiemes illam, non flabra neque imbres\nconvellunt; inmota manet, multosque nepotes,\nmulta virum volvens durando saecula vincit.\nTum fortis late ramos et bracchia pandens\nhuc illuc, media ipsa ingentem sustinet umbram.",288],["virgil-georgica","2.298","Neve tibi ad solem vergant vineta cadentem,\nNeve inter vitis corylum sere, neve flagella\nsumma pete aut summa defringe ex arbore plantas\ntantus amor terrae—neu ferro laede retunso\nsemina, neve oleae silvestris insere truncos:\nnam saepe incautis pastoribus excidit ignis,\nqui furtim pingui primum sub cortice tectus\nrobora conprendit frondesque elapsus in altas\ningentem caelo sonitum dedit; inde secutus\nper ramos victor perque alta cacumina regnat\net totum involvit flammis nemus et ruit atram\nad caelum picea crassus caligine nubem,\npraesertim si tempestas a vertice silvis\nincubuit glomeratque ferens incendia ventus.\nHoc ubi, non a stirpe valent caesaeque reverti\npossunt atque ima similes revirescere terra;\ninfelix superat foliis oleaster amaris.",298],["virgil-georgica","2.315","Nec tibi tam prudens quisquam persuadeat auctor\ntellurem Borea rigidam spirante movere.\nRura gelu tum claudit hiems nec semine iacto\nconcretam patitur radicem adfigere terrae.\nOptima vinetis satio, cum vere rubenti\ncandida venit avis longis invisa colubris,\nprima vel autumni sub frigora, cum rapidus Sol\nnondum hiemem contingit equis, iam praeterit aestas.\nVer adeo frondi nemorum, ver utile silvis;\nvere tument terrae et genitalia semina poscunt.\nTum pater omnipotens fecundis imbribus Aether\nconiugis in gremium laetae descendit et omnis\nmagnus alit magno commixtus corpore fetus.\nAvia tum resonant avibus virgulta canoris\net Venerem certis repetunt armenta diebus;\nparturit almus ager Zephyrique tepentibus auris\nlaxant arva sinus; superat tener omnibus humor;\ninque novos soles audent se germina tuto\ncredere, nec metuit surgentis pampinus austros\naut actum caelo magnis aquilonibus imbrem,\nsed trudit gemmas et frondes explicat omnis.\nNon alios prima crescentis origine mundi\ninluxisse dies aliumve habuisse tenorem\ncrediderim: ver illud erat, ver magnus agebat\norbis et hibernis parcebant flatibus Euri,\ncum primae lucem pecudes hausere virumque\nterrea progenies duris caput extulit arvis,\ninmissaeque ferae silvis et sidera caelo.\nNec res hunc tenerae possent perferre laborem,\nsi non tanta quies iret frigusque caloremque\ninter, et exciperet caeli indulgentia terras.",315],["virgil-georgica","2.346","Quod superest, quaecumque premes virgulta per agros,\nsparge fimo pingui et multa memor occule terra,\naut lapidem bibulum aut squalentis infode conchas;\ninter enim labentur aquae tenuisque subibit\nhalitus atque animos tollent sata; iamque reperti,\nqui saxo super atque ingentis pondere testae\nurgerent; hoc effusos munimen ad imbris,\nhoc, ubi hiulca siti findit canis aestifer arva.",346],["virgil-georgica","2.354","Seminibus positis superest diducere terram\nsaepius ad capita et duros iactare bidentis,\naut presso exercere solum sub vomere et ipsa\nflectere luctantis inter vineta iuvencos;\ntum levis calamos et rasae hastilia virgae\nfraxineasque aptare sudes furcasque valentis,\nviribus eniti quarum et contemnere ventos\nadsuescant summasque sequi tabulata per ulmos.",354],["virgil-georgica","2.362","Ac dum prima novis adolescit frondibus aetas,\nparcendum teneris, et dum se laetus ad auras\npalmes agit laxis per purum inmissus habenis,\nipsa acie nondum falcis temptanda, sed uncis\ncarpendae manibus frondes interque legendae.\nInde ubi iam validis amplexae stirpibus ulmos\nexierint, tum stringe comas, tum bracchia tonde—\nante reformidant ferrum—tum denique dura\nexerce imperia et ramos conpesce fluentis.",362],["virgil-georgica","2.371","Texendae saepes etiam et pecus omne tenendum,\npraecipue dum frons tenera inprudensque laborum;\ncui super indignas hiemes solemque potentem\nsilvestres uri adsidue capreaeque sequaces\ninludunt, pascuntur oves avidaeque iuvencae.\nFrigora nec tantum cana concreta pruina\naut gravis incumbens scopulis arentibus aestas,\nquantum illi nocuere greges durique venenum\ndentis et admorso signata in stirpe cicatrix.\nNon aliam ob culpam Baccho caper omnibus aris\ncaeditur et veteres ineunt proscaenia ludi\npraemiaque ingeniis pagos et compita circum\nthesidae posuere atque inter pocula laeti\nmollibus in pratis unctos saluere per utres.\nNec non Ausonii, Troia gens missa, coloni\nversibus incomptis ludunt risuque soluto\noraque corticibus sumunt horrenda cavatis\net te, Bacche, vocant per carmina laeta tibique\noscilla ex alta suspendunt mollia pinu.\nHinc omnis largo pubescit vinea fetu,\nconplentur vallesque cavae saltusque profundi,\net quocumque deus circum caput egit honestum.\nErgo rite suum Baccho dicemus honorem\ncarminibus patriis lancesque et liba feremus\net ductus cornu stabit sacer hircus ad aram\npinguiaque in veribus torrebimus exta colurnis.",371],["virgil-georgica","2.397","Est etiam ille labor curandis vitibus alter,\ncui numquam exhausti satis est: namque omne quot annis\nterque quaterque solum scindendum glebaque versis\naeternum frangenda bidentibus, omne levandum\nfronde nemus. Redit agricolis labor actus in orbem\natque in se sua per vestigia volvitur annus.\nAc iam olim, seras posuit cum vinea frondes,\nfrigidus et silvis aquilo decussit honorem,\niam tum acer curas venientem extendit in annum\nrusticus et curvo Saturni dente relictam\npersequitur vitem attondens fingitque putando.\nPrimus humum fodito, primus devecta cremato\nsarmenta et vallos primus sub tecta referto;\npostremus metito. Bis vitibus ingruit umbra,\nbis segetem densis obducunt sentibus herbae;\ndurus uterque labor: laudato ingentia rura,\nexiguum colito. Nec non etiam aspera rusci\nvimina per silvam et ripis fluvialis arundo\ncaeditur, incultique exercet cura salicti.\nIam vinctae vites, iam falcem arbusta reponunt,\niam canit effectos extremus vinitor antes:\nsollicitanda tamen tellus pulvisque movendus\net iam maturis metuendus Iuppiter uvis.",397],["virgil-georgica","2.420","Contra non ulla est oleis cultura; neque illae\nprocurvam exspectant falcem rastrosque tenacis,\ncum semel haeserunt arvis aurasque tulerunt;\nipsa satis tellus, cum dente recluditur unco,\nsufficit humorem et gravidas, cum vomere, fruges.\nHoc pinguem et placitam Paci nutritor olivam.",420],["virgil-georgica","2.426","Poma quoque, ut primum truncos sensere valentis\net viris habuere suas, ad sidera raptim\nvi propria nituntur opisque haud indiga nostrae.\nNec minus interea fetu nemus omne gravescit\nsanguineisque inculta rubent aviaria bacis.\nTondentur cytisi, taedas silva alta ministrat,\npascunturque ignes nocturni et lumina fundunt.\nEt dubitant homines serere atque inpendere curam\nquid maiora sequar?—salices humilesque genestae\naut illae pecori frondem aut pastoribus umbram\nSufficiunt saepemque satis et pabula melli—\net iuvat undantem buxo spectare Cytorum\nnaryciaeque picis lucos, iuvat arva videre\nnon rastris, hominum non ulli obnoxia curae.\nIpsae Caucasio steriles in vertice silvae,\nquas animosi Euri adsidue franguntque feruntque,\ndant alios aliae fetus, dant utile lignum\nnavigiis pinus, domibus cedrumque cupressosque.\nHinc radios trivere rotis, hinc tympana plaustris\nagricolae et pandas ratibus posuere carinas,\nviminibus salices fecundae, frondibus ulmi,\nat myrtus validis hastilibus et bona bello\ncornus, Ituraeos taxi torquentur in arcus.\nNec tiliae leves aut torno rasile buxum\nnon formam accipiunt ferroque cavantur acuto.\nNec non et torrentem undam levis innatat alnus,\nmissa Pado; nec non et apes examina condunt\ncorticibusque cavis vitiosaeque ilicis alvo.\nQuid memorandum aeque Baccheia dona tulerunt\nBacchus et ad culpam causas dedit; ille furentis\ncentauros leto domuit, Rhoetumque Pholumque\net magno Hylaeum Lapithis cratere minantem.",426],["virgil-georgica","2.458","O fortunatos nimium, sua si bona norint,\nagricolas! quibus ipsa procul discordibus armis\nfundit humo facilem victum iustissima tellus.\nSi non ingentem foribus domus alta superbis\nmane salutantum totis vomit aedibus undam,\nnec varios inhiant pulchra testudine postis\ninlusasque auro vestes Ephyreiaque aera,\nalba neque Assyrio fucatur lana veneno\nnec casia liquidi corrumpitur usus olivi:\nat secura quies et nescia fallere vita,\ndives opum variarum, at latis otia fundis—\nspeluncae vivique lacus et frigida Tempe\nmugitusque boum mollesque sub arbore somni—\nnon absunt; illic saltus ac lustra ferarum\net patiens operum exiguoque adsueta iuventus,\nsacra deum sanctique patres; extrema per illos\niustitia excedens terris vestigia fecit.",458],["virgil-georgica","2.475","Me vero primum dulces ante omnia Musae,\nquarum sacra fero ingenti percussus amore,\naccipiant caelique vias et sidera monstrent,\ndefectus solis varios lunaeque labores;\nunde tremor terris, qua vi maria alta tumescant\nobicibus ruptis rursusque in se ipsa residant,\nquid tantum Oceano properent se tinguere soles\nhiberni, vel quae tardis mora noctibus obstet.\nSin, has ne possim naturae accedere partis,\nfrigidus obstiterit circum praecordia sanguis:\nrura mihi et rigui placeant in vallibus amnes,\nflumina amem silvasque inglorius. O ubi campi\nSpercheosque et virginibus bacchata Lacaenis\nTaygeta! O, qui me gelidis convallibus Haemi\nsistat et ingenti ramorum protegat umbra!\nFelix, qui potuit rerum cognoscere causas,\natque metus omnis et inexorabile fatum\nsubiecit pedibus strepitumque Acherontis avari.\nFortunatus et ille, deos qui novit agrestis,\npanaque Silvanumque senem Nymphasque sorores:\nillum non populi fasces, non purpura regum\nflexit et infidos agitans discordia fratres\naut coniurato descendens Dacus ab Histro,\nnon res Romanae perituraque regna; neque ille\naut doluit miserans inopem aut invidit habenti\nquos rami fructus, quos ipsa volentia rura\nsponte tulere sua, carpsit; nec ferrea iura\ninsanumque forum aut populi tabularia vidit.\nsollicitant alii remis freta caeca ruuntque\nin ferrum, penetrant aulas et limina regum;\nhic petit excidiis urbem miserosque Penatis,\nut gemma bibat et Sarrano dormiat ostro;\ncondit opes alius defossoque incubat auro;\nhic stupet attonitus rostris; hunc plausus hiantem\nper cuneos—geminatus enim plebisque patrumque—\ncorripuit; gaudent perfusi sanguine fratrum,\nexsilioque domos et dulcia limina mutant\natque alio patriam quaerunt sub sole iacentem.\nAgricola incurvo terram dimovit aratro:\nhinc anni labor, hinc patriam parvosque nepotes\nsustinet, hinc armenta boum meritosque iuvencos.\nNec requies, quin aut pomis exuberet annus\naut fetu pecorum aut cerealis mergite culmi,\nproventuque oneret sulcos atque horrea vincat.",475],["virgil-georgica","2.519","Venit hiems: teritur Sicyonia baca trapetis,\nglande sues laeti redeunt, dant arbuta silvae;\net varios ponit fetus autumnus et alte\nmitis in apricis coquitur vindemia saxis.\nInterea dulces pendent circum oscula nati,\ncasta pudicitiam servat domus, ubera vaccae\nlactea demittunt pinguesque in gramine laeto\ninter se adversis luctantur cornibus haedi.\nIpse dies agitat festos fususque per herbam,\nignis ubi in medio et socii cratera coronant,\nte libans, Lenaee, vocat pecorisque magistris\nvelocis iaculi certamina ponit in ulmo,\ncorporaque agresti nudant praedura palaestrae.\nHanc olim veteres vitam coluere Sabini,\nhanc Remus et frater, sic fortis Etruria crevit\nscilicet et rerum facta est pulcherrima Roma,\nseptemque una sibi muro circumdedit arces.\nAnte etiam sceptrum Dictaei regis et ante\ninpia quam caesis gens est epulata iuvencis,\naureus hanc vitam in terris Saturnus agebat;\nnecdum etiam audierant inflari classica, necdum\ninpositos duris crepitare incudibus enses.",519],["virgil-georgica","2.541","Sed nos inmensum spatiis confecimus aequor,\net iam tempus equum fumantia solvere colla.",541],["virgil-georgica","3.1","Te quoque, magna Pales, et te memorande canemus\npastor ab Amphryso, vos, silvae amnesque Lycaei.\nCetera, quae vacuas tenuissent carmine mentes,\nomnia iam volgata: quis aut Eurysthea durum\naut inlaudati nescit Busiridis aras?\nCui non dictus Hylas puer et Latonia Delos\nHippodameque umeroque Pelops insignis eburno,\nacer equis? Temptanda via est, qua me quoque possim\ntollere humo victorque virum volitare per ora.\nPrimus ego in patriam mecum, modo vita supersit,\nAonio rediens deducam vertice Musas;\nprimus Idumaeas referam tibi, Mantua, palmas,\net viridi in campo templum de marmore ponam\npropter aquam. Tardis ingens ubi flexibus errat\nMincius et tenera praetexit arundine ripas.\nIn medio mihi Caesar erit templumque tenebit:\nilli victor ego et Tyrio conspectus in ostro\ncentum quadriiugos agitabo ad flumina currus.\nCuncta mihi Alpheum linquens lucosque Molorchi\ncursibus et crudo decernet Graecia caestu.\nIpse caput tonsae foliis ornatus olivae\ndona feram. Iam nunc sollemnis ducere pompas\nad delubra iuvat caesosque videre iuvencos,\nvel scaena ut versis discedat frontibus utque\npurpurea intexti tollant aulaea Britanni.\nIn foribus pugnam ex auro solidoque elephanto\nGangaridum faciam victorisque arma Quirini,\natque hic undantem bello magnumque fluentem\nNilum ac navali surgentis aere columnas.\nAddam urbes Asiae domitas pulsumque Niphaten\nfidentemque fuga Parthum versisque sagittis,\net duo rapta manu diverso ex hoste tropaea\nbisque triumphatas utroque ab litore gentes.\nStabunt et Parii lapides, spirantia signa,\nAssaraci proles demissaeque ab Iove gentis\nnomina, Trosque parens et Troiae Cynthius auctor.\nInvidia infelix Furias amnemque severum\nCocyti metuet tortosque Ixionis anguis\nimmanemque rotam et non exsuperabile saxum.\nInterea Dryadum silvas saltusque sequamur\nintactos, tua, Maecenas, haud mollia iussa.\nTe sine nil altum mens incohat; en age segnis\nrumpe moras; vocat ingenti clamore Cithaeron\nTaygetique canes domitrixque Epidaurus equorum\net vox adsensu nemorum ingeminata remugit.\nMox tamen ardentis accingar dicere pugnas\nCaesaris et nomen fama tot ferre per annos,\nTithoni prima quot abest ab origine Caesar.",1],["virgil-georgica","3.49","Seu quis Olympiacae miratus praemia palmae\npascit equos seu quis fortis ad aratra iuvencos,\ncorpora praecipue matrum legat. Optuma torvae\nforma bovis, cui turpe caput, cui plurima cervix,\net crurum tenus a mento palearia pendent;\ntum longo nullus lateri modus; omnia magna,\npes etiam; et camuris hirtae sub cornibus aures.\nNec mihi displiceat maculis insignis et albo,\naut iuga detractans interdumque aspera cornu\net faciem tauro propior, quaeque ardua tota,\net gradiens ima verrit vestigia cauda,\nAetas Lucinam iustosque pati hymenaeos\ndesinit ante decem, post quattuor incipit annos;\ncetera nec feturae habilis nec fortis aratris.\nInterea, superat gregibus dum laeta iuventas,\nsolve mares; mitte in Venerem pecuaria primus,\natque aliam ex alia generando suffice prolem.\nOptuma quaeque dies miseris mortalibus aevi\nprima fugit; subeunt morbi tristisque senectus\net labor, et durae rapit inclementia mortis.\nSemper erunt, quarum mutari corpora malis:\nsemper enim refice ac, ne post amissa requiras,\nante veni et subolem armento sortire quotannis.",49],["virgil-georgica","3.72","Nec non et pecori est idem dilectus equino.\nTu modo, quos in spem statues submittere gentis,\npraecipuum iam inde a teneris impende laborem.\nContinuo pecoris generosi pullus in arvis\naltius ingreditur et mollia crura reponit;\nprimus et ire viam et fluvios temptare minaces\naudet et ignoto sese committere ponti\nnec vanos horret strepitus. Illi ardua cervix\nargutumque caput, brevis alvus obesaque terga,\nluxuriatque toris animosum pectus. Honesti\nspadices glaucique, color deterrimus albis\net gilvo. Tum, si qua sonum procul arma dedere\nstare loco nescit, micat auribus et tremit artus\ncollectumque premens volvit sub naribus ignem.\nDensa iuba, et dextro iactata recumbit in armo;\nat duplex agitur per lumbos spina, cavatque\ntellurem et solido graviter sonat ungula cornu.\nTalis Amyclaei domitus Pollucis habenis\nCyllarus et, quorum Grai meminere poetae,\nMartis equi biiuges et magni currus Achilli.\nTalis et ipse iubam cervice effundit equina\nconiugis adventu pernix Saturnus et altum\nPelion hinnitu fugiens implevit acuto.",72],["virgil-georgica","3.95","Hunc quoque, ubi aut morbo gravis aut iam segnior annis\ndeficit, abde domo nec turpi ignosce senectae.\nfrigidus in Venerem senior, frustraque laborem\ningratum trahit, et, si quando ad proelia ventum est,\nut quondam in stipulis magnus sine viribus ignis,\nincassum furit. Ergo animos aevumque notabis\npraecipue; hinc alias artis prolemque parentum\net quis cuique dolor victo, quae gloria palmae.\nNonne vides, cum praecipiti certamine campum\ncorripuere ruuntque effusi carcere currus,\ncum spes arrectae iuvenum, exsultantiaque haurit\ncorda pavor pulsans? Illi instant verbere torto\net proni dant lora, volat vi fervidus axis;\niamque humiles, iamque elati sublime videntur\naera per vacuum ferri atque adsurgere in auras;\nnec mora nec requies; at fulvae nimbus harenae\ntollitur, umescunt spumis flatuque sequentum:\ntantus amor laudum, tantae est victoria curae.\nPrimus Erichthonius currus et quattuor ausus\niungere equos rapidusque rotis insistere victor\nFrena Pelethronii Lapithae gyrosque dedere\nimpositi dorso atque equitem docuere sub armis\ninsultare solo et gressus glomerare superbos.\nAequus uterque labor, aeque iuvenemque magistri\nexquirunt calidumque animis et cursibus acrem,\nquamvis saepe fuga versos ille egerit hostis\net patriam Epirum referat fortisque Mycenas\nNeptunique ipsa deducat origine gentem.",95],["virgil-georgica","3.123","His animadversis instant sub tempus et omnis\nimpendunt curas denso distendere pingui,\nquem legere ducem et pecori dixere maritum;\nflorentisque secant herbas fluviosque ministrant\nfarraque, ne blando nequeat superesse labori\ninvalidique patrum referant ieiunia nati.\nIpsa autem macie tenuant armenta volentes,\natque, ubi concubitus primos iam nota voluptas\nsollicitat, frondesque negant et fontibus arcent.\nSaepe etiam cursu quatiunt et sole fatigant,\ncum graviter tunsis gemit area frugibus et cum\nsurgentem ad Zephyrum paleae iactantur inanes.\nHoc faciunt, nimio ne luxu obtunsior usus\nsit genitali arvo et sulcos oblimet inertis,\nsed rapiat sitiens Venerem interiusque recondat.",123],["virgil-georgica","3.138","Rursus cura patrum cadere et succedere matrum\nincipit. Exactis gravidae cum mensibus errant,\nnon illas gravibus quisquam iuga ducere plaustris,\nnon saltu superare viam sit passus et acri\ncarpere prata fuga fluviosque innare rapacis.\nSaltibus in vacuis pascunt et plena secundum\nflumina, muscus ubi et viridissima gramine ripa,\nspeluncaeque tegant et saxea procubet umbra.\nEst lucos Silari circa ilicibusque; virentem\nplurimus Alburnum volitans, cui nomen asilo\nRomanum est, oestrum Grai vertere vocantes,\nasper, acerba sonans, quo tota exterrita silvis\ndiffugiunt armenta; furit mugitibus aether\nconcussus silvaeque et sicci ripa Tanagri.\nHoc quondam monstro horribilis exercuit iras\nInachiae Iuno pestem meditata iuvencae.\nHunc quoque, nam mediis fervoribus acrior instat,\narcebis gravido pecori, armentaque pasces\nsole recens orto aut noctem ducentibus astris.",138],["virgil-georgica","3.157","Post partum cura in vitulos traducitur omnis,\ncontinuoque notas et nomina gentis inurunt\net quos aut pecori malint submittere habendo\naut aris servare sacros aut scindere terram\net campum horrentem fractis invertere glaebis.\nCetera pascuntur viridis armenta per herbas:\nTu quos ad studium atque usum formabis agrestem,\niam vitulos hortare viamque insiste domandi,\ndum faciles animi iuvenum, dum mobilis aetas.\nAc primum laxos tenui de vimine circlos\ncervici subnecte; dehinc, ubi libera colla\nservitio adsuerint, ipsis e torquibus aptos\niunge pares et coge gradum conferre iuvencos;\natque illis iam saepe rotae ducantur inanes\nper terram et summo vestigia pulvere signent;\npost valido nitens sub pondere faginus axis\ninstrepat et iunctos temo trahat aereus orbes.\nInterea pubi indomitae non gramina tantum\nnec vescas salicum frondes ulvamque palustrem,\nsed frumenta manu carpes sata; nec tibi fetae\nmore patrum nivea implebunt mulctraria vaccae,\nsed tota in dulcis consument ubera natos.",157],["virgil-georgica","3.179","Sin ad bella magis studium turmasque ferocis,\naut Alphea rotis praelabi flumina Pisae\net Iovis in luco currus agitare volantis:\nprimus equi labor est, animos atque arma videre\nbellantum lituosque pati tractuque gementem\nferre rotam et stabulo frenos audire sonantis;\ntum magis atque magis blandis gaudere magistri\nlaudibus et plausae sonitum cervicis amare.\nAtque haec iam primo depulsus ab ubere matris\naudeat, inque vicem det mollibus ora capistris\ninvalidus etiamque tremens, etiam inscius aevi.\nAt tribus exactis ubi quarta accesserit aestas,\ncarpere mox gyrum incipiat gradibusque sonare\ncompositis sinuetque alterna volumina crurum\nsitque laboranti similis; tum cursibus auras,\ntum vocet, ac per aperta volans ceu liber habenis\naequora vix summa vestigia ponat harena;\nqualis Hyperboreis Aquilo cum densus ab oris\nincubuit, Scythiaeque hiemes atque arida differt\nnubila: tum segetes altae campique natantes\nlenibus horrescunt flabris summaeque sonorem\ndant silvae longique urgent ad litora fluctus;\nille volat simul arva fuga, simul aequora verrens\nHinc vel ad Elei metas et maxuma campi\nsudabit spatia et spumas aget ore cruentas,\nBelgica vel molli melius feret esseda collo.\nTum demum crassa magnum farragine corpus\ncrescere iam domitis sinito: namque ante domandum\ningentis tollent animos prensique negabunt\nverbera lenta pati et duris parere lupatis.",179],["virgil-georgica","3.209","Sed non ulla magis viris industria firmat,\nquam Venerem et caeci stimulos avertere amoris,\nsive boum sive est cui gratior usus equorum.\nAtque ideo tauros procul atque in sola relegant\npascua post montem oppositum et trans flumina lata,\naut intus clausos satura ad praesepia servant.\nCarpit enim viris paulatim uritque videndo\nfemina nec nemorum patitur meminisse nec herbae\ndulcibus illa quidem inlecebris, et saepe superbos\ncornibus inter se subigit decernere amantis.\nPascitur in magna Sila formosa iuvenca:\nilli alternantes multa vi proelia miscent\nvolneribus crebris, lavit ater corpora sanguis,\nversaque in obnixos urguentur cornua vasto\ncum gemitu, reboant silvaeque et longus Olympus\nNec mos bellantis una stabulare, sed alter\nvictus abit longeque ignotis exulat oris,\nmulta gemens ignominiam plagasque superbi\nvictoris, tum, quos amisit inultus, amores;\net stabula aspectans regnis excessit avitis.\nErgo omni cura viris exercet et inter\ndura iacet pernix instrato saxa cubili\nfrondibus hirsutis et carice pastus acuta,\net temptat sese atque irasci in cornua discit\narboris obnixus trunco ventosque lacessit\nictibus et sparsa ad pugnam proludit harena.\nPost ubi collectum robur viresque refectae\nsigna movet praecepsque oblitum fertur in hostem:\nfluctus uti medio coepit cum albescere ponto\nlongius ex altoque sinum trahit, utque volutus\nad terras immane sonat per saxa neque ipso\nmonte minor procumbit, at ima exaestuat unda\nverticibus nigramque alte subiectat harenam.",209],["virgil-georgica","3.242","Omne adeo genus in terris hominumque ferarumque,\net genus aequoreum, pecudes pictaeque volucres,\nin furias. ignemque ruunt. Amor omnibus idem.\nTempore non alio catulorum oblita leaena\nsaevior erravit campis, nec funera volgo\ntam multa informes ursi stragemque dedere\nper silvas; tum saevus aper, tum pessima tigris;\nheu male tum Libyae solis erratur in agris.\nNonne vides, ut tota tremor pertemptet equorum\ncorpora, si tantum notas odor attulit auras?\nAc neque eos iam frena virum neque verbera saeva\nnon scopuli rupesque cavae atque obiecta retardant\nflumina correptosque unda torquentia montis.\nIpse ruit dentesque Sabellicus exacuit sus\net pede prosubigit terram, fricat arbore costas\natque hinc atque illinc umeros ad volnera durat.\nQuid iuvenis, magnum cui versat in ossibus ignem\ndurus amor? Nempe abruptis turbata procellis\nnocte natat caeca serus freta; quem super ingens\nporta tonat caeli et scopulis inlisa reclamant\naequora; nec miseri possunt revocare parentes\nnec moritura super crudeli funere virgo.\nQuid lynces Bacchi variae et genus acre luporum\natque canum? Quid, quae imbelles dant proelia cervi?\nScilicet ante omnis furor est insignis equarum;\net mentem Venus ipsa dedit, quo tempore Glauci\nPotniades malis membra absumpsere quadrigae.\nIllas ducit amor trans Gargara transque sonantem\nAscanium; superant montis et flumina tranant.\nContinuoque avidis ubi subdita flamma medullis,\nvere magis, quia vere calor redit ossibus: illae\nore omnes versae in Zephyrum stant rupibus altis,\nexceptantque levis auras et saepe sine ullis\nconiugiis vento gravidae, mirabile dictu,\nsaxa per et scopulos et depressas convallis\ndiffugiunt, non, Eure, tuos, neque solis ad ortus,\nin Borean caurumque, aut unde nigerrimus auster\nnascitur et pluvio contristat frigore caelum.\nHic demum, hippomanes vero quod nomine dicunt\npastores, lentum destillat ab inguine virus,\nhippomanes, quod saepe malae legere novercae\nmiscueruntque herbas et non innoxia verba.",242],["virgil-georgica","3.284","Sed fugit interea, fugit inreparabile tempus,\nsingula dum capti circumvectamur amore.\nHoc satis armentis: superat pars altera curae,\nlanigeros agitare greges hirtasque capellas.\nHic labor, hinc laudem fortes sperate coloni.\nNec sum animi dubius, verbis ea vincere magnum\nquam sit, et angustis hunc addere rebus honorem;\nsed me Parnasi deserta per ardua dulcis\nraptat amor; iuvat ire iugis, qua nulla priorum\nCastaliam molli devertitur orbita clivo.\nNunc, veneranda Pales, magno nunc ore sonandum",284],["virgil-georgica","3.295","Incipiens stabulis edico in mollibus herbam\ncarpere ovis, dum mox frondosa reducitur aestas,\net multa duram stipula filicumque maniplis\nsternere subter humum, glacies ne frigida laedat\nmolle pecus scabiemque ferat turpisque podagras.\nPost hinc digressus iubeo frondentia capris\narbuta sufficere et fluvios praebere recentis\net stabula a ventis hiberno opponere soli\nad medium conversa diem, cum frigidus olim\niam cadit extremoque inrorat Aquarius anno.\nHaec quoque non cura nobis leviore tuendae,\nnec minor usus erit, quamvis Milesia magno\nvellera mutentur Tyrios incocta rubores:\ndensior hinc suboles, hinc largi copia lactis;\nquam magis exhausto spumaverit ubere mulctra,\nlaeta magis pressis manabunt flumina mammis.\nNec minus interea barbas incanaque menta\nCinyphii tondent hirci saetasque comantis\nusum in castrorum et miseris velamina nautis.\nPascuntur vero silvas et summa Lycaei\nhorrentisque rubos et amantis ardua dumos:\natque ipsae memores redeunt in tecta suosque\nducunt et gravido superant vix ubere limen.\nErgo omni studio glaciem ventosque nivalis\nquo minor est illis curae mortalis egestas,\navertes victumque feres et virgea laetus\npabula, nec tota claudes faenilia bruma.\nAt vero Zephyris cum laeta vocantibus aestas\nin saltus utrumque gregem atque in pascua mittet,\nLuciferi primo cum sidere frigida rura\ncarpamus, dum mane novum, dum gramina canent,\net ros in tenera pecori gratissimus herba.\nInde ubi quarta sitim caeli collegerit hora\net cantu querulae rumpent arbusta cicadae,\nad puteos aut alta greges ad stagna iubebo\ncurrentem ilignis potare canalibus undam;\naestibus at mediis umbrosam exquirere vallem,\nsicubi magna Iovis antiquo robore quercus\ningentis tendat ramos, aut sicubi nigrum\nilicibus crebris sacra nemus accubet umbra;\ntum tenuis dare rursus aquas et pascere rursus\nsolis ad occasum, cum frigidus aera vesper\ntemperat et saltus reficit iam roscida luna\nlitoraque alcyonem resonant, acalanthida dumi.",295],["virgil-georgica","3.339","Quid tibi pastores Libyae, quid pascua versu\nprosequar et raris habitata mapalia tectis?\nSaepe diem noctemque et totum ex ordine mensem\npascitur itque pecus longa in deserta sine ullis\nhospitiis: tantum campi iacet. Omnia secum\narmentarius Afer agit, tectumque laremque\narmaque Amyclaeumque canem Cressamque pharetram;\nnon secus ac patriis acer Romanus in armis\niniusto sub fasce viam cum carpit et hosti\nante expectatum positis stat in agmine castris.",339],["virgil-georgica","3.349","At non, qua Scythiae gentes Maeotiaque unda,\nturbidus et torquens flaventis Hister harenas,\nquaque redit medium Rhodope porrecta sub axem.\nIllic clausa tenent stabulis armenta, neque ullae\naut herbae campo apparent aut arbore frondes;\nsed iacet aggeribus niveis informis et alto\nterra gelu late septemque adsurgit in ulnas.\nSemper hiemps, semper spirantes frigora cauri.\nTum Sol pallentis haud umquam discutit umbras,\nnec cum invectus equis altum petit aethera, nec cum\npraecipitem Oceani rubro lavit aequore currum.\nConcrescunt subitae currenti in flumine crustae\nundaque iam tergo ferratos sustinet orbis,\npuppibus illa prius, patulis nunc hospita plaustris;\naeraque dissiliunt vulgo vestesque rigescunt\nindutae caeduntque securibus umida vina\net totae solidam in glaciem vertere lacunae\nstiriaque impexis induruit horrida barbis.\nInterea toto non setius aere ninguit:\nintereunt pecudes, stant circumfusa pruinis\ncorpora magna boum, confertoque agmine cervi\ntorpent mole nova et summis vix cornibus extant.\nHos non immissis canibus, non cassibus ullis\npuniceaeve agitant pavidos formidine pennae,\nsed frustra oppositum trudentis pectore montem\ncomminus obtruncant ferro graviterque rudentis\ncaedunt et magno laeti clamore reportant.\nIpsi in defossis specubus secura sub alta\notia agunt terra congestaque robora totasque\nadvolvere focis ulmos ignique dedere.\nHic noctem ludo ducunt et pocula laeti\nfermento atque acidis imitantur vitea sorbis.\nTalis Hyperboreo septem subiecta trioni\ngens effrena virum Rhiphaeo tunditur euro\net pecudum fulvis velatur corpora saetis.",349],["virgil-georgica","3.384","Si tibi lanitium curae, primum aspera silva,\nlappaeque tribolique, absint; fuge pabula laeta;\nContinuoque greges villis lege mollibus albos.\nIllum autem, quamvis aries sit candidus ipse,\nnigra subest udo tantum cui lingua palato,\nreice, ne maculis infuscet vellera pullis\nnascentum, plenoque alium circumspice campo.\nMunere sic niveo lanae, si credere dignum est,\nPan deus Arcadiae captam te, Luna, fefellit\nin nemora alta vocans; nec tu aspernata vocantem.",384],["virgil-georgica","3.394","At cui lactis amor, cytisum lotosque frequentis\nipse manu salsasque ferat praesepibus herbas.\nHinc et amant fluvios magis et magis ubera tendunt\net salis occultum referunt in lacte saporem.\nMulti iam excretos prohibent a matribus haedos\nprimaque ferratis praefigunt ora capistris.\nQuod surgente die mulsere horisque diurnis,\nnocte premunt; quod iam tenebris et sole cadente,\nsub lucem exportant calathis adit oppida pastor;\naut parco sale contingunt hiemique reponunt.",394],["virgil-georgica","3.404","Nec tibi cura canum fuerit postrema, sed una\nvelocis Spartae catulos acremque Molossum\npasce sero pingui. Numquam custodibus illis\nnocturnum stabulis furem incursusque luporum\naut impacatos a tergo horrebis Hiberos.\nSaepe etiam cursu timidos agitabis onagros\net canibus leporem, canibus venabere dammas,\nsaepe volutabris pulsos silvestribus apros\nlatratu turbabis agens montisque per altos\ningentem clamore premes ad retia cervum.",404],["virgil-georgica","3.414","Disce et odoratam stabulis accendere cedrum\ngalbaneoque agitare gravis nidore chelydros.\nsaepe sub immotis praesepibus aut mala tactu\nvipera delituit caelumque exterrita fugit,\naut tecto adsuetus coluber succedere et umbrae,\npestis acerba boum, pecorique aspergere virus,\nfovit humum. Cape saxa manu, cape robora, pastor,\ntollentemque minas et sibila colla tumentem\ndeice. Iamque fuga timidum caput abdidit alte,\ncum medii nexus extremaeque agmina caudae\nsolvuntur, tardosque trahit sinus ultimus orbis.\nEst etiam ille malus Calabris in saltibus anguis,\nsquamea convolvens sublato pectore terga\natque notis longam maculosus grandibus alvum\nqui, dum amnes ulli rumpuntur fontibus et dum\nvere madent udo terrae ac pluvialibus austris\nstagna colit, ripisque habitans hic piscibus atram\nimprobus ingluviem ranisque loquacibus explet;\npostquam exusta palus, terraeque ardore dehiscunt,\nexsilit in siccum et flammantia lumina torquens\nsaevit agris asperque siti atque exterritus aestu.\nNe mihi tum mollis sub divo carpere somnos\nneu dorso nemoris libeat iacuisse per herbas,\ncum positis novus exuviis nitidusque iuventa\nvolvitur, aut catulos tectis aut ova relinquens\narduus ad solem et linguis micat ore trisulcis.",414],["virgil-georgica","3.440","Morborum quoque te causas et signa docebo.\nTurpis ovis temptat scabies, ubi frigidus imber\naltius ad vivum persedit et horrida cano\nbruma gelu, vel cum tonsis inlotus adhaesit\nsudor et hirsuti secuerunt corpora vepres.\nDulcibus idcirco fluviis pecus omne magistri\nperfundunt, udisque aries in gurgite villis\nmersatur missusque secundo defluit amni;\naut tonsum tristi contingunt corpus amurca\net spumas miscent argenti et sulfura viva\nIdaeasque pices et pinguis unguine ceras\nscillamque elleborosque gravis nigrumque bitumen.\nNon tamen ulla magis praesens fortuna laborum est,\nquam si quis ferro potuit rescindere summum\nulceris os: alitur vitium vivitque tegendo,\ndum medicas adhibere manus ad volnera pastor\nabnegat et meliora deos sedet omnia poscens.\nQuin etiam, ima dolor balantum lapsus ad ossa\ncum furit atque artus depascitur arida febris,\nprofuit incensos aestus avertere et inter\nima ferire pedis salientem sanguine venam,\nBisaltae quo more solent acerque Gelonus;\ncum fugit in Rhodopen atque in deserta Getarum\net lac concretum cum sanguine potat equino.\nQuam procul aut molli succedere saepius umbrae\nvideris aut summas carpentem ignavius herbas\nextremamque sequi aut medio procumbere campo\npascentem et serae solam decedere nocti:\ncontinuo culpam ferro compesce, prius quam\ndira per incautum serpant contagia volgus.\nNon tam creber agens hiemem ruit aequore turbo,\nquam multae pecudum pestes. Nec singula morbi\ncorpora corripiunt, sed tota aestiva repente,\nspemque gregemque simul cunctamque ab origine gentem.\nTum sciat, aerias Alpis et Norica si quis\ncastella in tumulis et Iapydis arva Timavi\nnunc quoque post tanto videat desertaque regna\npastorum et longe saltus lateque vacantis.",440],["virgil-georgica","3.478","Hic quondam morbo caeli miseranda coorta est\ntempestas totoque autumni incanduit aestu\net genus omne neci pecudum dedit, omne ferarum,\ncorrupitque lacus, infecit pabula tabo.\nNec via mortis erat simplex, sed ubi ignea venis\nomnibus acta sitis miseros adduxerat artus,\nrursus abundabat fluidus liquor omniaque in se\nossa minutatim morbo collapsa trahebat.\nSaepe in honore deum medio stans hostia ad aram\nlanea dum nivea circumdatur infula vitta,\ninter cunctantis cecidit moribunda ministros.\nAut si quam ferro mactaverat ante sacerdos\ninde neque impositis ardent altaria fibris\nnec responsa potest consultus reddere vates,\nac vix suppositi tinguntur sanguine cultri\nsummaque ieiuna sanie infuscatur harena.\nHinc laetis vituli volgo moriuntur in herbis\net dulcis animas plena ad praesepia reddunt;\nhinc canibus blandis rabies venit et quatit aegros\ntussis anhela sues ac faucibus angit obesis.\nLabitur infelix studiorum atque immemor herbae\nvictor equus fontisque avertitur et pede terram\ncrebra ferit; demissae aures, incertus ibidem\nsudor et ille quidem morituris frigidus, aret\npellis et ad tactum tractanti dura resistit.\nHaec ante exitium primis dant signa diebus;\nsin in processu coepit crudescere morbus,\ntum vero ardentes oculi atque attractus ab alto\nspiritus, interdum gemitu gravis, imaque longo\nilia singultu tendunt, it naribus ater\nsanguis et obsessas fauces premit aspera lingua.\nProfuit inserto latices infundere cornu\nLenaeos; ea visa salus morientibus una;\nmox erat hoc ipsum exitio, furiisque refecti\nardebant ipsique suos iam morte sub aegra,\ndi meliora piis erroremque hostibus illum,\ndiscissos nudis laniabant dentibus artus.\nEcce autem duro fumans sub vomere taurus\nconcidit et mixtum spumis vomit ore cruorem\nextremosque ciet gemitus. It tristis arator\nmaerentem abiungens fraterna morte iuvencum,\natque opere in medio defixa relinquit aratra.\nNon umbrae altorum nemorum, non mollia possunt\nprata movere animum, non qui per saxa volutus\npurior electro campum petit amnis; at ima\nsolvuntur latera atque oculos stupor urguet inertis\nad terramque fluit devexo pondere cervix.",478],["virgil-georgica","3.525","Quid labor aut benefacta iuvant? Quid vomere terras\ninvertisse gravis? Atqui non Massica Bacchi\nmunera, non illis epulae nocuere repostae:\nfrondibus et victu pascuntur simplicis herbae,\npocula sunt fontes liquidi atque exercita cursu\nflumina, nec somnos abrumpit cura salubris.\nTempore non alio dicunt regionibus illis\nquaesitas ad sacra boves Iunonis et uris\nimparibus ductos alta ad donaria currus.\nErgo aegre rastris terram rimantur et ipsis\nunguibus infodiunt fruges montisque per altos\ncontenta cervice trahunt stridentia plaustra.\nNon lupus insidias explorat ovilia circum\nnec gregibus nocturnus obambulat; acrior illum\ncura domat; timidi dammae cervique fugaces\nnunc interque canes et circum tecta vagantur.\nIam maris immensi prolem et genus omne natantum\nlitore in extremo, ceu naufraga corpora, fluctus\nproluit; insolitae fugiunt in flumina phocae.\nInterit et curvis frustra defensa latebris\nvipera et attoniti squamis adstantibus hydri.\nIpsis est aer avibus non aequus et illae\npraecipites alta vitam sub nube relinquunt.\nPraeterea iam nec mutari pabula refert\nartes nocent quaesitaeque; cessere magistri\nPhillyrides Chiron Amythaoniusque Melampus.\nSaevit et in lucem Stygiis emissa tenebris\npallida Tisiphone Morbos agit ante Metumque,\ninque dies avidum surgens caput altius effert:\nBalatu pecorum et crebris mugitibus amnes\narentesque sonant ripae collesque supini:\nIamque catervatim dat stragem atque aggerat ipsis\nin stabulis turpi dilapsa cadavera tabo\ndonec humo tegere ac foveis abscondere discunt.\nNam neque erat coriis usus nec viscera quisquam\naut undis abolere potest aut vincere flamma;\nne tondere quidem morbo inluvieque peresa\nvellera nec telas possunt attingere putris;\nverum etiam invisos si quis temptarat amictus,\nardentes papulae atque immundus olentia sudor\nmembra sequebatur nec longo deinde moranti\ntempore contactos artus sacer ignis edebat.",525],["virgil-georgica","4.1","Protinus aerii mellis caelestia dona\nexsequar: hanc etiam, Maecenas, adspice partem.\nAdmiranda tibi levium spectacula rerum\nmagnanimosque duces totiusque ordine gentis\nmores et studia et populos et proelia dicam.\nIn tenui labor; at tenuis non gloria, si quem\nnumina laeva sinunt auditque vocatus Apollo.",1],["virgil-georgica","4.8","Principio sedes apibus statioque petenda,\nquo neque sit ventis aditus—nam pabula venti\nferre domum prohibent—neque oves haedique petulci\nfloribus insultent aut errans bucula campo\ndecutiat rorem et surgentes atterat herbas.\nAbsint et picti squalentia terga lacerti\npinguibus a stabulis meropesque aliaeque volucres\net manibus Procne pectus signata cruentis;\nomnia nam late vastant ipsasque volantes\nore ferunt dulcem nidis immitibus escam.\nAt liquidi fontes et stagna virentia musco\nadsint et tenuis fugiens per gramina rivus,\npalmaque vestibulum aut ingens oleaster inumbret,\nut, cum prima novi ducent examina reges\nvere suo ludetque favis emissa iuventus,\nvicina invitet decedere ripa calori,\nobviaque hospitiis teneat frondentibus arbos.\nIn medium, seu stabit iners seu profluet umor,\ntransversas salices et grandia conice saxa,\npontibus ut crebris possint consistere et alas\npandere ad aestivum solem, si forte morantes\nsparserit aut praeceps Neptuno immerserit Eurus.\nHaec circum casiae virides et olentia late\nserpylla et graviter spirantis copia thymbrae\nfloreat inriguumque bibant violaria fontem.\nIpsa autem, seu corticibus tibi suta cavatis,\nseu lento fuerint alvaria vimine texta,\nangustos habeant aditus: nam frigore mella\ncogit hiems, eademque calor liquefacta remittit.\nUtraque vis apibus pariter metuenda; neque illae\nnequiquam in tectis certatim tenuia cera\nspiramenta linunt fucoque et floribus oras\nexplent collectumque haec ipsa ad munera gluten\net visco et Phrygiae servant pice lentius Idae.\nSaepe etiam effossis, si vera est fama, latebris\nsub terra fovere larem, penitusque repertae\npumicibusque cavis exesaeque arboris antro.\nTu tamen et levi rimosa cubilia limo\nungue fovens circum et raras superinice frondes.\nNeu propius tectis taxum sine, neve rubentes\nure foco cancros, altae neu crede paludi,\naut ubi odor caeni gravis aut ubi concava pulsu\nsaxa sonant vocisque offensa resultat imago.",8],["virgil-georgica","4.51","Quod superest, ubi pulsam hiemem sol aureus egit\nsub terras caelumque aestiva luce reclusit,\nillae continuo saltus silvasque peragrant\npurpureosque metunt flores et flumina libant\nsumma leves. Hinc nescio qua dulcedine laetae\nprogeniem nidosque fovent, hinc arte recentes\nexcudunt ceras et mella tenacia fingunt.\nHinc ubi iam emissum caveis ad sidera caeli\nnare per aestatem liquidam suspexeris agmen\nobscuramque trahi vento mirabere nubem,\ncontemplator: aquas dulces et frondea semper\ntecta petunt. Huc tu iussos adsperge sapores,\ntrita melisphylla et cerinthae ignobile gramen,\ntinnitusque cie et Matris quate cymbala circum.\nipsae consident medicatis sedibus, ipsae\nintima more suo sese in cunabula condent.",51],["virgil-georgica","4.67","Sin autem ad pugnam exierint, nam saepe duobus\nregibus incessit magno discordia motu,\ncontinuoque animos vulgi et trepidantia bello\ncorda licet longe praesciscere; namque morantes\nMartius ille aeris rauci canor increpat et vox\nauditur fractos sonitus imitata tubarum;\ntum trepidae inter se coeunt pennisque coruscant\nspiculaque exacuunt rostris aptantque lacertos\net circa regem atque ipsa ad praetoria densae\nmiscentur magnisque vocant clamoribus hostem.\nErgo ubi ver nactae sudum camposque patentes,\nerumpunt portis; concurritur, aethere in alto\nfit sonitus, magnum mixtae glomerantur in orbem\npraecipitesque cadunt; non densior aere grando,\nnec de concussa tantum pluit ilice glandis.\nipsi per medias acies insignibus alis\ningentes animos angusto in pectore versant,\nusque adeo obnixi non cedere, dum gravis aut hos\naut hos versa fuga victor dare terga subegit.\nHi motus animorum atque haec certamina tanta\npulveris exigui iactu compressa quiescent.",67],["virgil-georgica","4.88","Verum ubi ductores acie revocaveris ambo,\ndeterior qui visus, eum, ne prodigus obsit,\ndede neci; melior vacua sine regnet in aula.\nAlter erit maculis auro squalentibus ardens;\nnam duo sunt genera: hic melior, insignis et ore\net rutilis clarus squamis, ille horridus alter\ndesidia latamque trahens inglorius alvum.\nUt binae regum facies, ita corpora plebis.\nNamque aliae turpes horrent, ceu pulvere ab alto\ncum venit et sicco terram spuit ore viator\naridus; elucent aliae et fulgore coruscant\nardentes auro et paribus lita corpora guttis.\nHaec potior suboles, hinc caeli tempore certo\ndulcia mella premes, nec tantum dulcia, quantum\net liquida et durum Bacchi domitura saporem.",88],["virgil-georgica","4.103","At cum incerta volant caeloque examina ludunt\ncontemnuntque favos et frigida tecta relinquunt,\ninstabiles animos ludo prohibebis inani.\nNec magnus prohibere labor: tu regibus alas\neripe; non illis quisquam cunctantibus altum\nire iter aut castris audebit vellere signa.\nInvitent croceis halantes floribus horti\net custos furum atque avium cum falce saligna\nHellespontiaci servet tutela Priapi.\nIpse thymum pinosque ferens de montibus altis\ntecta serat late circum, cui talia curae;\nipse labore manum duro terat, ipse feraces\nfigat humo plantas et amicos inriget imbres.",103],["virgil-georgica","4.116","Atque equidem, extremo ni iam sub fine laborum\nvela traham et terris festinem advertere proram,\nforsitan et, pingues hortos quae cura colendi\nornaret, canerem, biferique rosaria Paesti,\nquoque modo potis gauderent intiba rivis\net virides apio ripae, tortusque per herbam\ncresceret in ventrem cucumis; nec sera comantem\nnarcissum aut flexi tacuissem vimen acanthi\npallentesque hederas et amantes litora myrtos.\nNamque sub Oebaliae memini me turribus arcis,\nqua niger umectat flaventia culta Galaesus,\nCorycium vidisse senem, cui pauca relicti\niugera ruris erant, nec fertilis illa iuvencis\nnec pecori opportuna seges nec commoda Baccho.\nHic rarum tamen in dumis olus albaque circum\nlilia verbenasque premens vescumque papaver\nregum aequabat opes animis seraque revertens\nnocte domum dapibus mensas onerabat inemptis.\nPrimus vere rosam atque autumno carpere poma,\net cum tristis hiems etiamnum frigore saxa\nrumperet et glacie cursus frenaret aquarum,\nille comam mollis iam tondebat hyacinthi\naestatem increpitans seram Zephyrosque morantes.\nErgo apibus fetis idem atque examine multo\nprimus abundare et spumantia cogere pressis\nmella favis; illi tiliae atque uberrima pinus,\nquotque in flore novo pomis se fertilis arbos\ninduerat, totidem autumno matura tenebat.\nIlle etiam seras in versum distulit ulmos\neduramque pirum et spinos iam pruna ferentes\niamque ministrantem platanum potantibus umbras.\nVerum haec ipse equidem spatiis exclusus iniquis\npraetereo atque aliis post me memoranda relinquo.",116],["virgil-georgica","4.149","Nunc age, naturas apibus quas Iuppiter ipse\naddidit, expediam, pro qua mercede canoros\nCuretum sonitus crepitantiaque aera secutae\nDictaeo caeli regem pavere sub antro.\nSolae communes natos, consortia tecta\nurbis habent magnisque agitant sub legibus aevum,\net patriam solae et certos novere penates,\nventuraeque hiemis memores aestate laborem\nexperiuntur et in medium quaesita reponunt.\nNamque aliae victu invigilant et foedere pacto\nexercentur agris; pars intra saepta domorum\nNarcissi lacrimam et lentum de cortice gluten\nprima favis ponunt fundamina, deinde tenaces\nsuspendunt ceras: aliae spem gentis adultos\neducunt fetus, aliae purissima mella\nstipant et liquido distendunt nectare cellas.\nSunt quibus ad portas cecidit custodia sorti,\ninque vicem speculantur aquas et nubila caeli\naut onera accipiunt venientum aut agmine facto\nignavum fucos pecus a praesepibus arcent.\nFervet opus, redolentque thymo fragrantia mella.\nac veluti lentis Cyclopes fulmina massis\ncum properant, alii taurinis follibus auras\naccipiunt redduntque, alii stridentia tingunt\naera lacu; gemit impositis incudibus Aetna;\nilli inter sese magna vi bracchia tollunt\nin numerum versantque tenaci forcipe ferrum:\nnon aliter, si parva licet componere magnis,\nCecropias innatus apes amor urget habendi,\nmunere quamque suo. Grandaevis oppida curae\net munire favos et daedala fingere tecta.\nAt fessae multa referunt se nocte minores,\ncrura thymo plenae; pascuntur et arbuta passim\net glaucas salices casiamque crocumque rubentem\net pinguem tiliam et ferrugineos hyacinthos.\nOmnibus una quies operum, labor omnibus unus:\nmane ruunt portis; nusquam mora; rursus easdem\nvesper ubi e pastu tandem decedere campis\nadmonuit, tum tecta petunt, tum corpora curant;\nfit sonitus, mussantque oras et limina circum.\nPost, ubi iam thalamis se composuere, siletur\nin noctem fessosque sopor suus occupat artus.",149],["virgil-georgica","4.191","Nec vero a stabulis pluvia impendente recedunt\nlongius aut credunt caelo adventantibus Euris,\nsed circum tutae sub moenibus urbis aquantur,\nexcursusque breves temptant et saepe lapillos,\nut cumbae instabiles fluctu iactante saburram,\ntollunt, his sese per inania nubila librant.\nIllum adeo placuisse apibus mirabere morem,\nquod neque concubitu indulgent nec corpora segnes\nin Venerem solvunt aut fetus nixibus edunt:\nverum ipsae e foliis natos, e suavibus herbis\nore legunt, ipsae regem parvosque Quirites\nsufficiunt aulasque et cerea regna refigunt.\nsaepe etiam duris errando in cotibus alas\nattrivere ultroque animam sub fasce dedere:\ntantus amor florum et generandi gloria mellis.\nErgo ipsas quamvis angusti terminus aevi\nexcipiat, neque enim plus septima ducitur aestas,\nat genus immortale manet multosque per annos\nstat fortuna domus et avi numerantur avorum.\nPraeterea regem non sic Aegyptus et ingens\nLydia nec populi Parthorum aut Medus Hydaspes\nobservant. Rege incolumi mens omnibus una est;\namisso rupere fidem constructaque mella\ndiripuere ipsae et crates solvere favorum.\nIlle operum custos, illum admiruntur et omnes\ncircumstant fremitu denso stipantque frequentes\net saepe attollunt umeris et corpora bello\nobiectant pulchramque petunt per vulnera mortem.",191],["virgil-georgica","4.219","His quidam signis atque haec exempla secuti\nesse apibus partem divinae mentis et haustus\naetherios dixere; deum namque ire per omnes\nterrasque tractusque maris caelumque profundum.\nHinc pecudes, armenta, viros, genus omne ferarum,\nquemque sibi tenues nascentem arcessere vitas;\nscilicet huc reddi deinde ac resoluta referri\nomnia nec morti esse locum, sed viva volare\nsideris in numerum atque alto succedere caelo.",219],["virgil-georgica","4.228","Si quando sedem angustam servataque mella\nthesauris relines, prius haustu sparsus aquarum\nora fove fumosque manu praetende sequaces.\nBis gravidos cogunt fetus, duo tempora messis,\nTaygete simul os terris ostendit honestum\nPleas et Oceani spretos pede reppulit amnes,\naut eadem sidus fugiens ubi Piscis aquosi\ntristior hibernas caelo descendit in undas.\nIllis ira modum supra est, laesaeque venenum\nmorsibus inspirant et spicula caeca relinquunt\nadfixae venis animasque in vulnere ponunt.\nSin duram metues hiemem parcesque futuro\ncontunsosque animos et res miserabere fractas,\nat suffire thymo cerasque recidere inanes\nquis dubitet? nam saepe favos ignotus adedit\nstellio et lucifugis congesta cubilia blattis\nimmunisque sedens aliena ad pabula fucus\naut asper crabro imparibus se immiscuit armis,\naut dirum tiniae genus, aut invisa Minervae\nlaxos in foribus suspendit aranea casses.\nQuo magis exhaustae fuerint, hoc acrius omnes\nincumbent generis lapsi sarcire ruinas\ncomplebuntque foros et floribus horrea texent.",228],["virgil-georgica","4.251","Si vero, quoniam casus apibus quoque nostros\nvita tulit, tristi languebunt corpora morbo—\nquod iam non dubiis poteris cognoscere signis:\ncontinuo est aegris alius color, horrida vultum\ndeformat macies, tum corpora luce carentum\nexportant tectis et tristia funera ducunt;\naut illae pedibus conexae ad limina pendent,\naut intus clausis cunctantur in aedibus, omnes\nignavaeque fame et contracto frigore pigrae.\nTum sonus auditur gravior, tractimque susurrant,\nfrigidus ut quondam silvis immurmurat Auster,\nut mare sollicitum stridit refluentibus undis,\naestuat ut clausis rapidus fornacibus ignis:\nhic iam galbaneos suadebo incendere odores\nmellaque harundineis inferre canalibus, ultro\nhortantem et fessas ad pabula nota vocantem.\nProderit et tunsum gallae admiscere saporem\nArentesque rosas aut igni pinguia multo\ndefruta vel psithia passos de vite racemos\nCecropiumque thymum et grave olentia centaurea.\nEst etiam flos in pratis, cui nomen amello\nfecere agricolae, facilis quaerentibus herba;\nnamque uno ingentem tollit de caespite silvam,\naureus ipse, sed in foliis, quae plurima circum\nfunduntur, violae sublucet purpura nigrae;\nsaepe deum nexis ornatae torquibus arae\nasper in ore sapor; tonsis in vallibus illum\npastores et curva legunt prope flumina Mellae.\nHuius odorato radices incoque Baccho\npabulaque in foribus plenis adpone canistris.",251],["virgil-georgica","4.281","Sed siquem proles subito defecerit omnis,\nnec genus unde novae stirpis revocetur habebit,\ntempus et Arcadii memoranda inventa magistri\npandere, quoque modo caesis iam saepe iuvencis\ninsincerus apes tulerit cruor. Altius omnem\nexpediam prima repetens ab origine famam.\nNam qua Pellaei gens fortunata Canopi\naccolit effuso stagnantem flumine Nilum\net circum pictis vehitur sua rura phaselis,\nquaque pharetratae vicinia Persidis urget,\net viridem Aegyptum nigra fecundat harena,\net diversa ruens septem discurrit in ora\nusque coloratis amnis devexus ab Indis\nomnis in hac certam regio iacit arte salutem.\nExiguus primum atque ipsos contractus in usus\neligitur locus; hunc angustique imbrice tecti\nparietibusque premunt artis et quattuor addunt,\nquattuor a ventis obliqua luce fenestras.\nTum vitulus bima curvans iam cornua fronte\nquaeritur; huic geminae nares et spiritus oris\nmulta reluctanti obstruitur, plagisque perempto\ntunsa per integram solvuntur viscera pellem.\nSic positum in clauso linquunt et ramea costis\nsubiciunt fragmenta, thymum casiasque recentes.\nHoc geritur Zephyris primum impellentibus undas,\nante novis rubeant quam prata coloribus, ante\ngarrula quam tignis nidum suspendat hirundo.\nInterea teneris tepefactus in ossibus umor\naestuat et visenda modis animalia miris,\ntrunca pedum primo, mox et stridentia pennis,\nmiscentur tenuemque magis magis aera carpunt,\ndonec, ut aestivis effusus nubibus imber,\nerupere aut ut nervo pulsante sagittae,\nprima leves ineunt si quando proelia Parthi.",281],["virgil-georgica","4.315","Quis deus hanc, Musae, quis nobis extudit artem?\nUnde nova ingressus hominum experientia cepit?\nPastor Aristaeus fugiens Peneia Tempe,\namissis, ut fama, apibus morboque fameque,\ntristis ad extremi sacrum caput adstitit amnis\nmulta querens atque hac adfatus voce parentem:\n“Mater, Cyrene mater, quae gurgitis huius\nima tenes, quid me praeclara stirpe deorum,\nsi modo, quem perhibes, pater est Thymbraeus Apollo,\ninvisum fatis genuisti? aut quo tibi nostri\npulsus amor? quid me caelum sperare iubebas?\nEn etiam hunc ipsum vitae mortalis honorem,\nquem mihi vix frugum et pecudum custodia sollers\nomnia temptanti extuderat, te matre relinquo.\nQuin age et ipsa manu felices erue silvas,\nfer stabulis inimicum ignem atque interfice messes,\nure sata et validam in vites molire bipennem,\ntanta meae si te ceperunt taedia laudis.”",315],["virgil-georgica","4.333","At mater sonitum thalamo sub fluminis alti\nsensit. Eam circum Milesia vellera Nymphae\ncarpebant hyali saturo fucata colore,\ndrymoque Xanthoque Ligeaque Phyllodoceque,\ncaesariem effusae nitidam per candida colla,\nNesaee Spioque Thaliaque Cymodoceque,\nCydippeque et flava Lycorias, altera virgo,\naltera tum primos Lucinae experta labores,\nClioque et Beroe soror, Oceanitides ambae,\nambae auro, pictis incinctae pellibus ambae,\natque Ephyre atque Opis et Asia Deiopea\net tandem positis velox Arethusa sagittis.\nInter quas curam Clymene narrabat inanem\nVulcani Martisque dolos et dulcia furta,\naque Chao densos divum numerabat amores\ncarmine quo captae dum fusis mollia pensa\ndevolvunt, iterum maternas impulit aures\nluctus Aristaei, vitreisque sedilibus omnes\nobstipuere; sed ante alias Arethusa sorores\nprospiciens summa flavum caput extulit unda\net procul: “O gemitu non frustra exterrita tanto,\nCyrene soror, ipse tibi, tua maxima cura,\ntristis Aristaeus Penei genitoris ad undam\nstat lacrimans et te crudelem nomine dicit.”\nHuic percussa nova mentem formidine mater,\n“duc, age, duc ad nos; fas illi limina divum\ntangere,” ait. Simul alta iubet discedere late\nflumina, qua iuvenis gressus inferret. At illum\ncurvata in montis faciem circumstetit unda\naccepitque sinu vasto misitque sub amnem.\nIamque domum mirans genetricis et umida regna\nspeluncisque lacus clausos lucosque sonantes\nibat et ingenti motu stupefactus aquarum\nomnia sub magna labentia flumina terra\nspectabat diversa locis, Phasimque Lycumque\net caput, unde altus primum se erumpit Enipeus\nunde pater Tiberinus et unde Aniena fluenta\nsaxosusque sonans Hypanis Mysusque Caicus,\net gemina auratus taurino cornua vultu\nEridanus, quo non alius per pinguia culta\nin mare purpureum violentior effluit amnis.\nPostquam est in thalami pendentia pumice tecta\nperventum et nati fletus cognovit inanes\nCyrene, manibus liquidos dant ordine fontes\ngermanae tonsisque ferunt mantelia villis;\npars epulis onerant mensas et plena reponunt\npocula, Panchaeis adolescunt ignibus arae;\net mater, “Cape Maeonii carchesia Bacchi:\nOceano libemus,” ait. Simul ipsa precatur\nOceanumque patrem rerum Nymphasque sorores\ncentum quae silvas, centum quae flumina servant.\nTer liquido ardentem perfundit nectare Vestam,\nter flamma ad summum tecti subiecta reluxit.\nOmine quo firmans animum sic incipit ipsa:",333],["virgil-georgica","4.387","“Est in Carphatio Neptuni gurgite vates\ncaeruleus Proteus, magnum qui piscibus aequor\net iuncto bipedum curru metitur equorum.\nHic nunc Emathiae portus patriamque revisit\nPallenen, hunc et Nymphae veneramur et ipse\ngrandaevus Nereus; novit namque omnia vates,\nquae sint, quae fuerint, quae mox ventura trahantur;\nquippe ita Neptuno visum est, immania cuius\narmenta et turpes pascit sub gurgite phocas.\nHic tibi, nate, prius vinclis capiendus, ut omnem\nexpediat morbi causam eventusque secundet.\nNam sine vi non ulla dabit praecepta, neque illum\norando flectes; vim duram et vincula capto\ntende; doli circum haec demum frangentur inanes.\nIpsa ego, te, medios cum sol accenderit aestus,\ncum sitiunt herbae et pecori iam gratior umbra est,\nin secreta senis ducam, quo fessus ab undis\nse recipit, facile ut somno adgrediare iacentem.\nVerum ubi correptum manibus vinclisque tenebis,\ntum variae eludent species atque ora ferarum\nFiet enim subito sus horridus atraque tigris\nsquamosusque draco et fulva cervice leaena,\naut acrem flammae sonitum dabit atque ita vinclis\nexcidet, aut in aquas tenues dilapsus abibit.\nSed quanto ille magis formas se vertet in omnes,\ntanto, nate, magis contende tenacia vincla,\ndonec talis erit mutato corpore, qualem\nvideris, incepto tegeret cum lumina somno.”",387],["virgil-georgica","4.415","Haec ait et liquidum ambrosiae defundit odorem,\nquo totum nati corpus perduxit; at illi\ndulcis compositis spiravit crinibus aura\natque habilis membris venit vigor. Est specus ingens\nexesi latere in montis, quo plurima vento\ncogitur inque sinus scindit sese unda reductos,\ndeprensis olim statio tutissima nautis;\nintus se vasti Proteus tegit obice saxi.\nHic iuvenem in latebris aversum a lumine Nympha\ncollocat; ipsa procul nebulis obscura resistit.\nIam rapidus torrens sitientes Sirius Indos\nardebat, caelo et medium sol igneus orbem\nhauserat; arebant herbae et cava flumina siccis\nfaucibus ad limum radii tepefacta coquebant:\ncum Proteus consueta petens e fluctibus antra\nibat; eum vasti circum gens umida ponti\nexsultans rorem late dispergit amarum.\nSternunt se somno diversae in litore phocae.\nIpse, velut stabuli custos in montibus olim,\nvesper ubi e pastu vitulos ad tecta reducit,\nauditisque lupos acuunt balatibus agni,\nconsidit scopulo medius numerumque recenset.\nCuius Aristaeo quoniam est oblata facultas,\nvix defessa senem passus componere membra\ncum clamore ruit magno manicisque iacentem\noccupat. Ille suae contra non immemor artis\nomnia transformat sese in miracula rerum,\nignemque horribilemque feram fluviumque liquentem.\nVerum ubi nulla fugam reperit fallacia, victus\nin sese redit atque hominis tandem ore locutus:\n“Nam quis te, iuvenum confidentissime, nostras\niussit adire domos? Quidve hinc petis?” inquit. At ille:\n“Scis, Proteu, scis ipse; neque est te fallere quicquam\nsed tu desine velle. Deum praecepta secuti\nvenimus hinc lapsis quaesitum oracula rebus.”\nTantum effatus. Ad haec vates vi denique multa\nardentes oculos intorsit lumine glauco\net graviter frendens sic fatis ora resolvit.",415],["virgil-georgica","4.453","“Non te nullius exercent numinis irae;\nmagna luis commissa: tibi has miserabilis Orpheus\nhaudquaquam ob meritum poenas, ni fata resistant,\nsuscitat et rapta graviter pro coniuge saevit.\nIlla quidem, dum te fugeret per flumina praeceps,\nimmanem ante pedes hydrum moritura puella\nservantem ripas alta non vidit in herba.\nAt chorus aequalis Dryadum clamore supremos\nimplerunt montes; flerunt Rhodopeiae arces\naltaque Pangaea et Rhesi mavortia tellus\natque Getae atque Hebrus et Actias Orithyia.\nIpse cava solans aegrum testudine amorem\nte, dulcis coniunx, te solo in litore secum,\nte veniente die, te decedente canebat.\nTaenarias etiam fauces, alta ostia Ditis,\net caligantem nigra formidine lucum\ningressus manesque adiit regemque tremendum\nnesciaque humanis precibus mansuescere corda.\nAt cantu commotae Erebi de sedibus imis\numbrae ibant tenues simulacraque luce carentum,\nquam multa in foliis avium se milia condunt\nvesper ubi aut hibernus agit de montibus imber,\nmatres atque viri defunctaque corpora vita\nmagnanimum heroum, pueri innuptaeque puellae,\nimpositique rogis iuvenes ante ora parentum,\nquos circum limus niger et deformis harundo\nCocyti tardaque palus inamabilis unda\nalligat et noviens Styx interfusa coercet.\nQuin ipsae stupuere domus atque intima Leti\ntartara caeruleosque implexae crinibus angues\nEumenides, tenuitque inhians tria Cerberus ora\natque Ixionii vento rota constitit orbis.\nIamque pedem referens casus evaserat omnes;\nredditaque Eurydice superas veniebat ad auras,\npone sequens, namque hanc dederat Proserpina legem,\ncum subita incautum dementia cepit amantem,\nignoscenda quidem, scirent si ignoscere manes.\nRestitit Eurydicenque suam iam luce sub ipsa\nimmemor heu! victusque animi respexit. Ibi omnis\neffusus labor atque immitis rupta tyranni\nfoedera, terque fragor stagnis auditus Avernis.",453],["virgil-georgica","4.494","Illa, “Quis et me,” inquit, “miseram et te perdidit, Orpheu,\nquis tantus furor? En iterum crudelia retro\nFata vocant, conditque natantia lumina somnus.\nIamque vale: feror ingenti circumdata nocte\ninvalidasque tibi tendens, heu non tua, palmas!”\ndixit et ex oculis subito, ceu fumus in auras\ncommixtus tenues, fugit diversa, neque illum,\nprensantem nequiquam umbras et multa volentem\ndicere, praeterea vidit, nec portitor Orci\namplius obiectam passus transire paludem.\nQuid faceret? Quo se rapta bis coniuge ferret?\nQuo fletu Manis, quae numina voce moveret?\nIlla quidem Stygia nabat iam frigida cumba.\nSeptem illum totos perhibent ex ordine menses\nrupe sub aeria deserti ad Strymonis undam\nflesse sibi et gelidis haec evolvisse sub antris\nmulcentem tigres et agentem carmine quercus;\nqualis populea maerens philomela sub umbra\namissos queritur fetus, quos durus arator\nobservans nido implumes detraxit; at illa\nflet noctem ramoque sedens miserabile carmen\nintegrat et maestis late loca questibus implet.\nNulla Venus, non ulli animum flexere hymenaei.\nSolus Hyperboreas glacies Tanaimque nivalem\narvaque Rhipaeis numquam viduata pruinis\nlustrabat raptam Eurydicen atque inrita Ditis\ndona querens; spretae Ciconum quo munere matres\ninter sacra deum nocturnique orgia Bacchi\ndiscerptum latos iuvenem sparsere per agros.\nTum quoque marmorea caput a cervice revulsum\ngurgite cum medio portans Oeagrius Hebrus\nvolveret, Eurydicen vox ipsa et frigida lingua\n“ah miseram Eurydicen!” anima fugiente vocabat:\n“Eurydicen” toto referebant flumine ripae.”",494],["virgil-georgica","4.528","Haec Proteus, et se iactu dedit aequor in altum,\nquaque dedit, spumantem undam sub vertice torsit.\nAt non Cyrene; namque ultro adfata timentem:\n“Nate, licet tristes animo deponere curas.\nHaec omnis morbi causa; hinc miserabile Nymphae,\ncum quibus illa choros lucis agitabat in altis,\nexitium misere apibus. Tu munera supplex\ntende petens pacem et faciles venerare Napaeas;\nnamque dabunt veniam votis irasque remittent.\nSed modus orandi qui sit, prius ordine dicam.\nQuattuor eximios praestanti corpore tauros,\nqui tibi nunc viridis depascunt summa Lycaei,\ndelige et intacta totidem cervice iuvencas.\nQuattuor his aras alta ad delubra dearum\nconstitue et sacrum iugulis demitte cruorem,\ncorporaque ipsa boum frondoso desere luco.\nPost, ubi nona suos Aurora ostenderit ortus,\ninferias Orphei Lethaea papavera mittes\net nigram mactabis ovem lucumque revises:\nplacatam Eurydicen vitula venerabere caesa.”",528],["virgil-georgica","4.548","Haud mora; continuo matris praecepta facessit;\nad delubra venit, monstratas excitat aras,\nquattuor eximios praestanti corpore tauros\nducit et intacta totidem cervice iuvencas.\nPost, ubi nona suos Aurora induxerat ortus,\ninferias Orphei mittit lucumque revisit.\nHic vero subitum ac dictu mirabile monstrum\nadspiciunt, liquefacta boum per viscera toto\nstridere apes utero et ruptis effervere costis,\nimmensasque trahi nubes, iamque arbore summa\nconfluere et lentis uvam demittere ramis.",548],["virgil-georgica","4.559","Haec super arvorum cultu pecorumque canebam\net super arboribus, Caesar dum magnus ad altum\nfulminat Euphraten bello victorque volentes\nper populos dat iura viamque adfectat Olympo.\nIllo Vergilium me tempore dulcis alebat\nParthenope studiis florentem ignobilis oti,\ncarmina qui lusi pastorum audaxque iuventa,\nTityre, te patulae cecini sub tegmine fagi.",559],["caesar-gallico","1.1","[1] Gallia est omnis divisa in partes tres, quarum unam incolunt Belgae, aliam Aquitani, tertiam qui ipsorum lingua Celtae, nostra Galli appellantur. [2] Hi omnes lingua, institutis, legibus inter se differunt. Gallos ab Aquitanis Garumna flumen, a Belgis Matrona et Sequana dividit. [3] Horum omnium fortissimi sunt Belgae, propterea quod a cultu atque humanitate provinciae longissime absunt, minimeque ad eos mercatores saepe commeant atque ea quae ad effeminandos animos pertinent important, [4] proximique sunt Germanis, qui trans Rhenum incolunt, quibuscum continenter bellum gerunt. Qua de causa Helvetii quoque reliquos Gallos virtute praecedunt, quod fere cotidianis proeliis cum Germanis contendunt, cum aut suis finibus eos prohibent aut ipsi in eorum finibus bellum gerunt. [5] [Eorum una pars, quam Gallos obtinere dictum est, initium capit a flumine Rhodano, continetur Garumna flumine, Oceano, finibus Belgarum, attingit etiam ab Sequanis et Helvetiis flumen Rhenum, vergit ad septentriones. [6] Belgae ab extremis Galliae finibus oriuntur, pertinent ad inferiorem partem fluminis Rheni, spectant in septentrionem et orientem solem. [7] Aquitania a Garumna flumine ad Pyrenaeos montes et eam partem Oceani quae est ad Hispaniam pertinet; spectat inter occasum solis et septentriones.]"],["caesar-gallico","1.2","[1] Apud Helvetios longe nobilissimus fuit et ditissimus Orgetorix. Is M. Messala, [et P.] M. Pisone consulibus regni cupiditate inductus coniurationem nobilitatis fecit et civitati persuasit ut de finibus suis cum omnibus copiis exirent: [2] perfacile esse, cum virtute omnibus praestarent, totius Galliae imperio potiri. [3] Id hoc facilius iis persuasit, quod undique loci natura Helvetii continentur: una ex parte flumine Rheno latissimo atque altissimo, qui agrum Helvetium a Germanis dividit; altera ex parte monte Iura altissimo, qui est inter Sequanos et Helvetios; tertia lacu Lemanno et flumine Rhodano, qui provinciam nostram ab Helvetiis dividit. [4] His rebus fiebat ut et minus late vagarentur et minus facile finitimis bellum inferre possent; [5] qua ex parte homines bellandi cupidi magno dolore adficiebantur. [6] Pro multitudine autem hominum et pro gloria belli atque fortitudinis angustos se fines habere arbitrabantur, qui in longitudinem milia passuum CCXL, in latitudinem CLXXX patebant."],["caesar-gallico","1.3","[1] His rebus adducti et auctoritate Orgetorigis permoti constituerunt ea quae ad proficiscendum pertinerent comparare, iumentorum et carrorum quam maximum numerum coemere, sementes quam maximas facere, ut in itinere copia frumenti suppeteret, cum proximis civitatibus pacem et amicitiam confirmare. [2] Ad eas res conficiendas biennium sibi satis esse duxerunt; in tertium annum profectionem lege confirmant. [3] Ad eas res conficiendas Orgetorix deligitur. Is sibi legationem ad civitates suscipit. In eo itinere persuadet Castico, Catamantaloedis filio, Sequano, cuius pater regnum in Sequanis multos annos obtinuerat et a senatu populi Romani amicus appellatus erat, ut regnum in civitate sua occuparet, quod pater ante habuerit; [4] itemque Dumnorigi Haeduo, fratri Diviciaci, qui eo tempore principatum in civitate obtinebat ac maxime plebi acceptus erat, ut idem conaretur persuadet eique filiam suam in matrimonium dat. [5] Perfacile factu esse illis probat conata perficere, propterea quod ipse suae civitatis imperium obtenturus esset: [6] non esse dubium quin totius Galliae plurimum Helvetii possent; se suis copiis suoque exercitu illis regna conciliaturum confirmat. [7] Hac oratione adducti inter se fidem et ius iurandum dant et regno occupato per tres potentissimos ac firmissimos populos totius Galliae sese potiri posse sperant."],["caesar-gallico","1.4","[1] Ea res est Helvetiis per indicium enuntiata. Moribus suis Orgetoricem ex vinculis causam dicere coegerunt; damnatum poenam sequi oportebat, ut igni cremaretur. [2] Die constituta causae dictionis Orgetorix ad iudicium omnem suam familiam, ad hominum milia decem, undique coegit, et omnes clientes obaeratosque suos, quorum magnum numerum habebat, eodem conduxit; per eos ne causam diceret se eripuit. [3] Cum civitas ob eam rem incitata armis ius suum exequi conaretur multitudinemque hominum ex agris magistratus cogerent, Orgetorix mortuus est; [4] neque abest suspicio, ut Helvetii arbitrantur, quin ipse sibi mortem consciverit."],["caesar-gallico","1.5","[1] Post eius mortem nihilo minus Helvetii id quod constituerant facere conantur, ut e finibus suis exeant. [2] Ubi iam se ad eam rem paratos esse arbitrati sunt, oppida sua omnia, numero ad duodecim, vicos ad quadringentos, reliqua privata aedificia incendunt; [3] frumentum omne, praeter quod secum portaturi erant, comburunt, ut domum reditionis spe sublata paratiores ad omnia pericula subeunda essent; trium mensum molita cibaria sibi quemque domo efferre iubent. Persuadent Rauracis et Tulingis et Latobrigis finitimis, uti eodem usi consilio oppidis suis vicisque exustis una cum iis proficiscantur, Boiosque, qui trans Rhenum incoluerant et in agrum Noricum transierant Noreiamque oppugnabant, receptos ad se socios sibi adsciscunt."],["caesar-gallico","1.6","[1] Erant omnino itinera duo, quibus itineribus domo exire possent: unum per Sequanos, angustum et difficile, inter montem Iuram et flumen Rhodanum, vix qua singuli carri ducerentur, mons autem altissimus impendebat, ut facile perpauci prohibere possent; [2] alterum per provinciam nostram, multo facilius atque expeditius, propterea quod inter fines Helvetiorum et Allobrogum, qui nuper pacati erant, Rhodanus fluit isque non nullis locis vado transitur. [3] Extremum oppidum Allobrogum est proximumque Helvetiorum finibus Genava. Ex eo oppido pons ad Helvetios pertinet. Allobrogibus sese vel persuasuros, quod nondum bono animo in populum Romanum viderentur, existimabant vel vi coacturos ut per suos fines eos ire paterentur. Omnibus rebus ad profectionem comparatis diem dicunt, qua die ad ripam Rhodani omnes conveniant. is dies erat a. d. V. Kal. Apr. L. Pisone, A. Gabinio consulibus."],["caesar-gallico","1.7","[1] Caesari cum id nuntiatum esset, eos per provinciam nostram iter facere conari, maturat ab urbe proficisci et quam maximis potest itineribus in Galliam ulteriorem contendit et ad Genavam pervenit. [2] Provinciae toti quam maximum potest militum numerum imperat (erat omnino in Gallia ulteriore legio una), pontem, qui erat ad Genavam, iubet rescindi. [3] Ubi de eius adventu Helvetii certiores facti sunt, legatos ad eum mittunt nobilissimos civitatis, cuius legationis Nammeius et Verucloetius principem locum obtinebant, qui dicerent sibi esse in animo sine ullo maleficio iter per provinciam facere, propterea quod aliud iter haberent nullum: rogare ut eius voluntate id sibi facere liceat. Caesar, quod memoria tenebat L. Cassium consulem occisum exercitumque eius ab Helvetiis pulsum et sub iugum missum, concedendum non putabat; [4] neque homines inimico animo, data facultate per provinciam itineris faciundi, temperaturos ab iniuria et maleficio existimabat. [5] Tamen, ut spatium intercedere posset dum milites quos imperaverat convenirent, legatis respondit diem se ad deliberandum sumpturum: si quid vellent, ad Id. April. reverterentur."],["caesar-gallico","1.8","[1] Interea ea legione quam secum habebat militibusque, qui ex provincia convenerant, a lacu Lemanno, qui in flumen Rhodanum influit, ad montem Iuram, qui fines Sequanorum ab Helvetiis dividit, milia passuum XVIIII murum in altitudinem pedum sedecim fossamque perducit. [2] Eo opere perfecto praesidia disponit, castella communit, quo facilius, si se invito transire conentur, prohibere possit. [3] Ubi ea dies quam constituerat cum legatis venit et legati ad eum reverterunt, negat se more et exemplo populi Romani posse iter ulli per provinciam dare et, si vim facere conentur, prohibiturum ostendit. [4] Helvetii ea spe deiecti navibus iunctis ratibusque compluribus factis, alii vadis Rhodani, qua minima altitudo fluminis erat, non numquam interdiu, saepius noctu si perrumpere possent conati, operis munitione et militum concursu et telis repulsi, hoc conatu destiterunt."],["caesar-gallico","1.9","[1] Relinquebatur una per Sequanos via, qua Sequanis invitis propter angustias ire non poterant. [2] His cum sua sponte persuadere non possent, legatos ad Dumnorigem Haeduum mittunt, ut eo deprecatore a Sequanis impetrarent. [3] Dumnorix gratia et largitione apud Sequanos plurimum poterat et Helvetiis erat amicus, quod ex ea civitate Orgetorigis filiam in matrimonium duxerat, et cupiditate regni adductus novis rebus studebat et quam plurimas civitates suo beneficio habere obstrictas volebat. [4] Itaque rem suscipit et a Sequanis impetrat ut per fines suos Helvetios ire patiantur, obsidesque uti inter sese dent perficit: Sequani, ne itinere Helvetios prohibeant, Helvetii, ut sine maleficio et iniuria transeant."],["caesar-gallico","1.10","[1] Caesari renuntiatur Helvetiis esse in animo per agrum Sequanorum et Haeduorum iter in Santonum fines facere, qui non longe a Tolosatium finibus absunt, quae civitas est in provincia. [2] Id si fieret, intellegebat magno cum periculo provinciae futurum ut homines bellicosos, populi Romani inimicos, locis patentibus maximeque frumentariis finitimos haberet. [3] Ob eas causas ei munitioni quam fecerat T. Labienum legatum praeficit; ipse in Italiam magnis itineribus contendit duasque ibi legiones conscribit et tres, quae circum Aquileiam hiemabant, ex hibernis educit et, qua proximum iter in ulteriorem Galliam per Alpes erat, cum his quinque legionibus ire contendit. [4] Ibi Ceutrones et Graioceli et Caturiges locis superioribus occupatis itinere exercitum prohibere conantur. Compluribus his proeliis pulsis ab Ocelo, quod est oppidum citerioris provinciae extremum, in fines Vocontiorum ulterioris provinciae die septimo pervenit; inde in Allobrogum fines, ab Allobrogibus in Segusiavos exercitum ducit. Hi sunt extra provinciam trans Rhodanum primi."],["caesar-gallico","1.11","[1] Helvetii iam per angustias et fines Sequanorum suas copias traduxerant et in Haeduorum fines pervenerant eorumque agros populabantur. [2] Haedui, cum se suaque ab iis defendere non possent, legatos ad Caesarem mittunt rogatum auxilium: [3] ita se omni tempore de populo Romano meritos esse ut paene in conspectu exercitus nostri agri vastari, liberi [eorum] in servitutem abduci, oppida expugnari non debuerint. Eodem tempore quo Haedui Ambarri, necessarii et consanguinei Haeduorum, Caesarem certiorem faciunt sese depopulatis agris non facile ab oppidis vim hostium prohibere. [4] Item Allobroges, qui trans Rhodanum vicos possessionesque habebant, fuga se ad Caesarem recipiunt et demonstrant sibi praeter agri solum nihil esse reliqui. [5] Quibus rebus adductus Caesar non expectandum sibi statuit dum, omnibus, fortunis sociorum consumptis, in Santonos Helvetii pervenirent."],["caesar-gallico","1.12","[1] Flumen est Arar, quod per fines Haeduorum et Sequanorum in Rhodanum influit, incredibili lenitate, ita ut oculis in utram partem fluat iudicari non possit. Id Helvetii ratibus ac lintribus iunctis transibant. [2] Ubi per exploratores Caesar certior factus est tres iam partes copiarum Helvetios id flumen traduxisse, quartam vero partem citra flumen Ararim reliquam esse, de tertia vigilia cum legionibus tribus e castris profectus ad eam partem pervenit quae nondum flumen transierat. [3] Eos impeditos et inopinantes adgressus magnam partem eorum concidit; reliqui sese fugae mandarunt atque in proximas silvas abdiderunt. [4] Is pagus appellabatur Tigurinus; nam omnis civitas Helvetia in quattuor pagos divisa est. [5] Hic pagus unus, cum domo exisset, patrum nostrorum memoria L. Cassium consulem interfecerat et eius exercitum sub iugum miserat. [6] Ita sive casu sive consilio deorum immortalium quae pars civitatis Helvetiae insignem calamitatem populo Romano intulerat, ea princeps poenam persolvit. [7] Qua in re Caesar non solum publicas, sed etiam privatas iniurias ultus est, quod eius soceri L. Pisonis avum, L. Pisonem legatum, Tigurini eodem proelio quo Cassium interfecerant."],["caesar-gallico","1.13","[1] Hoc proelio facto, reliquas copias Helvetiorum ut consequi posset, pontem in Arari faciendum curat atque ita exercitum traducit. [2] Helvetii repentino eius adventu commoti cum id quod ipsi diebus XX aegerrime confecerant, ut flumen transirent, illum uno die fecisse intellegerent, legatos ad eum mittunt; cuius legationis Divico princeps fuit, qui bello Cassiano dux Helvetiorum fuerat. [3] Is ita cum Caesare egit: si pacem populus Romanus cum Helvetiis faceret, in eam partem ituros atque ibi futuros Helvetios ubi eos Caesar constituisset atque esse voluisset; [4] sin bello persequi perseveraret, reminisceretur et veteris incommodi populi Romani et pristinae virtutis Helvetiorum. Quod improviso unum pagum adortus esset, cum ii qui flumen transissent suis auxilium ferre non possent, ne ob eam rem aut suae magnopere virtuti tribueret aut ipsos despiceret. Se ita a patribus maioribusque suis didicisse, ut magis virtute contenderent quam dolo aut insidiis niterentur. [5] Quare ne committeret ut is locus ubi constitissent ex calamitate populi Romani et internecione exercitus nomen caperet aut memoriam proderet."],["caesar-gallico","1.14","[1] His Caesar ita respondit: eo sibi minus dubitationis dari, quod eas res quas legati Helvetii commemorassent memoria teneret, atque eo gravius ferre quo minus merito populi Romani accidissent; [2] qui si alicuius iniuriae sibi conscius fuisset, non fuisse difficile cavere; sed eo deceptum, quod neque commissum a se intellegeret quare timeret neque sine causa timendum putaret. [3] Quod si veteris contumeliae oblivisci vellet, num etiam recentium iniuriarum, quod eo invito iter per provinciam per vim temptassent, quod Haeduos, quod Ambarros, quod Allobrogas vexassent, memoriam deponere posse? [4] Quod sua victoria tam insolenter gloriarentur quodque tam diu se impune iniurias tulisse admirarentur, eodem pertinere. [5] Consuesse enim deos immortales, quo gravius homines ex commutatione rerum doleant, quos pro scelere eorum ulcisci velint, his secundiores interdum res et diuturniorem impunitatem concedere. [6] Cum ea ita sint, tamen, si obsides ab iis sibi dentur, uti ea quae polliceantur facturos intellegat, et si Haeduis de iniuriis quas ipsis sociisque eorum intulerint, item si Allobrogibus satis faciunt, sese cum iis pacem esse facturum. [7] Divico respondit: ita Helvetios a maioribus suis institutos esse uti obsides accipere, non dare, consuerint; eius rei populum Romanum esse testem. Hoc responso dato discessit."],["caesar-gallico","1.15","[1] Postero die castra ex eo loco movent. Idem facit Caesar equitatumque omnem, ad numerum quattuor milium, quem ex omni provincia et Haeduis atque eorum sociis coactum habebat, praemittit, qui videant quas in partes hostes iter faciant. Qui cupidius novissimum agmen insecuti alieno loco cum equitatu Helvetiorum proelium committunt; et pauci de nostris cadunt. [2] Quo proelio sublati Helvetii, quod quingentis equitibus tantam multitudinem equitum propulerant, audacius subsistere non numquam et novissimo agmine proelio nostros lacessere coeperunt. Caesar suos a proelio continebat, ac satis habebat in praesentia hostem rapinis, pabulationibus populationibusque prohibere. [3] Ita dies circiter XV iter fecerunt uti inter novissimum hostium agmen et nostrum primum non amplius quinis aut senis milibus passuum interesset."],["caesar-gallico","1.16","[1] Interim cotidie Caesar Haeduos frumentum, quod essent publice polliciti, flagitare. [2] Nam propter frigora [quod Gallia sub septentrionibus, ut ante dictum est, posita est,] non modo frumenta in agris matura non erant, sed ne pabuli quidem satis magna copia suppetebat; [3] eo autem frumento quod flumine Arari navibus subvexerat propterea uti minus poterat quod iter ab Arari Helvetii averterant, a quibus discedere nolebat. [4] Diem ex die ducere Haedui: conferri, comportari, adesse dicere. [5] Ubi se diutius duci intellexit et diem instare quo die frumentum militibus metiri oporteret, convocatis eorum principibus, quorum magnam copiam in castris habebat, in his Diviciaco et Lisco, qui summo magistratui praeerat, quem vergobretum appellant Haedui, qui creatur annuus et vitae necisque in suos habet potestatem, graviter eos accusat, [6] quod, cum neque emi neque ex agris sumi possit, tam necessario tempore, tam propinquis hostibus ab iis non sublevetur, praesertim cum magna ex parte eorum precibus adductus bellum susceperit[; multo etiam gravius quod sit destitutus queritur]."],["caesar-gallico","1.17","[1] Tum demum Liscus oratione Caesaris adductus quod antea tacuerat proponit: esse non nullos, quorum auctoritas apud plebem plurimum valeat, qui privatim plus possint quam ipsi magistratus. [2] Hos seditiosa atque improba oratione multitudinem deterrere, ne frumentum conferant quod debeant: [3] praestare, si iam principatum Galliae obtinere non possint, Gallorum quam Romanorum imperia perferre, [4] neque dubitare [debeant] quin, si Helvetios superaverint Romani, una cum reliqua Gallia Haeduis libertatem sint erepturi. [5] Ab isdem nostra consilia quaeque in castris gerantur hostibus enuntiari; hos a se coerceri non posse. [6] Quin etiam, quod necessariam rem coactus Caesari enuntiarit, intellegere sese quanto id cum periculo fecerit, et ob eam causam quam diu potuerit tacuisse."],["caesar-gallico","1.18","[1] Caesar hac oratione Lisci Dumnorigem, Diviciaci fratrem, designari sentiebat, sed, quod pluribus praesentibus eas res iactari nolebat, celeriter concilium dimittit, Liscum retinet. [2] Quaerit ex solo ea quae in conventu dixerat. Dicit liberius atque audacius. Eadem secreto ab aliis quaerit; reperit esse vera: [3] ipsum esse Dumnorigem, summa audacia, magna apud plebem propter liberalitatem gratia, cupidum rerum novarum. Complures annos portoria reliquaque omnia Haeduorum vectigalia parvo pretio redempta habere, propterea quod illo licente contra liceri audeat nemo. [4] His rebus et suam rem familiarem auxisse et facultates ad largiendum magnas comparasse; [5] magnum numerum equitatus suo sumptu semper alere et circum se habere, [6] neque solum domi, sed etiam apud finitimas civitates largiter posse, atque huius potentiae causa matrem in Biturigibus homini illic nobilissimo ac potentissimo conlocasse; [7] ipsum ex Helvetiis uxorem habere, sororum ex matre et propinquas suas nuptum in alias civitates conlocasse. [8] Favere et cupere Helvetiis propter eam adfinitatem, odisse etiam suo nomine Caesarem et Romanos, quod eorum adventu potentia eius deminuta et Diviciacus frater in antiquum locum gratiae atque honoris sit restitutus. [9] Si quid accidat Romanis, summam in spem per Helvetios regni obtinendi venire; imperio populi Romani non modo de regno, sed etiam de ea quam habeat gratia desperare. [10] Reperiebat etiam in quaerendo Caesar, quod proelium equestre adversum paucis ante diebus esset factum, initium eius fugae factum a Dumnorige atque eius equitibus (nam equitatui, quem auxilio Caesari Haedui miserant, Dumnorix praeerat): eorum fuga reliquum esse equitatum perterritum."],["caesar-gallico","1.19","[1] Quibus rebus cognitis, cum ad has suspiciones certissimae res accederent, quod per fines Sequanorum Helvetios traduxisset, quod obsides inter eos dandos curasset, quod ea omnia non modo iniussu suo et civitatis sed etiam inscientibus ipsis fecisset, quod a magistratu Haeduorum accusaretur, satis esse causae arbitrabatur quare in eum aut ipse animadverteret aut civitatem animadvertere iuberet. [2] His omnibus rebus unum repugnabat, quod Diviciaci fratris summum in populum Romanum studium, summum in se voluntatem, egregiam fidem, iustitiam, temperantiam cognoverat; nam ne eius supplicio Diviciaci animum offenderet verebatur. [3] Itaque prius quam quicquam conaretur, Diviciacum ad se vocari iubet et, cotidianis interpretibus remotis, per C. Valerium Troucillum, principem Galliae provinciae, familiarem suum, cui summam omnium rerum fidem habebat, cum eo conloquitur; [4] simul commonefacit quae ipso praesente in concilio [Gallorum] de Dumnorige sint dicta, et ostendit quae separatim quisque de eo apud se dixerit. [5] Petit atque hortatur ut sine eius offensione animi vel ipse de eo causa cognita statuat vel civitatem statuere iubeat."],["caesar-gallico","1.20","[1] Diviciacus multis cum lacrimis Caesarem complexus obsecrare coepit ne quid gravius in fratrem statueret: [2] scire se illa esse vera, nec quemquam ex eo plus quam se doloris capere, propterea quod, cum ipse gratia plurimum domi atque in reliqua Gallia, ille minimum propter adulescentiam posset, per se crevisset; [3] quibus opibus ac nervis non solum ad minuendam gratiam, sed paene ad perniciem suam uteretur. Sese tamen et amore fraterno et existimatione vulgi commoveri. [4] Quod si quid ei a Caesare gravius accidisset, cum ipse eum locum amicitiae apud eum teneret, neminem existimaturum non sua voluntate factum; qua ex re futurum uti totius Galliae animi a se averterentur. [5] Haec cum pluribus verbis flens a Caesare peteret, Caesar eius dextram prendit; consolatus rogat finem orandi faciat; tanti eius apud se gratiam esse ostendit uti et rei publicae iniuriam et suum dolorem eius voluntati ac precibus condonet. Dumnorigem ad se vocat, fratrem adhibet; quae in eo reprehendat ostendit; quae ipse intellegat, quae civitas queratur proponit; monet ut in reliquum tempus omnes suspiciones vitet; praeterita se Diviciaco fratri condonare dicit. Dumnorigi custodes ponit, ut quae agat, quibuscum loquatur scire possit."],["caesar-gallico","1.21","[1] Eodem die ab exploratoribus certior factus hostes sub monte consedisse milia passuum ab ipsius castris octo, qualis esset natura montis et qualis in circuitu ascensus qui cognoscerent misit. [2] Renuntiatum est facilem esse. De tertia vigilia T. Labienum, legatum pro praetore, cum duabus legionibus et iis ducibus qui iter cognoverant summum iugum montis ascendere iubet; quid sui consilii sit ostendit. [3] Ipse de quarta vigilia eodem itinere quo hostes ierant ad eos contendit equitatumque omnem ante se mittit. [4] P. Considius, qui rei militaris peritissimus habebatur et in exercitu L. Sullae et postea in M. Crassi fuerat, cum exploratoribus praemittitur."],["caesar-gallico","1.22","[1] Prima luce, cum summus mons a [Lucio] Labieno teneretur, ipse ab hostium castris non longius mille et quingentis passibus abesset neque, ut postea ex captivis comperit, aut ipsius adventus aut Labieni cognitus esset, [2] Considius equo admisso ad eum accurrit, dicit montem, quem a Labieno occupari voluerit, ab hostibus teneri: id se a Gallicis armis atque insignibus cognovisse. [3] Caesar suas copias in proximum collem subducit, aciem instruit. Labienus, ut erat ei praeceptum a Caesare ne proelium committeret, nisi ipsius copiae prope hostium castra visae essent, ut undique uno tempore in hostes impetus fieret, monte occupato nostros expectabat proelioque abstinebat. [4] Multo denique die per exploratores Caesar cognovit et montem a suis teneri et Helvetios castra, movisse et Considium timore perterritum quod non vidisset pro viso sibi renuntiavisse. Eo die quo consuerat intervallo hostes sequitur et milia passuum tria ab eorum castris castra ponit."],["caesar-gallico","1.23","[1] Postridie eius diei, quod omnino biduum supererat, cum exercitui frumentum metiri oporteret, et quod a Bibracte, oppido Haeduorum longe maximo et copiosissimo, non amplius milibus passuum XVIII aberat, rei frumentariae prospiciendum existimavit; itaque iter ab Helvetiis avertit ac Bibracte ire contendit. [2] Ea res per fugitivos L. Aemilii, decurionis equitum Gallorum, hostibus nuntiatur. [3] Helvetii, seu quod timore perterritos Romanos discedere a se existimarent, eo magis quod pridie superioribus locis occupatis proelium non commisissent, sive eo quod re frumentaria intercludi posse confiderent, commutato consilio atque itinere converso nostros a novissimo agmine insequi ac lacessere coeperunt."],["caesar-gallico","1.24","[1] Postquam id animum advertit, copias suas Caesar in proximum collem subduxit equitatumque, qui sustineret hostium impetum, misit. [2] Ipse interim in colle medio triplicem aciem instruxit legionum quattuor veteranarum; in summo iugo duas legiones quas in Gallia citeriore proxime conscripserat et omnia auxilia conlocavit, [3] ita ut supra se totum montem hominibus compleret; impedimenta sarcinasque in unum locum conferri et eum ab iis qui in superiore acie constiterant muniri iussit. [4] Helvetii cum omnibus suis carris secuti impedimenta in unum locum contulerunt; ipsi confertissima acie, reiecto nostro equitatu, phalange facta sub primam nostram aciem successerunt."],["caesar-gallico","1.25","[1] Caesar primum suo, deinde omnium ex conspectu remotis equis, ut aequato omnium periculo spem fugae tolleret, cohortatus suos proelium commisit. [2] Milites loco superiore pilis missis facile hostium phalangem perfregerunt. Ea disiecta gladiis destrictis in eos impetum fecerunt. [3] Gallis magno ad pugnam erat impedimento quod pluribus eorum scutis uno ictu pilorum transfixis et conligatis, cum ferrum se inflexisset, neque evellere neque sinistra impedita satis commode pugnare poterant, [4] multi ut diu iactato bracchio praeoptarent scutum manu emittere et nudo corpore pugnare. [5] Tandem vulneribus defessi et pedem referre et, quod mons suberit circiter mille passuum spatio, eo se recipere coeperunt. [6] Capto monte et succedentibus nostris, Boi et Tulingi, qui hominum milibus circiter XV agmen hostium claudebant et novissimis praesidio erant, ex itinere nostros ab latere aperto adgressi circumvenire, et id conspicati Helvetii, qui in montem sese receperant, rursus instare et proelium redintegrare coeperunt. [7] Romani [conversa] signa bipertito intulerunt: prima et secunda acies, ut victis ac submotis resisteret, tertia, ut venientes sustineret."],["caesar-gallico","1.26","[1] Ita ancipiti proelio diu atque acriter pugnatum est. Diutius cum sustinere nostrorum impetus non possent, alteri se, ut coeperant, in montem receperunt, alteri ad impedimenta et carros suos se contulerunt. [2] Nam hoc toto proelio, cum ab hora septima ad vesperum pugnatum sit, aversum hostem videre nemo potuit. [3] Ad multam noctem etiam ad impedimenta pugnatum est, propterea quod pro vallo carros obiecerunt et e loco superiore in nostros venientes tela coiciebant et non nulli inter carros rotasque mataras ac tragulas subiciebant nostrosque vulnerabant. [4] Diu cum esset pugnatum, impedimentis castrisque nostri potiti sunt. Ibi Orgetorigis filia atque unus e filiis captus est. [5] Ex eo proelio circiter hominum milia CXXX superfuerunt eaque tota nocte continenter ierunt [nullam partem noctis itinere intermisso]; in fines Lingonum die quarto pervenerunt, cum et propter vulnera militum et propter sepulturam occisorum nostri [triduum morati] eos sequi non potuissent. [6] Caesar ad Lingonas litteras nuntiosque misit, ne eos frumento neve alia re iuvarent: qui si iuvissent, se eodem loco quo Helvetios habiturum. Ipse triduo intermisso cum omnibus copiis eos sequi coepit."],["caesar-gallico","1.27","[1] Helvetii omnium rerum inopia adducti legatos de deditione ad eum miserunt. [2] Qui cum eum in itinere convenissent seque ad pedes proiecissent suppliciterque locuti flentes pacem petissent, atque eos in eo loco quo tum essent suum adventum expectare iussisset, paruerunt. [3] Eo postquam Caesar pervenit, obsides, arma, servos qui ad eos perfugissent, poposcit. [4] Dum ea conquiruntur et conferuntur, [nocte intermissa] circiter hominum milia VI eius pagi qui Verbigenus appellatur, sive timore perterriti, ne armis traditis supplicio adficerentur, sive spe salutis inducti, quod in tanta multitudine dediticiorum suam fugam aut occultari aut omnino ignorari posse existimarent, prima nocte e castris Helvetiorum egressi ad Rhenum finesque Germanorum contenderunt."],["caesar-gallico","1.28","[1] Quod ubi Caesar resciit, quorum per fines ierant his uti conquirerent et reducerent, si sibi purgati esse vellent, imperavit; reductos in hostium numero habuit; [2] reliquos omnes obsidibus, armis, perfugis traditis in deditionem accepit. [3] Helvetios, Tulingos, Latobrigos in fines suos, unde erant profecti, reverti iussit, et, quod omnibus frugibus amissis domi nihil erat quo famem tolerarent, Allobrogibus imperavit ut iis frumenti copiam facerent; ipsos oppida vicosque, quos incenderant, restituere iussit. Id ea maxime ratione fecit, quod noluit eum locum unde Helvetii discesserant vacare, ne propter bonitatem agrorum Germani, qui trans Rhenum incolunt, ex suis finibus in Helvetiorum fines transirent et finitimi Galliae provinciae Allobrogibusque essent. [4] Boios petentibus Haeduis, quod egregia virtute erant cogniti, ut in finibus suis conlocarent, concessit; quibus illi agros dederunt quosque postea in parem iuris libertatisque condicionem atque ipsi erant receperunt."],["caesar-gallico","1.29","[1] In castris Helvetiorum tabulae repertae sunt litteris Graecis confectae et ad Caesarem relatae, quibus in tabulis nominatim ratio confecta erat, qui numerus domo exisset eorum qui arma ferre possent, et item separatim, quot pueri, senes mulieresque. [2] [Quarum omnium rerum] summa erat capitum Helvetiorum milium CCLXIII, Tulingorum milium XXXVI, Latobrigorum XIIII, Rauracorum XXIII, Boiorum XXXII; ex his qui arma ferre possent ad milia nonaginta duo. [3] Summa omnium fuerunt ad milia CCCLXVIII. Eorum qui domum redierunt censu habito, ut Caesar imperaverat, repertus est numerus milium C et X."],["caesar-gallico","1.30","[1] Bello Helvetiorum confecto totius fere Galliae legati, principes civitatum, ad Caesarem gratulatum convenerunt: [2] intellegere sese, tametsi pro veteribus Helvetiorum iniuriis populi Romani ab his poenas bello repetisset, tamen eam rem non minus ex usu [terrae] Galliae quam populi Romani accidisse, [3] propterea quod eo consilio florentissimis rebus domos suas Helvetii reliquissent uti toti Galliae bellum inferrent imperioque potirentur, locumque domicilio ex magna copia deligerent quem ex omni Gallia oportunissimum ac fructuosissimum iudicassent, reliquasque civitates stipendiarias haberent. [4] Petierunt uti sibi concilium totius Galliae in diem certam indicere idque Caesaris facere voluntate liceret: sese habere quasdam res quas ex communi consensu ab eo petere vellent. [5] Ea re permissa diem concilio constituerunt et iure iurando ne quis enuntiaret, nisi quibus communi consilio mandatum esset, inter se sanxerunt."],["caesar-gallico","1.31","[1] Eo concilio dimisso, idem princeps civitatum qui ante fuerant ad Caesarem reverterunt petieruntque uti sibi secreto in occulto de sua omniumque salute cum eo agere liceret. [2] Ea re impetrata sese omnes flentes Caesari ad pedes proiecerunt: non minus se id contendere et laborare ne ea quae dixissent enuntiarentur quam uti ea quae vellent impetrarent, propterea quod, si enuntiatum esset, summum in cruciatum se venturos viderent. [3] Locutus est pro his Diviciacus Haeduus: Galliae totius factiones esse duas; harum alterius principatum tenere Haeduos, alterius Arvernos. [4] Hi cum tantopere de potentatu inter se multos annos contenderent, factum esse uti ab Arvernis Sequanisque Germani mercede arcesserentur. [5] Horum primo circiter milia XV Rhenum transisse; postea quam agros et cultum et copias Gallorum homines feri ac barbari adamassent, traductos plures; nunc esse in Gallia ad C et XX milium numerum. [6] Cum his Haeduos eorumque clientes semel atque iterum armis contendisse; magnam calamitatem pulsos accepisse, omnem nobilitatem, omnem senatum, omnem equitatum amisisse. [7] Quibus proeliis calamitatibusque fractos, qui et sua virtute et populi Romani hospitio atque amicitia plurimum ante in Gallia potuissent, coactos esse Sequanis obsides dare nobilissimos civitatis et iure iurando civitatem obstringere sese neque obsides repetituros neque auxilium a populo Romano imploraturos neque recusaturos quo minus perpetuo sub illorum dicione atque imperio essent. [8] Unum se esse ex omni civitate Haeduorum qui adduci non potuerit ut iuraret aut liberos suos obsides daret. [9] Ob eam rem se ex civitate profugisse et Romam ad senatum venisse auxilium postulatum, quod solus neque iure iurando neque obsidibus teneretur. [10] Sed peius victoribus Sequanis quam Haeduis victis accidisse, propterea quod Ariovistus, rex Germanorum, in eorum finibus consedisset tertiamque partem agri Sequani, qui esset optimus totius Galliae, occupavisset et nunc de altera parte tertia Sequanos decedere iuberet, propterea quod paucis mensibus ante Harudum milia hominum XXIIII ad eum venissent, quibus locus ac sedes pararentur. [11] Futurum esse paucis annis uti omnes ex Galliae finibus pellerentur atque omnes Germani Rhenum transirent; neque enim conferendum esse Gallicum cum Germanorum agro neque hanc consuetudinem victus cum illa comparandam. [12] Ariovistum autem, ut semel Gallorum copias proelio vicerit, quod proelium factum sit ad Magetobrigam, superbe et crudeliter imperare, obsides nobilissimi cuiusque liberos poscere et in eos omnia exempla cruciatusque edere, si qua res non ad nutum aut ad voluntatem eius facta sit. [13] Hominem esse barbarum, iracundum, temerarium: non posse eius imperia, diutius sustineri. [14] Nisi quid in Caesare populoque Romano sit auxilii, omnibus Gallis idem esse faciendum quod Helvetii fecerint, ut domo emigrent, aliud domicilium, alias sedes, remotas a Germanis, petant fortunamque, quaecumque accidat, experiantur. Haec si enuntiata Ariovisto sint, non dubitare quin de omnibus obsidibus qui apud eum sint gravissimum supplicium sumat. [15] Caesarem vel auctoritate sua atque exercitus vel recenti victoria vel nomine populi Romani deterrere posse ne maior multitudo Germanorum Rhenum traducatur, Galliamque omnem ab Ariovisti iniuria posse defendere."],["caesar-gallico","1.32","[1] Hac oratione ab Diviciaco habita omnes qui aderant magno fletu auxilium a Caesare petere coeperunt. [2] Animadvertit Caesar unos ex omnibus Sequanos nihil earum rerum facere quas ceteri facerent sed tristes capite demisso terram intueri. Eius rei quae causa esset miratus ex ipsis quaesiit. [3] Nihil Sequani respondere, sed in eadem tristitia taciti permanere. Cum ab his saepius quaereret neque ullam omnino vocem exprimere posset, idem Diviacus Haeduus respondit: [4] hoc esse miseriorem et graviorem fortunam Sequanorum quam reliquorum, quod soli ne in occulto quidem queri neque auxilium implorare auderent absentisque Ariovisti crudelitatem, [5] velut si coram adesset, horrerent, propterea quod reliquis tamen fugae facultas daretur, Sequanis vero, qui intra fines suos Ariovistum recepissent, quorum oppida omnia in potestate eius essent, omnes cruciatus essent perferendi."],["caesar-gallico","1.33","[1] His rebus cognitis Caesar Gallorum animos verbis confirmavit pollicitusque est sibi eam rem curae futuram; magnam se habere spem et beneficio suo et auctoritate adductum Ariovistum finem iniuriis facturum. Hac oratione habita, concilium dimisit. [2] Et secundum ea multae res eum hortabantur quare sibi eam rem cogitandam et suscipiendam putaret, in primis quod Haeduos, fratres consanguineosque saepe numero a senatu appellatos, in servitute atque [in] dicione videbat Germanorum teneri eorumque obsides esse apud Ariovistum ac Sequanos intellegebat; quod in tanto imperio populi Romani turpissimum sibi et rei publicae esse arbitrabatur. [3] Paulatim autem Germanos consuescere Rhenum transire et in Galliam magnam eorum multitudinem venire populo Romano periculosum videbat, neque sibi homines feros ac barbaros temperaturos existimabat quin, cum omnem Galliam occupavissent, ut ante Cimbri Teutonique fecissent, in provinciam exirent atque inde in Italiam contenderent [, praesertim cum Sequanos a provincia nostra Rhodanus divideret]; quibus rebus quam maturrime occurrendum putabat. [4] Ipse autem Ariovistus tantos sibi spiritus, tantam arrogantiam sumpserat, ut ferendus non videretur."],["caesar-gallico","1.34","[1] Quam ob rem placuit ei ut ad Ariovistum legatos mitteret, qui ab eo postularent uti aliquem locum medium utrisque conloquio deligeret: velle sese de re publica et summis utriusque rebus cum eo agere. [2] Ei legationi Ariovistus respondit: si quid ipsi a Caesare opus esset, sese ad eum venturum fuisse; si quid ille se velit, illum ad se venire oportere. [3] Praeterea se neque sine exercitu in eas partes Galliae venire audere quas Caesar possideret, neque exercitum sine magno commeatu atque molimento in unum locum contrahere posse. [4] Sibi autem mirum videri quid in sua Gallia, quam bello vicisset, aut Caesari aut omnino populo Romano negotii esset."],["caesar-gallico","1.35","[1] His responsis ad Caesarem relatis, iterum ad eum Caesar legatos cum his mandatis mittit: [2] quoniam tanto suo populique Romani beneficio adfectus, cum in consulatu suo rex atque amicus a senatu appellatus esset, hanc sibi populoque Romano gratiam referret ut in conloquium venire invitatus gravaretur neque de communi re dicendum sibi et cognoscendum putaret, haec esse quae ab eo postularet: [3] primum ne quam multitudinem hominum amplius trans Rhenum in Galliam traduceret; deinde obsides quos haberet ab Haeduis redderet Sequanisque permitteret ut quos illi haberent voluntate eius reddere illis liceret; neve Haeduos iniuria lacesseret neve his sociisque eorum bellum inferret. [4] Si [id] ita fecisset, sibi populoque Romano perpetuam gratiam atque amicitiam cum eo futuram; si non impetraret, sese, quoniam M. Messala, M. Pisone consulibus senatus censuisset uti quicumque Galliam provinciam obtineret, quod commodo rei publicae facere posset, Haeduos ceterosque amicos populi Romani defenderet, se Haeduorum iniurias non neglecturum."],["caesar-gallico","1.36","[1] Ad haec Ariovistus respondit: ius esse belli ut qui vicissent iis quos vicissent quem ad modum vellent imperarent. Item populum Romanum victis non ad alterius praescriptum, sed ad suum arbitrium imperare consuesse. [2] Si ipse populo Romano non praescriberet quem ad modum suo iure uteretur, non oportere se a populo Romano in suo iure impediri. [3] Haeduos sibi, quoniam belli fortunam temptassent et armis congressi ac superati essent, stipendiarios esse factos. [4] Magnam Caesarem iniuriam facere, qui suo adventu vectigalia sibi deteriora faceret. [5] Haeduis se obsides redditurum non esse neque his neque eorum sociis iniuria bellum inlaturum, si in eo manerent quod convenisset stipendiumque quotannis penderent; si id non fecissent, longe iis fraternum nomen populi Romani afuturum. [6] Quod sibi Caesar denuntiaret se Haeduorum iniurias non neglecturum, neminem secum sine sua pernicie contendisse. [7] Cum vellet, congrederetur: intellecturum quid invicti Germani, exercitatissimi in armis, qui inter annos XIIII tectum non subissent, virtute possent."],["caesar-gallico","1.37","[1] Haec eodem tempore Caesari mandata referebantur et legati ab Haeduis et a Treveris veniebant: [2] Haedui questum quod Harudes, qui nuper in Galliam transportati essent, fines eorum popularentur: sese ne obsidibus quidem datis pacem Ariovisti redimere potuisse; [3] Treveri autem, pagos centum Sueborum ad ripas Rheni consedisse, qui Rhenum transire conarentur; his praeesse Nasuam et Cimberium fratres. Quibus rebus Caesar vehementer commotus maturandum sibi existimavit, ne, si nova manus Sueborum cum veteribus copiis Ariovisti sese coniunxisset, minus facile resisti posset. [4] Itaque re frumentaria quam celerrime potuit comparata magnis itineribus ad Ariovistum contendit."],["caesar-gallico","1.38","[1] Cum tridui viam processisset, nuntiatum est ei Ariovistum cum suis omnibus copiis ad occupandum Vesontionem, quod est oppidum maximum Sequanorum, contendere [triduique viam a suis finibus processisse]. Id ne accideret, magnopere sibi praecavendum Caesar existimabat. Namque omnium rerum quae ad bellum usui erant summa erat in eo oppido facultas, [2] idque natura loci sic muniebatur ut magnam ad ducendum bellum daret facultatem, propterea quod flumen [alduas] Dubis ut circino circumductum paene totum oppidum cingit, [3] reliquum spatium, quod est non amplius pedum MDC, qua flumen intermittit, mons continet magna altitudine, ita ut radices eius montis ex utraque parte ripae fluminis contingant, [4] hunc murus circumdatus arcem efficit et cum oppido coniungit. [5] Huc Caesar magnis nocturnis diurnisque itineribus contendit occupatoque oppido ibi praesidium conlocat."],["caesar-gallico","1.39","[1] Dum paucos dies ad Vesontionem rei frumentariae commeatusque causa moratur, ex percontatione nostrorum vocibusque Gallorum ac mercatorum, qui ingenti magnitudine corporum Germanos, incredibili virtute atque exercitatione in armis esse praedicabant (saepe numero sese cum his congressos ne vultum quidem atque aciem oculorum dicebant ferre potuisse), tantus subito timor omnem exercitum occupavit ut non mediocriter omnium mentes animosque perturbaret. [2] Hic primum ortus est a tribunis militum, praefectis, reliquisque qui ex urbe amicitiae causa Caesarem secuti non magnum in re militari usum habebant: [3] quorum alius alia causa inlata, quam sibi ad proficiscendum necessariam esse diceret, petebat ut eius voluntate discedere liceret; non nulli pudore adducti, ut timoris suspicionem vitarent, remanebant. [4] Hi neque vultum fingere neque interdum lacrimas tenere poterant: abditi in tabernaculis aut suum fatum querebantur aut cum familiaribus suis commune periculum miserabantur. Vulgo totis castris testamenta obsignabantur. [5] Horum vocibus ac timore paulatim etiam ii qui magnum in castris usum habebant, milites centurionesque quique equitatui praeerant, perturbabantur. [6] Qui se ex his minus timidos existimari volebant, non se hostem vereri, sed angustias itineris et magnitudinem silvarum quae intercederent inter ipsos atque Ariovistum, aut rem frumentariam, ut satis commode supportari posset, timere dicebant. [7] Non nulli etiam Caesari nuntiabant, cum castra moveri ac signa ferri iussisset, non fore dicto audientes milites neque propter timorem signa laturos."],["caesar-gallico","1.40","[1] Haec cum animadvertisset, convocato consilio omniumque ordinum ad id consilium adhibitis centurionibus, vehementer eos incusavit: primum, quod aut quam in partem aut quo consilio ducerentur sibi quaerendum aut cogitandum putarent. [2] Ariovistum se consule cupidissime populi Romani amicitiam adpetisse; cur hunc tam temere quisquam ab officio discessurum iudicaret? [3] Sibi quidem persuaderi cognitis suis postulatis atque aequitate condicionum perspecta eum neque suam neque populi Romani gratiam repudiaturum. [4] Quod si furore atque amentia impulsum bellum intulisset, quid tandem vererentur? Aut cur de sua virtute aut de ipsius diligentia desperarent? [5] Factum eius hostis periculum patrum nostrorum memoria Cimbris et Teutonis a C. Mario pulsis [cum non minorem laudem exercitus quam ipse imperator meritus videbatur]; factum etiam nuper in Italia servili tumultu, quos tamen aliquid usus ac disciplina, quam a nobis accepissent, sublevarint. [6] Ex quo iudicari posse quantum haberet in se boni constantia, propterea quod quos aliquam diu inermes sine causa timuissent hos postea armatos ac victores superassent. [7] Denique hos esse eosdem Germanos quibuscum saepe numero Helvetii congressi non solum in suis sed etiam in illorum finibus plerumque superarint, qui tamen pares esse nostro exercitui non potuerint. [8] Si quos adversum proelium et fuga Gallorum commoveret, hos, si quaererent, reperire posse diuturnitate belli defatigatis Gallis Ariovistum, cum multos menses castris se ac paludibus tenuisset neque sui potestatem fecisset, desperantes iam de pugna et dispersos subito adortum magis ratione et consilio quam virtute vicisse. [9] Cui rationi contra homines barbaros atque imperitos locus fuisset, hac ne ipsum quidem sperare nostros exercitus capi posse. [10] Qui suum timorem in rei frumentariae simulationem angustiasque itineris conferrent, facere arroganter, cum aut de officio imperatoris desperare aut praescribere viderentur. [11] Haec sibi esse curae; frumentum Sequanos, Leucos, Lingones subministrare, iamque esse in agris frumenta matura; de itinere ipsos brevi tempore iudicaturos. [12] Quod non fore dicto audientes neque signa laturi dicantur, nihil se ea re commoveri: scire enim, quibuscumque exercitus dicto audiens non fuerit, aut male re gesta fortunam defuisse aut aliquo facinore comperto avaritiam esse convictam. [13] Suam innocentiam perpetua vita, felicitatem Helvetiorum bello esse perspectam. [14] Itaque se quod in longiorem diem conlaturus fuisset repraesentaturum et proxima nocte de quarta, vigilia castra moturum, ut quam primum intellegere posset utrum apud eos pudor atque officium an timor plus valeret. [15] Quod si praeterea nemo sequatur, tamen se cum sola decima legione iturum, de qua non dubitet, sibique eam praetoriam cohortem futuram. Huic legioni Caesar et indulserat praecipue et propter virtutem confidebat maxime."],["caesar-gallico","1.41","[1] Hac oratione habita mirum in modum conversae sunt omnium mentes summaque alacritas et cupiditas belli gerendi innata est, [2] princepsque X. legio per tribunos militum ei gratias egit quod de se optimum iudicium fecisset, seque esse ad bellum gerendum paratissimam confirmavit. [3] Deinde reliquae legiones cum tribunis militum et primorum ordinum centurionibus egerunt uti Caesari satis facerent: se neque umquam dubitasse neque timuisse neque de summa belli suum iudicium sed imperatoris esse existimavisse. [4] Eorum satisfactione accepta et itinere exquisito per Diviciacum, quod ex Gallis ei maximam fidem habebat, ut milium amplius quinquaginta circuitu locis apertis exercitum duceret, de quarta vigilia, ut dixerat, profectus est. [5] Septimo die, cum iter non intermitteret, ab exploratoribus certior factus est Ariovisti copias a nostris milia passuum IIII et XX abesse."],["caesar-gallico","1.42","[1] Cognito Caesaris adventu Ariovistus legatos ad eum mittit: quod antea de conloquio postulasset, id per se fieri licere, quoniam propius accessisset seque id sine periculo facere posse existimaret. [2] Non respuit condicionem Caesar iamque eum ad sanitatem reverti arbitrabatur, cum id quod antea petenti denegasset ultro polliceretur, [3] magnamque in spem veniebat pro suis tantis populique Romani in eum beneficiis cognitis suis postulatis fore uti pertinacia desisteret. [4] Dies conloquio dictus est ex eo die quintus. [5] Interim saepe cum legati ultro citroque inter eos mitterentur, Ariovistus postulavit ne quem peditem ad conloquium Caesar adduceret: vereri se ne per insidias ab eo circumveniretur; uterque cum equitatu veniret: alia ratione sese non esse venturum. [6] Caesar, quod neque conloquium interposita causa tolli volebat neque salutem suam Gallorum equitatui committere audebat, commodissimum esse statuit omnibus equis Gallis equitibus detractis eo legionarios milites legionis X., cui quam maxime confidebat, imponere, ut praesidium quam amicissimum, si quid opus facto esset, haberet. [7] Quod cum fieret, non inridicule quidam ex militibus X. legionis dixit: plus quam pollicitus esset Caesarem facere; pollicitum se in cohortis praetoriae loco X. legionem habiturum ad equum rescribere."],["caesar-gallico","1.43","[1] Planities erat magna et in ea tumulus terrenus satis grandis. Hic locus aequum fere spatium a castris Ariovisti et Caesaris aberat. Eo, ut erat dictum, ad conloquium venerunt. [2] Legionem Caesar, quam equis devexerat, passibus CC ab eo tumulo constituit. Item equites Ariovisti pari intervallo constiterunt. [3] Ariovistus ex equis ut conloquerentur et praeter se denos ad conloquium adducerent postulavit. [4] Ubi eo ventum est, Caesar initio orationis sua senatusque in eum beneficia commemoravit, quod rex appellatus esset a senatu, quod amicus, quod munera amplissime missa; quam rem et paucis contigisse et pro magnis hominum officiis consuesse tribui docebat; [5] illum, cum neque aditum neque causam postulandi iustam haberet, beneficio ac liberalitate sua ac senatus ea praemia consecutum. [6] Docebat etiam quam veteres quamque iustae causae necessitudinis ipsis cum Haeduis intercederent, [7] quae senatus consulta quotiens quamque honorifica in eos facta essent, ut omni tempore totius Galliae principatum Haedui tenuissent, prius etiam quam nostram amicitiam adpetissent. [8] Populi Romani hanc esse consuetudinem, ut socios atque amicos non modo sui nihil deperdere, sed gratia, dignitate, honore auctiores velit esse; quod vero ad amicitiam populi Romani attulissent, id iis eripi quis pati posset? [9] Postulavit deinde eadem quae legatis in mandatis dederat: ne aut Haeduis aut eorum sociis bellum inferret, obsides redderet, si nullam partem Germanorum domum remittere posset, at ne quos amplius Rhenum transire pateretur."],["caesar-gallico","1.44","[1] Ariovistus ad postulata Caesaris pauca respondit, de suis virtutibus multa praedicavit: [2] transisse Rhenum sese non sua sponte, sed rogatum et arcessitum a Gallis; non sine magna spe magnisque praemiis domum propinquosque reliquisse; sedes habere in Gallia ab ipsis concessas, obsides ipsorum voluntate datos; stipendium capere iure belli, quod victores victis imponere consuerint. [3] Non sese Gallis sed Gallos sibi bellum intulisse: omnes Galliae civitates ad se oppugnandum venisse ac contra se castra habuisse; eas omnes copias a se uno proelio pulsas ac superatas esse. [4] Si iterum experiri velint, se iterum paratum esse decertare; si pace uti velint, iniquum esse de stipendio recusare, quod sua voluntate ad id tempus pependerint. [5] Amicitiam populi Romani sibi ornamento et praesidio, non detrimento esse oportere, atque se hac spe petisse. Si per populum Romanum stipendium remittatur et dediticii subtrahantur, non minus libenter sese recusaturum populi Romani amicitiam quam adpetierit. [6] Quod multitudinem Germanorum in Galliam traducat, id se sui muniendi, non Galliae oppugnandae causa facere; eius rei testimonium esse quod nisi rogatus non venerit et quod bellum non intulerit sed defenderit. [7] Se prius in Galliam venisse quam populum Romanum. Numquam ante hoc tempus exercitum populi Romani Galliae provinciae finibus egressum. [8] Quid sibi vellet? Cur in suas possessiones veniret? Provinciam suam hanc esse Galliam, sicut illam nostram. Ut ipsi concedi non oporteret, si in nostros fines impetum faceret, sic item nos esse iniquos, quod in suo iure se interpellaremus. [9] Quod fratres a senatu Haeduos appellatos diceret, non se tam barbarum neque tam imperitum esse rerum ut non sciret neque bello Allobrogum proximo Haeduos Romanis auxilium tulisse neque ipsos in iis contentionibus quas Haedui secum et cum Sequanis habuissent auxilio populi Romani usos esse. [10] Debere se suspicari simulata Caesarem amicitia, quod exercitum in Gallia habeat, sui opprimendi causa habere. [11] Qui nisi decedat atque exercitum deducat ex his regionibus, sese illum non pro amico sed pro hoste habiturum. [12] Quod si eum interfecerit, multis sese nobilibus principibusque populi Romani gratum esse facturum (id se ab ipsis per eorum nuntios compertum habere), quorum omnium gratiam atque amicitiam eius morte redimere posset. [13] Quod si decessisset et liberam possessionem Galliae sibi tradidisset, magno se illum praemio remuneraturum et quaecumque bella geri vellet sine ullo eius labore et periculo confecturum."],["caesar-gallico","1.45","[1] Multa a Caesare in eam sententiam dicta sunt quare negotio desistere non posset: neque suam neque populi Romani consuetudinem pati ut optime meritos socios desereret, neque se iudicare Galliam potius esse Ariovisti quam populi Romani. [2] Bello superatos esse Arvernos et Rutenos a Q. Fabio Maximo, quibus populus Romanus ignovisset neque in provinciam redegisset neque stipendium posuisset. [3] Quod si antiquissimum quodque tempus spectari oporteret, populi Romani iustissimum esse in Gallia imperium; si iudicium senatus observari oporteret, liberam debere esse Galliam, quam bello victam suis legibus uti voluisset."],["caesar-gallico","1.46","[1] Dum haec in conloquio geruntur, Caesari nuntiatum est equites Ariovisti propius tumulum accedere et ad nostros adequitare, lapides telaque in nostros coicere. [2] Caesar loquendi finem fecit seque ad suos recepit suisque imperavit ne quod omnino telum in hostes reicerent. [3] Nam etsi sine ullo periculo legionis delectae cum equitatu proelium fore videbat, tamen committendum non putabat ut, pulsis hostibus, dici posset eos ab se per fidem in conloquio circumventos. [4] Postea quam in vulgus militum elatum est qua arrogantia in conloquio Ariovistus usus omni Gallia Romanis interdixisset, impetumque in nostros eius equites fecissent, eaque res conloquium ut diremisset, multo maior alacritas studiumque pugnandi maius exercitui iniectum est."],["caesar-gallico","1.47","[1] Biduo post Ariovistus ad Caesarem legatos misit: velle se de iis rebus quae inter eos egi coeptae neque perfectae essent agere cum eo: uti aut iterum conloquio diem constitueret aut, si id minus vellet, ex suis legatis aliquem ad se mitteret. [2] Conloquendi Caesari causa visa non est, et eo magis quod pridie eius diei Germani retineri non potuerant quin tela in nostros coicerent. [3] Legatum ex suis sese magno cum periculo ad eum missurum et hominibus feris obiecturum existimabat. [4] Commodissimum visum est C. Valerium Procillum, C. Valerii Caburi filium, summa virtute et humanitate adulescentem, cuius pater a C. Valerio Flacco civitate donatus erat, et propter fidem et propter linguae Gallicae scientiam, qua multa iam Ariovistus longinqua consuetudine utebatur, et quod in eo peccandi Germanis causa non esset, ad eum mittere, et una M. Metium, qui hospitio Ariovisti utebatur. [5] His mandavit quae diceret Ariovistus cognoscerent et ad se referrent. Quos cum apud se in castris Ariovistus conspexisset, exercitu suo praesente conclamavit: quid ad se venirent? an speculandi causa? Conantes dicere prohibuit et in catenas coniecit."],["caesar-gallico","1.48","[1] Eodem die castra promovit et milibus passuum VI a Caesaris castris sub monte consedit. [2] Postridie eius diei praeter castra Caesaris suas copias traduxit et milibus passuum duobus ultra eum castra fecit eo consilio uti frumento commeatuque qui ex Sequanis et Haeduis supportaretur Caesarem intercluderet. [3] Ex eo die dies continuos V Caesar pro castris suas copias produxit et aciem instructam habuit, ut, si vellet Ariovistus proelio contendere, ei potestas non deesset. [4] Ariovistus his omnibus diebus exercitum castris continuit, equestri proelio cotidie contendit. Genus hoc erat pugnae, quo se Germani exercuerant: [5] equitum milia erant VI, totidem numero pedites velocissimi ac fortissimi, quos ex omni copia singuli singulos suae salutis causa delegerant: [6] cum his in proeliis versabantur, ad eos se equites recipiebant; hi, si quid erat durius, concurrebant, si qui graviore vulnere accepto equo deciderat, circumsistebant; [7] si quo erat longius prodeundum aut celerius recipiendum, tanta erat horum exercitatione celeritas ut iubis sublevati equorum cursum adaequarent."],["caesar-gallico","1.49","[1] Ubi eum castris se tenere Caesar intellexit, ne diutius commeatu prohiberetur, ultra eum locum, quo in loco Germani consederant, circiter passus DC ab his, castris idoneum locum delegit acieque triplici instructa ad eum locum venit. [2] Primam et secundam aciem in armis esse, tertiam castra munire iussit. [3] [Hic locus ab hoste circiter passus DC, uti dictum est, aberat.] Eo circiter hominum XVI milia expedita cum omni equitatu Ariovistus misit, quae copiae nostros terrerent et munitione prohiberent. [4] Nihilo setius Caesar, ut ante constituerat, duas acies hostem propulsare, tertiam opus perficere iussit. Munitis castris duas ibi legiones reliquit et partem auxiliorum, quattuor reliquas legiones in castra maiora reduxit."],["caesar-gallico","1.50","[1] Proximo die instituto suo Caesar ex castris utrisque copias suas eduxit paulumque a maioribus castris progressus aciem instruxit hostibusque pugnandi potestatem fecit. [2] Ubi ne tum quidem eos prodire intellexit, circiter meridiem exercitum in castra reduxit. Tum demum Ariovistus partem suarum copiarum, quae castra minora oppugnaret, misit. Acriter utrimque usque ad vesperum pugnatum est. Solis occasu suas copias Ariovistus multis et inlatis et acceptis vulneribus in castra reduxit. [3] Cum ex captivis quaereret Caesar quam ob rem Ariovistus proelio non decertaret, hanc reperiebat causam, quod apud Germanos ea consuetudo esset ut matres familiae eorum sortibus et vaticinationibus declararent utrum proelium committi ex usu esset necne; eas ita dicere: [4] non esse fas Germanos superare, si ante novam lunam proelio contendissent."],["caesar-gallico","1.51","[1] Postridie eius diei Caesar praesidio utrisque castris quod satis esse visum est reliquit, alarios omnes in conspectu hostium pro castris minoribus constituit, quod minus multitudine militum legionariorum pro hostium numero valebat, ut ad speciem alariis uteretur; ipse triplici instructa acie usque ad castra hostium accessit. [2] Tum demum necessario Germani suas copias castris eduxerunt generatimque constituerunt paribus intervallis, Harudes, Marcomanos, Tribocos, Vangiones, Nemetes, Sedusios, Suebos, omnemque aciem suam raedis et carris circumdederunt, ne qua spes in fuga relinqueretur. [3] Eo mulieres imposuerunt, quae ad proelium proficiscentes milites passis manibus flentes implorabant ne se in servitutem Romanis traderent."],["caesar-gallico","1.52","[1] Caesar singulis legionibus singulos legatos et quaestorem praefecit, uti eos testes suae quisque virtutis haberet; [2] ipse a dextro cornu, quod eam partem minime firmam hostium esse animadverterat, proelium commisit. [3] Ita nostri acriter in hostes signo dato impetum fecerunt itaque hostes repente celeriterque procurrerunt, ut spatium pila in hostes coiciendi non daretur. [4] Relictis pilis comminus gladiis pugnatum est. At Germani celeriter ex consuetudine sua phalange facta impetus gladiorum exceperunt. [5] Reperti sunt complures nostri qui in phalanga insilirent et scuta manibus revellerent et desuper vulnerarent. [6] Cum hostium acies a sinistro cornu pulsa atque in fugam coniecta esset, a dextro cornu vehementer multitudine suorum nostram aciem premebant. [7] Id cum animadvertisset P. Crassus adulescens, qui equitatui praeerat, quod expeditior erat quam ii qui inter aciem versabantur, tertiam aciem laborantibus nostris subsidio misit."],["caesar-gallico","1.53","[1] Ita proelium restitutum est, atque omnes hostes terga verterunt nec prius fugere destiterunt quam ad flumen Rhenum milia passuum ex eo loco circiter L pervenerunt. [2] Ibi perpauci aut viribus confisi tranare contenderunt aut lintribus inventis sibi salutem reppererunt. [3] In his fuit Ariovistus, qui naviculam deligatam ad ripam nactus ea profugit; reliquos omnes consecuti equites nostri interfecerunt. [4] Duae fuerunt Ariovisti uxores, una Sueba natione, quam domo secum eduxerat, altera Norica, regis Voccionis soror, quam in Gallia duxerat a fratre missam: utraque in ea fuga periit; duae filiae: harum altera occisa, altera capta est. [5] C. Valerius Procillus, cum a custodibus in fuga trinis catenis vinctus traheretur, in ipsum Caesarem hostes equitatu insequentem incidit. [6] Quae quidem res Caesari non minorem quam ipsa victoria voluptatem attulit, quod hominem honestissimum provinciae Galliae, suum familiarem et hospitem, ereptum ex manibus hostium sibi restitutum videbat neque eius calamitate de tanta voluptate et gratulatione quicquam fortuna deminuerat. [7] Is se praesente de se ter sortibus consultum dicebat, utrum igni statim necaretur an in aliud tempus reservaretur: sortium beneficio se esse incolumem. [8] Item M. Metius repertus et ad eum reductus est."],["caesar-gallico","1.54","[1] Hoc proelio trans Rhenum nuntiato, Suebi, qui ad ripas Rheni venerant, domum reverti coeperunt; quos ubi qui proximi Rhenum incolunt perterritos senserunt, insecuti magnum ex iis numerum occiderunt. [2] Caesar una aestate duobus maximis bellis confectis maturius paulo quam tempus anni postulabat in hiberna in Sequanos exercitum deduxit; hibernis Labienum praeposuit; [3] ipse in citeriorem Galliam ad conventus agendos profectus est."],["caesar-gallico","2.1","[1] Cum esset Caesar in citeriore Gallia [in hibernis], ita uti supra demonstravimus, crebri ad eum rumores adferebantur litterisque item Labieni certior fiebat omnes Belgas, quam tertiam esse Galliae partem dixeramus, contra populum Romanum coniurare obsidesque inter se dare. [2] Coniurandi has esse causas: primum quod vererentur ne, omni pacata Gallia, ad eos exercitus noster adduceretur; [3] deinde quod ab non nullis Gallis sollicitarentur, partim qui, ut Germanos diutius in Gallia versari noluerant, ita populi Romani exercitum hiemare atque inveterascere in Gallia moleste ferebant, partim qui mobilitate et levitate animi novis imperiis studebant; [4] ab non nullis etiam quod in Gallia a potentioribus atque iis qui ad conducendos homines facultates habebant vulgo regna occupabantur; qui minus facile eam rem imperio nostro consequi poterant."],["caesar-gallico","2.2","[1] His nuntiis litterisque commotus Caesar duas legiones in citeriore Gallia novas conscripsit et inita aestate in ulteriorem Galliam qui deduceret Q. Pedium legatum misit. [2] Ipse, cum primum pabuli copia esse inciperet, ad exercitum venit. [3] Dat negotium Senonibus reliquisque Gallis qui finitimi Belgis erant uti ea quae apud eos gerantur cognoscant seque de his rebus certiorem faciant. [4] Hi constanter omnes nuntiaverunt manus cogi, exercitum in unum locum conduci. Tum vero dubitandum non existimavit quin ad eos proficisceretur. Re frumentaria provisa castra movet diebusque circiter XV ad fines Belgarum pervenit."],["caesar-gallico","2.3","[1] Eo cum de improviso celeriusque omnium opinione venisset, Remi, qui proximi Galliae ex Belgis sunt, ad eum legatos Iccium et Andebrogium, primos civitatis, miserunt, [2] qui dicerent se suaque omnia in fidem atque potestatem populi Romani permittere, neque se cum reliquis Belgis consensisse neque contra populum Romanum coniurasse, [3] paratosque esse et obsides dare et imperata facere et oppidis recipere et frumento ceterisque rebus iuvare; [4] reliquos omnes Belgas in armis esse, Germanosque qui cis Rhenum incolant sese cum his coniunxisse, [5] tantumque esse eorum omnium furorem ut ne Suessiones quidem, fratres consanguineosque suos, qui eodem iure et isdem legibus utantur, unum imperium unumque magistratum cum ipsis habeant, deterrere potuerint quin cum iis consentirent."],["caesar-gallico","2.4","[1] Cum ab iis quaereret quae civitates quantaeque in armis essent et quid in bello possent, sic reperiebat: plerosque Belgas esse ortos a Germanis Rhenumque antiquitus traductos propter loci fertilitatem ibi consedisse Gallosque qui ea loca incolerent expulisse, solosque esse qui, [2] patrum nostrorum memoria omni Gallia vexata, Teutonos Cimbrosque intra suos fines ingredi prohibuerint; [3] qua ex re fieri uti earum rerum memoria magnam sibi auctoritatem magnosque spiritus in re militari sumerent. [4] De numero eorum omnia se habere explorata Remi dicebant, propterea quod propinquitatibus adfinitatibusque coniuncti quantam quisque multitudinem in communi Belgarum concilio ad id bellum pollicitus sit cognoverint. [5] Plurimum inter eos Bellovacos et virtute et auctoritate et hominum numero valere: hos posse conficere armata milia centum, pollicitos ex eo numero electa milia LX totiusque belli imperium sibi postulare. [6] Suessiones suos esse finitimos; fines latissimos feracissimosque agros possidere. [7] Apud eos fuisse regem nostra etiam memoria Diviciacum, totius Galliae potentissimum, qui cum magnae partis harum regionum, tum etiam Britanniae imperium obtinuerit; nunc esse regem Galbam: ad hunc propter iustitiam prudentiamque summam totius belli omnium voluntate deferri; oppida habere numero XII, polliceri milia armata L; totidem Nervios, [8] qui maxime feri inter ipsos habeantur longissimeque absint; [9] XV milia Atrebates, Ambianos X milia, Morinos XXV milia, Menapios VII milia, Caletos X milia, Veliocasses et Viromanduos totidem, Atuatucos XVIIII milia; [10] Condrusos, Eburones, Caerosos, Paemanos, qui uno nomine Germani appellantur, arbitrari ad XL milia."],["caesar-gallico","2.5","[1] Caesar Remos cohortatus liberaliterque oratione prosecutus omnem senatum ad se convenire principumque liberos obsides ad se adduci iussit. Quae omnia ab his diligenter ad diem facta sunt. [2] Ipse Diviciacum Haeduum magnopere cohortatus docet quanto opere rei publicae communisque salutis intersit manus hostium distineri, ne cum tanta multitudine uno tempore confligendum sit. [3] Id fieri posse, si suas copias Haedui in fines Bellovacorum introduxerint et eorum agros populari coeperint. [4] His datis mandatis eum a se dimittit. Postquam omnes Belgarum copias in unum locum coactas ad se venire vidit neque iam longe abesse ab iis quos miserat exploratoribus et ab Remis cognovit, flumen Axonam, quod est in extremis Remorum finibus, exercitum traducere maturavit atque ibi castra posuit. [5] Quae res et latus unum castrorum ripis fluminis muniebat et post eum quae erant tuta ab hostibus reddebat et commeatus ab Remis reliquisque civitatibus ut sine periculo ad eum portari possent efficiebat. [6] In eo flumine pons erat. Ibi praesidium ponit et in altera parte fluminis Q. Titurium Sabinum legatum cum sex cohortibus relinquit; castra in altitudinem pedum XII vallo fossaque duodeviginti pedum muniri iubet."],["caesar-gallico","2.6","[1] Ab his castris oppidum Remorum nomine Bibrax aberat milia passuum VIII. Id ex itinere magno impetu Belgae oppugnare coeperunt. Aegre eo die sustentatum est. [2] Gallorum eadem atque Belgarum oppugnatio est haec: ubi circumiecta multitudine hominum totis moenibus undique in murum lapides iaci coepti sunt murusque defensoribus nudatus est, testudine facta portas succedunt murumque subruunt. Quod tum facile fiebat. [3] Nam cum tanta multitudo lapides ac tela coicerent, in muro consistendi potestas erat nulli. [4] Cum finem oppugnandi nox fecisset, Iccius Remus, summa nobilitate et gratia inter suos, qui tum oppido praeerat, unus ex iis qui legati de pace ad Caesarem venerant, nuntium ad eum mittit, nisi subsidium sibi submittatur, sese diutius sustinere non posse."],["caesar-gallico","2.7","[1] Eo de media nocte Caesar isdem ducibus usus qui nuntii ab Iccio venerant, Numidas et Cretas sagittarios et funditores Baleares subsidio oppidanis mittit; [2] quorum adventu et Remis cum spe defensionis studium propugnandi accessit et hostibus eadem de causa spes potiundi oppidi discessit. [3] Itaque paulisper apud oppidum morati agrosque Remorum depopulati, omnibus vicis aedificiisque quo adire potuerant incensis, ad castra Caesaris omnibus copiis contenderunt et a milibus passuum minus duobus castra posuerunt; [4] quae castra, ut fumo atque ignibus significabatur, amplius milibus passuum VIII latitudinem patebant."],["caesar-gallico","2.8","[1] Caesar primo et propter multitudinem hostium et propter eximiam opinionem virtutis proelio supersedere statuit; [2] cotidie tamen equestribus proeliis quid hostis virtute posset et quid nostri auderent periclitabatur. [3] Ubi nostros non esse inferiores intellexit, loco pro castris ad aciem instruendam natura oportuno atque idoneo, quod is collis ubi castra posita erant paululum ex planitie editus tantum adversus in latitudinem patebat quantum loci acies instructa occupare poterat, atque ex utraque parte lateris deiectus habebat et in fronte leniter fastigatus paulatim ad planitiem redibat, ab utroque latere eius collis transversam fossam obduxit circiter passuum CCCC [4] et ad extremas fossas castella constituit ibique tormenta conlocavit, ne, cum aciem instruxisset, hostes, quod tantum multitudine poterant, ab lateribus pugnantes suos circumvenire possent. [5] Hoc facto, duabus legionibus quas proxime conscripserat in castris relictis ut, si quo opus esset, subsidio duci possent, reliquas VI legiones pro castris in acie constituit. Hostes item suas copias ex castris eductas instruxerunt."],["caesar-gallico","2.9","[1] Palus erat non magna inter nostrum atque hostium exercitum. Hanc si nostri transirent hostes expectabant; nostri autem, si ab illis initium transeundi fieret, ut impeditos adgrederentur parati in armis erant. [2] Interim proelio equestri inter duas acies contendebatur. Ubi neutri transeundi initium faciunt, secundiore equitum proelio nostris Caesar suos in castra reduxit. [3] Hostes protinus ex eo loco ad flumen Axonam contenderunt, quod esse post nostra castra demonstratum est. [4] Ibi vadis repertis partem suarum copiarum traducere conati sunt eo consilio ut, si possent, castellum, cui praeerat Q. Titurius legatus, expugnarent pontemque interscinderent, [5] si minus potuissent, agros Remorum popularentur, qui magno nobis usui ad bellum gerendum erant, commeatuque nostros prohiberent."],["caesar-gallico","2.10","[1] Caesar certior factus ab Titurio omnem equitatum et levis armaturae Numidas, funditores sagittariosque pontem traducit atque ad eos contendit. Acriter in eo loco pugnatum est. [2] Hostes impeditos nostri in flumine adgressi magnum eorum numerum occiderunt; [3] per eorum corpora reliquos audacissime transire conantes multitudine telorum reppulerunt primosque, qui transierant, equitatu circumventos interfecerunt. [4] Hostes, ubi et de expugnando oppido et de flumine transeundo spem se fefellisse intellexerunt neque nostros in locum iniquiorum progredi pugnandi causa viderunt atque ipsos res frumentaria deficere coepit, concilio convocato constituerunt optimum esse domum suam quemque reverti, et quorum in fines primum Romani exercitum introduxissent, ad eos defendendos undique convenirent, ut potius in suis quam in alienis finibus decertarent et domesticis copiis rei frumentariae uterentur. [5] Ad eam sententiam cum reliquis causis haec quoque ratio eos deduxit, quod Diviciacum atque Haeduos finibus Bellovacorum adpropinquare cognoverant. His persuaderi ut diutius morarentur neque suis auxilium terrent non poterat."],["caesar-gallico","2.11","[1] Ea re constituta, secunda vigilia magno cum, strepitu ac tumultu castris egressi nullo certo ordine neque imperio, cum sibi quisque primum itineris locum peteret et domum pervenire properaret, fecerunt ut consimilis fugae profectio videretur. [2] Hac re statim Caesar per speculatores cognita insidias veritus, quod qua de causa discederent nondum perspexerat, exercitum equitatumque castris continuit. [3] Prima luce, confirmata re ab exploratoribus, omnem equitatum, qui novissimum agmen moraretur, praemisit. His Q. Pedium et L. Aurunculeium Cottam legatos praefecit; T. Labienum legatum cum legionibus tribus subsequi iussit. [4] Hi novissimos adorti et multa milia passuum prosecuti magnam multitudinem eorum fugientium conciderunt, cum ab extremo agmine, ad quos ventum erat, consisterent fortiterque impetum nostrorum militum sustinerent, [5] priores, quod abesse a periculo viderentur neque ulla necessitate neque imperio continerentur, exaudito clamore perturbatis ordinibus omnes in fuga sibi praesidium ponerent. [6] Ita sine ullo periculo tantam eorum multitudinem nostri interfecerunt quantum fuit diei spatium; sub occasum solis sequi destiterunt seque in castra, ut erat imperatum, receperunt."],["caesar-gallico","2.12","[1] Postridie eius diei Caesar, prius quam se hostes ex terrore ac fuga reciperent, in fines Suessionum, qui proximi Remis erant, exercitum duxit et magno itinere [confecto] ad oppidum Noviodunum contendit. [2] Id ex itinere oppugnare conatus, quod vacuum ab defensoribus esse audiebat, propter latitudinem fossae murique altitudinem paucis defendentibus expugnare non potuit. [3] Castris munitis vineas agere quaeque ad oppugnandum usui erant comparare coepit. [4] Interim omnis ex fuga Suessionum multitudo in oppidum proxima nocte convenit. [5] Celeriter vineis ad oppidum actis, aggere iacto turribusque constitutis, magnitudine operum, quae neque viderant ante Galli neque audierant, et celeritate Romanorum permoti legatos ad Caesarem de deditione mittunt et petentibus Remis ut conservarentur impetrant."],["caesar-gallico","2.13","[1] Caesar, obsidibus acceptis primis civitatis atque ipsius Galbae regis duobus filiis armisque omnibus ex oppido traditis, in deditionem Suessiones accipit exercitumque in Bellovacos ducit. [2] Qui cum se suaque omnia in oppidum Bratuspantium contulissent atque ab eo oppido Caesar cum exercitu circiter milia passuum V abesset, omnes maiores natu ex oppido egressi manus ad Caesarem tendere et voce significare coeperunt sese in eius fidem ac potestatem venire neque contra populum Romanum armis contendere. [3] Item, cum ad oppidum accessisset castraque ibi poneret, pueri mulieresque ex muro passis manibus suo more pacem ab Romanis petierunt."],["caesar-gallico","2.14","[1] Pro his Diviciacus (nam post discessum Belgarum dimissis Haeduorum copiis ad eum reverterat) facit verba: [2] Bellovacos omni tempore in fide atque amicitia civitatis Haeduae fuisse; [3] impulsos ab suis principibus, qui dicerent Haeduos a Caesare in servitutem redactos omnes indignitates contumeliasque perferre, et ab Haeduis defecisse et populo Romano bellum intulisse. [4] Qui eius consilii principes fuissent, quod intellegerent quantam calamitatem civitati intulissent, in Britanniam profugisse. [5] Petere non solum Bellovacos, sed etiam pro his Haeduos, ut sua clementia ac mansuetudine in eos utatur. [6] Quod si fecerit, Haeduorum auctoritatem apud omnes Belgas amplificaturum, quorum auxiliis atque opibus, si qua bella inciderint, sustentare consuerint."],["caesar-gallico","2.15","[1] Caesar honoris Diviciaci atque Haeduorum causa sese eos in fidem recepturum et conservaturum dixit, et quod erat civitas magna inter Belgas auctoritate atque hominum multitudine praestabat, DC obsides poposcit. [2] His traditis omnibusque armis ex oppido conlatis, ab eo loco in fines Ambianorum pervenit; qui se suaque omnia sine mora dediderunt. [3] Eorum fines Nervii attingebant. Quorum de natura moribusque Caesar cum quaereret, sic reperiebat: [4] nullum esse aditum ad eos mercatoribus; nihil pati vini reliquarumque rerum ad luxuriam pertinentium inferri, quod his rebus relanguescere animos eorum et remitti virtutem existimarent; [5] esse homines feros magnaeque virtutis; increpitare atque incusare reliquos Belgas, qui se populo Romano dedidissent patriamque virtutem proiecissent; [6] confirmare sese neque legatos missuros neque ullam condicionem pacis accepturos."],["caesar-gallico","2.16","[1] Cum per eorum fines triduum iter fecisset, inveniebat ex captivis Sabim flumen a castris suis non amplius milibus passuum X abesse; [2] trans id flumen omnes Nervios consedisse adventumque ibi Romanorum expectare una cum Atrebatibus et Viromanduis, finitimis suis [3] (nam his utrisque persuaserant uti eandem belli fortunam experirentur); [4] expectari etiam ab iis Atuatucorum copias atque esse in itinere; [5] mulieres quique per aetatem ad pugnam inutiles viderentur in eum locum coniecisse quo propter paludes exercitui aditus non esset."],["caesar-gallico","2.17","[1] His rebus cognitis, exploratores centurionesque praemittit qui locum castris idoneum deligant. [2] Cum ex dediticiis Belgis reliquisque Gallis complures Caesarem secuti una iter facerent, quidam ex his, ut postea ex captivis cognitum est, eorum dierum consuetudine itineris nostri exercitus perspecta, nocte ad Nervios pervenerunt atque his demonstrarunt inter singulas legiones impedimentorum magnum numerum intercedere, neque esse quicquam negotii, cum prima legio in castra venisset reliquaeque legiones magnum spatium abessent, hanc sub sarcinis adoriri; [3] qua pulsa impedimentisque direptis, futurum ut reliquae contra consistere non auderent. [4] Adiuvabat etiam eorum consilium qui rem deferebant quod Nervii antiquitus, cum equitatu nihil possent (neque enim ad hoc tempus ei rei student, sed quicquid possunt, pedestribus valent copiis), quo facilius finitimorum equitatum, si praedandi causa ad eos venissent, impedirent, teneris arboribus incisis atque inflexis crebrisque in latitudinem ramis enatis [et] rubis sentibusque interiectis effecerant ut instar muri hae saepes munimentum praeberent, quo non modo non intrari sed ne perspici quidem posset. [5] His rebus cum iter agminis nostri impediretur, non omittendum sibi consilium Nervii existimaverunt."],["caesar-gallico","2.18","[1] Loci natura erat haec, quem locum nostri castris delegerant. Collis ab summo aequaliter declivis ad flumen Sabim, quod supra nominavimus, vergebat. [2] Ab eo flumine pari acclivitate collis nascebatur adversus huic et contrarius, passus circiter CC infimus apertus, ab superiore parte silvestris, ut non facile introrsus perspici posset. [3] Intra eas silvas hostes in occulto sese continebant; in aperto loco secundum flumen paucae stationes equitum videbantur. Fluminis erat altitudo pedum circiter trium."],["caesar-gallico","2.19","[1] Caesar equitatu praemisso subsequebatur omnibus copiis; sed ratio ordoque agminis aliter se habebat ac Belgae ad Nervios detulerant. [2] Nam quod hostibus adpropinquabat, consuetudine sua Caesar VI legiones expeditas ducebat; [3] post eas totius exercitus impedimenta conlocarat; inde duae legiones quae proxime conscriptae erant totum agmen claudebant praesidioque impedimentis erant. [4] Equites nostri cum funditoribus sagittariisque flumen transgressi cum hostium equitatu proelium commiserunt. [5] Cum se illi identidem in silvis ad suos reciperent ac rursus ex silva in nostros impetum facerent, neque nostri longius quam quem ad finem porrecta [ac] loca aperta pertinebant cedentes insequi auderent, interim legiones VI quae primae venerant, opere dimenso, castra munire coeperunt. [6] Ubi prima impedimenta nostri exercitus ab iis qui in silvis abditi latebant visa sunt, quod tempus inter eos committendi proelii convenerat, ut intra silvas aciem ordinesque constituerant atque ipsi sese confirmaverant, subito omnibus copiis provolaverunt impetumque in nostros equites fecerunt. [7] His facile pulsis ac proturbatis, incredibili celeritate ad flumen decucurrerunt, ut paene uno tempore et ad silvas et in flumine [et iam in manibus nostris] hostes viderentur. [8] Eadem autem celeritate adverso colle ad nostra castra atque eos qui in opere occupati erant contenderunt."],["caesar-gallico","2.20","[1] Caesari omnia uno tempore erant agenda: vexillum proponendum, quod erat insigne, cum ad arma concurri oporteret; signum tuba dandum; ab opere revocandi milites; qui paulo longius aggeris petendi causa processerant arcessendi; acies instruenda; milites cohortandi; signum dandum. [2] Quarum rerum magnam partem temporis brevitas et incursus hostium impediebat. [3] His difficultatibus duae res erant subsidio, scientia atque usus militum, quod superioribus proeliis exercitati quid fieri oporteret non minus commode ipsi sibi praescribere quam ab aliis doceri poterant, et quod ab opere singulisque legionibus singulos legatos Caesar discedere nisi munitis castris vetuerat. [4] Hi propter propinquitatem et celeritatem hostium nihil iam Caesaris imperium expectabant, sed per se quae videbantur administrabant."],["caesar-gallico","2.21","[1] Caesar, necessariis rebus imperatis, ad cohortandos milites, quam [in] partem fors obtulit, decucurrit et ad legionem decimam devenit. [2] Milites non longiore oratione cohortatus quam uti suae pristinae virtutis memoriam retinerent neu perturbarentur animo hostiumque impetum fortiter sustinerent, [3] quod non longius hostes aberant quam quo telum adigi posset, proelii committendi signum dedit. [4] Atque in alteram item cohortandi causa profectus pugnantibus occurrit. [5] Temporis tanta fuit exiguitas hostiumque tam paratus ad dimicandum animus ut non modo ad insignia accommodanda sed etiam ad galeas induendas scutisque tegimenta detrahenda tempus defuerit. [6] Quam quisque ab opere in partem casu devenit quaeque prima signa conspexit, ad haec constitit, ne in quaerendis suis pugnandi tempus dimitteret."],["caesar-gallico","2.22","[1] Instructo exercitu magis ut loci natura [delectusque collis] et necessitas temporis quam ut rei militaris ratio atque ordo postulabat, cum diversae legiones aliae alia in parte hostibus resisterent saepibusque densissimis, ut ante demonstravimus, interiectis prospectus impediretur, neque certa subsidia conlocari neque quid in quaque parte opus esset provideri neque ab uno omnia imperia administrari poterant. [2] Itaque in tanta rerum iniquitate fortunae quoque eventus varii sequebantur."],["caesar-gallico","2.23","[1] Legionis VIIII. et X. milites, ut in sinistra parte aciei constiterant, pilis emissis cursu ac lassitudine exanimatos vulneribusque confectos Atrebates (nam his ea pars obvenerat) celeriter ex loco superiore in flumen compulerunt et transire conantes insecuti gladiis magnam partem eorum impeditam interfecerunt. [2] Ipsi transire flumen non dubitaverunt et in locum iniquum progressi rursus resistentes hostes redintegrato proelio in fugam coniecerunt. [3] Item alia in parte diversae duae legiones, XI. et VIII., profligatis Viromanduis, quibuscum erant congressae, ex loco superiore in ipsis fluminis ripis proeliabantur. [4] At totis fere castris a fronte et a sinistra parte nudatis, cum in dextro cornu legio XII. et non magno ab ea intervallo VII. constitisset, omnes Nervii confertissimo agmine duce Boduognato, qui summam imperii tenebat, ad eum locum contenderunt; quorum pars ab aperto latere legiones circumvenire, pars summum castrorum locum petere coepit."],["caesar-gallico","2.24","[1] Eodem tempore equites nostri levisque armaturae pedites, qui cum iis una fuerant, quos primo hostium impetu pulsos dixeram, cum se in castra reciperent, adversis hostibus occurrebant ac rursus aliam in partem fugam petebant; [2] et calones, qui ab decumana porta ac summo iugo collis nostros victores flumen transire conspexerant, praedandi causa egressi, cum respexissent et hostes in nostris castris versari vidissent, praecipites fugae sese mandabant. [3] Simul eorum qui cum impedimentis veniebant clamor fremitusque oriebatur, aliique aliam in partem perterriti ferebantur. [4] Quibus omnibus rebus permoti equites Treveri, quorum inter Gallos virtutis opinio est singularis, qui auxilii causa a civitate missi ad Caesarem venerant, cum multitudine hostium castra [nostra] compleri, legiones premi et paene circumventas teneri, calones, equites, funditores, Numidas diversos dissipatosque in omnes partes fugere vidissent, desperatis nostris rebus domum contenderunt: [5] Romanos pulsos superatosque, castris impedimentisque eorum hostes potitos civitati renuntiaverunt."],["caesar-gallico","2.25","[1] Caesar ab X. legionis cohortatione ad dextrum cornu profectus, ubi suos urgeri signisque in unum locum conlatis XII. legionis confertos milites sibi ipsos ad pugnam esse impedimento vidit, quartae cohortis omnibus centurionibus occisis signiferoque interfecto, signo amisso, reliquarum cohortium omnibus fere centurionibus aut vulneratis aut occisis, in his primipilo P. Sextio Baculo, fortissimo viro, multis gravibusque vulneribus confecto, ut iam se sustinere non posset, reliquos esse tardiores et non nullos ab novissimis deserto loco proelio excedere ac tela vitare, hostes neque a fronte ex inferiore loco subeuntes intermittere et ab utroque latere instare et rem esse in angusto vidit, neque ullum esse subsidium quod submitti posset, [2] scuto ab novissimis [uni] militi detracto, quod ipse eo sine scuto venerat, in primam aciem processit centurionibusque nominatim appellatis reliquos cohortatus milites signa inferre et manipulos laxare iussit, quo facilius gladiis uti possent. [3] Cuius adventu spe inlata militibus ac redintegrato animo, cum pro se quisque in conspectu imperatoris etiam in extremis suis rebus operam navare cuperet, paulum hostium impetus tardatus est."],["caesar-gallico","2.26","[1] Caesar, cum VII. legionem, quae iuxta constiterat, item urgeri ab hoste vidisset, tribunos militum monuit ut paulatim sese legiones coniungerent et conversa signa in hostes inferrent. [2] Quo facto cum aliis alii subsidium ferrent neque timerent ne aversi ab hoste circumvenirentur, audacius resistere ac fortius pugnare coeperunt. [3] Interim milites legionum duarum quae in novissimo agmine praesidio impedimentis fuerant, proelio nuntiato, cursu incitato in summo colle ab hostibus conspiciebantur, [4] et T. Labienus castris hostium potitus et ex loco superiore quae res in nostris castris gererentur conspicatus X. legionem subsidio nostris misit. [5] Qui cum ex equitum et calonum fuga quo in loco res esset quantoque in periculo et castra et legiones et imperator versaretur cognovissent, nihil ad celeritatem sibi reliqui fecerunt."],["caesar-gallico","2.27","[1] Horum adventu tanta rerum commutatio est facta ut nostri, etiam qui vulneribus confecti procubuissent, scutis innixi proelium redintegrarent, calones perterritos hostes conspicati etiam inermes armatis occurrerent, [2] equites vero, ut turpitudinem fugae virtute delerent, omnibus in locis pugnae se legionariis militibus praeferrent. [3] At hostes, etiam in extrema spe salutis, tantam virtutem praestiterunt ut, cum primi eorum cecidissent, proximi iacentibus insisterent atque ex eorum corporibus pugnarent, [4] his deiectis et coacervatis cadaveribus qui superessent ut ex tumulo tela in nostros coicerent et pila intercepta remitterent: [5] ut non nequiquam tantae virtutis homines iudicari deberet ausos esse transire latissimum flumen, ascendere altissimas ripas, subire iniquissimum locum; quae facilia ex difficillimis animi magnitudo redegerat."],["caesar-gallico","2.28","[1] Hoc proelio facto et prope ad internecionem gente ac nomine Nerviorum redacto, maiores natu, quos una cum pueris mulieribusque in aestuaria ac paludes coniectos dixeramus, hac pugna nuntiata, cum victoribus nihil impeditum, victis nihil tutum arbitrarentur, [2] omnium qui supererant consensu legatos ad Caesarem miserunt seque ei dediderunt; et in commemoranda civitatis calamitate ex DC ad tres senatores, ex hominum milibus LX vix ad D, qui arma ferre possent, sese redactos esse dixerunt. [3] Quos Caesar, ut in miseros ac supplices usus misericordia videretur, diligentissime conservavit suisque finibus atque oppidis uti iussit et finitimis imperavit ut ab iniuria et maleficio se suosque prohiberent."],["caesar-gallico","2.29","[1] Atuatuci, de quibus supra diximus, cum omnibus copiis auxilio Nerviis venirent, hac pugna nuntiata ex itinere domum reverterunt; [2] cunctis oppidis castellisque desertis sua omnia in unum oppidum egregie natura munitum contulerunt. [3] Quod cum ex omnibus in circuitu partibus altissimas rupes deiectusque haberet, una ex parte leniter acclivis aditus in latitudinem non amplius pedum CC relinquebatur; quem locum duplici altissimo muro munierant; tum magni ponderis saxa et praeacutas trabes in muro conlocabant. [4] Ipsi erant ex Cimbris Teutonisque prognati, qui, cum iter in provinciam nostram atque Italiam; facerent, iis impedimentis quae secum agere ac portare non poterant citra flumen Rhenum depositis custodiae [ex suis] ac praesidio VI milia hominum una reliquerant. [5] Hi post eorum obitum multos annos a finitimis exagitati, cum alias bellum inferrent, alias inlatum defenderent, consensu eorum omnium pace facta hunc sibi domicilio locum delegerant."],["caesar-gallico","2.30","[1] Ac primo adventu exercitus nostri crebras ex oppido excursiones faciebant parvulisque proeliis cum nostris contendebant; [2] postea vallo pedum XII in circuitu XV milium crebrisque castellis circummuniti oppido sese continebant. [3] Ubi vineis actis aggere extructo turrim procul constitui viderunt, primum inridere ex muro atque increpitare vocibus, quod tanta machinatio a tanto spatio institueretur: [4] quibusnam manibus aut quibus viribus praesertim homines tantulae staturae (nam plerumque omnibus Gallis prae magnitudine corporum quorum brevitas nostra contemptui est) tanti oneris turrim in muro sese posse conlocare confiderent?"],["caesar-gallico","2.31","[1] Ubi vero moveri et adpropinquare muris viderunt, nova atque inusitata specie commoti legatos ad Caesarem de pace miserunt, qui ad hunc modum locuti, [2] non se existimare Romanos sine ope divina bellum gerere, qui tantae altitudinis machinationes tanta celeritate promovere possent, [3] se suaque omnia eorum potestati permittere dixerunt. [4] Unum petere ac deprecari: si forte pro sua clementia ac mansuetudine, quam ipsi ab aliis audirent, statuisset Atuatucos esse conservandos, ne se armis despoliaret. [5] Sibi omnes fere finitimos esse inimicos ac suae virtuti invidere; a quibus se defendere traditis armis non possent. [6] Sibi praestare, si in eum casum deducerentur, quamvis fortunam a populo Romano pati quam ab his per cruciatum interfici inter quos dominari consuessent."],["caesar-gallico","2.32","[1] Ad haec Caesar respondit: se magis consuetudine sua quam merito eorum civitatem conservaturum, si prius quam murum aries attigisset se dedidissent; [2] sed deditionis nullam esse condicionem nisi armis traditis. Se id quod in Nerviis fecisset facturum finitimisque imperaturum ne quam dediticiis populi Romani iniuriam inferrent. [3] Re renuntiata ad suos illi se quae imperarentur facere dixerunt. [4] Armorum magna multitudine de muro in fossam, quae erat ante oppidum, iacta, sic ut prope summam muri aggerisque altitudinem acervi armorum adaequarent, et tamen circiter parte tertia, ut postea perspectum est, celata atque in oppido retenta, portis patefactis eo die pace sunt usi."],["caesar-gallico","2.33","[1] Sub vesperum Caesar portas claudi militesque ex oppido exire iussit, ne quam noctu oppidani a militibus iniuriam acciperent. [2] Illi ante inito, ut intellectum est, consilio, quod deditione facta nostros praesidia deducturos aut denique indiligentius servaturos crediderant, partim cum iis quae retinuerant et celaverant armis, partim scutis ex cortice factis aut viminibus intextis, quae subito, ut temporis exiguitas postulabat, pellibus induxerant, tertia vigilia, qua minime arduus ad nostras munitiones ascensus videbatur, omnibus copiis repente ex oppido eruptionem fecerunt. [3] Celeriter, ut ante Caesar imperaverat, ignibus significatione facta, ex proximis castellis eo concursum est, [4] pugnatumque ab hostibus ita acriter est ut a viris fortibus in extrema spe salutis iniquo loco contra eos qui ex vallo turribusque tela iacerent pugnari debuit, cum in una virtute omnis spes consisteret. [5] Occisis ad hominum milibus IIII reliqui in oppidum reiecti sunt. [6] Postridie eius diei refractis portis, cum iam defenderet nemo, atque intromissis militibus nostris, sectionem eius oppidi universa Caesar vendidit. [7] Ab iis qui emerant capitum numerus ad eum relatus est milium LIII."],["caesar-gallico","2.34","[1] Eodem tempore a P. Crasso, quem cum legione una miserat ad Venetos, Venellos, Osismos, Coriosolitas, Esuvios, Aulercos, Redones, quae sunt maritimae civitates Oceanumque attingunt, certior factus est omnes eas civitates in dicionem potestatemque populi Romani esse redactas."],["caesar-gallico","2.35","[1] His rebus gestis omni Gallia pacata, tanta huius belli ad barbaros opinio perlata est uti ab iis nationibus quae trans Rhenum incolerent legationes ad Caesarem mitterentur, quae se obsides daturas, imperata facturas pollicerentur. [2] Quas legationes Caesar, quod in Italiam Illyricumque properabat, inita proxima aestate ad se reverti iussit. [3] Ipse in Carnutes, Andes, Turonos quaeque civitates propinquae iis locis erant ubi bellum gesserat, legionibus in hiberna deductis, in Italiam profectus est. [4] Ob easque res ex litteris Caesaris dierum XV supplicatio decreta est, quod ante id tempus accidit nulli."],["caesar-gallico","3.1","[1] Cum in Italiam proficisceretur Caesar, Ser. Galbam cum legione XII. et parte equitatus in Nantuates, Veragros Sedunosque misit, qui a finibus Allobrogum et lacu Lemanno et flumine Rhodano ad summas Alpes pertinent. [2] Causa mittendi fuit quod iter per Alpes, quo magno cum periculo magnisque cum portoriis mercatores ire consuerant, patefieri volebat. [3] Huic permisit, si opus esse arbitraretur, uti in his locis legionem hiemandi causa conlocaret. [4] Galba secundis aliquot proeliis factis castellisque compluribus eorum expugnatis, missis ad eum undique legatis obsidibusque datis et pace facta, constituit cohortes duas in Nantuatibus conlocare et ipse cum reliquis eius legionis cohortibus in vico Veragrorum, qui appellatur Octodurus hiemare; [5] qui vicus positus in valle non magna adiecta planitie altissimis montibus undique continetur. [6] Cum hic in duas partes flumine divideretur, alteram partem eius vici Gallis [ad hiemandum] concessit, alteram vacuam ab his relictam cohortibus attribuit. Eum locum vallo fossaque munivit."],["caesar-gallico","3.2","[1] Cum dies hibernorum complures transissent frumentumque eo comportari iussisset, subito per exploratores certior factus est ex ea parte vici, quam Gallis concesserat, omnes noctu discessisse montesque qui impenderent a maxima multitudine Sedunorum et Veragrorum teneri. [2] Id aliquot de causis acciderat, ut subito Galli belli renovandi legionisque opprimendae consilium caperent: [3] primum, quod legionem neque eam plenissimam detractis cohortibus duabus et compluribus singillatim, qui commeatus petendi causa missi erant, absentibus propter paucitatem despiciebant; [4] tum etiam, quod propter iniquitatem loci, cum ipsi ex montibus in vallem decurrerent et tela coicerent, ne primum quidem impetum suum posse sustineri existimabant. [5] Accedebat quod suos ab se liberos abstractos obsidum nomine dolebant, et Romanos non solum itinerum causa sed etiam perpetuae possessionis culmina Alpium occupare conari et ea loca finitimae provinciae adiungere sibi persuasum habebant."],["caesar-gallico","3.3","[1] His nuntiis acceptis Galba, cum neque opus hibernorum munitionesque plene essent perfectae neque de frumento reliquoque commeatu satis esset provisum quod deditione facta obsidibusque acceptis nihil de bello timendum existimaverat, consilio celeriter convocato sententias exquirere coepit. [2] Quo in consilio, cum tantum repentini periculi praeter opinionem accidisset ac iam omnia fere superiora loca multitudine armatorum completa conspicerentur neque subsidio veniri neque commeatus supportari interclusis itineribus possent, [3] prope iam desperata salute non nullae eius modi sententiae dicebantur, ut impedimentis relictis eruptione facta isdem itineribus quibus eo pervenissent ad salutem contenderent. [4] Maiori tamen parti placuit, hoc reservato ad extremum casum consilio interim rei eventum experiri et castra defendere."],["caesar-gallico","3.4","[1] Brevi spatio interiecto, vix ut iis rebus quas constituissent conlocandis atque administrandis tempus daretur, hostes ex omnibus partibus signo dato decurrere, lapides gaesaque in vallum coicere. [2] Nostri primo integris viribus fortiter propugnare neque ullum flustra telum ex loco superiore mittere, et quaecumque pars castrorum nudata defensoribus premi videbatur, eo occurrere et auxilium ferre, [3] sed hoc superari quod diuturnitate pugnae hostes defessi proelio excedebant, alii integris viribus succedebant; [4] quarum rerum a nostris propter paucitatem fieri nihil poterat, ac non modo defesso ex pugna excedendi, sed ne saucio quidem eius loci ubi constiterat relinquendi ac sui recipiendi facultas dabatur."],["caesar-gallico","3.5","[1] Cum iam amplius horis sex continenter pugnaretur, ac non solum vires sed etiam tela nostros deficerent, atque hostes acrius instarent languidioribusque nostris vallum scindere et fossas complere coepissent, resque esset iam ad extremum perducta casum, [2] P. Sextius Baculus, primi pili centurio, quem Nervico proelio compluribus confectum vulneribus diximus, et item C. Volusenus, tribunus militum, vir et consilii magni et virtutis, ad Galbam accurrunt atque unam esse spem salutis docent, si eruptione facta extremum auxilium experirentur. [3] Itaque convocatis centurionibus celeriter milites certiores facit, paulisper intermitterent proelium ac tantum modo tela missa exciperent seque ex labore reficerent, post dato signo ex castris erumperent, atque omnem spem salutis in virtute ponerent."],["caesar-gallico","3.6","[1] Quod iussi sunt faciunt, ac subito omnibus portis eruptione facta neque cognoscendi quid fieret neque sui colligendi hostibus facultatem relinquunt. [2] Ita commutata fortuna eos qui in spem potiundorum castrorum venerant undique circumventos intercipiunt, et ex hominum milibus amplius XXX, quem numerum barbarorum ad castra venisse constabat, plus tertia parte interfecta reliquos perterritos in fugam coiciunt ac ne in locis quidem superioribus consistere patiuntur. [3] Sic omnibus hostium copiis fusis armisque exutis se intra munitiones suas recipiunt. [4] Quo proelio facto, quod saepius fortunam temptare Galba nolebat atque alio se in hiberna consilio venisse meminerat, aliis occurrisse rebus videbat, maxime frumenti [commeatusque] inopia permotus postero die omnibus eius vici aedificiis incensis in provinciam reverti contendit, [5] ac nullo hoste prohibente aut iter demorante incolumem legionem in Nantuates, inde in Allobroges perduxit ibique hiemavit."],["caesar-gallico","3.7","[1] His rebus gestis cum omnibus de causis Caesar pacatam Galliam existimaret, [superatis Belgis, expulsis Germanis, victis in Alpibus Sedunis,] atque ita inita hieme in Illyricum profectus esset, quod eas quoque nationes adire et regiones cognoscere volebat, subitum bellum in Gallia coortum est. [2] Eius belli haec fuit causa. P. Crassus adulescens cum legione VII. proximus mare Oceanum in Andibus hiemabat. [3] Is, quod in his locis inopia frumenti erat, praefectos tribunosque militum complures in finitimas civitates frumenti causa dimisit; [4] quo in numero est T. Terrasidius missus in Esuvios, M. Trebius Gallus in Coriosolites, Q. Velanius eum T. Silio in Venetos."],["caesar-gallico","3.8","[1] Huius est civitatis longe amplissima auctoritas omnis orae maritimae regionum earum, quod et naves habent Veneti plurimas, quibus in Britanniam navigare consuerunt, et scientia atque usu rerum nauticarum ceteros antecedunt et in magno impetu maris atque aperto paucis portibus interiectis, quos tenent ipsi, omnes fere qui eo mari uti consuerunt habent vectigales. [2] Ab his fit initium retinendi Silii atque Velanii, quod per eos suos se obsides, quos Crasso dedissent, recuperaturos existimabant. [3] Horum auctoritate finitimi adducti, ut sunt Gallorum subita et repentina consilia, eadem de causa Trebium Terrasidiumque retinent et celeriter missis legatis per suos principes inter se coniurant nihil nisi communi consilio acturos eundemque omnes fortunae exitum esse laturos, [4] reliquasque civitates sollicitant, ut in ea libertate quam a maioribus acceperint permanere quam Romanorum servitutem perferre malint. [5] Omni ora maritima celeriter ad suam sententiam perducta communem legationem ad P. Crassum mittunt, si velit suos recuperare, obsides sibi remittat."],["caesar-gallico","3.9","[1] Quibus de rebus Caesar a Crasso certior factus, quod ipse aberat longius, naves interim longas aedificari in flumine Ligeri, quod influit in Oceanum, remiges ex provincia institui, nautas gubernatoresque comparari iubet. [2] His rebus celeriter administratis ipse, cum primum per anni tempus potuit, ad exercitum contendit. [3] Veneti reliquaeque item civitates cognito Caesaris adventu [certiores facti], simul quod quantum in se facinus admisissent intellegebant, [legatos, quod nomen ad omnes nationes sanctum inviolatumque semper fuisset, retentos ab se et in vincula coniectos,] pro magnitudine periculi bellum parare et maxime ea quae ad usum navium pertinent providere instituunt, hoc maiore spe quod multum natura loci confidebant. [4] Pedestria esse itinera concisa aestuariis, navigationem impeditam propter inscientiam locorum paucitatemque portuum sciebant, [5] neque nostros exercitus propter inopiam frumenti diutius apud se morari posse confidebant; [6] ac iam ut omnia contra opinionem acciderent, tamen se plurimum navibus posse, [quam] Romanos neque ullam facultatem habere navium, neque eorum locorum ubi bellum gesturi essent vada, portus, insulas novisse; [7] ac longe aliam esse navigationem in concluso mari atque in vastissimo atque apertissimo Oceano perspiciebant. [8] His initis consiliis oppida muniunt, [9] frumenta ex agris in oppida comportant, naves in Venetiam, ubi Caesarem primum bellum gesturum [10] constabat, quam plurimas possunt cogunt. Socios sibi ad id bellum Osismos, Lexovios, Namnetes, Ambiliatos, Morinos, Diablintes, Menapios adsciscunt; auxilia ex Britannia, quae contra eas regiones posita est, arcessunt."],["caesar-gallico","3.10","[1] Erant hae difficultates belli gerendi quas supra ostendimus, sed tamen multa Caesarem ad id bellum incitabant: [2] iniuria retentorum equitum Romanorum, rebellio facta post deditionem, defectio datis obsidibus, tot civitatum coniuratio, in primis ne hac parte neglecta reliquae nationes sibi idem licere arbitrarentur. [3] Itaque cum intellegeret omnes fere Gallos novis rebus studere et ad bellum mobiliter celeriterque excitari, omnes autem homines natura libertati studere et condicionem servitutis odisse, prius quam plures civitates conspirarent, partiendum sibi ac latius distribuendum exercitum putavit."],["caesar-gallico","3.11","[1] Itaque T. Labienum legatum in Treveros, qui proximi flumini Rheno sunt, cum equitatu mittit. [2] Huic mandat, Remos reliquosque Belgas adeat atque in officio contineat Germanosque, qui auxilio a Belgis arcessiti dicebantur, si per vim navibus flumen transire conentur, prohibeat. [3] P. Crassum cum cohortibus legionariis XII et magno numero equitatus in Aquitaniam proficisci iubet, ne ex his nationibus auxilia in Galliam mittantur ac tantae nationes coniungantur. [4] Q. Titurium Sabinum legatum cum legionibus tribus in Venellos, Coriosolites Lexoviosque mittit, qui eam manum distinendam curet. [5] D. Brutum adulescentem classi Gallicisque navibus, quas ex Pictonibus et Santonis reliquisque pacatis regionibus convenire iusserat, praeficit et, cum primum possit, in Venetos proficisci iubet. Ipse eo pedestribus copiis contendit."],["caesar-gallico","3.12","[1] Erant eius modi fere situs oppidorum ut posita in extremis lingulis promunturiisque neque pedibus aditum haberent, cum ex alto se aestus incitavisset, quod [bis] accidit semper horarum XII spatio, neque navibus, quod rursus minuente aestu naves in vadis adflictarentur. [2] Ita utraque re oppidorum oppugnatio impediebatur. [3] Ac si quando magnitudine operis forte superati, extruso mari aggere ac molibus atque his oppidi moenibus adaequatis, suis fortunis desperare coeperant, magno numero navium adpulso, cuius rei summam facultatem habebant, omnia sua deportabant seque in proxima oppida recipiebant: [4] ibi se rursus isdem oportunitatibus loci defendebant. [5] Haec eo facilius magnam partem aestatis faciebant quod nostrae naves tempestatibus detinebantur summaque erat vasto atque aperto mari, magnis aestibus, raris ac prope nullis portibus difficultas navigandi."],["caesar-gallico","3.13","[1] Namque ipsorum naves ad hunc modum factae armataeque erant: carinae aliquanto planiores quam nostrarum navium, quo facilius vada ac decessum aestus excipere possent; [2] prorae admodum erectae atque item puppes, ad magnitudinem fluctuum tempestatumque accommodatae; [3] naves totae factae ex robore ad quamvis vim et contumeliam perferendam; [4] transtra ex pedalibus in altitudinem trabibus, confixa clavis ferreis digiti pollicis crassitudine; [5] ancorae pro funibus ferreis catenis revinctae; [6] pelles pro velis alutaeque tenuiter confectae, [hae] sive propter inopiam lini atque eius usus inscientiam, sive eo, quod est magis veri simile, quod tantas tempestates Oceani tantosque impetus ventorum sustineri ac tanta onera navium regi velis non satis commode posse arbitrabantur. [7] Cum his navibus nostrae classi eius modi congressus erat ut una celeritate et pulsu remorum praestaret, reliqua pro loci natura, pro vi tempestatum illis essent aptiora et accommodatiora. [8] Neque enim iis nostrae rostro nocere poterant (tanta in iis erat firmitudo), neque propter altitudinem facile telum adigebatur, et eadem de causa minus commode copulis continebantur. [9] Accedebat ut, cum [saevire ventus coepisset et] se vento dedissent, et tempestatem ferrent facilius et in vadis consisterent tutius et ab aestu relictae nihil saxa et cotes timerent; quarum rerum omnium nostris navibus casus erat extimescendus."],["caesar-gallico","3.14","[1] Compluribus expugnatis oppidis Caesar, ubi intellexit frustra tantum laborem sumi neque hostium fugam captis oppidis reprimi neque iis noceri posse, statuit expectandam classem. [2] Quae ubi convenit ac primum ab hostibus visa est, circiter CCXX naves eorum paratissimae atque omni genere armorum ornatissimae profectae ex portu nostris adversae constiterunt; [3] neque satis Bruto, qui classi praeerat, vel tribunis militum centurionibusque, quibus singulae naves erant attributae, constabat quid agerent aut quam rationem pugnae insisterent. [4] Rostro enim noceri non posse cognoverant; turribus autem excitatis tamen has altitudo puppium ex barbaris navibus superabat, ut neque ex inferiore loco satis commode tela adigi possent et missa a Gallis gravius acciderent. [5] Una erat magno usui res praeparata a nostris, falces praeacutae insertae adfixaeque longuriis, non absimili forma muralium falcium. [6] His cum funes qui antemnas ad malos destinabant comprehensi adductique erant, navigio remis incitato praerumpebantur. [7] Quibus abscisis antemnae necessario concidebant, ut, cum omnis Gallicis navibus spes in velis armamentisque consisteret, his ereptis omnis usus navium uno tempore eriperetur. [8] Reliquum erat certamen positum in virtute, qua nostri milites facile superabant, atque eo magis quod in conspectu Caesaris atque omnis exercitus res gerebatur, ut nullum paulo fortius factum latere posset; [9] omnes enim colles ac loca superiora, unde erat propinquus despectus in mare, ab exercitu tenebantur."],["caesar-gallico","3.15","[1] Deiectis, ut diximus, antemnis, cum singulas binae ac ternae naves circumsteterant, milites summa vi transcendere in hostium naves contendebant. [2] Quod postquam barbari fieri animadverterunt, expugnatis compluribus navibus, cum ei rei nullum reperiretur auxilium, fuga salutem petere contenderunt. [3] Ac iam conversis in eam partem navibus quo ventus ferebat, tanta subito malacia ac tranquillitas extitit ut se ex loco movere non possent. [4] Quae quidem res ad negotium conficiendum maximae fuit oportunitati: [5] nam singulas nostri consectati expugnaverunt, ut perpaucae ex omni numero noctis interventu ad terram per venirent, cum ab hora fere IIII usque ad solis occasum pugnaretur."],["caesar-gallico","3.16","[1] Quo proelio bellum Venetorum totiusque orae maritimae confectum est. [2] Nam cum omnis iuventus, omnes etiam gravioris aetatis in quibus aliquid consilii aut dignitatis fuit eo convenerant, tum navium quod ubique fuerat in unum locum coegerant; [3] quibus amissis reliqui neque quo se reciperent neque quem ad modum oppida defenderent habebant. [4] Itaque se suaque omnia Caesari dediderunt. In quos eo gravius Caesar vindicandum statuit quo diligentius in reliquum tempus a barbaris ius legatorum conservaretur. Itaque omni senatu necato reliquos sub corona vendidit."],["caesar-gallico","3.17","[1] Dum haec in Venetis geruntur, Q. Titurius Sabinus cum iis copiis quas a Caesare acceperat in fines Venellorum pervenit. [2] His praeerat Viridovix ac summam imperii tenebat earum omnium civitatum quae defecerant, ex quibus exercitum [magnasque copias] coegerat; [3] atque his paucis diebus Aulerci Eburovices Lexoviique, senatu suo interfecto quod auctores belli esse nolebant, portas clauserunt seque cum Viridovice coniunxerunt; [4] magnaque praeterea multitudo undique ex Gallia perditorum hominum latronumque convenerat, quos spes praedandi studiumque bellandi ab agri cultura et cotidiano labore revocabat. [5] Sabinus idoneo omnibus rebus loco castris sese tenebat, cum Viridovix contra eum duorum milium spatio consedisset cotidieque productis copiis pugnandi potestatem faceret, ut iam non solum hostibus in contemptionem Sabinus veniret, sed etiam nostrorum militum vocibus non nihil carperetur; [6] tantamque opinionem timoris praebuit ut iam ad vallum castrorum hostes accedere auderent. [7] Id ea de causa faciebat quod cum tanta multitudine hostium, praesertim eo absente qui summam imperii teneret, nisi aequo loco aut oportunitate aliqua data legato dimicandum non existimabat."],["caesar-gallico","3.18","[1] Hac confirmata opinione timoris idoneum quendam hominem et callidum deligit, Gallum, ex iis quos auxilii causa secum habebat. [2] Huic magnis praemiis pollicitationibusque persuadet uti ad hostes transeat, et quid fieri velit edocet. [3] Qui ubi pro perfuga ad eos venit, timorem Romanorum proponit, quibus angustiis ipse Caesar a Venetis prematur docet, [4] neque longius abesse quin proxima nocte Sabinus clam ex castris exercitum educat et ad Caesarem auxilii ferendi causa proficiscatur. [5] Quod ubi auditum est, conclamant omnes occasionem negotii bene gerendi amittendam non esse: [6] ad castra iri oportere. Multae res ad hoc consilium Gallos hortabantur: superiorum dierum Sabini cunctatio, perfugae confirmatio, inopia cibariorum, cui rei parum diligenter ab iis erat provisum, spes Venetici belli, et quod fere libenter homines id quod volunt credunt. [7] His rebus adducti non prius Viridovicem reliquosque duces ex concilio dimittunt quam ab iis sit concessum arma uti capiant et ad castra contendant. [8] Qua re concessa laeti, ut explorata victoria, sarmentis virgultisque collectis, quibus fossas Romanorum compleant, ad castra pergunt."],["caesar-gallico","3.19","[1] Locus erat castrorum editus et paulatim ab imo acclivis circiter passus mille. Huc magno cursu contenderunt, ut quam minimum spatii ad se colligendos armandosque Romanis daretur, exanimatique pervenerunt. [2] Sabinus suos hortatus cupientibus signum dat. Impeditis hostibus propter ea quae ferebant onera subito duabus portis eruptionem fieri iubet. [3] Factum est oportunitate loci, hostium inscientia ac defatigatione, virtute militum et superiorum pugnarum exercitatione, ut ne unum quidem nostrorum impetum ferrent ac statim terga verterent. [4] Quos impeditos integris viribus milites nostri consecuti magnum numerum eorum occiderunt; reliquos equites consectati paucos, qui ex fuga evaserant, reliquerunt. [5] Sic uno tempore et de navali pugna Sabinus et de Sabini victoria Caesar est certior factus, civitatesque omnes se statim Titurio dediderunt. [6] Nam ut ad bella suscipienda Gallorum alacer ac promptus est animus, sic mollis ac minime resistens ad calamitates ferendas mens eorum est."],["caesar-gallico","3.20","[1] Eodem fere tempore P. Crassus., cum in Aquitaniam pervenisset, quae [pars], ut ante dictum est, [et regionum latitudine et multitudine hominum] tertia pars Galliae est [aestimanda], cum intellegeret in iis locis sibi bellum gerendum ubi paucis ante annis L. Valerius Praeconinus legatus exercitu pulso interfectus esset atque unde L. Manlius proconsul impedimentis amissis profugisset, non mediocrem sibi diligentiam adhibendam intellegebat. [2] Itaque re frumentaria provisa, auxiliis equitatuque comparato, multis praeterea viris fortibus Tolosa et Carcasone et Narbone, quae sunt civitates Galliae provinciae finitimae, ex his regionibus nominatim evocatis, in Sotiatium fines exercitum introduxit. [3] Cuius adventu cognito Sotiates magnis copiis coactis, equitatuque, quo plurimum valebant, in itinere agmen nostrum adorti primum equestre proelium commiserunt, [4] deinde equitatu suo pulso atque insequentibus nostris subito pedestres copias, quas in convalle in insidiis conlocaverant, ostenderunt. Hi nostros disiectos adorti proelium renovarunt."],["caesar-gallico","3.21","[1] Pugnatum est diu atque acriter, cum Sotiates superioribus victoriis freti in sua virtute totius Aquitaniae salutem positam putarent, nostri autem quid sine imperatore et sine reliquis legionibus adulescentulo duce efficere possent perspici cuperent; tandem confecti vulneribus hostes terga verterunt. [2] Quorum magno numero interfecto Crassus ex itinere oppidum Sotiatium oppugnare coepit. Quibus fortiter resistentibus vineas turresque egit. [3] Illi alias eruptione temptata, alias cuniculis ad aggerem vineasque actis (cuius rei sunt longe peritissimi Aquitani, propterea quod multis locis apud eos aerariae secturaeque sunt), ubi diligentia nostrorum nihil his rebus profici posse intellexerunt, legatos ad Crassum mittunt seque in deditionem ut recipiat petunt. Qua re impetrata arma tradere iussi faciunt."],["caesar-gallico","3.22","[1] Atque in eam rem omnium nostrorum intentis animis alia ex parte oppidi Adiatunnus, qui summam imperii tenebat, cum DC devotis, quos illi soldurios appellant, [2] quorum haec est condicio, ut omnibus in vita commodis una cum iis fruantur quorum se amicitiae dediderint, si quid his per vim accidat, aut eundem casum una ferant aut sibi mortem consciscant; [3] neque adhuc hominum memoria repertus est quisquam qui, eo interfecto cuius se amicitiae devovisset, mortem recusaret— [4] cum his Adiatunnus eruptionem facere conatus clamore ab ea parte munitionis sublato cum ad arma milites concurrissent vehementerque ibi pugnatum esset, repulsus in oppidum tamen uti eadem deditionis condicione uteretur a Crasso impetravit."],["caesar-gallico","3.23","[1] Armis obsidibusque acceptis, Crassus in fines Vocatium et Tarusatium profectus est. [2] Tum vero barbari commoti, quod oppidum et natura loci et manu munitum paucis diebus quibus eo ventum erat expugnatum cognoverant, legatos quoque versus dimittere, coniurare, obsides inter se dare, copias parare coeperunt. [3] Mittuntur etiam ad eas civitates legati quae sunt citerioris Hispaniae finitimae Aquitaniae: inde auxilia ducesque arcessuntur. [4] Quorum adventu magna cum auctoritate et magna [cum] hominum multitudine bellum gerere conantur. [5] Duces vero ii deliguntur qui una cum Q. Sertorio omnes annos fuerant summamque scientiam rei militaris habere existimabantur. [6] Hi consuetudine populi Romani loca capere, castra munire, commeatibus nostros intercludere instituunt. [7] Quod ubi Crassus animadvertit, suas copias propter exiguitatem non facile diduci, hostem et vagari et vias obsidere et castris satis praesidii relinquere, ob eam causam minus commode frumentum commeatumque sibi supportari, in dies hostium numerum augeri, non cunctandum existimavit quin pugna decertaret. [8] Hac re ad consilium delata, ubi omnes idem sentire intellexit, posterum diem pugnae constituit."],["caesar-gallico","3.24","[1] Prima luce productis omnibus copiis duplici acie instituta, auxiliis in mediam aciem coniectis, quid hostes consilii caperent expectabat. [2] Illi, etsi propter multitudinem et veterem belli gloriam paucitatemque nostrorum se tuto dimicaturos existimabant, tamen tutius esse arbitrabantur obsessis viis commeatu intercluso sine vulnere victoria potiri, [3] et si propter inopiam rei frumentariae Romani se recipere coepissent, impeditos in agmine et sub sarcinis infirmiores animo adoriri cogitabant. [4] Hoc consilio probato ab ducibus, productis Romanorum copiis, sese castris tenebant. [5] Hac re perspecta Crassus, cum sua cunctatione atque opinione timoris hostes nostros milites alacriores ad pugnandum effecissent atque omnium voces audirentur expectari diutius non oportere quin ad castra iretur, cohortatus suos omnibus cupientibus ad hostium castra contendit."],["caesar-gallico","3.25","[1] Ibi cum alii fossas complerent, alii multis telis coniectis defensores vallo munitionibusque depellerent, auxiliaresque, quibus ad pugnam non multum Crassus confidebat, lapidibus telisque subministrandis et ad aggerem caespitibus comportandis speciem atque opinionem pugnantium praeberent, cum item ab hostibus constanter ac non timide pugnaretur telaque ex loco superiore missa non frustra acciderent, [2] equites circumitis hostium castris Crasso renuntiaverunt non eadem esse diligentia ab decumana porta castra munita facilemque aditum habere."],["caesar-gallico","3.26","[1] Crassus equitum praefectos cohortatus, ut magnis praemiis pollicitationibusque suos excitarent, quid fieri vellet ostendit. [2] Illi, ut erat imperatum, eductis iis cohortibus quae praesidio castris relictae intritae ab labore erant, et longiore itinere circumductis, ne ex hostium castris conspici possent, omnium oculis mentibusque ad pugnam intentis celeriter ad eas quas diximus munitiones pervenerunt [3] atque his prorutis prius in hostium castris constiterunt quam plane ab his videri aut quid rei gereretur cognosci posset. [4] Tum vero clamore ab ea parte audito nostri redintegratis viribus, quod plerumque in spe victoriae accidere consuevit, acrius impugnare coeperunt. [5] Hostes undique circumventi desperatis omnibus rebus se per munitiones deicere et fuga salutem petere contenderunt. [6] Quos equitatus apertissimis campis consectatus ex milium L numero, quae ex Aquitania Cantabrisque convenisse constabat, vix quarta parte relicta, multa nocte se in castra recepit."],["caesar-gallico","3.27","[1] Hac audita pugna maxima pars Aquitaniae sese Crasso dedidit obsidesque ultro misit; quo in numero fuerunt Tarbelli, Bigerriones, Ptianii, Vocates, Tarusates, Elusates, Gates, Ausci, Garumni, Sibusates, Cocosates: [2] paucae ultimae nationes anni tempore confisae, quod hiems suberat, id facere neglexerunt."],["caesar-gallico","3.28","[1] Eodem fere tempore Caesar, etsi prope exacta iam aestas erat, tamen, quod omni Gallia pacata Morini Menapiique supererant, qui in armis essent neque ad eum umquam legatos de pace misissent, arbitratus id bellum celeriter confici posse eo exercitum duxit; qui longe alia ratione ac reliqui Galli bellum gerere coeperunt. [2] Nam quod intellegebant maximas nationes, quae proelio contendissent, pulsas superatasque esse, continentesque silvas ac paludes habebant, eo se suaque omnia contulerunt. [3] Ad quarum initium silvarum cum Caesar pervenisset castraque munire instituisset neque hostis interim visus esset, dispersis in opere nostris subito ex omnibus partibus silvae evolaverunt et in nostros impetum fecerunt. [4] Nostri celeriter arma ceperunt eosque in silvas repulerunt et compluribus interfectis longius impeditioribus locis secuti paucos ex suis deperdiderunt."],["caesar-gallico","3.29","[1] Reliquis deinceps diebus Caesar silvas caedere instituit, et ne quis inermibus imprudentibusque militibus ab latere impetus fieri posset, omnem eam materiam quae erat caesa conversam ad hostem conlocabat et pro vallo ad utrumque latus extruebat. [2] Incredibili celeritate magno spatio paucis diebus confecto, cum iam pecus atque extrema impedimenta a nostris tenerentur, ipsi densiores silvas peterent, eius modi sunt tempestates consecutae uti opus necessario intermitteretur et continuatione imbrium diutius sub pellibus milites contineri non possent. [3] Itaque vastatis omnibus eorum agris, vicis aedificiisque incensis, Caesar exercitum reduxit et in Aulercis Lexoviisque, reliquis item civitatibus quae proxime bellum fecerant, in hibernis conlocavit."],["caesar-gallico","4.1","[1] Ea quae secuta est hieme, qui fuit annus Cn. Pompeio, M. Crasso consulibus, Usipetes Germani et item Tencteri magna [cum] multitudine hominum flumen Rhenum transierunt, non longe a mari, quo Rhenus influit. [2] Causa transeundi fuit quod ab Suebis complures annos exagitati bello premebantur et agri cultura prohibebantur. [3] Sueborum gens est longe maxima et bellicosissima Germanorum omnium. [4] Hi centum pagos habere dicuntur, ex quibus quotannis singula milia armatorum bellandi causa ex finibus educunt. Reliqui, qui domi manserunt, se atque illos alunt; [5] hi rursus in vicem anno post in armis sunt, illi domi remanent. [6] Sic neque agri cultura nec ratio atque usus belli intermittitur. [7] Sed privati ac separati agri apud eos nihil est, neque longius anno remanere uno in loco colendi causa licet. [8] Neque multum frumento, sed maximam partem lacte atque pecore vivunt multum sunt in venationibus; [9] quae res et cibi genere et cotidiana exercitatione et libertate vitae, quod a pueris nullo officio aut disciplina adsuefacti nihil omnino contra voluntatem faciunt, et vires alit et immani corporum magnitudine homines efficit. [10] Atque in eam se consuetudinem adduxerunt ut locis frigidissimis neque vestitus praeter pelles habeant quicquam, quarum propter exiguitatem magna est corporis pars aperta, et laventur in fluminibus."],["caesar-gallico","4.2","[1] Mercatoribus est aditus magis eo ut quae bello ceperint quibus vendant habeant, quam quo ullam rem ad se importari desiderent. [2] Quin etiam iumentis, quibus maxime Galli delectantur quaeque impenso parant pretio, Germani importatis non utuntur, sed quae sunt apud eos nata, parva atque deformia, haec cotidiana exercitatione summi ut sint laboris efficiunt. [3] Equestribus proeliis saepe ex equis desiliunt ac pedibus proeliantur, equos eodem remanere vestigio adsuefecerunt, ad quos se celeriter, cum usus est, recipiunt: [4] neque eorum moribus turpius quicquam aut inertius habetur quam ephippiis uti. [5] Itaque ad quemvis numerum ephippiatorum equitum quamvis pauci adire audent. [6] Vinum omnino ad se importari non patiuntur, quod ea re ad laborem ferendum remollescere homines atque effeminari arbitrantur."],["caesar-gallico","4.3","[1] Publice maximam putant esse laudem quam latissime a suis finibus vacare agros: hac re significari magnum numerum civitatum suam vim sustinere non posse. [2] Itaque una ex parte a Suebis circiter milia passuum C agri vacare dicuntur. [3] Ad alteram partem succedunt Ubii, quorum fuit civitas ampla atque florens, ut est captus Germanorum; ii paulo, quamquam sunt eiusdem generis, sunt ceteris humaniores, propterea quod Rhenum attingunt multum ad eos mercatores ventitant et ipsi propter propinquitatem [quod] Gallicis sunt moribus adsuefacti. [4] Hos cum Suebi multis saepe bellis experti propter amplitudinem gravitatem civitatis finibus expellere non potuissent, tamen vectigales sibi fecerunt ac multo humiliores infirmiores redegerunt."],["caesar-gallico","4.4","[1] In eadem causa fuerunt Usipetes et Tencteri, quos supra diximus; qui complures annos Sueborum vim sustinuerunt, [2] ad extremum tamen agris expulsi et multis locis Germaniae triennium vagati ad Rhenum pervenerunt, quas regiones Menapii incolebant. Hi ad utramque ripam fluminis agros, aedificia vicosque habebant; [3] sed tantae multitudinis adventu perterriti ex iis aedificiis quae trans flumen habuerant demigraverant, et cis Rhenum dispositis praesidiis Germanos transire prohibebant. [4] Illi omnia experti, cum neque vi contendere propter inopiam navium neque clam transire propter custodias Menapiorum possent, [5] reverti se in suas sedes regionesque simulaverunt et tridui viam progressi rursus reverterunt atque omni hoc itinere una nocte equitatu confecto inscios inopinantes Menapios oppresserunt, [6] qui de Germanorum discessu per exploratores certiores facti sine metu trans Rhenum in suos vicos remigraverant. [7] His interfectis navibus eorum occupatis, prius quam ea pars Menapiorum quae citra Rhenum erat certior fieret, flumen transierunt atque omnibus eorum aedificiis occupatis reliquam partem hiemis se eorum copiis aluerunt."],["caesar-gallico","4.5","[1] His de rebus Caesar certior factus et infirmitatem Gallorum veritus, quod sunt in consiliis capiendis mobiles et novis plerumque rebus student, nihil his committendum existimavit. [2] Est enim hoc Gallicae consuetudinis, uti et viatores etiam invitos consistere cogant et quid quisque eorum de quaque re audierit aut cognoverit quaerant et mercatores in oppidis vulgus circumsistat quibus ex regionibus veniant quas ibi res cognoverint pronuntiare cogat. [3] His rebus atque auditionibus permoti de summis saepe rebus consilia ineunt, quorum eos in vestigio paenitere necesse est, cum incertis rumoribus serviant et pleri ad voluntatem eorum ficta respondeant."],["caesar-gallico","4.6","[1] Qua consuetudine cognita Caesar, ne graviori bello, occurreret, maturius quam consuerat ad exercitum proficiscitur. [2] Eo cum venisset, ea quae fore suspicatus erat facta cognovit: [3] missas legationes ab non nullis civitatibus ad Germanos invitatos eos uti ab Rheno discederent: omnia quae[que] postulassent ab se fore parata. [4] Qua spe adducti Germani latius iam vagabantur et in fines Eburonum et Condrusorum, qui sunt Treverorum clientes, pervenerant. [5] Principibus Gallice evocatis Caesar ea quae cognoverat dissimulanda sibi existimavit, eorumque animis permulsis et confirmatis equitatu imperato bellum cum Germanis gerere constituit."],["caesar-gallico","4.7","[1] Re frumentaria comparata equitibusque delectis iter in ea loca facere coepit, quibus in locis esse Germanos audiebat. [2] A quibus cum paucorum dierum iter abesset, legati ab iis venerunt, quorum haec fuit oratio: [3] Germanos neque priores populo Romano bellum inferre neque tamen recusare, si lacessantur, quin armis contendant, quod Germanorum consuetudo [haec] sit a maioribus tradita, Quicumque bellum inferant, resistere neque deprecari. Haec tamen dicere venisse invitos, eiectos domo; [4] si suam gratiam Romani velint, posse iis utiles esse amicos; vel sibi agros attribuant vel patiantur eos tenere quos armis possederint: [5] sese unis Suebis concedere, quibus ne di quidem immortales pares esse possint; reliquum quidem in terris esse neminem quem non superare possint."],["caesar-gallico","4.8","[1] Ad haec Caesar quae visum est respondit; sed exitus fuit orationis: sibi nullam cum iis amicitiam esse posse, si in Gallia remanerent; [2] neque verum esse, qui suos fines tueri non potuerint alienos occupare; neque ullos in Gallia vacare agros qui dari tantae praesertim multitudini sine iniuria possint; [3] sed licere, si velint, in Ubiorum finibus considere, quorum sint legati apud se et de Sueborum iniuriis querantur et a se auxilium petant: hoc se Ubiis imperaturum."],["caesar-gallico","4.9","[1] Legati haec se ad suos relaturos dixerunt et re deliberata post diem tertium ad Caesarem reversuros: interea ne propius se castra moveret petierunt. [2] Ne id quidem Caesar ab se impetrari posse dixit. [3] Cognoverat enim magnam partem equitatus ab iis aliquot diebus ante praedandi frumentandi causa ad Ambivaritos trans Mosam missam: hos expectari equites atque eius rei causa moram interponi arbitrabatur."],["caesar-gallico","4.10","[1] [Mosa profluit ex monte Vosego, qui est in finibus Lingonum, et parte quadam ex Rheno recepta, quae appellatur Vacalus insulam efficit Batavorum, in Oceanum influit [2] neque longius ab Oceano milibus passuum LXXX in Rhenum influit. [3] Rhenus autem oritur ex Lepontiis, qui Alpes incolunt, et longo spatio per fines Nantuatium, Helvetiorum, Sequanorum, Mediomatricorum, Tribocorum, Treverorum citatus fertur et, [4] ubi Oceano adpropinquavit, in plures diffluit partes multis ingentibus insulis effectis, quarum pars magna a feris barbaris nationibus incolitur, [5] ex quibus sunt qui piscibus atque ovis avium vivere existimantur, multis capitibus in Oceanum influit.]"],["caesar-gallico","4.11","[1] Caesar cum ab hoste non amplius passuum XII milibus abesset, ut erat constitutum, ad eum legati revertuntur; qui in itinere congressi magnopere ne longius progrederetur orabant. [2] Cum id non impetrassent, petebant uti ad eos [equites] qui agmen antecessissent praemitteret eos pugna prohiberet, sibique ut potestatem faceret in Ubios legatos mittendi; [3] quorum si principes ac senatus sibi iure iurando fidem fecisset, ea condicione quae a Caesare ferretur se usuros ostendebant: ad has res conficiendas sibi tridui spatium daret. [4] Haec omnia Caesar eodem illo pertinere arbitrabatur ut tridui mora interposita equites eorum qui abessent reverterentur; tamen sese non longius milibus passuum IIII aquationis causa processurum eo die dixit: [5] huc postero die quam frequentissimi convenirent, ut de eorum postulatis cognosceret. [6] Interim ad praefectos, qui cum omni equitatu antecesserant, mittit qui nuntiarent ne hostes proelio lacesserent, et si ipsi lacesserentur, sustinerent quoad ipse cum exercitu propius accessisset."],["caesar-gallico","4.12","[1] At hostes, ubi primum nostros equites conspexerunt, quorum erat V milium numerus, cum ipsi non amplius DCCC equites haberent, quod ii qui frumentandi causa ierant trans Mosam profecti nondum redierant, nihil timentibus nostris, quod legati eorum paulo ante a Caesare discesserant atque is dies indutiis erat ab his petitus, impetu facto celeriter nostros perturbaverunt; [2] rursus his resistentibus consuetudine sua ad pedes desiluerunt subfossis equis compluribus nostris deiectis reliquos in fugam coniecerunt atque ita perterritos egerunt ut non prius fuga desisterent quam in conspectum agminis nostri venissent. [3] In eo proelio ex equitibus nostris interficiuntur IIII et LXX, [4] in his vir fortissimus Piso Aquitanus, amplissimo genere natus, cuius avus in civitate sua regnum obtinuerat amicus a senatu nostro appellatus. [5] Hic cum fratri intercluso ab hostibus auxilium ferret, illum ex periculo eripuit, ipse equo vulnerato deiectus, quoad potuit, fortissime restitit; [6] cum circumventus multis vulneribus acceptis cecidisset atque id frater, qui iam proelio excesserat, procul animadvertisset, incitato equo se hostibus obtulit atque interfectus est."],["caesar-gallico","4.13","[1] Hoc facto proelio Caesar neque iam sibi legatos audiendos neque condiciones accipiendas arbitrabatur ab iis qui per dolum atque insidias petita pace ultro bellum intulissent; [2] expectare vero dum hostium copiae augerentur equitatus reverteretur summae dementiae esse iudicabat, [3] et cognita Gallorum infirmitate quantum iam apud eos hostes uno proelio auctoritatis essent consecuti sentiebat; quibus ad consilia capienda nihil spatii dandum existimabat. [4] His constitutis rebus et consilio cum legatis et quaestore communicato, ne quem diem pugnae praetermitteret, oportunissima res accidit, quod postridie eius diei mane eadem et perfidia et simulatione usi Germani frequentes, omnibus principibus maioribusque natu adhibitis, ad eum in castra venerunt, [5] simul, ut dicebatur, sui purgandi causa, quod contra atque esset dictum et ipsi petissent, proelium pridie commisissent, simul ut, si quid possent, de indutiis fallendo impetrarent. [6] Quos sibi Caesar oblatos gavisus illos retineri iussit; ipse omnes copias castris eduxit equitatumque, quod recenti proelio perterritum esse existimabat, agmen subsequi iussit."],["caesar-gallico","4.14","[1] Acie triplici instituta et celeriter VIII milium itinere confecto, prius ad hostium castra pervenit quam quid ageretur Germani sentire possent. [2] Qui omnibus rebus subito perterriti et celeritate adventus nostri et discessu suorum, neque consilii habendi neque arma capiendi spatio dato perturbantur, copiasne adversus hostem ducere an castra defendere an fuga salutem petere praestaret. [3] Quorum timor cum fremitu et concursu significaretur, milites nostri pristini diei perfidia incitati in castra inruperunt. [4] Quo loco qui celeriter arma capere potuerunt paulisper nostris restiterunt atque inter carros impedimenta proelium commiserunt; [5] at reliqua multitudo puerorum mulierumque (nam cum omnibus suis domo excesserant Rhenum transierant) passim fugere coepit, ad quos consectandos Caesar equitatum misit."],["caesar-gallico","4.15","[1] Germani post tergum clamore audito, cum suos interfici viderent, armis abiectis signis militaribus relictis se ex castris eiecerunt, [2] et cum ad confluentem Mosae et Rheni pervenissent, reliqua fuga desperata, magno numero interfecto, reliqui se in flumen praecipitaverunt atque ibi timore, lassitudine, vi fluminis oppressi perierunt. [3] Nostri ad unum omnes incolumes, perpaucis vulneratis, ex tanti belli timore, cum hostium numerus capitum CCCCXXX milium fuisset, se in castra receperunt. [4] Caesar iis quos in castris retinuerat discedendi potestatem fecit. [5] Illi supplicia cruciatusque Gallorum veriti, quorum agros vexaverant, remanere se apud eum velle dixerunt. His Caesar libertatem concessit."],["caesar-gallico","4.16","[1] Germanico bello confecto multis de causis Caesar statuit sibi Rhenum esse transeundum; quarum illa fuit iustissima quod, cum videret Germanos tam facile impelli ut in Galliam venirent, suis quoque rebus eos timere voluit, cum intellegerent et posse et audere populi Romani exercitum Rhenum transire. [2] Accessit etiam quod illa pars equitatus Usipetum et Tencterorum, quam supra commemoravi praedandi frumentandique causa Mosam transisse neque proelio interfuisse, post fugam suorum se trans Rhenum in fines Sugambrorum receperat seque cum his coniunxerat. [3] Ad quos cum Caesar nuntios misisset, qui postularent eos qui sibi Galliae bellum intulissent sibi dederent, responderunt: [4] populi Romani imperium Rhenum finire; si se invito Germanos in Galliam transire non aequum existimaret, cur sui quicquam esse imperii aut potestatis trans Rhenum postularet? [5] Ubii autem, qui uni ex Transrhenanis ad Caesarem legatos miserant, amicitiam fecerant, obsides dederant, magnopere orabant ut sibi auxilium ferret, quod graviter ab Suebis premerentur; [6] vel, si id facere occupationibus rei publicae prohiberetur, exercitum modo Rhenum transportaret: id sibi ad auxilium spemque reliqui temporis satis futurum. [7] Tantum esse nomen atque opinionem eius exercitus Ariovisto pulso et hoc novissimo proelio facto etiam ad ultimas Germanorum nationes, uti opinione et amicitia populi Romani tuti esse possint. [8] Navium magnam copiam ad transportandum exercitum pollicebantur."],["caesar-gallico","4.17","[1] Caesar his de causis quas commemoravi Rhenum transire decreverat; sed navibus transire neque satis tutum esse arbitrabatur neque suae neque populi Romani dignitatis esse statuebat. [2] Itaque, etsi summa difficultas faciendi pontis proponebatur propter latitudinem, rapiditatem altitudinemque fluminis, tamen id sibi contendendum aut aliter non traducendum exercitum existimabat. [3] Rationem pontis hanc instituit. Tigna bina sesquipedalia paulum ab imo praeacuta dimensa ad altitudinem fluminis intervallo pedum duorum inter se iungebat. [4] Haec cum machinationibus immissa in flumen defixerat fistucisque adegerat, non sublicae modo derecte ad perpendiculum, sed prone ac fastigate, ut secundum naturam fluminis procumberent, [5] iis item contraria duo ad eundem modum iuncta intervallo pedum quadragenum ab inferiore parte contra vim atque impetu fluminis conversa statuebat. [6] Haec utraque insuper bipedalibus trabibus immissis, quantum eorum tignorum iunctura distabat, binis utrimque fibulis ab extrema parte distinebantur; [7] quibus disclusis atque in contrariam partem revinctis, tanta erat operis firmitudo atque ea rerum natura ut, quo maior vis aquae se incitavisset, hoc artius inligata tenerentur. [8] Haec derecta materia iniecta contexebantur ac longuriis cratibusque consternebantur; [9] ac nihilo setius sublicae et ad inferiorem partem fluminis oblique agebantur, quae pro ariete subiectae et cum omni opere coniunctae vim fluminis exciperent, [10] et aliae item supra pontem mediocri spatio, ut, si arborum trunci sive naves deiciendi operis causa essent a barbaris missae, his defensoribus earum rerum vis minueretur neu ponti nocerent."],["caesar-gallico","4.18","[1] Diebus X, quibus materia coepta erat comportari, omni opere effecto exercitus traducitur. [2] Caesar ad utramque partem pontis firmo praesidio relicto in fines Sugambrorum contendit. [3] Interim a compluribus civitatibus ad eum legati veniunt; quibus pacem atque amicitiam petentibus liberaliter respondet obsidesque ad se adduci iubet. [4] At Sugambri, ex eo tempore quo pons institui coeptus est fuga comparata, hortantibus iis quos ex Tencteris atque Usipetibus apud se habebant, finibus suis excesserant suaque omnia exportaverant seque in solitudinem ac silvas abdiderant."],["caesar-gallico","4.19","[1] Caesar paucos dies in eorum finibus moratus, omnibus vicis aedificiisque incensis frumentisque succisis, se in fines Ubiorum recepit atque his auxilium suum pollicitus, si a Suebis premerentur, haec ab iis cognovit: [2] Suebos, postea quam per exploratores pontem fieri comperissent, more suo concilio habito nuntios in omnes partes dimisisse, uti de oppidis demigrarent, liberos, uxores suaque omnia in silvis deponerent atque omnes qui arma ferre possent unum in locum convenirent. [3] Hunc esse delectum medium fere regionum earum quas Suebi obtinerent; hic Romanorum adventum expectare atque ibi decertare constituisse. [4] Quod ubi Caesar comperit, omnibus iis rebus confectis, quarum rerum causa exercitum traducere constituerat, ut Germanis metum iniceret, ut Sugambros ulcisceretur, ut Ubios obsidione liberaret, diebus omnino XVIII trans Rhenum consumptis, satis et ad laudem et ad utilitatem profectum arbitratus se in Galliam recepit pontemque rescidit."],["caesar-gallico","4.20","[1] Exigua parte aestatis reliqua Caesar, etsi in his locis, quod omnis Gallia ad septentriones vergit, maturae sunt hiemes, tamen in Britanniam proficisci contendit, quod omnibus fere Gallicis bellis hostibus nostris inde subministrata auxilia intellegebat, [2] et si tempus anni ad bellum gerendum deficeret, tamen magno sibi usui fore arbitrabatur, si modo insulam adiisset, genus hominum perspexisset, loca, portus, aditus cognovisset; quae omnia fere Gallis erant incognita. [3] Neque enim temere praeter mercatores illo adit quisquam, neque his ipsis quicquam praeter oram maritimam atque eas regiones quae sunt contra Galliam notum est. [4] Itaque vocatis ad se undique mercatoribus, neque quanta esset insulae magnitudo neque quae aut quantae nationes incolerent, neque quem usum belli haberent aut quibus institutis uterentur, neque qui essent ad maiorem navium multitudinem idonei portus reperire poterat."],["caesar-gallico","4.21","[1] Ad haec cognoscenda, prius quam periculum faceret, idoneum esse arbitratus C. Volusenum cum navi longa praemittit. [2] Huic mandat ut exploratis omnibus rebus ad se quam primum revertatur. [3] Ipse cum omnibus copiis in Morinos proficiscitur, quod inde erat brevissimus in Britanniam traiectus. [4] Huc naves undique ex finitimis regionibus et quam superiore aestate ad Veneticum bellum fecerat classem iubet convenire. [5] Interim, consilio eius cognito et per mercatores perlato ad Britannos, a compluribus insulae civitatibus ad eum legati veniunt, qui polliceantur obsides dare atque imperio populi Romani obtemperare. [6] Quibus auditis, liberaliter pollicitus hortatusque ut in ea sententia permanerent, [7] eos domum remittit et cum iis una Commium, quem ipse Atrebatibus superatis regem ibi constituerat, cuius et virtutem et consilium probabat et quem sibi fidelem esse arbitrabatur cuiusque auctoritas in his regionibus magni habebatur, mittit. [8] Huic imperat quas possit adeat civitates horteturque ut populi Romani fidem sequantur seque celeriter eo venturum nuntiet. [9] Volusenus perspectis regionibus omnibus quantum ei facultatis dari potuit, qui navi egredi ac se barbaris committere non auderet, V die ad Caesarem revertitur quaeque ibi perspexisset renuntiat."],["caesar-gallico","4.22","[1] Dum in his locis Caesar navium parandarum causa moratur, ex magna parte Morinorum ad eum legati venerunt, qui se de superioris temporis consilio excusarent, quod homines barbari et nostrae consuetudinis imperiti bellum populo Romano fecissent, seque ea quae imperasset facturos pollicerentur. [2] Hoc sibi Caesar satis oportune accidisse arbitratus, quod neque post tergum hostem relinquere volebat neque belli gerendi propter anni tempus facultatem habebat neque has tantularum rerum occupationes Britanniae anteponendas iudicabat, magnum iis numerum obsidum imperat. [3] Quibus adductis eos in fidem recipit. Navibus circiter LXXX onerariis coactis contractisque, quot satis esse ad duas transportandas legiones existimabat, quod praeterea navium longarum habebat quaestori, legatis praefectisque distribuit. [4] Huc accedebant XVIII onerariae naves, quae ex eo loco a milibus passuum VIII vento tenebantur quo minus in eundem portum venire possent: has equitibus tribuit. [5] Reliquum exercitum Q. Titurio Sabino et L. Aurunculeio Cottae legatis in Menapios atque in eos pagos Morinorum a quibus ad eum legati non venerant ducendum dedit; [6] Sulpicium Rufum legatum cum eo praesidio quod satis esse arbitrabatur portum tenere iussit."],["caesar-gallico","4.23","[1] His constitutis rebus, nactus idoneam ad navigandum tempestatem III. fere vigilia solvit equitesque in ulteriorem portum progredi et naves conscendere et se sequi iussit. [2] A quibus cum paulo tardius esset administratum, ipse hora diei circiter IIII. cum primis navibus Britanniam attigit atque ibi in omnibus collibus expositas hostium copias armatas conspexit. [3] Cuius loci haec erat natura atque ita montibus angustis mare continebatur, uti ex locis superioribus in litus telum adigi posset. [4] Hunc ad egrediendum nequaquam idoneum locum arbitratus, dum reliquae naves eo convenirent ad horam nonam in ancoris expectavit. [5] Interim legatis tribunisque militum convocatis et quae ex Voluseno cognovisset et quae fieri vellet ostendit monuitque, ut rei militaris ratio, maximeque ut maritimae res postularent, ut, cum celerem atque instabilem motum haberent, ad nutum et ad tempus omnes res ab iis administrarentur. [6] His dimissis et ventum et aestum uno tempore nactus secundum, dato signo et sublatis ancoris, circiter milia passuum VII ab eo loco progressus aperto ac plano litore naves constituit."],["caesar-gallico","4.24","[1] At barbari, consilio Romanorum cognito praemisso equitatu et essedariis, quo plerumque genere in proeliis uti consuerunt, reliquis copiis subsecuti nostros navibus egredi prohibebant. [2] Erat ob has causas summa difficultas, quod naves propter magnitudinem nisi in alto constitui non poterant, militibus autem, ignotis locis, impeditis manibus, magno et gravi onere armorum oppressis simul et de navibus desiliendum et in fluctibus consistendum et cum hostibus erat pugnandum, [3] cum illi aut ex arido aut paulum in aquam progressi omnibus membris expeditis, notissimis locis, audacter tela coicerent et equos insuefactos incitarent. [4] Quibus rebus nostri perterriti atque huius omnino generis pugnae imperiti, non eadem alacritate ac studio quo in pedestribus uti proeliis consuerant utebantur."],["caesar-gallico","4.25","[1] Quod ubi Caesar animadvertit, naves longas, quarum et species erat barbaris inusitatior et motus ad usum expeditior, paulum removeri ab onerariis navibus et remis incitari et ad latus apertum hostium constitui atque inde fundis, sagittis, tormentis hostes propelli ac submoveri iussit; quae res magno usui nostris fuit. [2] Nam et navium figura et remorum motu et inusitato genere tormentorum permoti barbari constiterunt ac paulum modo pedem rettulerunt. [3] Atque nostris militibus cunctantibus, maxime propter altitudinem maris, qui X legionis aquilam gerebat, obtestatus deos, ut ea res legioni feliciter eveniret, ' desilite', inquit, ' milites, nisi vultis aquilam hostibus prodere; ego certe meum rei publicae atque imperatori officium praestitero.' [4] Hoc cum voce magna dixisset, se ex navi proiecit atque in hostes aquilam ferre coepit. [5] Tum nostri cohortati inter se, ne tantum dedecus admitteretur, universi ex navi desiluerunt. [6] Hos item ex proximis primi navibus cum conspexissent, subsecuti hostibus adpropinquaverunt."],["caesar-gallico","4.26","[1] Pugnatum est ab utrisque acriter. Nostri tamen, quod neque ordines servare neque firmiter insistere neque signa subsequi poterant atque alius alia ex navi quibuscumque signis occurrerat se adgregabat, magnopere perturbabantur; [2] hostes vero, notis omnibus vadis, ubi ex litore aliquos singulares ex navi egredientes conspexerant, incitatis equis impeditos adoriebantur, [3] plures paucos circumsistebant, alii ab latere aperto in universos tela coniciebant. [4] Quod cum animadvertisset Caesar, scaphas longarum navium, item speculatoria navigia militibus compleri iussit, et quos laborantes conspexerat, his subsidia submittebat. [5] Nostri, simul in arido constiterunt, suis omnibus consecutis, in hostes impetum fecerunt atque eos in fugam dederunt; neque longius prosequi potuerunt, quod equites cursum tenere atque insulam capere non potuerant. Hoc unum ad pristinam fortunam Caesari defuit."],["caesar-gallico","4.27","[1] Hostes proelio superati, simul atque se ex fuga receperunt, statim ad Caesarem legatos de pace miserunt; obsides sese daturos quaeque imperasset facturos polliciti sunt. [2] Una cum his legatis Commius Atrebas venit, quem supra demonstraveram a Caesare in Britanniam praemissum. [3] Hunc illi e navi egressum, cum ad eos oratoris modo Caesaris mandata deferret, comprehenderant atque in vincula coniecerant; [4] tum proelio facto remiserunt et in petenda pace eius rei culpam in multitudinem contulerunt et propter imprudentiam ut ignosceretur petiverunt. [5] Caesar questus quod, cum ultro in continentem legatis missis pacem ab se petissent, bellum sine causa intulissent, ignoscere se imprudentiae dixit obsidesque imperavit; [6] quorum illi partem statim dederunt, partem ex longinquioribus locis arcessitam paucis diebus sese daturos dixerunt. [7] Interea suos in agros remigrare iusserunt, principesque undique convenire et se civitatesque suas Caesari commendare coeperunt."],["caesar-gallico","4.28","[1] His rebus pace confirmata, post diem quartum quam est in Britanniam ventum naves XVIII, de quibus supra demonstratum est, quae equites sustulerant, ex superiore portu leni vento solverunt. [2] Quae cum adpropinquarent Britanniae et ex castris viderentur, tanta tempestas subito coorta est ut nulla earum cursum tenere posset, sed aliae eodem unde erant profectae referrentur, aliae ad inferiorem partem insulae, quae est propius solis occasum, magno suo cum periculo deicerentur; [3] quae tamen ancoris iactis cum fluctibus complerentur, necessario adversa nocte in altum provectae continentem petierunt."],["caesar-gallico","4.29","[1] Eadem nocte accidit ut esset luna plena, qui dies maritimos aestus maximos in Oceano efficere consuevit, nostrisque id erat incognitum. [2] Ita uno tempore et longas naves, [quibus Caesar exercitum transportandum curaverat,] quas Caesar in aridum subduxerat, aestus complebat, et onerarias, quae ad ancoras erant deligatae, tempestas adflictabat, neque ulla nostris facultas aut administrandi aut auxiliandi dabatur. [3] Compluribus navibus fractis, reliquae cum essent funibus, ancoris reliquisque armamentis amissis ad navigandum inutiles, magna, id quod necesse erat accidere, totius exercitus perturbatio facta est. [4] Neque enim naves erant aliae quibus reportari possent, et omnia deerant quae ad reficiendas naves erant usui, et, quod omnibus constabat hiemari in Gallia oportere, frumentum in his locis in hiemem provisum non erat."],["caesar-gallico","4.30","[1] Quibus rebus cognitis, principes Britanniae, qui post proelium ad Caesarem convenerant, inter se conlocuti, cum et equites et naves et frumentum Romanis deesse intellegerent et paucitatem militum ex castrorum exiguitate cognoscerent, quae hoc erant etiam angustiora quod sine impedimentis Caesar legiones transportaverat, [2] optimum factu esse duxerunt rebellione facta frumento commeatuque nostros prohibere et rem in hiemem producere, quod his superatis aut reditu interclusis neminem postea belli inferendi causa in Britanniam transiturum confidebant. [3] Itaque rursus coniuratione facta paulatim ex castris discedere et suos clam ex agris deducere coeperunt."],["caesar-gallico","4.31","[1] At Caesar, etsi nondum eorum consilia cognoverat, tamen et ex eventu navium suarum et ex eo quod obsides dare intermiserant fore id quod accidit suspicabatur. [2] Itaque ad omnes casus subsidia comparabat. Nam et frumentum ex agris cotidie in castra conferebat et, quae gravissime adflictae erant naves, earum materia atque aere ad reliquas reficiendas utebatur et quae ad eas res erant usui ex continenti comportari iubebat. [3] Itaque, cum summo studio a militibus administraretur, XII navibus amissis, reliquis ut navigari satis commode posset effecit."],["caesar-gallico","4.32","[1] Dum ea geruntur, legione ex consuetudine una frumentatum missa, quae appellabatur VII., neque ulla ad id tempus belli suspicione interposita, cum pars hominum in agris remaneret, pars etiam in castra ventitaret, ii qui pro portis castrorum in statione erant Caesari nuntiaverunt pulverem maiorem quam consuetudo ferret in ea parte videri quam in partem legio iter fecisset. [2] Caesar—id quod erat—suspicatus aliquid novi a barbaris initum consilii, cohortes quae in statione erant secum in eam partem proficisci, ex reliquis duas in stationem succedere, reliquas armari et confestim sese subsequi iussit. [3] Cum paulo longius a castris processisset, suos ab hostibus premi atque aegre sustinere et conferta legione ex omnibus partibus tela coici animadvertit. [4] Nam quod omni ex reliquis partibus demesso frumento pars una erat reliqua, suspicati hostes huc nostros esse venturos noctu in silvis delituerant; [5] tum dispersos depositis armis in metendo occupatos subito adorti paucis interfectis reliquos incertis ordinibus perturbaverant, simul equitatu atque essedis circumdederant."],["caesar-gallico","4.33","[1] Genus hoc est ex essedis pugnae. Primo per omnes partes perequitant et tela coiciunt atque ipso terrore equorum et strepitu rotarum ordines plerumque perturbant, et cum se inter equitum turmas insinuaverunt, ex essedis desiliunt et pedibus proeliantur. [2] Aurigae interim paulatim ex proelio excedunt atque ita currus conlocant ut, si illi a multitudine hostium premantur, expeditum ad suos receptum habeant. [3] Ita mobilitatem equitum, stabilitatem peditum in proeliis praestant, ac tantum usu cotidiano et exercitatione efficiunt uti in declivi ac praecipiti loco incitatos equos sustinere et brevi moderari ac flectere et per temonem percurrere et in iugo insistere et se inde in currus citissime recipere consuerint."],["caesar-gallico","4.34","[1] Quibus rebus perturbatis nostris [novitate pugnae] tempore oportunissimo Caesar auxilium tulit: namque eius adventu hostes constiterunt, nostri se ex timore receperunt. [2] Quo facto, ad lacessendum hostem et committendum proelium alienum esse tempus arbitratus suo se loco continuit et brevi tempore intermisso in castra legiones reduxit. [3] Dum haec geruntur, nostris omnibus occupatis qui erant in agris reliqui discesserunt. [4] Secutae sunt continuos complures dies tempestates, quae et nostros in castris continerent et hostem a pugna prohiberent. [5] Interim barbari nuntios in omnes partes dimiserunt paucitatemque nostrorum militum suis praedicaverunt et quanta praedae faciendae atque in perpetuum sui liberandi facultas daretur, si Romanos castris expulissent, demonstraverunt. His rebus celeriter magna multitudine peditatus equitatusque coacta ad castra venerunt."],["caesar-gallico","4.35","[1] Caesar, etsi idem quod superioribus diebus acciderat fore videbat, ut, si essent hostes pulsi, celeritate periculum effugerent, tamen nactus equites circiter XXX, quos Commius Atrebas, de quo ante dictum est, secum transportaverat, legiones in acie pro castris constituit. [2] Commisso proelio diutius nostrorum militum impetum hostes ferre non potuerunt ac terga verterunt. [3] Quos tanto spatio secuti quantum cursu et viribus efficere potuerunt, complures ex iis occiderunt, deinde omnibus longe lateque aedificiis incensis se in castra receperunt."],["caesar-gallico","4.36","[1] Eodem die legati ab hostibus missi ad Caesarem de pace venerunt. [2] His Caesar numerum obsidum quem ante imperaverat duplicavit eosque in continentem adduci iussit, quod propinqua die aequinoctii infirmis navibus hiemi navigationem subiciendam non existimabat. [3] Ipse idoneam tempestatem nactus paulo post mediam noctem naves solvit, [4] quae omnes incolumes ad continentem pervenerunt; sed ex iis onerariae duae eosdem portus quos reliquae capere non potuerunt et paulo infra delatae sunt."],["caesar-gallico","4.37","[1] Quibus ex navibus cum essent expositi milites circiter CCC atque in castra contenderent, Morini, quos Caesar in Britanniam proficiscens pacatos reliquerat, spe praedae adducti primo non ita magno suorum numero circumsteterunt ac, si sese interfici nollent, arma ponere iusserunt. [2] Cum illi orbe facto sese defenderent, celeriter ad clamorem hominum circiter milia VI convenerunt. Qua re nuntiata, Caesar omnem ex castris equitatum suis auxilio misit. [3] Interim nostri milites impetum hostium sustinuerunt atque amplius horis IIII fortissime pugnaverunt et paucis vulneribus acceptis complures ex iis occiderunt. [4] Postea vero quam equitatus noster in conspectum venit, hostes abiectis armis terga verterunt magnusque eorum numerus est occisus."],["caesar-gallico","4.38","[1] Caesar postero die T. Labienum legatum cum iis legionibus quas ex Britannia reduxerat in Morinos qui rebellionem fecerant misit. [2] Qui cum propter siccitates paludum quo se reciperent non haberent, quo perfugio superiore anno erant usi, omnes fere in potestatem Labieni venerunt. [3] At Q. Titurius et L. Cotta legati, qui in Menapiorum fines legiones duxerant, omnibus eorum agris vastatis, frumentis succisis, aedificiis incensis, quod Menapii se omnes in densissimas silvas abdiderant, se ad Caesarem receperunt. [4] Caesar in Belgis omnium legionum hiberna constituit. Eo duae omnino civitates ex Britannia obsides miserunt, reliquae neglexerunt. [5] His rebus gestis ex litteris Caesaris dierum XX supplicatio a senatu decreta est."],["caesar-gallico","5.1","[1] L. Domitio Ap. Claudio consulibus, discedens ab hibernis Caesar in Italiam, ut quotannis facere consuerat, legatis imperat quos legionibus praefecerat uti quam plurimas possent hieme naves aedificandas veteresque reficiendas curarent. Earum modum formamque demonstrat. [2] Ad celeritatem onerandi subductionesque paulo facit humiliores quam quibus in nostro mari uti consuevimus, atque id eo magis, quod propter crebras commutationes aestuum minus magnos ibi fluctus fieri cognoverat; ad onera, ad multitudinem iumentorum transportandam paulo latiores quam quibus in reliquis utimur maribus. [3] Has omnes actuarias imperat fieri, quam ad rem multum humilitas adiuvat. [4] Ea quae sunt usui ad armandas naves ex Hispania apportari iubet. [5] Ipse conventibus Galliae citerioris peractis in Illyricum proficiscitur, quod a Pirustis finitimam partem provinciae incursionibus vastari audiebat. [6] Eo cum venisset, civitatibus milites imperat certumque in locum convenire iubet. [7] Qua re nuntiata Pirustae legatos ad eum mittunt qui doceant nihil earum rerum publico factum consilio, seseque paratos esse demonstrant omnibus rationibus de iniuriis satisfacere. [8] Accepta oratione eorum Caesar obsides imperat eosque ad certam diem adduci iubet; nisi ita fecerint, sese bello civitatem persecuturum demonstrat. [9] Eis ad diem adductis, ut imperaverat, arbitros inter civitates dat qui litem aestiment poenamque constituant."],["caesar-gallico","5.2","[1] His confectis rebus conventibusque peractis, in citeriorem Galliam revertitur atque inde ad exercitum proficiscitur. [2] Eo cum venisset, circumitis omnibus hibernis, singulari militum studio in summa omnium rerum inopia circiter sescentas eius generis cuius supra demonstravimus naves et longas XXVIII invenit instructas neque multum abesse ab eo quin paucis diebus deduci possint. [3] Collaudatis militibus atque eis qui negotio praefuerant, quid fieri velit ostendit atque omnes ad portum Itium convenire iubet, quo ex portu commodissimum in Britanniam traiectum esse cognoverat, circiter milium passuum XXX transmissum a continenti: huic rei quod satis esse visum est militum reliquit; [4] ipse cum legionibus expeditis IIII et equitibus DCCC in fines Treverorum proficiscitur, quod hi neque ad concilia veniebant neque imperio parebant Germanosque Transrhenanos sollicitare dicebantur."],["caesar-gallico","5.3","[1] Haec civitas longe plurimum totius Galliae equitatu valet magnasque habet copias peditum Rhenumque, ut supra demonstravimus, tangit. [2] In ea civitate duo de principatu inter se contendebant, Indutiomarus et Cingetorix; [3] e quibus alter, simul atque de Caesaris legionumque adventu cognitum est, ad eum venit, se suosque omnes in officio futuros neque ab amicitia populi Romani defecturos confirmavit quaeque in Treveris gererentur ostendit. [4] At Indutiomarus equitatum peditatumque cogere, eisque qui per aetatem in armis esse non poterant in silvam Arduennam abditis, quae ingenti magnitudine per medios fines Treverorum a flumine Rheno ad initium Remorum pertinet, bellum parare instituit. [5] Sed posteaquam nonnulli principes ex ea civitate et familiaritate Cingetorigis adducti et adventu nostri exercitus perterriti ad Caesarem venerunt et de suis privatim rebus ab eo petere coeperunt, quoniam civitati consulere non possent, veritus ne ab omnibus desereretur Indutiomarus legatos ad Caesarem mittit: [6] sese idcirco ab suis discedere atque ad eum venire noluisse, quo facilius civitatem in officio contineret, ne omnis nobilitatis discessu plebs propter imprudentiam laberetur: [7] itaque esse civitatem in sua potestate, seseque, si Caesar permitteret, ad eum in castra venturum, suas civitatisque fortunas eius fidei permissurum."],["caesar-gallico","5.4","[1] Caesar, etsi intellegebat qua de causa ea dicerentur quaeque eum res ab instituto consilio deterreret, tamen, ne aestatem in Treveris consumere cogeretur omnibus ad Britannicum bellum rebus comparatis, Indutiomarum ad se cum CC obsidibus venire iussit. [2] His adductis, in eis filio propinquisque eius omnibus, quos nominatim evocaverat, consolatus Indutiomarum hortatusque est uti in officio maneret; [3] nihilo tamen setius principibus Treverorum ad se convocatis hos singillatim Cingetorigi conciliavit, quod cum merito eius a se fieri intellegebat, tum magni interesse arbitrabatur eius auctoritatem inter suos quam plurimum valere, cuius tam egregiam in se voluntatem perspexisset. [4] Id tulit factum graviter Indutiomarus, suam gratiam inter suos minui, et, qui iam ante inimico in nos animo fuisset, multo gravius hoc dolore exarsit."],["caesar-gallico","5.5","[1] His rebus constitutis Caesar ad portum Itium cum legionibus pervenit. [2] Ibi cognoscit LX naves, quae in Meldis factae erant, tempestate reiectas cursum tenere non potuisse atque eodem unde erant profectae revertisse; reliquas paratas ad navigandum atque omnibus rebus instructas invenit. [3] Eodem equitatus totius Galliae convenit, numero milium quattuor, principesque ex omnibus civitatibus. [4] Ex quibus perpaucos, quorum in se fidem perspexerat, relinquere in Gallia, reliquos obsidum loco secum ducere decreverat, quod, cum ipse abesset, motum Galliae verebatur."],["caesar-gallico","5.6","[1] Erat una cum ceteris Dumnorix Aeduus, de quo ante ab nobis dictum est. Hunc secum habere in primis constituerat, quod eum cupidum rerum novarum, cupidum imperi, magni animi, magnae inter Gallos auctoritatis cognoverat. [2] Accedebat huc quod in concilio Aeduorum Dumnorix dixerat sibi a Caesare regnum civitatis deferri; quod dictum Aedui graviter ferebant, neque recusandi aut deprecandi causa legatos ad Caesarem mittere audebant. [3] Id factum ex suis hospitibus Caesar cognoverat. Ille omnibus primo precibus petere contendit ut in Gallia relinqueretur, partim quod insuetus navigandi mare timeret, partim quod religionibus impediri sese diceret. [4] Posteaquam id obstinate sibi negari vidit, omni spe impetrandi adempta principes Galliae sollicitare, sevocare singulos hortarique coepit uti in continenti remanerent; [5] metu territare: non sine causa fieri, ut Gallia omni nobilitate spoliaretur; id esse consilium Caesaris, ut quos in conspectu Galliae interficere vereretur, hos omnes in Britanniam traductos necaret; [6] fidem reliquis interponere, iusiurandum poscere, ut quod esse ex usu Galliae intellexissent communi consilio administrarent. Haec a compluribus ad Caesarem deferebantur."],["caesar-gallico","5.7","[1] Qua re cognita Caesar, quod tantum civitati Aeduae dignitatis tribuebat, coercendum atque deterrendum quibuscumque rebus posset Dumnorigem statuebat; [2] quod longius eius amentiam progredi videbat, prospiciendum, ne quid sibi ac rei publicae nocere posset. Itaque dies circiter XXV in eo loco commoratus, [3] quod Carus ventus navigationem impediebat, qui magnam partem omnis temporis in his locis flare consuevit, dabat operam ut in officio Dumnorigem contineret, nihilo tamen setius omnia eius consilia cognosceret. [4] Tandem idoneam nactus tempestatem milites equitesque conscendere in naves iubet. [5] At omnium impeditis animis Dumnorix cum equitibus Aeduorum a castris insciente Caesare domum discedere coepit. [6] Qua re nuntiata Caesar intermissa profectione atque omnibus rebus postpositis magnam partem equitatus ad eum insequendum mittit retrahique imperat; [7] si vim faciat neque pareat, interfici iubet, nihil hunc se absente pro sano facturum arbitratus, qui praesentis imperium neglexisset. [8] Ille enim revocatus resistere ac se manu defendere suorumque fidem implorare coepit, saepe clamitans liberum se liberaeque esse civitatis. [9] Illi, ut erat imperatum, circumsistunt hominem atque interficiunt: at equites Aedui ad Caesarem omnes revertuntur."],["caesar-gallico","5.8","[1] His rebus gestis, Labieno in continente cum tribus legionibus et equitum milibus duobus relicto ut portus tueretur et rem frumentariam provideret quaeque in Gallia gererentur cognosceret consiliumque pro tempore et pro re caperet, [2] ipse cum quinque legionibus et pari numero equitum, quem in continenti reliquerat, ad solis occasum naves solvit et leni Africo provectus media circiter nocte vento intermisso cursum non tenuit, et longius delatus aestu orta luce sub sinistra Britanniam relictam conspexit. [3] Tum rursus aestus commutationem secutus remis contendit ut eam partem insulae caperet, qua optimum esse egressum superiore aestate cognoverat. [4] Qua in re admodum fuit militum virtus laudanda, qui vectoriis gravibusque navigiis non intermisso remigandi labore longarum navium cursum adaequarunt. [5] Accessum est ad Britanniam omnibus navibus meridiano fere tempore, neque in eo loco hostis est visus; [6] sed, ut postea Caesar ex captivis cognovit, cum magnae manus eo convenissent, multitudine navium perterritae, quae cum annotinis privatisque quas sui quisque commodi fecerat amplius octingentae uno erant visae tempore, a litore discesserant ac se in superiora loca abdiderant."],["caesar-gallico","5.9","[1] Caesar exposito exercitu et loco castris idoneo capto, ubi ex captivis cognovit quo in loco hostium copiae consedissent, cohortibus decem ad mare relictis et equitibus trecentis, qui praesidio navibus essent, de tertia vigilia ad hostes contendit, eo minus veritus navibus, quod in litore molli atque aperto deligatas ad ancoram relinquebat, [2] et praesidio navibus Q. Atrium praefecit. Ipse noctu progressus milia passuum circiter XII hostium copias conspicatus est. [3] Illi equitatu atque essedis ad flumen progressi ex loco superiore nostros prohibere et proelium committere coeperunt. [4] Repulsi ab equitatu se in silvas abdiderunt, locum nacti egregie et natura et opere munitum, quem domestici belli, ut videbantur, causa iam ante praeparaverant; [5] nam crebris arboribus succisis omnes introitus erant praeclusi. [6] Ipsi ex silvis rari propugnabant nostrosque intra munitiones ingredi prohibebant. [7] At milites legionis septimae, testudine facta et aggere ad munitiones adiecto, locum ceperunt eosque ex silvis expulerunt paucis vulneribus acceptis. [8] Sed eos fugientes longius Caesar prosequi vetuit, et quod loci naturam ignorabat, et quod magna parte diei consumpta munitioni castrorum tempus relinqui volebat."],["caesar-gallico","5.10","[1] Postridie eius diei mane tripertito milites equitesque in expeditionem misit, ut eos qui fugerant persequerentur. [2] His aliquantum itineris progressis, cum iam extremi essent in prospectu, equites a Quinto Atrio ad Caesarem venerunt, qui nuntiarent superiore nocte maxima coorta tempestate prope omnes naves adflictas atque in litore eiectas esse, quod neque ancorae funesque subsisterent, neque nautae gubernatoresque vim tempestatis pati possent; [3] itaque ex eo concursu navium magnum esse incommodum acceptum."],["caesar-gallico","5.11","[1] His rebus cognitis Caesar legiones equitatumque revocari atque in itinere resistere iubet, ipse ad naves revertitur; [2] eadem fere quae ex nuntiis litterisque cognoverat coram perspicit, sic ut amissis circiter XL navibus reliquae tamen refici posse magno negotio viderentur. [3] Itaque ex legionibus fabros deligit et ex continenti alios arcessi iubet; [4] Labieno scribit, ut quam plurimas posset eis legionibus, quae sunt apud eum, naves instituat. [5] Ipse, etsi res erat multae operae ac laboris, tamen commodissimum esse statuit omnes naves subduci et cum castris una munitione coniungi. [6] In his rebus circiter dies X consumit ne nocturnis quidem temporibus ad laborem militum intermissis. [7] Subductis navibus castrisque egregie munitis easdem copias, quas ante, praesidio navibus reliquit: ipse eodem unde redierat proficiscitur. [8] Eo cum venisset, maiores iam undique in eum locum copiae Britannorum convenerant summa imperi bellique administrandi communi consilio permissa Cassivellauno, cuius fines a maritimis civitatibus flumen dividit, quod appellatur Tamesis, a mari circiter milia passuum LXXX. [9] Huic superiore tempore cum reliquis civitatibus continentia bella intercesserant; sed nostro adventu permoti Britanni hunc toti bello imperioque praefecerant."],["caesar-gallico","5.12","[1] Britanniae pars interior ab eis incolitur quos natos in insula ipsi memoria proditum dicunt, [2] maritima pars ab eis, qui praedae ac belli inferendi causa ex Belgio transierunt (qui omnes fere eis nominibus civitatum appellantur, quibus orti ex civitatibus eo pervenerunt) et bello illato ibi permanserunt atque agros colere coeperunt. [3] Hominum est infinita multitudo creberrimaque aedificia fere Gallicis consimilia, pecorum magnus numerus. [4] Vtuntur aut aere aut nummo aureo aut taleis ferreis ad certum pondus examinatis pro nummo. [5] Nascitur ibi plumbum album in mediterraneis regionibus, in maritimis ferrum, sed eius exigua est copia; aere utuntur importato. Materia cuiusque generis ut in Gallia est, praeter fagum atque abietem. [6] Leporem et gallinam et anserem gustare fas non putant; haec tamen alunt animi voluptatisque causa. Loca sunt temperatiora quam in Gallia, remissioribus frigoribus."],["caesar-gallico","5.13","[1] Insula natura triquetra, cuius unum latus est contra Galliam. Huius lateris alter angulus, qui est ad Cantium, quo fere omnes ex Gallia naves appelluntur, ad orientem solem, inferior ad meridiem spectat. Hoc pertinet circiter millia passuum quingenta. [2] Alterum vergit ad Hispaniam atque occidentem solem; qua ex parte est Hibernia, dimidio minor, ut aestimatur, quam Britannia, sed pari spatio transmissus atque ex Gallia est in Britanniam. [3] In hoc medio cursu est insula, quae appellatur Mona: complures praeterea minores subiectae insulae existimantur, de quibus insulis nonnulli scripserunt dies continuos triginta sub bruma esse noctem. [4] Nos nihil de eo percontationibus reperiebamus, nisi certis ex aqua mensuris breviores esse quam in continenti noctes videbamus. [5] Huius est longitudo lateris, ut fert illorum opinio, septingentorum milium. [6] Tertium est contra septentriones; cui parti nulla est obiecta terra, sed eius angulus lateris maxime ad Germaniam spectat. Hoc milia passuum octingenta in longitudinem esse existimatur. [7] Ita omnis insula est in circuitu vicies centum milium passuum."],["caesar-gallico","5.14","[1] Ex his omnibus longe sunt humanissimi qui Cantium incolunt, quae regio est maritima omnis, neque multum a Gallica differunt consuetudine. [2] Interiores plerique frumenta non serunt, sed lacte et carne vivunt pellibusque sunt vestiti. Omnes vero se Britanni vitro inficiunt, quod caeruleum efficit colorem, atque hoc horridiores sunt in pugna aspectu; [3] capilloque sunt promisso atque omni parte corporis rasa praeter caput et labrum superius. [4] Vxores habent deni duodenique inter se communes et maxime fratres cum fratribus parentesque cum liberis; sed qui sunt ex his nati, eorum habentur liberi, quo primum virgo quaeque deducta est."],["caesar-gallico","5.15","[1] Equites hostium essedariique acriter proelio cum equitatu nostro in itinere conflixerunt, tamen ut nostri omnibus partibus superiores fuerint atque eos in silvas collesque compulerint. [2] Sed compluribus interfectis cupidius insecuti nonnullos ex suis amiserunt. [3] At illi intermisso spatio imprudentibus nostris atque occupatis in munitione castrorum subito se ex silvis eiecerunt, impetuque in eos facto qui erant in statione pro castris collocati, [4] acriter pugnaverunt, duabusque missis subsidio cohortibus a Caesare atque eis primis legionum duarum, cum hae perexiguo intermisso loci spatio inter se constitissent, novo genere pugnae perterritis nostris per medios audacissime perruperunt seque inde incolumes receperunt. [5] Eo die Quintus Laberius Durus, tribunus militum, interficitur. Illi pluribus submissis cohortibus repelluntur."],["caesar-gallico","5.16","[1] Toto hoc in genere pugnae, cum sub oculis omnium ac pro castris dimicaretur, intellectum est nostros propter gravitatem armorum, quod neque insequi cedentes possent neque ab signis discedere auderent, minus aptos esse ad huius generis hostem, [2] equites autem magno cum periculo proelio dimicare, propterea quod illi etiam consulto plerumque cederent et, cum paulum ab legionibus nostros removissent, ex essedis desilirent et pedibus dispari proelio contenderent. [3] Equestris autem proeli ratio et cedentibus et insequentibus par atque idem periculum inferebat. [4] Accedebat huc ut numquam conferti sed rari magnisque intervallis proeliarentur stationesque dispositas haberent, atque alios alii deinceps exciperent, integrique et recentes defetigatis succederent."],["caesar-gallico","5.17","[1] Postero die procul a castris hostes in collibus constiterunt rarique se ostendere et lenius quam pridie nostros equites proelio lacessere coeperunt. [2] Sed meridie, cum Caesar pabulandi causa tres legiones atque omnem equitatum cum Gaio Trebonio legato misisset, repente ex omnibus partibus ad pabulatores advolaverunt, sic uti ab signis legionibusque non absisterent. [3] Nostri acriter in eos impetu facto reppulerunt neque finem sequendi fecerunt, quoad subsidio confisi equites, cum post se legiones viderent, [4] praecipites hostes egerunt magnoque eorum numero interfecto neque sui colligendi neque consistendi aut ex essedis desiliendi facultatem dederunt. [5] Ex hac fuga protinus, quae undique convenerant, auxilia discesserunt, neque post id tempus umquam summis nobiscum copiis hostes contenderunt."],["caesar-gallico","5.18","[1] Caesar cognito consilio eorum ad flumen Tamesim in fines Cassivellauni exercitum duxit; quod flumen uno omnino loco pedibus, atque hoc aegre, transiri potest. [2] Eo cum venisset, animum advertit ad alteram fluminis ripam magnas esse copias hostium instructas; [3] ripa autem erat acutis sudibus praefixis munita, eiusdemque generis sub aqua defixae sudes flumine tegebantur. [4] His rebus cognitis a captivis perfugisque Caesar praemisso equitatu confestim legiones subsequi iussit. [5] Sed ea celeritate atque eo impetu milites ierunt, cum capite solo ex aqua exstarent, ut hostes impetum legionum atque equitum sustinere non possent ripasque dimitterent ac se fugae mandarent."],["caesar-gallico","5.19","[1] Cassivellaunus, ut supra demonstravimus, omni deposita spe contentionis dimissis amplioribus copiis milibus circiter quattuor essedariorum relictis itinera nostra servabat paulumque ex via excedebat locisque impeditis ac silvestribus sese occultabat, atque eis regionibus quibus nos iter facturos cognoverat pecora atque homines ex agris in silvas compellebat et, [2] cum equitatus noster liberius praedandi vastandique causa se in agros eiecerat, omnibus viis semitisque essedarios ex silvis emittebat et magno cum periculo nostrorum equitum cum eis confligebat atque hoc metu latius vagari prohibebat. [3] Relinquebatur ut neque longius ab agmine legionum discedi Caesar pateretur, et tantum in agris vastandis incendiisque faciendis hostibus noceretur, quantum labore atque itinere legionarii milites efficere poterant."],["caesar-gallico","5.20","[1] Interim Trinobantes, prope firmissima earum regionum civitas, ex qua Mandubracius adulescens Caesaris fidem secutus ad eum in continentem Galliam venerat, cuius pater in ea civitate regnum obtinuerat interfectusque erat a Cassivellauno, ipse fuga mortem vitaverat, legatos ad Caesarem mittunt pollicenturque sese ei dedituros atque imperata facturos; [2] petunt ut Mandubracium ab iniuria Cassivellauni defendat atque in civitatem mittat, qui praesit imperiumque obtineat. [3] His Caesar imperat obsides quadraginta frumentumque exercitui Mandubraciumque ad eos mittit. [4] Illi imperata celeriter fecerunt, obsides ad numerum frumentumque miserunt."],["caesar-gallico","5.21","[1] Trinobantibus defensis atque ab omni militum iniuria prohibitis Cenimagni, Segontiaci, Ancalites, Bibroci, Cassi legationibus missis sese Caesari dedunt. [2] Ab his cognoscit non longe ex eo loco oppidum Cassivellauni abesse silvis paludibusque munitum, quo satis magnus hominum pecorisque numerus convenerit. [3] Oppidum autem Britanni vocant, cum silvas impeditas vallo atque fossa munierunt, quo incursionis hostium vitandae causa convenire consuerunt. [4] Eo proficiscitur cum legionibus: locum reperit egregie natura atque opere munitum; tamen hunc duabus ex partibus oppugnare contendit. [5] Hostes paulisper morati militum nostrorum impetum non tulerunt seseque alia ex parte oppidi eiecerunt. [6] Magnus ibi numerus pecoris repertus, multique in fuga sunt comprehensi atque interfecti."],["caesar-gallico","5.22","[1] Dum haec in his locis geruntur, Cassivellaunus ad Cantium, quod esse ad mare supra demonstravimus, quibus regionibus quattuor reges praeerant, Cingetorix, Carvilius, Taximagulus, Segovax, nuntios mittit atque eis imperat uti coactis omnibus copiis castra navalia de improviso adoriantur atque oppugnent. [2] Ei cum ad castra venissent, nostri eruptione facta multis eorum interfectis, capto etiam nobili duce Lugotorige suos incolumes reduxerunt. [3] Cassivellaunus hoc proelio nuntiato tot detrimentis acceptis, vastatis finibus, maxime etiam permotus defectione civitatum legatos per Atrebatem Commium de deditione ad Caesarem mittit. [4] Caesar, cum constituisset hiemare in continenti propter repentinos Galliae motus, neque multum aestatis superesset, atque id facile extrahi posse intellegeret, obsides imperat et quid in annos singulos vectigalis populo Romano Britannia penderet constituit; [5] interdicit atque imperat Cassivellauno, ne Mandubracio neu Trinobantibus noceat."],["caesar-gallico","5.23","[1] Obsidibus acceptis exercitum reducit ad mare, naves invenit refectas. [2] His deductis, quod et captivorum magnum numerum habebat, et nonnullae tempestate deperierant naves, duobus commeatibus exercitum reportare instituit. [3] Ac sic accidit, uti ex tanto navium numero tot navigationibus neque hoc neque superiore anno ulla omnino navis, [4] quae milites portaret, desideraretur; at ex eis, quae inanes ex continenti ad eum remitterentur et prioris commeatus expositis militibus et quas postea Labienus faciendas curaverat numero LX, perpaucae locum caperent, reliquae fere omnes reicerentur. [5] Quas cum aliquamdiu Caesar frustra exspectasset, ne anni tempore a navigatione excluderetur, [6] quod aequinoctium suberat, necessario angustius milites collocavit ac summa tranquillitate consecuta, secunda inita cum solvisset vigilia, prima luce terram attigit omnesque incolumes naves perduxit."],["caesar-gallico","5.24","[1] Subductis navibus concilioque Gallorum Samarobrivae peracto, quod eo anno frumentum in Gallia propter siccitates angustius provenerat, coactus est aliter ac superioribus annis exercitum in hibernis collocare legionesque in plures civitates distribuere; [2] ex quibus unam in Morinos ducendam Gaio Fabio legato dedit, alteram in Nervios Quinto Ciceroni, tertiam in Esubios Lucio Roscio; quartam in Remis cum Tito Labieno in confinio Treverorum hiemare iussit. Tres in Belgis collocavit: [3] eis Marcum Crassum quaestorem et Lucium Munatium Plancum et Gaium Trebonium legatos praefecit. [4] Vnam legionem, quam proxime trans Padum conscripserat, et cohortes V in Eburones, quorum pars maxima est inter Mosam ac Rhenum, qui sub imperio Ambiorigis et Catuvolci erant, misit. [5] Eis militibus Quintum Titurium Sabinum et Lucium Aurunculeium Cottam legatos praeesse iussit. [6] Ad hunc modum distributis legionibus facillime inopiae frumentariae sese mederi posse existimavit. [7] Atque harum tamen omnium legionum hiberna praeter eam, quam Lucio Roscio in pacatissimam et quietissimam partem ducendam dederat, milibus passuum centum continebantur. [8] Ipse interea, quoad legiones collocatas munitaque hiberna cognovisset, in Gallia morari constituit."],["caesar-gallico","5.25","[1] Erat in Carnutibus summo loco natus Tasgetius, cuius maiores in sua civitate regnum obtinuerant. [2] Huic Caesar pro eius virtute atque in se benevolentia, quod in omnibus bellis singulari eius opera fuerat usus, maiorum locum restituerat. [3] Tertium iam hunc annum regnantem inimici, multis palam ex civitate eius auctoribus, eum interfecerunt. [4] Defertur ea res ad Caesarem. Ille veritus, quod ad plures pertinebat, ne civitas eorum impulsu deficeret, Lucium Plancum cum legione ex Belgio celeriter in Carnutes proficisci iubet ibique hiemare quorumque opera cognoverat Tasgetium interfectum, hos comprehensos ad se mittere. [5] Interim ab omnibus legatis quaestoreque, quibus legiones tradiderat, certior factus est in hiberna perventum locumque hibernis esse munitum."],["caesar-gallico","5.26","[1] Diebus circiter XV, quibus in hiberna ventum est, initium repentini tumultus ac defectionis ortum est ab Ambiorige et Catuvolco; [2] qui, cum ad fines regni sui Sabino Cottaeque praesto fuissent frumentumque in hiberna comportavissent, Indutiomari Treveri nuntiis impulsi suos concitaverunt subitoque oppressis lignatoribus magna manu ad castra oppugnatum venerunt. [3] Cum celeriter nostri arma cepissent vallumque adscendissent atque una ex parte Hispanis equitibus emissis equestri proelio superiores fuissent, desperata re hostes suos ab oppugnatione reduxerunt. [4] Tum suo more conclamaverunt, uti aliqui ex nostris ad colloquium prodiret: habere sese, quae de re communi dicere vellent, quibus rebus controversias minui posse sperarent."],["caesar-gallico","5.27","[1] Mittitur ad eos colloquendi causa Gaius Arpineius, eques Romanus, familiaris Quinti Tituri, et Quintus Iunius ex Hispania quidam, qui iam ante missu Caesaris ad Ambiorigem ventitare consuerat; apud quos Ambiorix ad hunc modum locutus est: [2] sese pro Caesaris in se beneficiis plurimum ei confiteri debere, quod eius opera stipendio liberatus esset, quod Aduatucis, finitimis suis, pendere consuesset, quodque ei et filius et fratris filius ab Caesare remissi essent, quos Aduatuci obsidum numero missos apud se in servitute et catenis tenuissent; [3] neque id, quod fecerit de oppugnatione castrorum, aut iudicio aut voluntate sua fecisse, sed coactu civitatis, suaque esse eiusmodi imperia, ut non minus haberet iuris in se multitudo quam ipse in multitudinem. [4] Civitati porro hanc fuisse belli causam, quod repentinae Gallorum coniurationi resistere non potuerit. Id se facile ex humilitate sua probare posse, quod non adeo sit imperitus rerum ut suis copiis populum Romanum superari posse confidat. [5] Sed esse Galliae commune consilium: omnibus hibernis Caesaris oppugnandis hunc esse dictum diem, ne qua legio alterae legioni subsidio venire posset; [6] non facile Gallos Gallis negare potuisse, praesertim cum de recuperanda communi libertate consilium initum videretur. [7] Quibus quoniam pro pietate satisfecerit, habere nunc se rationem offici pro beneficiis Caesaris: monere, orare Titurium pro hospitio, ut suae ac militum saluti consulat. [8] Magnam manum Germanorum conductam Rhenum transisse; hanc adfore biduo. [9] Ipsorum esse consilium, velintne priusquam finitimi sentiant eductos ex hibernis milites aut ad Ciceronem aut ad Labienum deducere, quorum alter milia passuum circiter quinquaginta, alter paulo amplius ab eis absit. [10] Illud se polliceri et iureiurando confirmare tutum iter per fines daturum; [11] quod cum faciat, et civitati sese consulere, quod hibernis levetur, et Caesari pro eius meritis gratiam referre. Hac oratione habita discedit Ambiorix."],["caesar-gallico","5.28","[1] Arpineius et Iunius, quae audierunt, ad legatos deferunt. Illi repentina re perturbati, etsi ab hoste ea dicebantur, tamen non neglegenda existimabant maximeque hac re permovebantur, quod civitatem ignobilem atque humilem Eburonum sua sponte populo Romano bellum facere ausam vix erat credendum. [2] Itaque ad consilium rem deferunt magnaque inter eos exsistit controversia. [3] Lucius Aurunculeius compluresque tribuni militum et primorum ordinum centuriones nihil temere agendum neque ex hibernis iniussu Caesaris discedendum existimabant: quantasvis [magnas] copias etiam Germanorum sustineri posse munitis hibernis docebant: rem esse testimonio, quod primum hostium impetum multis ultro vulneribus illatis fortissime sustinuerint: re frumentaria non premi; interea et ex proximis hibernis et a Caesare conventura subsidia: postremo quid esse levius aut turpius, quam auctore hoste de summis rebus capere consilium?"],["caesar-gallico","5.29","[1] Contra ea Titurius sero facturos clamitabat, cum maiores manus hostium adiunctis Germanis convenissent, aut cum aliquid calamitatis in proximis hibernis esset acceptum. Brevem consulendi esse occasionem. Caesarem arbitrari profectum in Italiam; [2] neque aliter Carnutes interficiendi Tasgeti consilium fuisse capturos, neque Eburones, si ille adesset, tanta contemptione nostri ad castra venturos esse. [3] Non hostem auctorem, sed rem spectare: subesse Rhenum; magno esse Germanis dolori Ariovisti mortem et superiores nostras victorias; [4] ardere Galliam tot contumeliis acceptis sub populi Romani imperium redactam superiore gloria rei militaris exstincta. [5] Postremo quis hoc sibi persuaderet, sine certa re Ambiorigem ad eiusmodi consilium descendisse? [6] Suam sententiam in utramque partem esse tutam: si nihil esset durius, nullo cum periculo ad proximam legionem perventuros; si Gallia omnis cum Germanis consentiret, unam esse in celeritate positam salutem. [7] Cottae quidem atque eorum, qui dissentirent, consilium quem habere exitum? In quo si non praesens periculum, at certe longinqua obsidione fames esset timenda."],["caesar-gallico","5.30","[1] Hac in utramque partem disputatione habita, cum a Cotta primisque ordinibus acriter resisteretur, \"Vincite,\" inquit, \"si ita vultis,\" Sabinus, et id clariore voce, ut magna pars militum exaudiret; [2] \"neque is sum,\" inquit, \"qui gravissime ex vobis mortis periculo terrear: hi sapient; si gravius quid acciderit, abs te rationem reposcent, [3] qui, si per te liceat, perendino die cum proximis hibernis coniuncti communem cum reliquis belli casum sustineant, non reiecti et relegati longe ab ceteris aut ferro aut fame intereant.\""],["caesar-gallico","5.31","[1] Consurgitur ex consilio; comprehendunt utrumque et orant, ne sua dissensione et pertinacia rem in summum periculum deducant: [2] facilem esse rem, seu maneant, seu proficiscantur, si modo unum omnes sentiant ac probent; contra in dissensione nullam se salutem perspicere. Res disputatione ad mediam noctem perducitur. [3] Tandem dat Cotta permotus manus: superat sententia Sabini. Pronuntiatur prima luce ituros. [4] Consumitur vigiliis reliqua pars noctis, cum sua quisque miles circumspiceret, quid secum portare posset, quid ex instrumento hibernorum relinquere cogeretur. [5] Omnia excogitantur, quare nec sine periculo maneatur, et languore militum et vigiliis periculum augeatur. [6] Prima luce sic ex castris proficiscuntur, ut quibus esset persuasum non ab hoste, sed ab homine amicissimo Ambiorige consilium datum, longissimo agmine maximisque impedimentis."],["caesar-gallico","5.32","[1] At hostes, posteaquam ex nocturno fremitu vigiliisque de profectione eorum senserunt, collocatis insidiis bipertito in silvis opportuno atque occulto loco a milibus passuum circiter duobus Romanorum adventum exspectabant, [2] et cum se maior pars agminis in magnam convallem demisisset, ex utraque parte eius vallis subito se ostenderunt novissimosque premere et primos prohibere ascensu atque iniquissimo nostris loco proelium committere coeperunt."],["caesar-gallico","5.33","[1] Tum demum Titurius, qui nihil ante providisset, trepidare et concursare cohortesque disponere, haec tamen ipsa timide atque ut eum omnia deficere viderentur; quod plerumque eis accidere consuevit, qui in ipso negotio consilium capere coguntur. [2] At Cotta, qui cogitasset haec posse in itinere accidere atque ob eam causam profectionis auctor non fuisset, nulla in re communi saluti deerat et in appellandis cohortandisque militibus imperatoris et in pugna militis officia praestabat. [3] Cum propter longitudinem agminis minus facile omnia per se obire et, quid quoque loco faciendum esset, providere possent, iusserunt pronuntiare, ut impedimenta relinquerent atque in orbem consisterent. [4] Quod consilium etsi in eiusmodi casu reprehendendum non est, tamen incommode accidit: [5] nam et nostris militibus spem minuit et hostes ad pugnam alacriores effecit, quod non sine summo timore et desperatione id factum videbatur. Praeterea accidit, quod fieri necesse erat, ut vulgo milites ab signis discederent, quae quisque eorum carissima haberet, ab impedimentis petere atque arripere properaret, clamore et fletu omnia complerentur."],["caesar-gallico","5.34","[1] At barbaris consilium non defuit. Nam duces eorum tota acie pronuntiare iusserunt, ne quis ab loco discederet: illorum esse praedam atque illis reservari quaecumque Romani reliquissent: proinde omnia in victoria posita existimarent. [2] Erant et virtute et studio pugnandi pares; nostri, tametsi ab duce et a fortuna deserebantur, tamen omnem spem salutis in virtute ponebant, et quotiens quaeque cohors procurrerat, ab ea parte magnus numerus hostium cadebat. [3] Qua re animadversa Ambiorix pronuntiari iubet, ut procul tela coniciant neu propius accedant et, quam in partem Romani impetum fecerint, cedant (levitate armorum et cotidiana exercitatione nihil eis noceri posse), [4] rursus se ad signa recipientes insequantur."],["caesar-gallico","5.35","[1] Quo praecepto ab eis diligentissime observato, cum quaepiam cohors ex orbe excesserat atque impetum fecerat, hostes velocissime refugiebant. [2] Interim eam partem nudari necesse erat et ab latere aperto tela recipi. [3] Rursus cum in eum locum unde erant egressi reverti coeperant, et ab eis qui cesserant et ab eis qui proximi steterant circumveniebantur; [4] sin autem locum tenere vellent, nec virtuti locus relinquebatur, neque ab tanta multitudine coniecta tela conferti vitare poterant. [5] Tamen tot incommodis conflictati, multis vulneribus acceptis resistebant et magna parte diei consumpta, cum a prima luce ad horam octavam pugnaretur, nihil quod ipsis esset indignum committebant. [6] Tum Tito Balventio, qui superiore anno primum pilum duxerat, viro forti et magnae auctoritatis, utrumque femur tragula traicitur; [7] Quintus Lucanius, eiusdem ordinis, fortissime pugnans, dum circumvento filio subvenit, interficitur; [8] Lucius Cotta legatus omnes cohortes ordinesque adhortans in adversum os funda vulneratur."],["caesar-gallico","5.36","[1] His rebus permotus Quintus Titurius, cum procul Ambiorigem suos cohortantem conspexisset, interpretem suum Gnaeum Pompeium ad eum mittit rogatum ut sibi militibusque parcat. [2] Ille appellatus respondit: si velit secum colloqui, licere; sperare a multitudine impetrari posse, quod ad militum salutem pertineat; ipsi vero nihil nocitum iri, inque eam rem se suam fidem interponere. Ille cum Cotta saucio communicat, [3] si videatur, pugna ut excedant et cum Ambiorige una colloquantur: sperare ab eo de sua ac militum salute impetrari posse. Cotta se ad armatum hostem iturum negat atque in eo perseverat."],["caesar-gallico","5.37","[1] Sabinus quos in praesentia tribunos militum circum se habebat et primorum ordinum centuriones se sequi iubet et, cum propius Ambiorigem accessisset, iussus arma abicere imperatum facit suisque ut idem faciant imperat. [2] Interim, dum de condicionibus inter se agunt longiorque consulto ab Ambiorige instituitur sermo, paulatim circumventus interficitur. [3] Tum vero suo more victoriam conclamant atque ululatum tollunt impetuque in nostros facto ordines perturbant. [4] Ibi Lucius Cotta pugnans interficitur cum maxima parte militum. Reliqui se in castra recipiunt unde erant egressi; [5] ex quibus Lucius Petrosidius aquilifer, cum magna multitudine hostium premeretur, aquilam intra vallum proiecit; ipse pro castris fortissime pugnans occiditur. Illi aegre ad noctem oppugnationem sustinent; [6] noctu ad unum omnes desperata salute se ipsi interficiunt. [7] Pauci ex proelio lapsi incertis itineribus per silvas ad Titum Labienum legatum in hiberna perveniunt atque eum de rebus gestis certiorem faciunt."],["caesar-gallico","5.38","[1] Hac victoria sublatus Ambiorix statim cum equitatu in Aduatucos, qui erant eius regno finitimi, proficiscitur; neque noctem neque diem intermittit peditatumque se subsequi iubet. [2] Re demonstrata Aduatucisque concitatis postero die in Nervios pervenit hortaturque, ne sui in perpetuum liberandi atque ulciscendi Romanos pro eis quas acceperint iniuriis occasionem dimittant: [3] interfectos esse legatos duos magnamque partem exercitus interisse demonstrat; [4] nihil esse negoti subito oppressam legionem quae cum Cicerone hiemet interfici; se ad eam rem profitetur adiutorem. Facile hac oratione Nerviis persuadet."],["caesar-gallico","5.39","[1] Itaque confestim dimissis nuntiis ad Ceutrones, Grudios, Levacos, Pleumoxios, Geidumnos, qui omnes sub eorum imperio sunt, quam maximas manus possunt cogunt et de improviso ad Ciceronis hiberna advolant nondum ad eum fama de Tituri morte perlata. [2] Huic quoque accidit, quod fuit necesse, ut nonnulli milites, qui lignationis munitionisque causa in silvas discessissent, repentino equitum adventu interciperentur. [3] His circumventis magna manu Eburones, Nervii, Aduatuci atque horum omnium socii et clientes legionem oppugnare incipiunt. Nostri celeriter ad arma concurrunt, vallum conscendunt. [4] Aegre is dies sustentatur, quod omnem spem hostes in celeritate ponebant atque hanc adepti victoriam in perpetuum se fore victores confidebant."],["caesar-gallico","5.40","[1] Mittuntur ad Caesarem confestim ab Cicerone litterae magnis propositis praemiis, si pertulissent: obsessis omnibus viis missi intercipiuntur. [2] Noctu ex materia, quam munitionis causa comportaverant, turres admodum CXX excitantur incredibili celeritate; quae deesse operi videbantur, perficiuntur. [3] Hostes postero die multo maioribus coactis copiis castra oppugnant, fossam complent. Eadem ratione, qua pridie, ab nostris resistitur: [4] hoc idem reliquis deinceps fit diebus. [5] Nulla pars nocturni temporis ad laborem intermittitur; non aegris, non vulneratis facultas quietis datur. [6] Quaecumque ad proximi diei oppugnationem opus sunt noctu comparantur; multae praeustae sudes, magnus muralium pilorum numerus instituitur; turres contabulantur, pinnae loricaeque ex cratibus attexuntur. [7] Ipse Cicero, cum tenuissima valetudine esset, ne nocturnum quidem sibi tempus ad quietem relinquebat, ut ultro militum concursu ac vocibus sibi parcere cogeretur."],["caesar-gallico","5.41","[1] Tunc duces principesque Nerviorum qui aliquem sermonis aditum causamque amicitiae cum Cicerone habebant colloqui sese velle dicunt. [2] Facta potestate eadem quae Ambiorix cum Titurio egerat commemorant: omnem esse in armis Galliam; [3] Germanos Rhenum transisse; Caesaris reliquorumque hiberna oppugnari. [4] Addunt etiam de Sabini morte: Ambiorigem ostentant fidei faciendae causa. [5] Errare eos dicunt, si quidquam ab his praesidi sperent, qui suis rebus diffidant; sese tamen hoc esse in Ciceronem populumque Romanum animo, ut nihil nisi hiberna recusent atque hanc inveterascere consuetudinem nolint: [6] licere illis incolumibus per se ex hibernis discedere et quascumque in partes velint sine metu proficisci. [7] Cicero ad haec unum modo respondit: non esse consuetudinem populi Romani accipere ab hoste armato condicionem: [8] si ab armis discedere velint, se adiutore utantur legatosque ad Caesarem mittant; sperare pro eius iustitia, quae petierint, impetraturos."],["caesar-gallico","5.42","[1] Ab hac spe repulsi Nervii vallo pedum IX et fossa pedum XV hiberna cingunt. [2] Haec et superiorum annorum consuetudine ab nobis cognoverant et, quosdam de exercitu habebant captivos, ab eis docebantur; [3] sed nulla ferramentorum copia quae esset ad hunc usum idonea, gladiis caespites circumcidere, manibus sagulisque terram exhaurire nitebantur. [4] Qua quidem ex re hominum multitudo cognosci potuit: nam minus horis tribus milium pedum XV in circuitu munitionem perfecerunt [5] reliquisque diebus turres ad altitudinem valli, falces testudinesque, quas idem captivi docuerant, parare ac facere coeperunt."],["caesar-gallico","5.43","[1] Septimo oppugnationis die maximo coorto vento ferventes fusili ex argilla glandes fundis et fervefacta iacula in casas, quae more Gallico stramentis erant tectae, iacere coeperunt. [2] Hae celeriter ignem comprehenderunt et venti magnitudine in omnem locum castrorum distulerunt. [3] Hostes maximo clamore sicuti parta iam atque explorata victoria turres testudinesque agere et scalis vallum ascendere coeperunt. [4] At tanta militum virtus atque ea praesentia animi fuit, ut, cum undique flamma torrerentur maximaque telorum multitudine premerentur suaque omnia impedimenta atque omnes fortunas conflagrare intellegerent, non modo demigrandi causa de vallo decederet nemo, sed paene ne respiceret quidem quisquam, ac tum omnes acerrime fortissimeque pugnarent. [5] Hic dies nostris longe gravissimus fuit; sed tamen hunc habuit eventum, ut eo die maximus numerus hostium vulneraretur atque interficeretur, ut se sub ipso vallo constipaverant recessumque primis ultimi non dabant. [6] Paulum quidem intermissa flamma et quodam loco turri adacta et contingente vallum tertiae cohortis centuriones ex eo, quo stabant, loco recesserunt suosque omnes removerunt, nutu vocibusque hostes, si introire vellent, vocare coeperunt; quorum progredi ausus est nemo. [7] Tum ex omni parte lapidibus coniectis deturbati, turrisque succensa est."],["caesar-gallico","5.44","[1] Erant in ea legione fortissimi viri, centuriones, qui primis ordinibus appropinquarent, Titus Pullo et Lucius Vorenus. [2] Hi perpetuas inter se controversias habebant, quinam anteferretur, omnibusque annis de locis summis simultatibus contendebant. [3] Ex his Pullo, cum acerrime ad munitiones pugnaretur, \"Quid dubitas,\" inquit, \"Vorene? aut quem locum tuae probandae virtutis exspectas? [4] Hic dies de nostris controversiis iudicabit.\" Haec cum dixisset, procedit extra munitiones quaque pars hostium confertissima est visa irrumpit. [5] Ne Vorenus quidem tum sese vallo continet, sed omnium veritus existimationem subsequitur. [6] Mediocri spatio relicto Pullo pilum in hostes immittit atque unum ex multitudine procurrentem traicit; quo percusso et exanimato hunc scutis protegunt, in hostem tela universi coniciunt neque dant regrediendi facultatem. [7] Transfigitur scutum Pulloni et verutum in balteo defigitur. [8] Avertit hic casus vaginam et gladium educere conanti dextram moratur manum, impeditumque hostes circumsistunt. [9] Succurrit inimicus illi Vorenus et laboranti subvenit. [10] Ad hunc se confestim a Pullone omnis multitudo convertit: [11] illum veruto arbitrantur occisum. Gladio comminus rem gerit Vorenus atque uno interfecto reliquos paulum propellit; [12] dum cupidius instat, in locum deiectus inferiorem concidit. Huic rursus circumvento fert subsidium Pullo, [13] atque ambo incolumes compluribus interfectis summa cum laude sese intra munitiones recipiunt. [14] Sic fortuna in contentione et certamine utrumque versavit, ut alter alteri inimicus auxilio salutique esset, neque diiudicari posset, uter utri virtute anteferendus videretur."],["caesar-gallico","5.45","[1] Quanto erat in dies gravior atque asperior oppugnatio, et maxime quod magna parte militum confecta vulneribus res ad paucitatem defensorum pervenerat, tanto crebriores litterae nuntiique ad Caesarem mittebantur; quorum pars deprehensa in conspectu nostrorum militum cum cruciatu necabatur. [2] Erat unus intus Nervius nomine Vertico, loco natus honesto, qui a prima obsidione ad Ciceronem perfugerat suamque ei fidem praestiterat. [3] Hic servo spe libertatis magnisque persuadet praemiis, ut litteras ad Caesarem deferat. [4] Has ille in iaculo illigatas effert et Gallus inter Gallos sine ulla suspicione versatus ad Caesarem pervenit. [5] Ab eo de periculis Ciceronis legionisque cognoscitur."],["caesar-gallico","5.46","[1] Caesar acceptis litteris hora circiter XI diei statim nuntium in Bellovacos ad M. Crassum quaestorem mittit, cuius hiberna aberant ab eo milia passuum XXV; [2] iubet media nocte legionem proficisci celeriterque ad se venire. [3] Exit cum nuntio Crassus. Alterum ad Gaium Fabium legatum mittit, ut in Atrebatium fines legionem adducat, qua sibi iter faciendum sciebat. [4] Scribit Labieno, si rei publicae commodo facere posset, cum legione ad fines Nerviorum veniat. Reliquam partem exercitus, quod paulo aberat longius, non putat exspectandam; equites circiter quadringentos ex proximis hibernis colligit."],["caesar-gallico","5.47","[1] Hora circiter tertia ab antecursoribus de Crassi adventu certior factus eo die milia passuum XX procedit. [2] Crassum Samarobrivae praeficit legionemque attribuit, quod ibi impedimenta exercitus, obsides civitatum, litteras publicas frumentumque omne quod eo tolerandae hiemis causa devexerat relinquebat. [3] Fabius, ut imperatum erat, non ita multum moratus in itinere cum legione occurrit. [4] Labienus interitu Sabini et caede cohortium cognita, cum omnes ad eum Treverorum copiae venissent, veritus, si ex hibernis fugae similem profectionem fecisset, ut hostium impetum sustinere posset, praesertim quos recenti victoria efferri sciret, litteras Caesari remittit, quanto cum periculo legionem ex hibernis educturus esset; rem gestam in Eburonibus perscribit; docet omnes equitatus peditatusque copias Treverorum tria milia passuum longe ab suis castris consedisse."],["caesar-gallico","5.48","[1] Caesar consilio eius probato, etsi opinione trium legionum deiectus ad duas redierat, tamen unum communis salutis auxilium in celeritate ponebat. Venit magnis itineribus in Nerviorum fines. [2] Ibi ex captivis cognoscit, quae apud Ciceronem gerantur, quantoque in periculo res sit. [3] Tum cuidam ex equitibus Gallis magnis praemiis persuadet uti ad Ciceronem epistolam deferat. [4] Hanc Graecis conscriptam litteris mittit, ne intercepta epistola nostra ab hostibus consilia cognoscantur. [5] Si adire non possit, monet ut tragulam cum epistola ad amentum deligata intra munitionem castrorum abiciat. [6] In litteris scribit se cum legionibus profectum celeriter adfore; hortatur ut pristinam virtutem retineat. [7] Gallus periculum veritus, ut erat praeceptum, tragulam mittit. [8] Haec casu ad turrim adhaesit neque ab nostris biduo animadversa tertio die a quodam milite conspicitur, dempta ad Ciceronem defertur. [9] Ille perlectam in conventu militum recitat maximaque omnes laetitia adficit. [10] Tum fumi incendiorum procul videbantur; quae res omnem dubitationem adventus legionum expulit."],["caesar-gallico","5.49","[1] Galli re cognita per exploratores obsidionem relinquunt, ad Caesarem omnibus copiis contendunt. Hae erant armata circiter milia LX. [2] Cicero data facultate Gallum ab eodem Verticone, quem supra demonstravimus, repetit, qui litteras ad Caesarem deferat; hunc admonet, iter caute diligenterque faciat: [3] perscribit in litteris hostes ab se discessisse omnemque ad eum multitudinem convertisse. [4] Quibus litteris circiter media nocte Caesar adlatis suos facit certiores eosque ad dimicandum animo confirmat. [5] Postero die luce prima movet castra et circiter milia passuum quattuor progressus trans vallem et rivum multitudinem hostium conspicatur. [6] Erat magni periculi res tantulis copiis iniquo loco dimicare; tum, quoniam obsidione liberatum Ciceronem sciebat, aequo animo remittendum de celeritate existimabat: [7] consedit et quam aequissimo loco potest castra communit atque haec, etsi erant exigua per se vix hominum milium septem praesertim nullis cum impedimentis, tamen angustiis viarum quam maxime potest contrahit, eo consilio, ut in summam contemptionem hostibus veniat. [8] Interim speculatoribus in omnes partes dimissis explorat quo commodissime itinere vallem transire possit."],["caesar-gallico","5.50","[1] Eo die parvulis equestribus proeliis ad aquam factis utrique sese suo loco continent: [2] Galli, quod ampliores copias, [3] quae nondum convenerant, exspectabant; Caesar, si forte timoris simulatione hostes in suum locum elicere posset, ut citra vallem pro castris proelio contenderet, si id efficere non posset, [4] ut exploratis itineribus minore cum periculo vallem rivumque transiret. Prima luce hostium equitatus ad castra accedit proeliumque cum nostris equitibus committit. [5] Caesar consulto equites cedere seque in castra recipere iubet, simul ex omnibus partibus castra altiore vallo muniri portasque obstrui atque in his administrandis rebus quam maxime concursari et cum simulatione agi timoris iubet."],["caesar-gallico","5.51","[1] Quibus omnibus rebus hostes invitati copias traducunt aciemque iniquo loco constituunt, nostris vero etiam de vallo deductis propius accedunt et tela intra munitionem ex omnibus partibus coniciunt [2] praeconibusque circummissis pronuntiari iubent, seu quis Gallus seu Romanus velit ante horam tertiam ad se transire, sine periculo licere; post id tempus non fore potestatem: [3] ac sic nostros contempserunt, ut obstructis in speciem portis singulis ordinibus caespitum, quod ea non posse introrumpere videbantur, alii vallum manu scindere, alii fossas complere inciperent. [4] Tum Caesar omnibus portis eruptione facta equitatuque emisso celeriter hostes in fugam dat, sic uti omnino pugnandi causa resisteret nemo, magnumque ex eis numerum occidit atque omnes armis exuit."],["caesar-gallico","5.52","[1] Longius prosequi veritus, quod silvae paludesque intercedebant neque etiam parvulo detrimento illorum locum relinqui videbat, omnibus suis incolumibus copiis eodem die ad Ciceronem pervenit. [2] Institutas turres, testudines munitionesque hostium admiratur; legione producta cognoscit non decimum quemque esse reliquum militem sine vulnere: [3] ex his omnibus iudicat rebus, quanto cum periculo et quanta cum virtute res sint administratae. [4] Ciceronem pro eius merito legionemque collaudat; centuriones singillatim tribunosque militum appellat, quorum egregiam fuisse virtutem testimonio Ciceronis cognoverat. De casu Sabini et Cottae certius ex captivis cognoscit. [5] Postero die contione habita rem gestam proponit, milites consolatur et confirmat: [6] quod detrimentum culpa et temeritate legati sit acceptum, hoc aequiore animo ferendum docet, quod beneficio deorum immortalium et virtute eorum expiato incommodo neque hostibus diutina laetatio neque ipsis longior dolor relinquatur."],["caesar-gallico","5.53","[1] Interim ad Labienum per Remos incredibili celeritate de victoria Caesaris fama perfertur, ut, cum ab hibernis Ciceronis milia passuum abesset circiter LX, eoque post horam nonam diei Caesar pervenisset, ante mediam noctem ad portas castrorum clamor oreretur, quo clamore significatio victoriae gratulatioque ab Remis Labieno fieret. [2] Hac fama ad Treveros perlata Indutiomarus, qui postero die castra Labieni oppugnare decreverat, noctu profugit copiasque omnes in Treveros reducit. [3] Caesar Fabium cum sua legione remittit in hiberna, ipse cum tribus legionibus circum Samarobrivam trinis hibernis hiemare constituit et, quod tanti motus Galliae exstiterant, totam hiemem ipse ad exercitum manere decrevit. [4] Nam illo incommodo de Sabini morte perlato omnes fere Galliae civitates de bello consultabant, nuntios legationesque in omnes partes dimittebant et quid reliqui consili caperent atque unde initium belli fieret explorabant nocturnaque in locis desertis concilia habebant. [5] Neque ullum fere totius hiemis tempus sine sollicitudine Caesaris intercessit, quin aliquem de consiliis ac motu Gallorum nuntium acciperet. [6] In his ab Lucio Roscio, quem legioni tertiae decimae praefecerat, certior factus est magnas Gallorum copias earum civitatum, quae Armoricae appellantur, oppugnandi sui causa convenisse [7] neque longius milia passuum octo ab hibernis suis afuisse, sed nuntio allato de victoria Caesaris discessisse, adeo ut fugae similis discessus videretur."],["caesar-gallico","5.54","[1] At Caesar principibus cuiusque civitatis ad se evocatis alias territando, cum se scire quae fierent denuntiaret, alias cohortando magnam partem Galliae in officio tenuit. [2] Tamen Senones, quae est civitas in primis firma et magnae inter Gallos auctoritatis, Cavarinum, quem Caesar apud eos regem constituerat, cuius frater Moritasgus adventu in Galliam Caesaris cuiusque maiores regnum obtinuerant, interficere publico consilio conati, cum ille praesensisset ac profugisset, usque ad fines insecuti [3] regno domoque expulerunt et, missis ad Caesarem satisfaciendi causa legatis, cum is omnem ad se senatum venire iussisset, dicto audientes non fuerunt. [4] Ac tantum apud homines barbaros valuit esse aliquos repertos principes inferendi belli tantamque omnibus voluntatum commutationem attulit, ut praeter Aeduos et Remos, quos praecipuo semper honore Caesar habuit, alteros pro vetere ac perpetua erga populum Romanum fide, alteros pro recentibus Gallici belli officiis, nulla fere civitas fuerit non suspecta nobis. [5] Idque adeo haud scio mirandumne sit, cum compluribus aliis de causis, tum maxime quod ei, qui virtute belli omnibus gentibus praeferebantur, tantum se eius opinionis deperdidisse ut a populo Romano imperia perferrent gravissime dolebant."],["caesar-gallico","5.55","[1] Treveri vero atque Indutiomarus totius hiemis nullum tempus intermiserunt, quin trans Rhenum legatos mitterent, civitates sollicitarent, pecunias pollicerentur, magna parte exercitus nostri interfecta multo minorem superesse dicerent partem. [2] Neque tamen ulli civitati Germanorum persuaderi potuit, ut Rhenum transiret, cum se bis expertos dicerent, Ariovisti bello et Tencterorum transitu: non esse amplius fortunam temptaturos. Hac spe lapsus Indutiomarus nihilo minus copias cogere, [3] exercere, a finitimis equos parare, exules damnatosque tota Gallia magnis praemiis ad se allicere coepit. [4] Ac tantam sibi iam his rebus in Gallia auctoritatem comparaverat ut undique ad eum legationes concurrerent, gratiam atque amicitiam publice privatimque peterent."],["caesar-gallico","5.56","[1] Vbi intellexit ultro ad se veniri, altera ex parte Senones Carnutesque conscientia facinoris instigari, altera Nervios Aduatucosque bellum Romanis parare, neque sibi voluntariorum copias defore, si ex finibus suis progredi coepisset, armatum concilium indicit. Hoc more Gallorum est initium belli, [2] quo lege communi omnes puberes armati convenire consuerunt; qui ex eis novissimus convenit, in conspectu multitudinis omnibus cruciatibus affectus necatur. [3] In eo concilio Cingetorigem, alterius principem factionis, generum suum, quem supra demonstravimus Caesaris secutum fidem ab eo non discessisse, hostem iudicat bonaque eius publicat. [4] His rebus confectis, in concilio pronuntiat arcessitum se a Senonibus et Carnutibus aliisque compluribus Galliae civitatibus; [5] huc iturum per fines Remorum eorumque agros populaturum ac, priusquam id faciat, castra Labieni oppugnaturum. Quae fieri velit praecipit."],["caesar-gallico","5.57","[1] Labienus, cum et loci natura et manu munitissumis castris sese teneret, de suo ac legionis periculo nihil timebat; ne quam occasionem rei bene gerendae dimitteret, cogitabat. [2] Itaque a Cingetorige atque eius propinquis oratione Indutiomari cognita, quam in concilio habuerat, nuntios mittit ad finitimas civitates equitesque undique evocat: his certum diem conveniendi dicit. [3] Interim prope cotidie cum omni equitatu Indutiomarus sub castris eius vagabatur, alias ut situm castrorum cognosceret, alias colloquendi aut territandi causa: equites plerumque omnes tela intra vallum coniciebant. [4] Labienus suos intra munitionem continebat timorisque opinionem, quibuscumque poterat rebus, augebat."],["caesar-gallico","5.58","[1] Cum maiore in dies contemptione Indutiomarus ad castra accederet, nocte una intromissis equitibus omnium finitimarum civitatum quos arcessendos curaverat, tanta diligentia omnes suos custodiis intra castra continuit, ut nulla ratione ea res enuntiari aut ad Treveros perferri posset. [2] Interim ex consuetudine cotidiana Indutiomarus ad castra accedit atque ibi magnam partem diei consumit; equites tela coniciunt et magna cum contumelia verborum nostros ad pugnam evocant. [3] Nullo ab nostris dato responso, ubi visum est, sub vesperum dispersi ac dissipati discedunt. [4] Subito Labienus duabus portis omnem equitatum emittit; praecipit atque interdicit, proterritis hostibus atque in fugam coniectis (quod fore, sicut accidit, videbat) unum omnes peterent Indutiomarum, neu quis quem prius vulneret, quam illum interfectum viderit, quod mora reliquorum spatium nactum illum effugere nolebat; magna proponit eis qui occiderint praemia; [5] summittit cohortes equitibus subsidio. [6] Comprobat hominis consilium fortuna, et cum unum omnes peterent, in ipso fluminis vado deprehensus Indutiomarus interficitur, caputque eius refertur in castra: redeuntes equites quos possunt consectantur atque occidunt. [7] Hac re cognita omnes Eburonum et Nerviorum quae convenerant copiae discedunt, pauloque habuit post id factum Caesar quietiorem Galliam."],["caesar-gallico","6.1","[1] Multis de causis Caesar maiorem Galliae motum exspectans per Marcum Silanum, Gaium Antistium Reginum, Titum Sextium legatos delectum habere instituit. [2] Simul ab Gnaeo Pompeio proconsule petit, quoniam ipse ad urbem cum imperio rei publicae causa remaneret, quos ex Cisalpina Gallia consulis sacramento rogavisset, [3] ad signa convenire et ad se proficisci iuberet, magni interesse etiam in reliquum tempus ad opinionem Galliae existimans tantas videri Italiae facultates ut, si quid esset in bello detrimenti acceptum, non modo id brevi tempore sarciri, sed etiam maioribus augeri copiis posset. [4] Quod cum Pompeius et rei publicae et amicitiae tribuisset, celeriter confecto per suos dilectu tribus ante exactam hiemem et constitutis et adductis legionibus duplicatoque earum cohortium numero, quas cum Quinto Titurio amiserat, et celeritate et copiis docuit, quid populi Romani disciplina atque opes possent."],["caesar-gallico","6.2","[1] Interfecto Indutiomaro, ut docuimus, ad eius propinquos a Treveris imperium defertur. Illi finitimos Germanos sollicitare et pecuniam polliceri non desistunt. Cum ab proximis impetrare non possent, [2] ulteriores temptant. Inventis nonnullis civitatibus iureiurando inter se confirmant obsidibusque de pecunia cavent: Ambiorigem sibi societate et foedere adiungunt. [3] Quibus rebus cognitis Caesar, cum undique bellum parari videret, Nervios, Aduatucos ac Menapios adiunctis Cisrhenanis omnibus Germanis esse in armis, Senones ad imperatum non venire et cum Carnutibus finitimisque civitatibus consilia communicare, a Treveris Germanos crebris legationibus sollicitari, maturius sibi de bello cogitandum putavit."],["caesar-gallico","6.3","[1] Itaque nondum hieme confecta proximis quattuor coactis legionibus de improviso in fines Nerviorum contendit et, [2] priusquam illi aut convenire aut profugere possent, magno pecoris atque hominum numero capto atque ea praeda militibus concessa vastatisque agris in deditionem venire atque obsides sibi dare coegit. [3] Eo celeriter confecto negotio rursus in hiberna legiones reduxit. [4] Concilio Galliae primo vere, ut instituerat, indicto, cum reliqui praeter Senones, Carnutes Treverosque venissent, initium belli ac defectionis hoc esse arbitratus, ut omnia postponere videretur, concilium Lutetiam Parisiorum transfert. [5] Confines erant hi Senonibus civitatemque patrum memoria coniunxerant, sed ab hoc consilio afuisse existimabantur. [6] Hac re pro suggestu pronuntiata eodem die cum legionibus in Senones proficiscitur magnisque itineribus eo pervenit."],["caesar-gallico","6.4","[1] Cognito eius adventu Acco, qui princeps eius consili fuerat, iubet in oppida multitudinem convenire. Conantibus, priusquam id effici posset, adesse Romanos nuntiatur. [2] Necessario sententia desistunt legatosque deprecandi causa ad Caesarem mittunt: adeunt per Aeduos, quorum antiquitus erat in fide civitas. [3] Libenter Caesar petentibus Aeduis dat veniam excusationemque accipit, quod aestivum tempus instantis belli, non quaestionis esse arbitrabatur. [4] Obsidibus imperatis centum hos Aeduis custodiendos tradit. [5] Eodem Carnutes legatos obsidesque mittunt usi deprecatoribus Remis, quorum erant in clientela: eadem ferunt responsa. [6] Peragit concilium Caesar equitesque imperat civitatibus."],["caesar-gallico","6.5","[1] Hac parte Galliae pacata totus et mente et animo in bellum Treverorum et Ambiorigis insistit. [2] Cavarinum cum equitatu Senonum secum proficisci iubet, ne quis aut ex huius iracundia aut ex eo, quod meruerat, odio civitatis motus exsistat. [3] His rebus constitutis, quod pro explorato habebat Ambiorigem proelio non esse concertaturum, reliqua eius consilia animo circumspiciebat. [4] Erant Menapii propinqui Eburonum finibus, perpetuis paludibus silvisque muniti, qui uni ex Gallia de pace ad Caesarem legatos numquam miserant. Cum his esse hospitium Ambiorigi sciebat; item per Treveros venisse Germanis in amicitiam cognoverat. [5] Haec prius illi detrahenda auxilia existimabat quam ipsum bello lacesseret, ne desperata salute aut se in Menapios abderet aut cum Transrhenanis congredi cogeretur. [6] Hoc inito consilio totius exercitus impedimenta ad Labienum in Treveros mittit duasque legiones ad eum proficisci iubet; ipse cum legionibus expeditis quinque in Menapios proficiscitur. [7] Illi nulla coacta manu loci praesidio freti in silvas paludesque confugiunt suaque eodem conferunt."],["caesar-gallico","6.6","[1] Caesar partitis copiis cum Gaio Fabio legato et Marco Crasso quaestore celeriterque effectis pontibus adit tripertito, aedificia vicosque incendit, magno pecoris atque hominum numero potitur. [2] Quibus rebus coacti Menapii legatos ad eum pacis petendae causa mittunt. [3] Ille obsidibus acceptis hostium se habiturum numero confirmat, si aut Ambiorigem aut eius legatos finibus suis recepissent. His confirmatis rebus Commium Atrebatem cum equitatu custodis loco in Menapiis relinquit; ipse in Treveros proficiscitur."],["caesar-gallico","6.7","[1] Dum haec a Caesare geruntur, Treveri magnis coactis peditatus equitatusque copiis Labienum cum una legione, quae in eorum finibus hiemaverat, adoriri parabant. [2] Iamque ab eo non longius bidui via aberant, cum duas venisse legiones missu Caesaris cognoscunt. [3] Positis castris a milibus passuum XV auxilia Germanorum exspectare constituunt. [4] Labienus hostium cognito consilio sperans temeritate eorum fore aliquam dimicandi facultatem praesidio quinque cohortium impedimentis relicto cum viginti quinque cohortibus magnoque equitatu contra hostem proficiscitur et mille passuum intermisso spatio castra communit. [5] Erat inter Labienum atque hostem difficili transitu flumen ripisque praeruptis. Hoc neque ipse transire habebat in animo neque hostes transituros existimabat. [6] Augebatur auxiliorum cotidie spes. Loquitur in concilio palam, quoniam Germani appropinquare dicantur, sese suas exercitusque fortunas in dubium non devocaturum et postero die prima luce castra moturum. Celeriter haec ad hostes deferuntur, [7] ut ex magno Gallorum equitum numero nonnullos Gallicis rebus favere natura cogebat. [8] Labienus noctu tribunis militum primisque ordinibus convocatis, quid sui sit consili proponit et, quo facilius hostibus timoris det suspicionem, maiore strepitu et tumultu, quam populi Romani fert consuetudo castra moveri iubet. His rebus fugae similem profectionem effecit. [9] Haec quoque per exploratores ante lucem in tanta propinquitate castrorum ad hostes deferuntur."],["caesar-gallico","6.8","[1] Vix agmen novissimum extra munitiones processerat, cum Galli cohortati inter se, ne speratam praedam ex manibus dimitterent—longum esse perterritis Romanis Germanorum auxilium exspectare, neque suam pati dignitatem ut tantis copiis tam exiguam manum praesertim fugientem atque impeditam adoriri non audeant—flumen transire et iniquo loco committere proelium non dubitant. [2] Quae fore suspicatus Labienus, ut omnes citra flumen eliceret, eadem usus simulatione itineris placide progrediebatur. [3] Tum praemissis paulum impedimentis atque in tumulo quodam collocatis \"Habetis,\" inquit, \"milites, quam petistis facultatem: hostem impedito atque iniquo loco tenetis: [4] praestate eandem nobis ducibus virtutem, quam saepe numero imperatori praestitistis, atque illum adesse et haec coram cernere existimate.\" [5] Simul signa ad hostem converti aciemque dirigi iubet, et paucis turmis praesidio ad impedimenta dimissis reliquos equites ad latera disponit. [6] Celeriter nostri clamore sublato pila in hostes immittunt. Illi, ubi praeter spem quos fugere credebant infestis signis ad se ire viderunt, impetum modo ferre non potuerunt ac primo concursu in fugam coniecti proximas silvas petierunt. [7] Quos Labienus equitatu consectatus, magno numero interfecto, compluribus captis, paucis post diebus civitatem recepit. Nam Germani qui auxilio veniebant percepta Treverorum fuga sese domum receperunt. [8] Cum his propinqui Indutiomari, qui defectionis auctores fuerant, comitati eos ex civitate excesserunt. [9] Cingetorigi, quem ab initio permansisse in officio demonstravimus, principatus atque imperium est traditum."],["caesar-gallico","6.9","[1] Caesar, postquam ex Menapiis in Treveros venit, duabus de causis Rhenum transire constituit; quarum una erat, quod auxilia contra se Treveris miserant, [2] altera, ne ad eos Ambiorix receptum haberet. [3] His constitutis rebus paulum supra eum locum quo ante exercitum traduxerat facere pontem instituit. [4] Nota atque instituta ratione magno militum studio paucis diebus opus efficitur. [5] Firmo in Treveris ad pontem praesidio relicto, ne quis ab his subito motus oreretur, reliquas copias equitatumque traducit. [6] Vbii, qui ante obsides dederant atque in deditionem venerant, purgandi sui causa ad eum legatos mittunt, qui doceant neque auxilia ex sua civitate in Treveros missa neque ab se fidem laesam: [7] petunt atque orant ut sibi parcat, ne communi odio Germanorum innocentes pro nocentibus poenas pendant; si amplius obsidum vellet, dare pollicentur. [8] Cognita Caesar causa reperit ab Suebis auxilia missa esse; Vbiorum satisfactionem accipit, aditus viasque in Suebos perquirit."],["caesar-gallico","6.10","[1] Interim paucis post diebus fit ab Vbiis certior Suebos omnes in unum locum copias cogere atque eis nationibus quae sub eorum sint imperio denuntiare, ut auxilia peditatus equitatusque mittant. [2] His cognitis rebus rem frumentariam providet, castris idoneum locum deligit; Vbiis imperat ut pecora deducant suaque omnia ex agris in oppida conferant, sperans barbaros atque imperitos homines inopia cibariorum adductos ad iniquam pugnandi condicionem posse deduci; [3] mandat, ut crebros exploratores in Suebos mittant quaeque apud eos gerantur cognoscant. [4] Illi imperata faciunt et paucis diebus intermissis referunt: Suebos omnes, posteaquam certiores nuntii de exercitu Romanorum venerint, cum omnibus suis sociorumque copiis, quas coegissent, penitus ad extremos fines se recepisse: [5] silvam esse ibi infinita magnitudine, quae appellatur Bacenis; hanc longe introrsus pertinere et pro nativo muro obiectam Cheruscos ab Suebis Suebosque ab Cheruscis iniuriis incursionibusque prohibere: ad eius initium silvae Suebos adventum Romanorum exspectare constituisse."],["caesar-gallico","6.11","[1] Quoniam ad hunc locum perventum est, non alienum esse videtur de Galliae Germaniaeque moribus et quo differant hae nationes inter sese proponere. [2] In Gallia non solum in omnibus civitatibus atque in omnibus pagis partibusque, sed paene etiam in singulis domibus factiones sunt, earumque factionum principes sunt [3] qui summam auctoritatem eorum iudicio habere existimantur, quorum ad arbitrium iudiciumque summa omnium rerum consiliorumque redeat. [4] Itaque eius rei causa antiquitus institutum videtur, ne quis ex plebe contra potentiorem auxili egeret: suos enim quisque opprimi et circumveniri non patitur, neque, aliter si faciat, ullam inter suos habet auctoritatem. [5] Haec eadem ratio est in summa totius Galliae: namque omnes civitates in partes divisae sunt duas."],["caesar-gallico","6.12","[1] Cum Caesar in Galliam venit, alterius factionis principes erant Aedui, alterius Sequani. [2] Hi cum per se minus valerent, quod summa auctoritas antiquitus erat in Aeduis magnaeque eorum erant clientelae, Germanos atque Ariovistum sibi adiunxerant eosque ad se magnis iacturis pollicitationibusque perduxerant. [3] Proeliis vero compluribus factis secundis atque omni nobilitate Aeduorum interfecta tantum potentia antecesserant, [4] ut magnam partem clientium ab Aeduis ad se traducerent obsidesque ab eis principum filios acciperent et publice iurare cogerent nihil se contra Sequanos consili inituros et partem finitimi agri per vim occupatam possiderent Galliaeque totius principatum obtinerent. [5] Qua necessitate adductus Diviciacus auxili petendi causa Romam ad senatum profectus infecta re redierat. [6] Adventu Caesaris facta commutatione rerum, obsidibus Aeduis redditis, veteribus clientelis restitutis, novis per Caesarem comparatis, quod hi, qui se ad eorum amicitiam adgregaverant, [7] meliore condicione atque aequiore imperio se uti videbant, reliquis rebus eorum gratia dignitateque amplificata Sequani principatum dimiserant. In eorum locum Remi successerant: quos quod adaequare apud Caesarem gratia intellegebatur, ei, qui propter veteres inimicitias nullo modo cum Aeduis coniungi poterant, se Remis in clientelam dicabant. [8] Hos illi diligenter tuebantur: ita et novam et repente collectam auctoritatem tenebant. [9] Eo tum statu res erat, ut longe principes haberentur Aedui, secundum locum dignitatis Remi obtinerent."],["caesar-gallico","6.13","[1] In omni Gallia eorum hominum, qui aliquo sunt numero atque honore, genera sunt duo. Nam plebes paene servorum habetur loco, quae nihil audet per se, nullo adhibetur consilio. [2] Plerique, cum aut aere alieno aut magnitudine tributorum aut iniuria potentiorum premuntur, sese in servitutem dicant nobilibus: in hos eadem omnia sunt iura, quae dominis in servos. [3] Sed de his duobus generibus alterum est druidum, alterum equitum. [4] Illi rebus divinis intersunt, sacrificia publica ac privata procurant, religiones interpretantur: ad hos magnus adulescentium numerus disciplinae causa concurrit, magnoque hi sunt apud eos honore. [5] Nam fere de omnibus controversiis publicis privatisque constituunt, et, si quod est admissum facinus, si caedes facta, si de hereditate, de finibus controversia est, idem decernunt, praemia poenasque constituunt; [6] si qui aut privatus aut populus eorum decreto non stetit, sacrificiis interdicunt. Haec poena apud eos est gravissima. [7] Quibus ita est interdictum, hi numero impiorum ac sceleratorum habentur, his omnes decedunt, aditum sermonemque defugiunt, ne quid ex contagione incommodi accipiant, neque his petentibus ius redditur neque honos ullus communicatur. [8] His autem omnibus druidibus praeest unus, qui summam inter eos habet auctoritatem. [9] Hoc mortuo aut si qui ex reliquis excellit dignitate succedit, aut, si sunt plures pares, suffragio druidum, nonnumquam etiam armis de principatu contendunt. [10] hi certo anni tempore in finibus Carnutum, quae regio totius Galliae media habetur, considunt in loco consecrato. Huc omnes undique, qui controversias habent, conveniunt eorumque decretis iudiciisque parent. [11] Disciplina in Britannia reperta atque inde in Galliam translata esse existimatur, [12] et nunc, qui diligentius eam rem cognoscere volunt, plerumque illo discendi causa proficiscuntur."],["caesar-gallico","6.14","[1] Druides a bello abesse consuerunt neque tributa una cum reliquis pendunt; militiae vacationem omniumque rerum habent immunitatem. [2] Tantis excitati praemiis et sua sponte multi in disciplinam conveniunt et a parentibus propinquisque mittuntur. [3] Magnum ibi numerum versuum ediscere dicuntur. Itaque annos nonnulli vicenos in disciplina permanent. [4] Neque fas esse existimant ea litteris mandare, cum in reliquis fere rebus, publicis privatisque rationibus Graecis litteris utantur. Id mihi duabus de causis instituisse videntur, quod neque in vulgum disciplinam efferri velint neque eos, qui discunt, litteris confisos minus memoriae studere: quod fere plerisque accidit, ut praesidio litterarum diligentiam in perdiscendo ac memoriam remittant. [5] In primis hoc volunt persuadere, non interire animas, sed ab aliis post mortem transire ad alios, atque hoc maxime ad virtutem excitari putant metu mortis neglecto. [6] Multa praeterea de sideribus atque eorum motu, de mundi ac terrarum magnitudine, de rerum natura, de deorum immortalium vi ac potestate disputant et iuventuti tradunt."],["caesar-gallico","6.15","[1] Alterum genus est equitum. Hi, cum est usus atque aliquod bellum incidit (quod fere ante Caesaris adventum quotannis accidere solebat, uti aut ipsi iniurias inferrent aut illatas propulsarent), omnes in bello versantur, [2] atque eorum ut quisque est genere copiisque amplissimus, ita plurimos circum se ambactos clientesque habet. Hanc unam gratiam potentiamque noverunt."],["caesar-gallico","6.16","[1] Natio est omnis Gallorum admodum dedita religionibus, [2] atque ob eam causam, qui sunt adfecti gravioribus morbis quique in proeliis periculisque versantur, aut pro victimis homines immolant aut se immolaturos vovent administrisque ad ea sacrificia druidibus utuntur, quod, pro vita hominis nisi hominis vita reddatur, [3] non posse deorum immortalium numen placari arbitrantur, publiceque eiusdem generis habent instituta sacrificia. Alii immani magnitudine simulacra habent, [4] quorum contexta viminibus membra vivis hominibus complent; quibus succensis circumventi flamma exanimantur homines. [5] Supplicia eorum qui in furto aut in latrocinio aut aliqua noxia sint comprehensi gratiora dis immortalibus esse arbitrantur; sed, cum eius generis copia defecit, etiam ad innocentium supplicia descendunt."],["caesar-gallico","6.17","[1] Deum maxime Mercurium colunt. Huius sunt plurima simulacra: hunc omnium inventorem artium ferunt, hunc viarum atque itinerum ducem, hunc ad quaestus pecuniae mercaturasque habere vim maximam arbitrantur. Post hunc Apollinem et Martem et Iovem et Minervam. [2] De his eandem fere, quam reliquae gentes, habent opinionem: Apollinem morbos depellere, Minervam operum atque artificiorum initia tradere, Iovem imperium caelestium tenere, Martem bella regere. [3] Huic, cum proelio dimicare constituerunt, ea quae bello ceperint plerumque devovent: cum superaverunt, animalia capta immolant reliquasque res in unum locum conferunt. [4] Multis in civitatibus harum rerum exstructos tumulos locis consecratis conspicari licet; [5] neque saepe accidit, ut neglecta quispiam religione aut capta apud se occultare aut posita tollere auderet, gravissimumque ei rei supplicium cum cruciatu constitutum est."],["caesar-gallico","6.18","[1] Galli se omnes ab Dite patre prognatos praedicant idque ab druidibus proditum dicunt. [2] Ob eam causam spatia omnis temporis non numero dierum sed noctium finiunt; dies natales et mensum et annorum initia sic observant ut noctem dies subsequatur. [3] In reliquis vitae institutis hoc fere ab reliquis differunt, quod suos liberos, nisi cum adoleverunt, ut munus militiae sustinere possint, palam ad se adire non patiuntur filiumque puerili aetate in publico in conspectu patris adsistere turpe ducunt."],["caesar-gallico","6.19","[1] Viri, quantas pecunias ab uxoribus dotis nomine acceperunt, tantas ex suis bonis aestimatione facta cum dotibus communicant. [2] Huius omnis pecuniae coniunctim ratio habetur fructusque servantur: uter eorum vita superarit, ad eum pars utriusque cum fructibus superiorum temporum pervenit. [3] Viri in uxores, sicuti in liberos, vitae necisque habent potestatem; et cum pater familiae illustriore loco natus decessit, eius propinqui conveniunt et, de morte si res in suspicionem venit, de uxoribus in servilem modum quaestionem habent et, si compertum est, igni atque omnibus tormentis excruciatas interficiunt. [4] Funera sunt pro cultu Gallorum magnifica et sumptuosa; omniaque quae vivis cordi fuisse arbitrantur in ignem inferunt, etiam animalia, ac paulo supra hanc memoriam servi et clientes, quos ab eis dilectos esse constabat, iustis funeribus confectis una cremabantur."],["caesar-gallico","6.20","[1] Quae civitates commodius suam rem publicam administrare existimantur, habent legibus sanctum, si quis quid de re publica a finitimis rumore aut fama acceperit, uti ad magistratum deferat neve cum quo alio communicet, [2] quod saepe homines temerarios atque imperitos falsis rumoribus terreri et ad facinus impelli et de summis rebus consilium capere cognitum est. [3] Magistratus quae visa sunt occultant quaeque esse ex usu iudicaverunt multitudini produnt. De re publica nisi per concilium loqui non conceditur."],["caesar-gallico","6.21","[1] Germani multum ab hac consuetudine differunt. Nam neque druides habent, qui rebus divinis praesint, neque sacrificiis student. [2] Deorum numero eos solos ducunt, quos cernunt et quorum aperte opibus iuvantur, Solem et Vulcanum et Lunam, reliquos ne fama quidem acceperunt. [3] Vita omnis in venationibus atque in studiis rei militaris consistit: ab parvulis labori ac duritiae student. Qui diutissime impuberes permanserunt, [4] maximam inter suos ferunt laudem: hoc ali staturam, ali vires nervosque confirmari putant. [5] Intra annum vero vicesimum feminae notitiam habuisse in turpissimis habent rebus; cuius rei nulla est occultatio, quod et promiscue in fluminibus perluuntur et pellibus aut parvis renonum tegimentis utuntur magna corporis parte nuda."],["caesar-gallico","6.22","[1] Agriculturae non student, maiorque pars eorum victus in lacte, caseo, carne consistit. [2] Neque quisquam agri modum certum aut fines habet proprios; sed magistratus ac principes in annos singulos gentibus cognationibusque hominum, qui una coierunt, quantum et quo loco visum est agri attribuunt atque anno post alio transire cogunt. [3] Eius rei multas adferunt causas: ne adsidua consuetudine capti studium belli gerendi agricultura commutent; ne latos fines parare studeant, potentioresque humiliores possessionibus expellant; ne accuratius ad frigora atque aestus vitandos aedificent; ne qua oriatur pecuniae cupiditas, qua ex re factiones dissensionesque nascuntur; [4] ut animi aequitate plebem contineant, cum suas quisque opes cum potentissimis aequari videat."],["caesar-gallico","6.23","[1] Civitatibus maxima laus est quam latissime circum se vastatis finibus solitudines habere. [2] Hoc proprium virtutis existimant, expulsos agris finitimos cedere, neque quemquam prope audere consistere: [3] simul hoc se fore tutiores arbitrantur repentinae incursionis timore sublato. [4] Cum bellum civitas aut inlatum defendit aut infert, magistratus, qui ei bello praesint, ut vitae necisque habeant potestatem, deliguntur. [5] In pace nullus est communis magistratus, sed principes regionum atque pagorum inter suos ius dicunt controversiasque minuunt. [6] Latrocinia nullam habent infamiam, quae extra fines cuiusque civitatis fiunt, atque ea iuventutis exercendae ac desidiae minuendae causa fieri praedicant. [7] Atque ubi quis ex principibus in concilio dixit se ducem fore, qui sequi velint, profiteantur, consurgunt ei qui et causam et hominem probant suumque auxilium pollicentur atque ab multitudine collaudantur: [8] qui ex his secuti non sunt, in desertorum ac proditorum numero ducuntur, omniumque his rerum postea fides derogatur. [9] Hospitem violare fas non putant; qui quacumque de causa ad eos venerunt, ab iniuria prohibent, sanctos habent, hisque omnium domus patent victusque communicatur."],["caesar-gallico","6.24","[1] Ac fuit antea tempus, cum Germanos Galli virtute superarent, ultro bella inferrent, propter hominum multitudinem agrique inopiam trans Rhenum colonias mitterent. [2] Itaque ea quae fertilissima Germaniae sunt loca circum Hercyniam silvam, quam Eratostheni et quibusdam Graecis fama notam esse video, quam illi Orcyniam appellant, Volcae Tectosages occupaverunt atque ibi consederunt; [3] quae gens ad hoc tempus his sedibus sese continet summamque habet iustitiae et bellicae laudis opinionem. [4] Nunc quod in eadem inopia, egestate, patientia qua Germani permanent, eodem victu et cultu corporis utuntur; Gallis autem provinciarum propinquitas et transmarinarum rerum notitia multa ad copiam atque usus largitur, [6] paulatim adsuefacti superari multisque victi proeliis ne se quidem ipsi cum illis virtute comparant."],["caesar-gallico","6.25","[1] Huius Hercyniae silvae, quae supra demonstrata est, latitudo novem dierum iter expedito patet: non enim aliter finiri potest, neque mensuras itinerum noverunt. [2] Oritur ab Helvetiorum et Nemetum et Rauracorum finibus rectaque fluminis Danubi regione pertinet ad fines Dacorum et Anartium; [3] hinc se flectit sinistrorsus diversis ab flumine regionibus multarumque gentium fines propter magnitudinem adtingit; [4] neque quisquam est huius Germaniae, qui se aut adisse ad initium eius silvae dicat, cum dierum iter LX processerit, aut, quo ex loco oriatur, acceperit. [5] Multaque in ea genera ferarum nasci constat, quae reliquis in locis visa non sint; ex quibus quae maxime differant ab ceteris et memoriae prodenda videantur haec sunt."],["caesar-gallico","6.26","[1] Est bos cervi figura, cuius a media fronte inter aures unum cornu exsistit excelsius magisque directum his, quae nobis nota sunt, cornibus: ab eius summo sicut palmae ramique late diffunduntur. Eadem est feminae marisque natura, eadem forma magnitudoque cornuum."],["caesar-gallico","6.27","[1] Sunt item, quae appellantur alces. Harum est consimilis capris figura et varietas pellium, sed magnitudine paulo antecedunt mutilaeque sunt cornibus et crura sine nodis articulisque habent [2] neque quietis causa procumbunt neque, si quo adflictae casu conciderunt, erigere sese aut sublevare possunt. [3] His sunt arbores pro cubilibus: ad eas se applicant atque ita paulum modo reclinatae quietem capiunt. [4] Quarum ex vestigiis cum est animadversum a venatoribus, quo se recipere consuerint, omnes eo loco aut ab radicibus subruunt aut accidunt arbores, tantum ut summa species earum stantium relinquatur. Huc cum se consuetudine reclinaverunt, [5] infirmas arbores pondere adfligunt atque una ipsae concidunt."],["caesar-gallico","6.28","[1] Tertium est genus eorum, qui uri appellantur. Hi sunt magnitudine paulo infra elephantos, specie et colore et figura tauri. [2] Magna vis eorum est et magna velocitas, neque homini neque ferae quam conspexerunt parcunt. Hos studiose foveis captos interficiunt. [3] Hoc se labore durant adulescentes atque hoc genere venationis exercent, et qui plurimos ex his interfecerunt, relatis in publicum cornibus, quae sint testimonio, magnam ferunt laudem. [4] Sed adsuescere ad homines et mansuefieri ne parvuli quidem excepti possunt. [5] Amplitudo cornuum et figura et species multum a nostrorum boum cornibus differt. [6] Haec studiose conquisita ab labris argento circumcludunt atque in amplissimis epulis pro poculis utuntur."],["caesar-gallico","6.29","[1] Caesar, postquam per Vbios exploratores comperit Suebos sese in silvas recepisse, inopiam frumenti veritus, quod, ut supra demonstravimus, minime omnes Germani agriculturae student, constituit non progredi longius; sed, [2] ne omnino metum reditus sui barbaris tolleret atque ut eorum auxilia tardaret, reducto exercitu partem ultimam pontis, [3] quae ripas Vbiorum contingebat, in longitudinem pedum ducentorum rescindit atque in extremo ponte turrim tabulatorum quattuor constituit praesidiumque cohortium duodecim pontis tuendi causa ponit magnisque eum locum munitionibus firmat. Ei loco praesidioque Gaium Volcatium Tullum adulescentem praefecit. [4] Ipse, cum maturescere frumenta inciperent, ad bellum Ambiorigis profectus per Arduennam silvam, quae est totius Galliae maxima atque ab ripis Rheni finibusque Treverorum ad Nervios pertinet milibusque amplius quingentis in longitudinem patet, Lucium Minucium Basilum cum omni equitatu praemittit, si quid celeritate itineris atque opportunitate temporis proficere possit; [5] monet, ut ignes in castris fieri prohibeat, ne qua eius adventus procul significatio fiat: sese confestim subsequi dicit."],["caesar-gallico","6.30","[1] Basilus, ut imperatum est, facit. Celeriter contraque omnium opinionem confecto itinere multos in agris inopinantes deprehendit: eorum indicio ad ipsum Ambiorigem contendit, quo in loco cum paucis equitibus esse dicebatur. [2] Multum cum in omnibus rebus tum in re militari potest fortuna. Nam sicut magno accidit casu ut in ipsum incautum etiam atque imparatum incideret, priusque eius adventus ab omnibus videretur, quam fama ac nuntius adferretur: sic magnae fuit fortunae omni militari instrumento, quod circum se habebat, erepto, raedis equisque comprehensis ipsum effugere mortem. Sed hoc quoque factum est, [3] quod aedificio circumdato silva, ut sunt fere domicilia Gallorum, qui vitandi aestus causa plerumque silvarum atque fluminum petunt propinquitates, comites familiaresque eius angusto in loco paulisper equitum nostrorum vim sustinuerunt. [4] His pugnantibus illum in equum quidam ex suis intulit: fugientem silvae texerunt. Sic et ad subeundum periculum et ad vitandum multum fortuna valuit."],["caesar-gallico","6.31","[1] Ambiorix copias suas iudicione non conduxerit, quod proelio dimicandum non existimarit, an tempore exclusus et repentino equitum adventu prohibitus, cum reliquum exercitum subsequi crederet, dubium est. [2] Sed certe dimissis per agros nuntiis sibi quemque consulere iussit. Quorum pars in Arduennam silvam, pars in continentes paludes profugit; [3] qui proximi Oceano fuerunt, his insulis sese occultaverunt, quas aestus efficere consuerunt; [4] multi ex suis finibus egressi se suaque omnia alienissimis crediderunt. [5] Catuvolcus, rex dimidiae partis Eburonum, qui una cum Ambiorige consilium inierat, aetate iam confectus, cum laborem aut belli aut fugae ferre non posset, omnibus precibus detestatus Ambiorigem, qui eius consilii auctor fuisset, taxo, cuius magna in Gallia Germaniaque copia est, se exanimavit."],["caesar-gallico","6.32","[1] Segni Condrusique, ex gente et numero Germanorum, qui sunt inter Eburones Treverosque, legatos ad Caesarem miserunt oratum, ne se in hostium numero duceret neve omnium Germanorum, qui essent citra Rhenum, unam esse causam iudicaret: nihil se de bello cogitavisse, nulla Ambiorigi auxilia misisse. [2] Caesar explorata re quaestione captivorum, si qui ad eos Eburones ex fuga convenissent, ad se ut reducerentur, imperavit; si ita fecissent, fines eorum se violaturum negavit. [3] Tum copiis in tres partes distributis impedimenta omnium legionum Aduatucam contulit. [4] Id castelli nomen est. Hoc fere est in mediis Eburonum finibus, ubi Titurius atque Aurunculeius hiemandi causa consederant. [5] Hunc cum reliquis rebus locum probabat, tum quod superioris anni munitiones integrae manebant, ut militum laborem sublevaret. Praesidio impedimentis legionem quartamdecimam reliquit, unam ex eis tribus, quas proxime conscriptas ex Italia traduxerat. [6] Ei legioni castrisque Quintum Tullium Ciceronem praeficit ducentosque equites attribuit."],["caesar-gallico","6.33","[1] Partito exercitu Titum Labienum cum legionibus tribus ad Oceanum versus in eas partes quae Menapios attingunt proficisci iubet; [2] Gaium Trebonium cum pari legionum numero ad eam regionem quae ad Aduatucos adiacet depopulandam mittit; [3] ipse cum reliquis tribus ad flumen Scaldem, quod influit in Mosam, extremasque Arduennae partis ire constituit, quo cum paucis equitibus profectum Ambiorigem audiebat. [4] Discedens post diem septimum sese reversurum confirmat; quam ad diem ei legioni quae in praesidio relinquebatur deberi frumentum sciebat. [5] Labienum Treboniumque hortatur, si rei publicae commodo facere possint, ad eum diem revertantur, ut rursus communicato consilio exploratisque hostium rationibus aliud initium belli capere possint."],["caesar-gallico","6.34","[1] Erat, ut supra demonstravimus, manus certa nulla, non oppidum, non praesidium, quod se armis defenderet, sed in omnes partes dispersa multitudo. [2] Vbi cuique aut valles abdita aut locus silvestris aut palus impedita spem praesidi aut salutis aliquam offerebat, consederat. [3] Haec loca vicinitatibus erant nota, magnamque res diligentiam requirebat non in summa exercitus tuenda (nullum enim poterat universis a perterritis ac dispersis periculum accidere), sed in singulis militibus conservandis; quae tamen ex parte res ad salutem exercitus pertinebat. [4] Nam et praedae cupiditas multos longius evocabat, et silvae incertis occultisque itineribus confertos adire prohibebant. [5] Si negotium confici stirpemque hominum sceleratorum interfici vellet, dimittendae plures manus diducendique erant milites; [6] si continere ad signa manipulos vellet, ut instituta ratio et consuetudo exercitus Romani postulabat, locus ipse erat praesidio barbaris, neque ex occulto insidiandi et dispersos circumveniendi singulis deerat audacia. [7] Vt in eiusmodi difficultatibus, quantum diligentia provideri poterat providebatur, ut potius in nocendo aliquid praetermitteretur, etsi omnium animi ad ulciscendum ardebant, quam cum aliquo militum detrimento noceretur. [8] Dimittit ad finitimas civitates nuntios Caesar: omnes ad se vocat spe praedae ad diripiendos Eburones, ut potius in silvis Gallorum vita quam legionarius miles periclitetur, simul ut magna multitudine circumfusa pro tali facinore stirps ac nomen civitatis tollatur. [9] Magnus undique numerus celeriter convenit."],["caesar-gallico","6.35","[1] Haec in omnibus Eburonum partibus gerebantur, diesque appetebat septimus, quem ad diem Caesar ad impedimenta legionemque reverti constituerat. [2] Hic quantum in bello fortuna possit et quantos adferat casus cognosci potuit. [3] Dissipatis ac perterritis hostibus, ut demonstravimus, manus erat nulla quae parvam modo causam timoris adferret. [4] Trans Rhenum ad Germanos pervenit fama, diripi Eburones atque ultro omnes ad praedam evocari. [5] Cogunt equitum duo milia Sugambri, qui sunt proximi Rheno, a quibus receptos ex fuga Tencteros atque Vsipetes supra docuimus. [6] Transeunt Rhenum navibus ratibusque triginta milibus passuum infra eum locum, ubi pons erat perfectus praesidiumque ab Caesare relictum: primos Eburonum fines adeunt; multos ex fuga dispersos excipiunt, magno pecoris numero, cuius sunt cupidissimi barbari, potiuntur. [7] Invitati praeda longius procedunt. Non hos palus in bello latrociniisque natos, non silvae morantur. Quibus in locis sit Caesar ex captivis quaerunt; profectum longius reperiunt omnemque exercitum discessisse cognoscunt. [8] Atque unus ex captivis \"Quid vos,\" inquit, \"hanc miseram ac tenuem sectamini praedam, quibus licet iam esse fortunatissimos? [9] Tribus horis Aduatucam venire potestis: huc omnes suas fortunas exercitus Romanorum contulit: praesidi tantum est, ut ne murus quidem cingi possit, neque quisquam egredi extra munitiones audeat.\" [10] Oblata spe Germani quam nacti erant praedam in occulto relinquunt; ipsi Aduatucam contendunt usi eodem duce, cuius haec indicio cognoverant."],["caesar-gallico","6.36","[1] Cicero, qui omnes superiores dies praeceptis Caesaris cum summa diligentia milites in castris continuisset ac ne calonem quidem quemquam extra munitionem egredi passus esset, septimo die diffidens de numero dierum Caesarem fidem servaturum, quod longius progressum audiebat, neque ulla de reditu eius fama adferebatur, simul eorum permotus vocibus, [2] qui illius patientiam paene obsessionem appellabant, siquidem ex castris egredi non liceret, nullum eiusmodi casum exspectans, quo novem oppositis legionibus maximoque equitatu dispersis ac paene deletis hostibus in milibus passuum tribus offendi posset, quinque cohortes frumentatum in proximas segetes mittit, quas inter et castra unus omnino collis intererat. Complures erant ex legionibus aegri relicti; [3] ex quibus qui hoc spatio dierum convaluerant, circiter CCC, sub vexillo una mittuntur; magna praeterea multitudo calonum, magna vis iumentorum, quae in castris subsederant, facta potestate sequitur."],["caesar-gallico","6.37","[1] Hoc ipso tempore et casu Germani equites interveniunt protinusque eodem illo, quo venerant, cursu ab decumana porta in castra irrumpere conantur, [2] nec prius sunt visi obiectis ab ea parte silvis, quam castris appropinquarent, usque eo ut qui sub vallo tenderent mercatores recipiendi sui facultatem non haberent. [3] Inopinantes nostri re nova perturbantur, ac vix primum impetum cohors in statione sustinet. [4] Circumfunduntur ex reliquis hostes partibus, si quem aditum reperire possent. [5] Aegre portas nostri tuentur, reliquos aditus locus ipse per se munitioque defendit. [6] Totis trepidatur castris, atque alius ex alio causam tumultus quaerit; neque quo signa ferantur neque quam in partem quisque conveniat provident. [7] Alius iam castra capta pronuntiat, alius deleto exercitu atque imperatore victores barbaros venisse contendit; [8] plerique novas sibi ex loco religiones fingunt Cottaeque et Tituri calamitatem, qui in eodem occiderint castello, ante oculos ponunt. [9] Tali timore omnibus perterritis confirmatur opinio barbaris, ut ex captivo audierant, nullum esse intus praesidium. [10] perrumpere nituntur seque ipsi adhortantur, ne tantam fortunam ex manibus dimittant."],["caesar-gallico","6.38","[1] Erat aeger cum praesidio relictus Publius Sextius Baculus, qui primum pilum ad Caesarem duxerat, cuius mentionem superioribus proeliis fecimus, ac diem iam quintum cibo caruerat. [2] Hic diffisus suae atque omnium saluti inermis ex tabernaculo prodit: videt imminere hostes atque in summo esse rem discrimine: capit arma a proximis atque in porta consistit: [3] consequuntur hunc centuriones eius cohortis quae in statione erat: paulisper una proelium sustinent. [4] Relinquit animus Sextium gravibus acceptis vulneribus: aegre per manus tractus servatur. [5] Hoc spatio interposito reliqui sese confirmant tantum, ut in munitionibus consistere audeant speciemque defensorum praebeant."],["caesar-gallico","6.39","[1] Interim confecta frumentatione milites nostri clamorem exaudiunt: praecurrunt equites; quanto res sit in periculo cognoscunt. [2] Hic vero nulla munitio est quae perterritos recipiat: modo conscripti atque usus militaris imperiti ad tribunum militum centurionesque ora convertunt; quid ab his praecipiatur exspectant. Nemo est tam fortis quin rei novitate perturbetur. [3] Barbari signa procul conspicati oppugnatione desistunt: [4] redisse primo legiones credunt, quas longius discessisse ex captivis cognoverant; postea despecta paucitate ex omnibus partibus impetum faciunt."],["caesar-gallico","6.40","[1] Calones in proximum tumulum procurrunt. Hinc celeriter deiecti se in signa manipulosque coniciunt: eo magis timidos perterrent milites. [2] Alii cuneo facto ut celeriter perrumpant censent, quoniam tam propinqua sint castra, et si pars aliqua circumventa ceciderit, at reliquos servari posse confidunt; [3] alii, ut in iugo consistant atque eundem omnes ferant casum. [4] Hoc veteres non probant milites, quos sub vexillo una profectos docuimus. Itaque inter se cohortati duce Gaio Trebonio, equite Romano, qui eis erat praepositus, per medios hostes perrumpunt incolumesque ad unum omnes in castra perveniunt. [5] Hos subsecuti calones equitesque eodem impetu militum virtute servantur. [6] At ei qui in iugo constiterant, nullo etiam nunc usu rei militaris percepto neque in eo quod probaverant consilio permanere, ut se loco superiore defenderent, neque eam quam prodesse aliis vim celeritatemque viderant imitari potuerunt, sed se in castra recipere conati iniquum in locum demiserunt. [7] Centuriones, quorum nonnulli ex inferioribus ordinibus reliquarum legionum virtutis causa in superiores erant ordines huius legionis traducti, ne ante partam rei militaris laudem amitterent, fortissime pugnantes conciderunt. [8] Militum pars horum virtute summotis hostibus praeter spem incolumis in castra pervenit, pars a barbaris circumventa periit."],["caesar-gallico","6.41","[1] Germani desperata expugnatione castrorum, quod nostros iam constitisse in munitionibus videbant, cum ea praeda quam in silvis deposuerant trans Rhenum sese receperunt. [2] Ac tantus fuit etiam post discessum hostium terror ut ea nocte, cum Gaius Volusenus missus cum equitatu ad castra venisset, fidem non faceret adesse cum incolumi Caesarem exercitu. [3] Sic omnino animos timor praeoccupaverat ut paene alienata mente deletis omnibus copiis equitatum se ex fuga recepisse dicerent neque incolumi exercitu Germanos castra oppugnaturos fuisse contenderent. [4] Quem timorem Caesaris adventus sustulit."],["caesar-gallico","6.42","[1] Reversus ille eventus belli non ignorans unum, quod cohortes ex statione et praesidio essent emissae, questus ne minimo quidem casu locum relinqui debuisse, multum fortunam in repentino hostium adventu potuisse iudicavit, [2] multo etiam amplius, quod paene ab ipso vallo portisque castrorum barbaros avertisset. quarum omnium rerum maxime admirandum videbatur, [3] quod Germani, qui eo consilio Rhenum transierant, ut Ambiorigis fines depopularentur, ad castra Romanorum delati optatissimum Ambiorigi beneficium obtulerunt."],["caesar-gallico","6.43","[1] Caesar rursus ad vexandos hostes profectus magno coacto numero ex finitimis civitatibus in omnes partes dimittit. [2] Omnes vici atque omnia aedificia quae quisque conspexerat incendebantur; praeda ex omnibus locis agebatur; [3] frumenta non solum tanta multitudine iumentorum atque hominum consumebantur, sed etiam anni tempore atque imbribus procubuerant ut, si qui etiam in praesentia se occultassent, tamen his deducto exercitu rerum omnium inopia pereundum videretur. [4] Ac saepe in eum locum ventum est tanto in omnes partes diviso equitatu, ut modo visum ab se Ambiorigem in fuga circumspicerent captivi nec plane etiam abisse ex conspectu contenderent, ut spe consequendi illata atque infinito labore suscepto, [5] qui se summam ab Caesare gratiam inituros putarent, paene naturam studio vincerent, semperque paulum ad summam felicitatem defuisse videretur, [6] atque ille latebris aut saltibus se eriperet et noctu occultatus alias regiones partesque peteret non maiore equitum praesidio quam quattuor, quibus solis vitam suam committere audebat."],["caesar-gallico","6.44","[1] Tali modo vastatis regionibus exercitum Caesar duarum cohortium damno Durocortorum Remorum reducit concilioque in eum locum Galliae indicto de coniuratione Senonum et Carnutum quaestionem habere instituit et de Accone, qui princeps eius consili fuerat, [2] graviore sententia pronuntiata more maiorum supplicium sumpsit. [3] Non nulli iudicium veriti profugerunt. Quibus cum aqua atque igni interdixisset, duas legiones ad fines Treverorum, duas in Lingonibus, sex reliquas in Senonum finibus Agedinci in hibernis collocavit frumentoque exercitui proviso, ut instituerat, in Italiam ad conventus agendos profectus est."],["caesar-gallico","7.1","[1] Quieta Gallia Caesar, ut constituerat, in Italiam ad conventus agendos proficiscitur. Ibi cognoscit de Clodii caede [de] senatusque consulto certior factus, ut omnes iuniores Italiae coniurarent, delectum tota provincia habere instituit. [2] Eae res in Galliam Transalpinam celeriter perferuntur. Addunt ipsi et adfingunt rumoribus Galli, quod res poscere videbatur, retineri urbano motu Caesarem neque in tantis dissensionibus ad exercitum venire posse. [3] Hac impulsi occasione, qui iam ante se populi Romani imperio subiectos dolerent liberius atque audacius de bello consilia inire incipiunt. [4] Indictis inter se principes Galliae conciliis silvestribus ac remotis locis queruntur de Acconis morte; [5] posse hunc casum ad ipsos recidere demonstrant: miserantur communem Galliae fortunam: omnibus pollicitationibus ac praemiis deposcunt qui belli initium faciant et sui capitis periculo Galliam in libertatem vindicent. [6] In primis rationem esse habendam dicunt, priusquam eorum clandestina consilia efferantur, ut Caesar ab exercitu intercludatur. Id esse facile, [7] quod neque legiones audeant absente imperatore ex hibernis egredi, neque imperator sine praesidio ad legiones pervenire possit; [8] postremo in acie praestare interfici quam non veterem belli gloriam libertatemque quam a maioribus acceperint recuperare."],["caesar-gallico","7.2","[1] His rebus agitatis profitentur Carnutes se nullum periculum communis salutis causa recusare principesque ex omnibus bellum facturos pollicentur et, [2] quoniam in praesentia obsidibus cavere inter se non possint ne res efferatur, ut iureiurando ac fide sanciatur, petunt, collatis militaribus signis, quo more eorum gravissima caerimonia continetur, ne facto initio belli ab reliquis deserantur. [3] Tum collaudatis Carnutibus, dato iureiurando ab omnibus qui aderant, tempore eius rei constituto ab concilio disceditur."],["caesar-gallico","7.3","[1] Vbi ea dies venit, Carnutes Cotuato et Conconnetodumno ducibus, desperatis hominibus, Cenabum signo dato concurrunt civesque Romanos, qui negotiandi causa ibi constiterant, in his Gaium Fufium Citam, honestum equitem Romanum, qui rei frumentariae iussu Caesaris praeerat, interficiunt bonaque eorum diripiunt. [2] Celeriter ad omnes Galliae civitates fama perfertur. Nam ubicumque maior atque illustrior incidit res, clamore per agros regionesque significant; hunc alii deinceps excipiunt et proximis tradunt, ut tum accidit. [3] Nam quae Cenabi oriente sole gesta essent, ante primam confectam vigiliam in finibus Arvernorum audita sunt, quod spatium est milium passuum circiter centum LX."],["caesar-gallico","7.4","[1] Simili ratione ibi Vercingetorix, Celtilli filius, Arvernus, summae potentiae adulescens, cuius pater principatum Galliae totius obtinuerat et ob eam causam, quod regnum appetebat, ab civitate erat interfectus, convocatis suis clientibus facile incendit. [2] Cognito eius consilio ad arma concurritur. Prohibetur ab Gobannitione, patruo suo, reliquisque principibus, qui hanc temptandam fortunam non existimabant; expellitur ex oppido Gergovia; [3] non destitit tamen atque in agris habet dilectum egentium ac perditorum. Hac coacta manu, quoscumque adit ex civitate ad suam sententiam perducit; [4] hortatur ut communis libertatis causa arma capiant, magnisque coactis copiis adversarios suos a quibus paulo ante erat eiectus expellit ex civitate. [5] Rex ab suis appellatur. Dimittit quoque versus legationes; obtestatur ut in fide maneant. [6] Celeriter sibi Senones, Parisios, Pictones, Cadurcos, Turonos, Aulercos, Lemovices, Andos reliquosque omnes qui Oceanum attingunt adiungit: omnium consensu ad eum defertur imperium. [7] Qua oblata potestate omnibus his civitatibus obsides imperat, certum numerum militum ad se celeriter adduci iubet, [8] armorum quantum quaeque civitas domi quodque ante tempus efficiat constituit; in primis equitatui studet. [9] Summae diligentiae summam imperi severitatem addit; magnitudine supplici dubitantes cogit. [10] nam maiore commisso delicto igni atque omnibus tormentis necat, leviore de causa auribus desectis aut singulis effossis oculis domum remittit, ut sint reliquis documento et magnitudine poenae perterreant alios."],["caesar-gallico","7.5","[1] His suppliciis celeriter coacto exercitu Lucterium Cadurcum, summae hominem audaciae, cum parte copiarum in Rutenos mittit; ipse in Bituriges proficiscitur. Eius adventu Bituriges ad Aeduos, [2] quorum erant in fide, legatos mittunt subsidium rogatum, quo facilius hostium copias sustinere possint. [3] Aedui de consilio legatorum, quos Caesar ad exercitum reliquerat, copias equitatus peditatusque subsidio Biturigibus mittunt. [4] Qui cum ad flumen Ligerim venissent, quod Bituriges ab Aeduis dividit, paucos dies ibi morati neque flumen transire [5] ausi domum revertuntur legatisque nostris renuntiant se Biturigum perfidiam veritos revertisse, quibus id consili fuisse cognoverint, ut, si flumen transissent, una ex parte ipsi, altera Arverni se circumsisterent. [6] Id eane de causa, quam legatis pronuntiarunt, an perfidia adducti fecerint, quod nihil nobis constat, non videtur pro certo esse proponendum. [7] Bituriges eorum discessu statim cum Arvernis iunguntur."],["caesar-gallico","7.6","[1] His rebus in Italiam Caesari nuntiatis, cum iam ille urbanas res virtute Cn. Pompei commodiorem in statum pervenisse intellegeret, in Transalpinam Galliam profectus est. [2] Eo cum venisset, magna difficultate adficiebatur, qua ratione ad exercitum pervenire posset. [3] Nam si legiones in provinciam arcesseret, se absente in itinere proelio dimicaturas intellegebat; [4] si ipse ad exercitum contenderet, ne eis quidem eo tempore qui quieti viderentur suam salutem recte committi videbat."],["caesar-gallico","7.7","[1] Interim Lucterius Cadurcus in Rutenos missus eam civitatem Arvernis conciliat. [2] Progressus in Nitiobriges et Gabalos ab utrisque obsides accipit et magna coacta manu in provinciam Narbonem versus eruptionem facere contendit. [3] Qua re nuntiata Caesar omnibus consiliis antevertendum existimavit, ut Narbonem proficisceretur. [4] Eo cum venisset, timentes confirmat, praesidia in Rutenis provincialibus, Volcis Arecomicis, Tolosatibus circumque Narbonem, quae loca hostibus erant finitima, constituit; [5] partem copiarum ex provincia supplementumque, quod ex Italia adduxerat, in Helvios, qui fines Arvernorum contingunt, convenire iubet."],["caesar-gallico","7.8","[1] His rebus comparatis, represso iam Lucterio et remoto, quod intrare intra praesidia periculosum putabat, in Helvios proficiscitur. [2] Etsi mons Cevenna, qui Arvernos ab Helviis discludit, durissimo tempore anni altissima nive iter impediebat, tamen discussa nive sex in altitudinem pedum atque ita viis patefactis summo militum sudore ad fines Arvernorum pervenit. [3] Quibus oppressis inopinantibus, quod se Cevenna ut muro munitos existimabant, ac ne singulari quidem umquam homini eo tempore anni semitae patuerant, equitibus imperat, ut quam latissime possint vagentur et quam maximum hostibus terrorem inferant. [4] Celeriter haec fama ac nuntiis ad Vercingetorigem perferuntur; quem perterriti omnes Arverni circumsistunt atque obsecrant, ut suis fortunis consulat, neve ab hostibus diripiantur, praesertim cum videat omne ad se bellum translatum. [5] Quorum ille precibus permotus castra ex Biturigibus movet in Arvernos versus."],["caesar-gallico","7.9","[1] At Caesar biduum in his locis moratus, quod haec de Vercingetorige usu ventura opinione praeceperat, per causam supplementi equitatusque cogendi ab exercitu discedit; Brutum adulescentem his copiis praeficit; [2] hunc monet, ut in omnes partes equites quam latissime pervagentur: daturum se operam, ne longius triduo ab castris absit. [3] His constitutis rebus suis inopinantibus quam maximis potest itineribus Viennam pervenit. [4] Ibi nactus recentem equitatum, quem multis ante diebus eo praemiserat, neque diurno neque nocturno itinere intermisso per fines Aeduorum in Lingones contendit, ubi duae legiones hiemabant, ut, si quid etiam de sua salute ab Aeduis iniretur consili, celeritate praecurreret. [5] Eo cum pervenisset, ad reliquas legiones mittit priusque omnes in unum locum cogit quam de eius adventu Arvernis nuntiari posset. [6] Hac re cognita Vercingetorix rursus in Bituriges exercitum reducit atque inde profectus Gorgobinam, Boiorum oppidum, quos ibi Helvetico proelio victos Caesar collocaverat Aeduisque attribuerat, oppugnare instituit."],["caesar-gallico","7.10","[1] Magnam haec res Caesari difficultatem ad consilium capiendum adferebat, si reliquam partem hiemis uno loco legiones contineret, ne stipendiariis Aeduorum expugnatis cuncta Gallia deficeret, quod nullum amicis in eo praesidium videretur positum esse; si maturius ex hibernis educeret, ne ab re frumentaria duris subvectionibus laboraret. [2] Praestare visum est tamen omnis difficultates perpeti, quam tanta contumelia accepta omnium suorum voluntates alienare. [3] Itaque cohortatus Aeduos de supportando commeatu praemittit ad Boios qui de suo adventu doceant hortenturque ut in fide maneant atque hostium impetum magno animo sustineant. [4] Duabus Agedinci legionibus atque impedimentis totius exercitus relictis ad Boios proficiscitur."],["caesar-gallico","7.11","[1] Altero die cum ad oppidum Senonum Vellaunodunum venisset, ne quem post se hostem relinqueret, quo expeditiore re frumentaria uteretur, oppugnare instituit idque biduo circumvallavit; [2] tertio die missis ex oppido legatis de deditione arma conferri, iumenta produci, sescentos obsides dari iubet. [3] Ea qui conficeret, C. Trebonium legatum relinquit. Ipse, ut quam primum iter faceret, Cenabum Carnutum proficiscitur; [4] qui tum primum allato nuntio de oppugnatione Vellaunoduni, cum longius eam rem ductum iri existimarent, praesidium Cenabi tuendi causa, quod eo mitterent, comparabant. Huc biduo pervenit. [5] Castris ante oppidum positis diei tempore exclusus in posterum oppugnationem differt quaeque ad eam rem usui sint militibus imperat [6] et, quod oppidum Cenabum pons fluminis Ligeris contingebat, veritus ne noctu ex oppido profugerent, duas legiones in armis excubare iubet. [7] Cenabenses paulo ante mediam noctem silentio ex oppido egressi flumen transire coeperunt. Qua re per exploratores nuntiata Caesar legiones [8] quas expeditas esse iusserat portis incensis intromittit atque oppido potitur, perpaucis ex hostium numero desideratis quin cuncti caperentur, quod pontis atque itinerum angustiae multitudinis fugam intercluserant. [9] Oppidum diripit atque incendit, praedam militibus donat, exercitum Ligerem traducit atque in Biturigum fines pervenit."],["caesar-gallico","7.12","[1] Vercingetorix, ubi de Caesaris adventu cognovit, oppugnatione destitit atque obviam Caesari proficiscitur. [2] Ille oppidum Biturigum positum in via Noviodunum oppugnare instituerat. [3] Quo ex oppido cum legati ad eum venissent oratum ut sibi ignosceret suaeque vitae consuleret, ut celeritate reliquas res conficeret, qua pleraque erat consecutus, arma conferri, equos produci, obsides dari iubet. [4] Parte iam obsidum tradita, cum reliqua administrarentur, centurionibus et paucis militibus intromissis, qui arma iumentaque conquirerent, equitatus hostium procul visus est, qui agmen Vercingetorigis antecesserat. [5] Quem simul atque oppidani conspexerunt atque in spem auxili venerunt, clamore sublato arma capere, portas claudere, murum complere coeperunt. Centuriones in oppido, [6] cum ex significatione Gallorum novi aliquid ab eis iniri consili intellexissent, gladiis destrictis portas occupaverunt suosque omnes incolumes receperunt."],["caesar-gallico","7.13","[1] Caesar ex castris equitatum educi iubet, proelium equestre committit: laborantibus iam suis Germanos equites circiter CCCC summittit, quos ab initio habere secum instituerat. [2] Eorum impetum Galli sustinere non potuerunt atque in fugam coniecti multis amissis se ad agmen receperunt. Quibus profligatis rursus oppidani perterriti comprehensos eos, quorum opera plebem concitatam existimabant, ad Caesarem perduxerunt seseque ei dediderunt. [3] Quibus rebus confectis, Caesar ad oppidum Avaricum, quod erat maximum munitissimumque in finibus Biturigum atque agri fertilissima regione, profectus est, quod eo oppido recepto civitatem Biturigum se in potestatem redacturum confidebat."],["caesar-gallico","7.14","[1] Vercingetorix tot continuis incommodis Vellaunoduni, Cenabi, Novioduni acceptis suos ad concilium convocat. [2] Docet longe alia ratione esse bellum gerendum atque antea gestum sit. Omnibus modis huic rei studendum, ut pabulatione et commeatu Romani prohibeantur: [3] id esse facile, quod equitatu ipsi abundent et quod anni tempore subleventur; [4] pabulum secari non posse; necessario dispersos hostes ex aedificiis petere: hos omnes cotidie ab equitibus deligi posse. [5] Praeterea salutis causa rei familiaris commoda neglegenda: vicos atque aedificia incendi oportere hoc spatio ab via quoque versus, quo pabulandi causa adire posse videantur. Harum ipsis rerum copiam suppetere, [6] quod, quorum in finibus bellum geratur, eorum opibus subleventur: [7] Romanos aut inopiam non laturos aut magno periculo longius ab castris processuros; [8] neque interesse, ipsosne interficiant, impedimentisne exuant, quibus amissis bellum geri non possit. [9] Praeterea oppida incendi oportere, quae non munitione et loci natura ab omni sint periculo tuta, neu suis sint ad detractandam militiam receptacula neu Romanis proposita ad copiam commeatus praedamque tollendam. [10] haec si gravia aut acerba videantur, multo illa gravius aestimare, liberos, coniuges in servitutem abstrahi, ipsos interfici; quae sit necesse accidere victis."],["caesar-gallico","7.15","[1] Omnium consensu hac sententia probata uno die amplius XX urbes Biturigum incenduntur. [2] Hoc idem fit in reliquis civitatibus: in omnibus partibus incendia conspiciuntur; quae etsi magno cum dolore omnes ferebant, tamen hoc sibi solati proponebant, quod se prope explorata victoria celeriter amissa reciperaturos confidebant. [3] Deliberatur de Avarico in communi concilio, incendi placeret an defendi. [4] Procumbunt omnibus Gallis ad pedes Bituriges, ne pulcherrimam prope totius Galliae urbem, quae praesidio et ornamento sit civitati, suis manibus succendere cogerentur: [5] facile se loci natura defensuros dicunt, quod prope ex omnibus partibus flumine et palude circumdata unum habeat et perangustum aditum. [6] Datur petentibus venia dissuadente primo Vercingetorige, post concedente et precibus ipsorum et misericordia vulgi. Defensores oppido idonei deliguntur."],["caesar-gallico","7.16","[1] Vercingetorix minoribus Caesarem itineribus subsequitur et locum castris deligit paludibus silvisque munitum ab Avarico longe milia passuum XVI. [2] Ibi per certos exploratores in singula diei tempora quae ad Avaricum agerentur cognoscebat et quid fieri vellet imperabat. [3] Omnis nostras pabulationes frumentationesque observabat dispersosque, cum longius necessario procederent, adoriebatur magnoque incommodo adficiebat, etsi, quantum ratione provideri poterat, ab nostris occurrebatur, ut incertis temporibus diversisque itineribus iretur."],["caesar-gallico","7.17","[1] Castris ad eam partem oppidi positis Caesar, quae intermissa [a] flumine et a paludibus aditum, ut supra diximus, angustum habebat, aggerem apparare, vineas agere, turres duas constituere coepit: nam circumvallare loci natura prohibebat. [2] De re frumentaria Boios atque Aeduos adhortari non destitit; quorum alteri, quod nullo studio agebant, non multum adiuvabant, alteri non magnis facultatibus, quod civitas erat exigua et infirma, celeriter quod habuerunt consumpserunt. [3] Summa difficultate rei frumentariae adfecto exercitu tenuitate Boiorum, indiligentia Aeduorum, incendiis aedificiorum, usque eo ut complures dies frumento milites caruerint et pecore ex longinquioribus vicis adacto extremam famem sustentarent, nulla tamen vox est ab eis audita populi Romani maiestate et superioribus victoriis indigna. [4] Quin etiam Caesar cum in opere singulas legiones appellaret et, si acerbius inopiam ferrent, se dimissurum oppugnationem diceret, universi ab eo, ne id faceret, petebant: [5] sic se complures annos illo imperante meruisse, ut nullam ignominiam acciperent, nusquam infecta re discederent: [6] hoc se ignominiae laturos loco, si inceptam oppugnationem reliquissent: [7] praestare omnes perferre acerbitates, quam non civibus Romanis, qui Cenabi perfidia Gallorum interissent, parentarent. [8] Haec eadem centurionibus tribunisque militum mandabant, ut per eos ad Caesarem deferrentur."],["caesar-gallico","7.18","[1] Cum iam muro turres appropinquassent, ex captivis Caesar cognovit Vercingetorigem consumpto pabulo castra movisse propius Avaricum atque ipsum cum equitatu expeditisque, qui inter equites proeliari consuessent, insidiarum causa eo profectum, quo nostros postero die pabulatum venturos arbitraretur. [2] Quibus rebus cognitis media nocte silentio profectus ad hostium castra mane pervenit. [3] Illi celeriter per exploratores adventu Caesaris cognito carros impedimentaque sua in artiores silvas abdiderunt, copias omnes in loco edito atque aperto instruxerunt. [4] Qua re nuntiata Caesar celeriter sarcinas conferri, arma expediri iussit."],["caesar-gallico","7.19","[1] Collis erat leniter ab infimo acclivis. Hunc ex omnibus fere partibus palus difficilis atque impedita cingebat non latior pedibus quinquaginta. [2] Hoc se colle interruptis pontibus Galli fiducia loci continebant generatimque distributi in civitates omnia vada ac saltus eius paludis obtinebant, [3] sic animo parati, ut, si eam paludem Romani perrumpere conarentur, haesitantes premerent ex loco superiore; ut qui propinquitatem loci videret paratos prope aequo Marte ad dimicandum existimaret, qui iniquitatem condicionis perspiceret inani simulatione sese ostentare cognosceret. [4] Indignantes milites Caesar, quod conspectum suum hostes perferre possent tantulo spatio interiecto, et signum proeli exposcentes edocet, quanto detrimento et quot virorum fortium morte necesse sit constare victoriam; quos cum sic animo paratos videat, [5] ut nullum pro sua laude periculum recusent, summae se iniquitatis condemnari debere, nisi eorum vitam sua salute habeat cariorem. [6] Sic milites consolatus eodem die reducit in castra reliquaque quae ad oppugnationem pertinebant oppidi administrare instituit."],["caesar-gallico","7.20","[1] Vercingetorix, cum ad suos redisset, proditionis insimulatus, quod castra propius Romanos movisset, quod cum omni equitatu discessisset, quod sine imperio tantas copias reliquisset, quod eius discessu Romani tanta opportunitate et celeritate venissent: [2] non haec omnia fortuito aut sine consilio accidere potuisse; regnum illum Galliae malle Caesaris concessu quam ipsorum habere beneficio—: [3] tali modo accusatus ad haec respondit: Quod castra movisset, factum inopia pabuli etiam ipsis hortantibus; quod propius Romanos accessisset, persuasum loci opportunitate, qui se ipsum munitione defenderet: [4] equitum vero operam neque in loco palustri desiderari debuisse et illic fuisse utilem, quo sint profecti. [5] Summam imperi se consulto nulli discedentem tradidisse, ne is multitudinis studio ad dimicandum impelleretur; cui rei propter animi mollitiem studere omnes videret, quod diutius laborem ferre non possent. [6] Romani si casu intervenerint, fortunae, si alicuius indicio vocati, huic habendam gratiam, quod et paucitatem eorum ex loco superiore cognoscere et virtutem despicere potuerint, qui dimicare non ausi turpiter se in castra receperint. [7] Imperium se ab Caesare per proditionem nullum desiderare, quod habere victoria posset, quae iam esset sibi atque omnibus Gallis explorata: quin etiam ipsis remittere, si sibi magis honorem tribuere, quam ab se salutem accipere videantur. [8] \"Haec ut intellegatis,\" inquit, \"a me sincere pronuntiari, audite Romanos milites.\" Producit servos, [9] quos in pabulatione paucis ante diebus exceperat et fame vinculisque excruciaverat. Hi iam ante edocti quae interrogati pronuntiarent, [10] milites se esse legionarios dicunt; fame et inopia adductos clam ex castris exisse, si quid frumenti aut pecoris in agris reperire possent: [11] simili omnem exercitum inopia premi, nec iam vires sufficere cuiusquam nec ferre operis laborem posse: itaque statuisse imperatorem, si nihil in oppugnatione oppidi profecissent, triduo exercitum deducere. \"Haec,\" inquit, \"a me,\" Vercingetorix, \"beneficia habetis, [12] quem proditionis insimulatis; cuius opera sine vestro sanguine tantum exercitum victorem fame consumptum videtis; quem turpiter se ex fuga recipientem ne qua civitas suis finibus recipiat a me provisum est.\""],["caesar-gallico","7.21","[1] Conclamat omnis multitudo et suo more armis concrepat, quod facere in eo consuerunt cuius orationem approbant: summum esse Vercingetorigem ducem, nec de eius fide dubitandum, nec maiore ratione bellum administrari posse. [2] Statuunt, ut X milia hominum delecta ex omnibus copiis in oppidum mittantur, [3] nec solis Biturigibus communem salutem committendam censent, quod paene in eo, si id oppidum retinuissent, summam victoriae constare intellegebant."],["caesar-gallico","7.22","[1] Singulari militum nostrorum virtuti consilia cuiusque modi Gallorum occurrebant, ut est summae genus sollertiae atque ad omnia imitanda et efficienda, quae ab quoque traduntur, aptissimum. [2] Nam et laqueis falces avertebant, quas, cum destinaverant, tormentis introrsus reducebant, et aggerem cuniculis subtrahebant, eo scientius quod apud eos magnae sunt ferrariae atque omne genus cuniculorum notum atque usitatum est. [3] Totum autem murum ex omni parte turribus contabulaverant atque has coriis intexerant. [4] Tum crebris diurnis nocturnisque eruptionibus aut aggeri ignem inferebant aut milites occupatos in opere adoriebantur, et nostrarum turrium altitudinem, quantum has cotidianus agger expresserat, [5] commissis suarum turrium malis adaequabant, et apertos cuniculos praeusta et praeacuta materia et pice fervefacta et maximi ponderis saxis morabantur moenibusque appropinquare prohibebant."],["caesar-gallico","7.23","[1] Muri autem omnes Gallici hac fere forma sunt. Trabes derectae perpetuae in longitudinem paribus intervallis, distantes inter se binos pedes, in solo collocantur. [2] Hae revinciuntur introrsus et multo aggere vestiuntur: ea autem, quae diximus, intervalla grandibus in fronte saxis effarciuntur. [3] His collocatis et coagmentatis alius insuper ordo additur, ut idem illud intervallum servetur neque inter se contingant trabes, sed paribus intermissae spatiis singulae singulis saxis interiectis arte contineantur. [4] Sic deinceps omne opus contexitur, dum iusta muri altitudo expleatur. [5] Hoc cum in speciem varietatemque opus deforme non est alternis trabibus ac saxis, quae rectis lineis suos ordines servant, tum ad utilitatem et defensionem urbium summam habet opportunitatem, quod et ab incendio lapis et ab ariete materia defendit, quae perpetuis trabibus pedes quadragenos plerumque introrsus revincta neque perrumpi neque distrahi potest."],["caesar-gallico","7.24","[1] His tot rebus impedita oppugnatione milites, cum toto tempore frigore et assiduis imbribus tardarentur, tamen continenti labore omnia haec superaverunt et diebus XXV aggerem latum pedes CCCXXX, altum pedes LXXX exstruxerunt. [2] Cum is murum hostium paene contingeret, et Caesar ad opus consuetudine excubaret militesque hortaretur, ne quod omnino tempus ab opere intermitteretur, paulo ante tertiam vigiliam est animadversum fumare aggerem, quem cuniculo hostes succenderant, [3] eodemque tempore toto muro clamore sublato duabus portis ab utroque latere turrium eruptio fiebat. [4] Alii faces atque aridam materiem de muro in aggerem eminus iaciebant, picem reliquasque res, quibus ignis excitari potest, fundebant, ut quo primum curreretur aut cui rei ferretur auxilium vix ratio iniri posset. [5] Tamen, quod instituto Caesaris semper duae legiones pro castris excubabant pluresque partitis temporibus erant in opere, celeriter factum est, ut alii eruptionibus resisterent, alii turres reducerent aggeremque interscinderent, omnis vero ex castris multitudo ad restinguendum concurreret."],["caesar-gallico","7.25","[1] Cum in omnibus locis consumpta iam reliqua parte noctis pugnaretur, semperque hostibus spes victoriae redintegraretur, eo magis, quod deustos pluteos turrium videbant nec facile adire apertos ad auxiliandum animadvertebant, semperque ipsi recentes defessis succederent omnemque Galliae salutem in illo vestigio temporis positam arbitrarentur, accidit inspectantibus nobis quod dignum memoria visum praetereundum non existimavimus. [2] Quidam ante portam oppidi Gallus per manus sebi ac picis traditas glebas in ignem e regione turris proiciebat: scorpione ab latere dextro traiectus exanimatusque concidit. [3] Hunc ex proximis unus iacentem transgressus eodem illo munere fungebatur; [4] eadem ratione ictu scorpionis exanimato alteri successit tertius et tertio quartus, nec prius ille est a propugnatoribus vacuus relictus locus quam restincto aggere atque omni ex parte summotis hostibus finis est pugnandi factus."],["caesar-gallico","7.26","[1] Omnia experti Galli, quod res nulla successerat, postero die consilium ceperunt ex oppido profugere hortante et iubente Vercingetorige. [2] Id silentio noctis conati non magna iactura suorum sese effecturos sperabant, propterea quod neque longe ab oppido castra Vercingetorigis aberant, et palus, quae perpetua intercedebat, Romanos ad insequendum tardabat. [3] Iamque hoc facere noctu apparabant, cum matres familiae repente in publicum procurrerunt flentesque proiectae ad pedes suorum omnibus precibus petierunt, ne se et communes liberos hostibus ad supplicium dederent, quos ad capiendam fugam naturae et virium infirmitas impediret. [4] Vbi eos in sententia perstare viderunt, quod plerumque in summo periculo timor misericordiam non recipit, conclamare et significare de fuga Romanis coeperunt. [5] Quo timore perterriti Galli, ne ab equitatu Romanorum viae praeoccuparentur, consilio destiterunt."],["caesar-gallico","7.27","[1] Postero die Caesar promota turri perfectisque operibus quae facere instituerat, magno coorto imbre non inutilem hanc ad capiendum consilium tempestatem arbitratus est, quod paulo incautius custodias in muro dispositas videbat, suosque languidius in opere versari iussit et quid fieri vellet ostendit. [2] Legionibusque intra vineas in occulto expeditis, cohortatus ut aliquando pro tantis laboribus fructum victoriae perciperent, eis qui primi murum ascendissent praemia proposuit militibusque signum dedit. [3] Illi subito ex omnibus partibus evolaverunt murumque celeriter compleverunt."],["caesar-gallico","7.28","[1] Hostes re nova perterriti muro turribusque deiecti in foro ac locis patentioribus cuneatim constiterunt, hoc animo ut si qua ex parte obviam contra veniretur acie instructa depugnarent. [2] Vbi neminem in aequum locum sese demittere, sed toto undique muro circumfundi viderunt, veriti ne omnino spes fugae tolleretur, abiectis armis ultimas oppidi partes continenti impetu petiverunt, [3] parsque ibi, cum angusto exitu portarum se ipsi premerent, a militibus, pars iam egressa portis ab equitibus est interfecta; [4] nec fuit quisquam, qui praedae studeret. Sic et Cenabi caede et labore operis incitati non aetate confectis, non mulieribus, non infantibus pepercerunt. [5] Denique ex omni numero, qui fuit circiter milium XL, vix DCCC, qui primo clamore audito se ex oppido eiecerunt, incolumes ad Vercingetorigem pervenerunt. [6] Quos ille multa iam nocte silentio ex fuga excepit, veritus ne qua in castris ex eorum concursu et misericordia vulgi seditio oreretur, ut procul in via dispositis familiaribus suis principibusque civitatum disparandos deducendosque ad suos curaret, quae cuique civitati pars castrorum ab initio obvenerat."],["caesar-gallico","7.29","[1] Postero die concilio convocato consolatus cohortatusque est ne se admodum animo demitterent, ne perturbarentur incommodo; [2] non virtute neque in acie vicisse Romanos, sed artificio quodam et scientia oppugnationis, cuius rei fuerint ipsi imperiti; [3] errare, si qui in bello omnes secundos rerum proventus exspectent. [4] Sibi numquam placuisse Avaricum defendi, cuius rei testes ipsos haberet; sed factum imprudentia Biturigum et nimia obsequentia reliquorum uti hoc incommodum acciperetur; [5] id tamen se celeriter maioribus commodis sanaturum. [6] Nam quae ab reliquis Gallis civitates dissentirent, has sua diligentia adiuncturum atque unum consilium totius Galliae effecturum, cuius consensui ne orbis quidem terrarum possit obsistere; idque se prope iam effectum habere. [7] Interea aequum esse ab eis communis salutis causa impetrari ut castra munire instituerent, quo facilius repentinos hostium impetus sustinerent."],["caesar-gallico","7.30","[1] Fuit haec oratio non ingrata Gallis, et maxime, quod ipse animo non defecerat tanto accepto incommodo neque se in occultum abdiderat et conspectum multitudinis fugerat; [2] plusque animo providere et praesentire existimabatur, quod re integra primo incendendum Avaricum, post deserendum censuerat. [3] Itaque ut reliquorum imperatorum res adversae auctoritatem minuunt, sic huius ex contrario dignitas incommodo accepto in dies augebatur. [4] Simul in spem veniebant eius adfirmatione de reliquis adiungendis civitatibus; primumque eo tempore Galli castra munire instituerunt et sic sunt animo confirmati, homines insueti laboris, ut omnia quae imperarentur sibi patienda existimarent."],["caesar-gallico","7.31","[1] Nec minus quam est pollicitus Vercingetorix animo laborabat ut reliquas civitates adiungeret, atque eas donis pollicitationibusque alliciebat. Huic rei idoneos homines deligebat, [2] quorum quisque aut oratione subdola aut amicitia facillime capere posset. Qui Avarico expugnato refugerant, [3] armandos vestiendosque curat; [4] simul, ut deminutae copiae redintegrarentur, imperat certum numerum militum civitatibus, quem et quam ante diem in castra adduci velit, sagittariosque omnes, quorum erat permagnus numerus in Gallia, conquiri et ad se mitti iubet. His rebus celeriter id quod Avarici deperierat expletur. [5] Interim Teutomatus, Olloviconis filius, rex Nitiobrigum, cuius pater ab senatu nostro amicus erat appellatus, cum magno equitum suorum numero et quos ex Aquitania conduxerat ad eum pervenit."],["caesar-gallico","7.32","[1] Caesar Avarici complures dies commoratus summamque ibi copiam frumenti et reliqui commeatus nactus exercitum ex labore atque inopia refecit. [2] Iam prope hieme confecta cum ipso anni tempore ad gerendum bellum vocaretur et ad hostem proficisci constituisset, sive eum ex paludibus silvisque elicere sive obsidione premere posset, legati ad eum principes Aeduorum veniunt oratum ut maxime necessario tempore civitati subveniat: [3] summo esse in periculo rem, quod, cum singuli magistratus antiquitus creari atque regiam potestatem annum obtinere consuessent, duo magistratum gerant et se uterque eorum legibus creatum esse dicat. [4] Horum esse alterum Convictolitavem, florentem et illustrem adulescentem, alterum Cotum, antiquissima familia natum atque ipsum hominem summae potentiae et magnae cognationis, cuius frater Valetiacus proximo anno eundem magistratum gesserit. [5] Civitatem esse omnem in armis; divisum senatum, divisum populum, suas cuiusque eorum clientelas. Quod si diutius alatur controversia, fore uti pars cum parte civitatis confligat. Id ne accidat, positum in eius diligentia atque auctoritate."],["caesar-gallico","7.33","[1] Caesar, etsi a bello atque hoste discedere detrimentosum esse existimabat, tamen non ignorans quanta ex dissensionibus incommoda oriri consuessent, ne tanta et tam coniuncta populo Romano civitas, quam ipse semper aluisset omnibusque rebus ornasset, ad vim atque arma descenderet, atque ea pars quae minus sibi confideret auxilia a Vercingetorige arcesseret, [2] huic rei praevertendum existimavit et, quod legibus Aeduorum eis, qui summum magistratum obtinerent, excedere ex finibus non liceret, ne quid de iure aut de legibus eorum deminuisse videretur, ipse in Aeduos proficisci statuit senatumque omnem et quos inter controversia esset ad se Decetiam evocavit. [3] Cum prope omnis civitas eo convenisset, docereturque paucis clam convocatis alio loco, alio tempore atque oportuerit fratrem a fratre renuntiatum, cum leges duo ex una familia vivo utroque non solum magistratus creari vetarent, sed etiam in senatu esse prohiberent, Cotum imperium deponere coegit, Convictolitavem, [4] qui per sacerdotes more civitatis intermissis magistratibus esset creatus, potestatem obtinere iussit."],["caesar-gallico","7.34","[1] Hoc decreto interposito cohortatus Aeduos, ut controversiarum ac dissensionis obliviscerentur atque omnibus omissis his rebus huic bello servirent eaque quae meruissent praemia ab se devicta Gallia exspectarent equitatumque omnem et peditum milia decem sibi celeriter mitterent, quae in praesidiis rei frumentariae causa disponeret, exercitum in duas partes divisit: [2] quattuor legiones in Senones Parisiosque Labieno ducendas dedit, sex ipse in Arvernos ad oppidum Gergoviam secundum flumen Elaver duxit; equitatus partem illi attribuit, partem sibi reliquit. [3] Qua re cognita Vercingetorix omnibus interruptis eius fluminis pontibus ab altera fluminis parte iter facere coepit."],["caesar-gallico","7.35","[1] Cum uterque utrimque exisset exercitus, in conspectu fereque e regione castris castra ponebant dispositis exploratoribus, necubi effecto ponte Romani copias traducerent. Erat in magnis Caesaris difficultatibus res, ne maiorem aestatis partem flumine impediretur, quod non fere ante autumnum Elaver vado transiri solet. [2] Itaque, ne id accideret, silvestri loco castris positis e regione unius eorum pontium, quos Vercingetorix rescindendos curaverat, postero die cum duabus legionibus in occulto restitit; [3] reliquas copias cum omnibus impedimentis, ut consueverat, misit, apertis quibusdam cohortibus, uti numerus legionum constare videretur. [4] His quam longissime possent egredi iussis, cum iam ex diei tempore coniecturam ceperat in castra perventum, isdem sublicis, quarum pars inferior integra remanebat, pontem reficere coepit. [5] Celeriter effecto opere legionibusque traductis et loco castris idoneo delecto reliquas copias revocavit. [6] Vercingetorix re cognita, ne contra suam voluntatem dimicare cogeretur, magnis itineribus antecessit."],["caesar-gallico","7.36","[1] Caesar ex eo loco quintis castris Gergoviam pervenit equestrique eo die proelio levi facto perspecto urbis situ, quae posita in altissimo monte omnes aditus difficiles habebat, de expugnatione desperavit, de obsessione non prius agendum constituit, quam rem frumentariam expedisset. [2] At Vercingetorix castris, prope oppidum positis, mediocribus circum se intervallis separatim singularum civitatium copias collocaverat atque omnibus eius iugi collibus occupatis, qua despici poterat, [3] horribilem speciem praebebat; principesque earum civitatium, quos sibi ad consilium capiendum delegerat, prima luce cotidie ad se convenire iubebat, seu quid communicandum, seu quid administrandum videretur; [4] neque ullum fere diem intermittebat quin equestri proelio interiectis sagittariis, quid in quoque esset animi ac virtutis suorum perspiceret. [5] Erat e regione oppidi collis sub ipsis radicibus montis, egregie munitus atque ex omni parte circumcisus; quem si tenerent nostri, et aquae magna parte et pabulatione libera prohibituri hostes videbantur; [6] sed is locus praesidio ab his non nimis firmo tenebatur; [7] tamen silentio noctis Caesar ex castris egressus, priusquam subsidio ex oppido veniri posset, deiecto praesidio potitus loco duas ibi legiones collocavit fossamque duplicem duodenum pedum a maioribus castris ad minora perduxit, ut tuto ab repentino hostium incursu etiam singuli commeare possent."],["caesar-gallico","7.37","[1] Dum haec ad Gergoviam geruntur, Convictolitavis Aeduus, cui magistratum adiudicatum a Caesare demonstravimus, sollicitatus ab Arvernis pecunia cum quibusdam adulescentibus colloquitur; quorum erat princeps Litaviccus atque eius fratres, amplissima familia nati adulescentes. [2] Cum his praemium communicat hortaturque, ut se liberos et imperio natos meminerint. [3] Vnam esse Aeduorum civitatem, quae certissimam Galliae victoriam detineat; eius auctoritate reliquas contineri; qua traducta locum consistendi Romanis in Gallia non fore. [4] Esse nonnullo se Caesaris beneficio adfectum, sic tamen, ut iustissimam apud eum causam obtinuerit; sed plus communi libertati tribuere. [5] Cur enim potius Aedui de suo iure et de legibus ad Caesarem disceptatorem, quam Romani ad Aeduos veniant? [6] Celeriter adulescentibus et oratione magistratus et praemio deductis, cum se vel principes eius consili fore profiterentur, ratio perficiendi quaerebatur, quod civitatem temere ad suscipiendum bellum adduci posse non confidebant. [7] Placuit ut Litaviccus decem illis milibus, quae Caesari ad bellum mitterentur, praeficeretur atque ea ducenda curaret, fratresque eius ad Caesarem praecurrerent. Reliqua qua ratione agi placeat constituunt."],["caesar-gallico","7.38","[1] Litaviccus accepto exercitu, cum milia passuum circiter XXX ab Gergovia abesset, convocatis subito militibus lacrimans, \"Quo proficiscimur,\" inquit, \"milites? [2] Omnis noster equitatus, omnis nobilitas interiit; principes civitatis, Eporedorix et Viridomarus, insimulati proditionis ab Romanis indicta causa interfecti sunt. [3] Haec ab ipsis cognoscite, qui ex ipsa caede fugerunt: nam ego fratribus atque omnibus meis propinquis interfectis dolore prohibeor, [4] quae gesta sunt, pronuntiare.\" Producuntur hi quos ille edocuerat quae dici vellet, atque eadem, quae Litaviccus pronuntiaverat, multitudini exponunt: multos equites Aeduorum interfectos, [5] quod collocuti cum Arvernis dicerentur; ipsos se inter multitudinem militum occultasse atque ex media caede fugisse. [6] Conclamant Aedui et Litaviccum obsecrant ut sibi consulat. \"Quasi vero,\" inquit ille, \"consili sit res, ac non necesse sit nobis Gergoviam contendere et cum Arvernis nosmet coniungere. [7] An dubitamus quin nefario facinore admisso Romani iam ad nos interficiendos concurrant? Proinde, si quid in nobis animi est, [8] persequamur eorum mortem qui indignissime interierunt, atque hos latrones interficiamus.\" Ostendit cives Romanos, qui eius praesidi fiducia una erant: [9] magnum numerum frumenti commeatusque diripit, ipsos crudeliter excruciatos interficit. [10] nuntios tota civitate Aeduorum dimittit, eodem mendacio de caede equitum et principum permovet; hortatur ut simili ratione atque ipse fecerit suas iniurias persequantur."],["caesar-gallico","7.39","[1] Eporedorix Aeduus, summo loco natus adulescens et summae domi potentiae, et una Viridomarus, pari aetate et gratia, sed genere dispari, quem Caesar ab Diviciaco sibi traditum ex humili loco ad summam dignitatem perduxerat, in equitum numero convenerant nominatim ab eo evocati. [2] His erat inter se de principatu contentio, et in illa magistratuum controversia alter pro Convictolitavi, alter pro Coto summis opibus pugnaverant. [3] Ex eis Eporedorix cognito Litavicci consilio media fere nocte rem ad Caesarem defert; orat ne patiatur civitatem pravis adulescentium consiliis ab amicitia populi Romani deficere; quod futurum provideat, si se tot hominum milia cum hostibus coniunxerint, quorum salutem neque propinqui neglegere, neque civitas levi momento aestimare posset."],["caesar-gallico","7.40","[1] Magna adfectus sollicitudine hoc nuntio Caesar, quod semper Aeduorum civitati praecipue indulserat, nulla interposita dubitatione legiones expeditas quattuor equitatumque omnem ex castris educit; [2] nec fuit spatium tali tempore ad contrahenda castra, quod res posita in celeritate videbatur; Gaium Fabium legatum cum legionibus duabus castris praesidio relinquit. [3] Fratres Litavicci cum comprehendi iussisset, paulo ante reperit ad hostes fugisse. [4] Adhortatus milites, ne necessario tempore itineris labore permoveantur, cupidissimis omnibus progressus milia passuum XXV agmen Aeduorum conspicatus immisso equitatu iter eorum moratur atque impedit interdicitque omnibus ne quemquam interficiant. Eporedorigem et Viridomarum, [5] quos illi interfectos existimabant, inter equites versari suosque appellare iubet. [6] His cognitis et Litavicci fraude perspecta Aedui manus tendere, deditionem significare et proiectis armis mortem deprecari incipiunt. [7] Litaviccus cum suis clientibus, quibus more Gallorum nefas est etiam in extrema fortuna deserere patronos, Gergoviam profugit."],["caesar-gallico","7.41","[1] Caesar nuntiis ad civitatem Aeduorum missis, qui suo beneficio conservatos docerent quos iure belli interficere potuisset, tribusque horis noctis exercitui ad quietem datis castra ad Gergoviam movit. [2] Medio fere itinere equites a Fabio missi, quanto res in periculo fuerit, exponunt. Summis copiis castra oppugnata demonstrant, cum crebro integri defessis succederent nostrosque assiduo labore defatigarent, quibus propter magnitudinem castrorum perpetuo esset isdem in vallo permanendum; [3] multitudine sagittarum atque omnis generis telorum multos vulneratos; ad haec sustinenda magno usui fuisse tormenta. [4] Fabium discessu eorum duabus relictis portis obstruere ceteras pluteosque vallo addere et se in posterum diem similemque casum apparare. [5] His rebus cognitis Caesar summo studio militum ante ortum solis in castra pervenit."],["caesar-gallico","7.42","[1] Dum haec ad Gergoviam geruntur, Aedui primis nuntiis ab Litavicco acceptis nullum sibi ad cognoscendum spatium relinquunt. [2] Impellit alios avaritia, alios iracundia et temeritas, quae maxime illi hominum generi est innata, ut levem auditionem habeant pro re comperta. [3] Bona civium Romanorum diripiunt, caedes faciunt, in servitutem abstrahunt. [4] Adiuvat rem proclinatam Convictolitavis plebemque ad furorem impellit, ut facinore admisso ad sanitatem reverti pudeat. [5] Marcum Aristium, tribunum militum, iter ad legionem facientem fide data ex oppido Cabillono educunt: idem facere cogunt eos, qui negotiandi causa ibi constiterant. [6] Hos continuo (in) itinere adorti omnibus impedimentis exuunt; repugnantes diem noctemque obsident; multis utrimque interfectis maiorem multitudinem armatorum concitant."],["caesar-gallico","7.43","[1] Interim nuntio allato omnes eorum milites in potestate Caesaris teneri, concurrunt ad Aristium, nihil publico factum consilio demonstrant; quaestionem de bonis direptis decernunt, [2] Litavicci fratrumque bona publicant, legatos ad Caesarem sui purgandi gratia mittunt. [3] Haec faciunt reciperandorum suorum causa; sed contaminati facinore et capti compendio ex direptis bonis, quod ea res ad multos pertinebat, timore poenae exterriti consilia clam de bello inire incipiunt civitatesque reliquas legationibus sollicitant. [4] Quae tametsi Caesar intellegebat, tamen quam mitissime potest legatos appellat: nihil se propter inscientiam levitatemque vulgi gravius de civitate iudicare neque de sua in Aeduos benevolentia deminuere. [5] Ipse maiorem Galliae motum exspectans, ne ab omnibus civitatibus circumsisteretur, consilia inibat quemadmodum ab Gergovia discederet ac rursus omnem exercitum contraheret, [6] ne profectio nata ab timore defectionis similis fugae videretur."],["caesar-gallico","7.44","[1] Haec cogitanti accidere visa est facultas bene rei gerendae. Nam cum in minora castra operis perspiciendi causa venisset, animadvertit collem, qui ab hostibus tenebatur, nudatum hominibus, qui superioribus diebus vix prae multitudine cerni poterat. [2] Admiratus quaerit ex perfugis causam, quorum magnus ad eum cotidie numerus confluebat. [3] Constabat inter omnes, quod iam ipse Caesar per exploratores cognoverat, dorsum esse eius iugi prope aequum, sed hunc silvestrem et angustum, qua esset aditus ad alteram partem oppidi; huic loco vehementer illos timere nec iam aliter sentire, uno colle ab Romanis occupato, si alterum amisissent, quin paene circumvallati atque omni exitu et pabulatione interclusi viderentur: ad hunc muniendum omnes a Vercingetorige evocatos."],["caesar-gallico","7.45","[1] Hac re cognita Caesar mittit complures equitum turmas; eis de media nocte imperat, ut paulo tumultuosius omnibus locis vagarentur. [2] Prima luce magnum numerum impedimentorum ex castris mulorumque produci deque his stramenta detrahi mulionesque cum cassidibus equitum specie ac simulatione collibus circumvehi iubet. [3] His paucos addit equites qui latius ostentationis causa vagarentur. Longo circuitu easdem omnes iubet petere regiones. [4] Haec procul ex oppido videbantur, ut erat a Gergovia despectus in castra, neque tanto spatio certi quid esset explorari poterat. [5] Legionem unam eodem iugo mittit et paulum progressam inferiore constituit loco silvisque occultat. [6] Augetur Gallis suspicio, atque omnes illo ad munitionem copiae traducuntur. [7] Vacua castra hostium Caesar conspicatus tectis insignibus suorum occultatisque signis militaribus raros milites, ne ex oppido animadverterentur, ex maioribus castris in minora traducit legatisque, quos singulis legionibus praefecerat, quid fieri velit ostendit: [8] in primis monet ut contineant milites, ne studio pugnandi aut spe praedae longius progrediantur; [9] quid iniquitas loci habeat incommodi proponit: hoc una celeritate posse mutari; occasionis esse rem, non proeli. [10] His rebus expositis signum dat et ab dextra parte alio ascensu eodem tempore Aeduos mittit."],["caesar-gallico","7.46","[1] Oppidi murus ab planitie atque initio ascensus recta regione, si nullus anfractus intercederet, MCC passus aberat: [2] quidquid huc circuitus ad molliendum clivum accesserat, id spatium itineris augebat. [3] A medio fere colle in longitudinem, ut natura montis ferebat, ex grandibus saxis sex pedum murum qui nostrorum impetum tardaret praeduxerant Galli, atque inferiore omni spatio vacuo relicto superiorem partem collis usque ad murum oppidi densissimis castris compleverant. [4] Milites dato signo celeriter ad munitionem perveniunt eamque transgressi trinis castris potiuntur; [5] ac tanta fuit in castris capiendis celeritas, ut Teutomatus, rex Nitiobrigum, subito in tabernaculo oppressus, ut meridie conquieverat, superiore corporis parte nudata vulnerato equo vix se ex manibus praedantium militum eriperet."],["caesar-gallico","7.47","[1] Consecutus id quod animo proposuerat, Caesar receptui cani iussit legionique decimae, quacum erat, continuo signa constituit. [2] Ac reliquarum legionum milites non exaudito sono tubae, quod satis magna valles intercedebat, tamen ab tribunis militum legatisque, ut erat a Caesare praeceptum, retinebantur. [3] Sed elati spe celeris victoriae et hostium fuga et superiorum temporum secundis proeliis nihil adeo arduum sibi esse existimaverunt quod non virtute consequi possent, neque finem prius sequendi fecerunt quam muro oppidi portisque appropinquarunt. Tum vero ex omnibus urbis partibus orto clamore, [4] qui longius aberant repentino tumultu perterriti, cum hostem intra portas esse existimarent, sese ex oppido eiecerunt. [5] Matres familiae de muro vestem argentumque iactabant et pectore nudo prominentes passis manibus obtestabantur Romanos, ut sibi parcerent neu, sicut Avarici fecissent, ne a mulieribus quidem atque infantibus abstinerent: [6] nonnullae de muris per manus demissae sese militibus tradebant. [7] Lucius Fabius, centurio legionis VIII, quem inter suos eo die dixisse constabat excitari se Avaricensibus praemiis neque commissurum, ut prius quisquam murum ascenderet, tres suos nactus manipulares atque ab eis sublevatus murum ascendit: hos ipse rursus singulos exceptans in murum extulit."],["caesar-gallico","7.48","[1] Interim ei qui ad alteram partem oppidi, ut supra demonstravimus, munitionis causa convenerant, primo exaudito clamore, inde etiam crebris nuntiis incitati, oppidum a Romanis teneri, praemissis equitibus magno concursu eo contenderunt. [2] Eorum ut quisque primus venerat, sub muro consistebat suorumque pugnantium numerum augebat. [3] Quorum cum magna multitudo convenisset, matres familiae, quae paulo ante Romanis de muro manus tendebant, suos obtestari et more Gallico passum capillum ostentare liberosque in conspectum proferre coeperunt. [4] Erat Romanis nec loco nec numero aequa contentio; simul et cursu et spatio pugnae defatigati non facile recentes atque integros sustinebant."],["caesar-gallico","7.49","[1] Caesar, cum iniquo loco pugnari hostiumque augeri copias videret, praemetuens suis ad Titum Sextium legatum, quem minoribus castris praesidio reliquerat, misit, ut cohortes ex castris celeriter educeret et sub infimo colle ab dextro latere hostium constitueret, [2] ut, si nostros loco depulsos vidisset, quo minus libere hostes insequerentur terreret. [3] Ipse paulum ex eo loco cum legione progressus, ubi constiterat, eventum pugnae exspectabat."],["caesar-gallico","7.50","[1] Cum acerrime comminus pugnaretur, hostes loco et numero, nostri virtute confiderent, subito sunt Aedui visi ab latere nostris aperto, quos Caesar ab dextra parte alio ascensu manus distinendae causa miserat. [2] Hi similitudine armorum vehementer nostros perterruerunt, ac tametsi dextris humeris exsertis animadvertebantur, quod insigne pactum esse consuerat, tamen id ipsum sui fallendi causa milites ab hostibus factum existimabant. [3] Eodem tempore Lucius Fabius centurio quique una murum ascenderant circumventi atque interfecti muro praecipitabantur. [4] Marcus Petronius, eiusdem legionis centurio, cum portam excidere conatus esset, a multitudine oppressus ac sibi desperans multis iam vulneribus acceptis manipularibus suis, qui illum secuti erant, \"Quoniam,\" inquit, \"me una vobiscum servare non possum, vestrae quidem certe vitae prospiciam, quos cupiditate gloriae adductus in periculum deduxi. [5] Vos data facultate vobis consulite.\" Simul in medios hostes irrupit duobusque interfectis reliquos a porta paulum summovit. [6] Conantibus auxiliari suis \"Frustra,\" inquit, \"meae vitae subvenire conamini, quem iam sanguis viresque deficiunt. Proinde abite, dum est facultas, vosque ad legionem recipite.\" Ita pugnans post paulum concidit ac suis saluti fuit."],["caesar-gallico","7.51","[1] Nostri, cum undique premerentur, XLVI centurionibus amissis deiecti sunt loco. Sed intolerantius Gallos insequentes legio decima tardavit, quae pro subsidio paulo aequiore loco constiterat. [2] Hanc rursus XIII legionis cohortes exceperunt, quae ex castris minoribus eductae cum Tito Sextio legato ceperant locum superiorem. [3] Legiones, ubi primum planitiem attigerunt, infestis contra hostes signis constiterunt. [4] Vercingetorix ab radicibus collis suos intra munitiones reduxit. Eo die milites sunt paulo minus septingenti desiderati."],["caesar-gallico","7.52","[1] Postero die Caesar contione advocata temeritatem cupiditatemque militum reprehendit, quod sibi ipsi iudicavissent quo procedendum aut quid agendum videretur, neque signo recipiendi dato constitissent neque ab tribunis militum legatisque retineri potuissent. [2] Exposuit quid iniquitas loci posset, quid ipse ad Avaricum sensisset, cum sine duce et sine equitatu deprehensis hostibus exploratam victoriam dimisisset, ne parvum modo detrimentum in contentione propter iniquitatem loci accideret. [3] Quanto opere eorum animi magnitudinem admiraretur, quos non castrorum munitiones, non altitudo montis, non murus oppidi tardare potuisset, tanto opere licentiam arrogantiamque reprehendere, quod plus se quam imperatorem de victoria atque exitu rerum sentire existimarent; [4] nec minus se ab milite modestiam et continentiam quam virtutem atque animi magnitudinem desiderare."],["caesar-gallico","7.53","[1] Hac habita contione et ad extremam orationem confirmatis militibus, ne ob hanc causam animo permoverentur neu quod iniquitas loci attulisset id virtuti hostium tribuerent, eadem de profectione cogitans quae ante senserat legiones ex castris eduxit aciemque idoneo loco constituit. [2] Cum Vercingetorix nihil magis in aequum locum descenderet, levi facto equestri proelio atque secundo in castra exercitum reduxit. [3] Cum hoc idem postero die fecisset, satis ad Gallicam ostentationem minuendam militumque animos confirmandos factum existimans in Aeduos movit castra. [4] Ne tum quidem insecutis hostibus tertio die ad flumen Elaver venit; pontem refecit exercitumque traduxit."],["caesar-gallico","7.54","[1] Ibi a Viridomaro atque Eporedorige Aeduis appellatus discit cum omni equitatu Litaviccum ad sollicitandos Aeduos profectum: opus esse ipsos antecedere ad confirmandam civitatem. [2] Etsi multis iam rebus perfidiam Aeduorum perspectam habebat atque horum discessu admaturari defectionem civitatis existimabat, tamen eos retinendos non constituit, ne aut inferre iniuriam videretur aut dare timoris aliquam suspicionem. Discedentibus his breviter sua in Aeduos merita exposuit, [3] quos et quam humiles accepisset, compulsos in oppida, multatos agris omnibus ereptis copiis, imposito stipendio, obsidibus summa cum contumelia extortis, [4] et quam in fortunam quamque in amplitudinem deduxisset, ut non solum in pristinum statum redissent, sed omnium temporum dignitatem et gratiam antecessisse viderentur. His datis mandatis eos ab se dimisit."],["caesar-gallico","7.55","[1] Noviodunum erat oppidum Aeduorum ad ripas Ligeris opportuno loco positum. [2] Huc Caesar omnes obsides Galliae, frumentum, pecuniam publicam, suorum atque exercitus impedimentorum magnam partem contulerat; [3] huc magnum numerum equorum huius belli causa in Italia atque Hispania coemptum miserat. [4] Eo cum Eporedorix Viridomarusque venissent et de statu civitatis cognovissent, Litaviccum Bibracti ab Aeduis receptum, quod est oppidum apud eos maximae auctoritatis, Convictolitavim magistratum magnamque partem senatus ad eum convenisse, legatos ad Vercingetorigem de pace et amicitia concilianda publice missos, non praetermittendum tantum commodum existimaverunt. [5] Itaque interfectis Novioduni custodibus quique eo negotiandi causa convenerant pecuniam atque equos inter se partiti sunt; [6] obsides civitatum Bibracte ad magistratum deducendos curaverunt; oppidum, [7] quod a se teneri non posse iudicabant, ne cui esset usui Romanis, incenderunt; [8] frumenti quod subito potuerunt navibus avexerunt, reliquum flumine atque incendio corruperunt. [9] Ipsi ex finitimis regionibus copias cogere, praesidia custodiasque ad ripas Ligeris disponere equitatumque omnibus locis iniciendi timoris causa ostentare coeperunt, si ab re frumentaria Romanos excludere aut adductos inopia in provinciam expellere possent. [10] quam ad spem multum eos adiuvabat, quod Liger ex nivibus creverat, ut omnino vado non posse transiri videretur."],["caesar-gallico","7.56","[1] Quibus rebus cognitis Caesar maturandum sibi censuit, si esset in perficiendis pontibus periclitandum, ut prius quam essent maiores eo coactae copiae dimicaret. [2] Nam ut commutato consilio iter in provinciam converteret, id ne metu quidem necessario faciendum existimabat; cum infamia atque indignitas rei et oppositus mons Cevenna viarumque difficultas impediebat, tum maxime quod abiuncto Labieno atque eis legionibus quas una miserat vehementer timebat. [3] Itaque admodum magnis diurnis nocturnisque itineribus confectis contra omnium opinionem ad Ligerem venit [4] vadoque per equites invento pro rei necessitate opportuno, ut brachia modo atque humeri ad sustinenda arma liberi ab aqua esse possent, disposito equitatu qui vim fluminis refringeret, atque hostibus primo aspectu perturbatis, [5] incolumem exercitum traduxit frumentumque in agris et pecoris copiam nactus repleto his rebus exercitu iter in Senones facere instituit."],["caesar-gallico","7.57","[1] Dum haec apud Caesarem geruntur, Labienus eo supplemento, quod nuper ex Italia venerat, relicto Agedinci, ut esset impedimentis praesidio, cum quattuor legionibus Lutetiam proficiscitur. Id est oppidum Parisiorum, quod positum est in insula fluminis Sequanae. [2] Cuius adventu ab hostibus cognito magnae ex finitimis civitatibus copiae convenerunt. [3] Summa imperi traditur Camulogeno Aulerco, qui prope confectus aetate tamen propter singularem scientiam rei militaris ad eum est honorem evocatus. [4] Is cum animadvertisset perpetuam esse paludem, quae influeret in Sequanam atque illum omnem locum magnopere impediret, hic consedit nostrosque transitu prohibere instituit."],["caesar-gallico","7.58","[1] Labienus primo vineas agere, cratibus atque aggere paludem explere atque iter munire conabatur. [2] Postquam id difficilius confieri animadvertit, silentio e castris tertia vigilia egressus eodem quo venerat itinere Metiosedum pervenit. [3] Id est oppidum Senonum in insula Sequanae positum, ut paulo ante de Lutetia diximus. Deprensis navibus circiter quinquaginta celeriterque coniunctis atque eo militibus iniectis et rei novitate perterritis oppidanis, quorum magna pars erat ad bellum evocata, sine contentione oppido potitur. [5] Refecto ponte, quem superioribus diebus hostes resciderant, exercitum traducit et secundo flumine ad Lutetiam iter facere coepit. [6] Hostes re cognita ab eis, qui Metiosedo fugerant, Lutetiam incendi pontesque eius oppidi rescindi iubent; ipsi profecti a palude ad ripas Sequanae e regione Lutetiae contra Labieni castra considunt."],["caesar-gallico","7.59","[1] Iam Caesar a Gergovia discessisse audiebatur, iam de Aeduorum defectione et secundo Galliae motu rumores adferebantur, Gallique in colloquiis interclusum itinere et Ligeri Caesarem inopia frumenti coactum in provinciam contendisse confirmabant. [2] Bellovaci autem defectione Aeduorum cognita, qui ante erant per se infideles, manus cogere atque aperte bellum parare coeperunt. [3] Tum Labienus tanta rerum commutatione longe aliud sibi capiendum consilium atque antea senserat intellegebat, [4] neque iam, ut aliquid adquireret proelioque hostes lacesseret, sed ut incolumem exercitum Agedincum reduceret, cogitabat. [5] Namque altera ex parte Bellovaci, quae civitas in Gallia maximam habet opinionem virtutis, instabant, alteram Camulogenus parato atque instructo exercitu tenebat; tum legiones a praesidio atque impedimentis interclusas maximum flumen distinebat. [6] Tantis subito difficultatibus obiectis ab animi virtute auxilium petendum videbat."],["caesar-gallico","7.60","[1] Sub vesperum consilio convocato cohortatus ut ea quae imperasset diligenter industrieque administrarent, naves, quas Metiosedo deduxerat, singulas equitibus Romanis attribuit, et prima confecta vigilia quattuor milia passuum secundo flumine silentio progredi ibique se exspectari iubet. [2] Quinque cohortes, quas minime firmas ad dimicandum esse existimabat, castris praesidio relinquit; [3] quinque eiusdem legionis reliquas de media nocte cum omnibus impedimentis adverso flumine magno tumultu proficisci imperat. [4] Conquirit etiam lintres: has magno sonitu remorum incitatas in eandem partem mittit. Ipse post paulo silentio egressus cum tribus legionibus eum locum petit quo naves appelli iusserat."],["caesar-gallico","7.61","[1] Eo cum esset ventum, exploratores hostium, ut omni fluminis parte erant dispositi, inopinantes, quod magna subito erat coorta tempestas, ab nostris opprimuntur; [2] exercitus equitatusque equitibus Romanis administrantibus, quos ei negotio praefecerat, celeriter transmittitur. [3] Vno fere tempore sub lucem hostibus nuntiatur in castris Romanorum praeter consuetudinem tumultuari et magnum ire agmen adverso flumine sonitumque remorum in eadem parte exaudiri et paulo infra milites navibus transportari. [4] Quibus rebus auditis, quod existimabant tribus locis transire legiones atque omnes perturbatos defectione Aeduorum fugam parare, suas quoque copias in tres partes distribuerunt. [5] Nam praesidio e regione castrorum relicto et parva manu Metiosedum versus missa, quae tantum progrediatur, quantum naves processissent, reliquas copias contra Labienum duxerunt."],["caesar-gallico","7.62","[1] Prima luce et nostri omnes erant transportati, et hostium acies cernebatur. [2] Labienus milites cohortatus ut suae pristinae virtutis et secundissimorum proeliorum retinerent memoriam atque ipsum Caesarem, cuius ductu saepe numero hostes superassent, praesentem adesse existimarent, dat signum proeli. [3] Primo concursu ab dextro cornu, ubi septima legio constiterat, hostes pelluntur atque in fugam coniciuntur; [4] ab sinistro, quem locum duodecima legio tenebat, cum primi ordines hostium transfixi telis concidissent, tamen acerrime reliqui resistebant, nec dabat suspicionem fugae quisquam. [5] Ipse dux hostium Camulogenus suis aderat atque eos cohortabatur. [6] Incerto nunc etiam exitu victoriae, cum septimae legionis tribunis esset nuntiatum quae in sinistro cornu gererentur, post tergum hostium legionem ostenderunt signaque intulerunt. [7] Ne eo quidem tempore quisquam loco cessit, sed circumventi omnes interfectique sunt. [8] Eandem fortunam tulit Camulogenus. At ei qui praesidio contra castra Labieni erant relicti, cum proelium commissum audissent, subsidio suis ierunt collemque ceperunt, neque nostrorum militum victorum impetum sustinere potuerunt. [9] Sic cum suis fugientibus permixti, quos non silvae montesque texerunt, ab equitatu sunt interfecti. [10] hoc negotio confecto Labienus revertitur Agedincum, ubi impedimenta totius exercitus relicta erant: inde cum omnibus copiis ad Caesarem pervenit."],["caesar-gallico","7.63","[1] Defectione Aeduorum cognita bellum augetur. Legationes in omnes partes circummittuntur: [2] quantum gratia, auctoritate, pecunia valent, ad sollicitandas civitates nituntur; [3] nacti obsides, quos Caesar apud eos deposuerat, horum supplicio dubitantes territant. [4] Petunt a Vercingetorige Aedui ut ad se veniat rationesque belli gerendi communicet. [5] Re impetrata contendunt ut ipsis summa imperi tradatur, et re in controversiam deducta totius Galliae concilium Bibracte indicitur. Eodem conveniunt undique frequentes. [6] Multitudinis suffragiis res permittitur: ad unum omnes Vercingetorigem probant imperatorem. [7] Ab hoc concilio Remi, Lingones, Treveri afuerunt: illi, quod amicitiam Romanorum sequebantur; Treveri, quod aberant longius et ab Germanis premebantur, quae fuit causa quare toto abessent bello et neutris auxilia mitterent. [8] Magno dolore Aedui ferunt se deiectos principatu, queruntur fortunae commutationem et Caesaris indulgentiam in se requirunt, neque tamen suscepto bello suum consilium ab reliquis separare audent. [9] Inviti summae spei adulescentes Eporedorix et Viridomarus Vercingetorigi parent."],["caesar-gallico","7.64","[1] Ipse imperat reliquis civitatibus obsides diemque ei rei constituit. Omnes equites, quindecim milia numero, celeriter convenire iubet; [2] peditatu quem antea habuerit se fore contentum dicit, neque fortunam temptaturum aut in acie dimicaturum, sed, quoniam abundet equitatu, perfacile esse factu frumentationibus pabulationibusque Romanos prohibere, [3] aequo modo animo sua ipsi frumenta corrumpant aedificiaque incendant, qua rei familiaris iactura perpetuum imperium libertatemque se consequi videant. [4] His constitutis rebus Aeduis Segusiavisque, qui sunt finitimi provinciae, decem milia peditum imperat; huc addit equites octingentos. [5] His praeficit fratrem Eporedorigis bellumque inferri Allobrogibus iubet. [6] Altera ex parte Gabalos proximosque pagos Arvernorum in Helvios, item Rutenos Cadurcosque ad fines Volcarum Arecomicorum depopulandos mittit. [7] Nihilo minus clandestinis nuntiis legationibusque Allobrogas sollicitat, quorum mentes nondum ab superiore bello resedisse sperabat. [8] Horum principibus pecunias, civitati autem imperium totius provinciae pollicetur."],["caesar-gallico","7.65","[1] Ad hos omnes casus provisa erant praesidia cohortium duarum et viginti, quae ex ipsa provincia ab Lucio Caesare legato ad omnes partes opponebantur. [2] Helvii sua sponte cum finitimis proelio congressi pelluntur et Gaio Valerio Donnotauro, Caburi filio, principe civitatis, compluribusque aliis interfectis intra oppida ac muros compelluntur. [3] Allobroges crebris ad Rhodanum dispositis praesidiis magna cum cura et diligentia suos fines tuentur. [4] Caesar, quod hostes equitatu superiores esse intellegebat et interclusis omnibus itineribus nulla re ex provincia atque Italia sublevari poterat, trans Rhenum in Germaniam mittit ad eas civitates quas superioribus annis pacaverat, equitesque ab his arcessit et levis armaturae pedites, qui inter eos proeliari consuerant. [5] Eorum adventu, quod minus idoneis equis utebantur, a tribunis militum reliquisque equitibus Romanis atque evocatis equos sumit Germanisque distribuit."],["caesar-gallico","7.66","[1] Interea, dum haec geruntur, hostium copiae ex Arvernis equitesque qui toti Galliae erant imperati conveniunt. [2] Magno horum coacto numero, cum Caesar in Sequanos per extremos Lingonum fines iter faceret, quo facilius subsidium provinciae ferri posset, circiter milia passuum decem ab Romanis trinis castris Vercingetorix consedit [3] convocatisque ad concilium praefectis equitum venisse tempus victoriae demonstrat. Fugere in provinciam Romanos Galliaque excedere. [4] Id sibi ad praesentem obtinendam libertatem satis esse; ad reliqui temporis pacem atque otium parum profici: maioribus enim coactis copiis reversuros neque finem bellandi facturos. Proinde agmine impeditos adorirentur. [5] Si pedites suis auxilium ferant atque in eo morentur, iter facere non posse; si, id quod magis futurum confidat, relictis impedimentis suae saluti consulant, et usu rerum necessariarum et dignitate spoliatum iri. [6] Nam de equitibus hostium, quin nemo eorum progredi modo extra agmen audeat, et ipsos quidem non debere dubitare, et quo maiore faciant animo, copias se omnes pro castris habiturum et terrori hostibus futurum. [7] Conclamant equites sanctissimo iureiurando confirmari oportere, ne tecto recipiatur, ne ad liberos, ne ad parentes, ad uxorem aditum habeat, qui non bis per agmen hostium perequitasset."],["caesar-gallico","7.67","[1] Probata re atque omnibus iureiurando adactis postero die in tres partes distributo equitatu duae se acies ab duobus lateribus ostendunt, una primo agmine iter impedire coepit. [2] Qua re nuntiata Caesar suum quoque equitatum tripertito divisum contra hostem ire iubet. Pugnatur una omnibus in partibus. [3] Consistit agmen; impedimenta intra legiones recipiuntur. [4] Si qua in parte nostri laborare aut gravius premi videbantur, eo signa inferri Caesar aciemque constitui iubebat; quae res et hostes ad insequendum tardabat et nostros spe auxili confirmabat. [5] Tandem Germani ab dextro latere summum iugum nacti hostes loco depellunt; fugientes usque ad flumen, ubi Vercingetorix cum pedestribus copiis consederat, persequuntur compluresque interficiunt. [6] Qua re animadversa reliqui ne circumirentur veriti se fugae mandant. Omnibus locis fit caedes. [7] Tres nobilissimi Aedui capti ad Caesarem perducuntur: Cotus, praefectus equitum, qui controversiam cum Convictolitavi proximis comitiis habuerat, et Cavarillus, qui post defectionem Litavicci pedestribus copiis praefuerat, et Eporedorix, quo duce ante adventum Caesaris Aedui cum Sequanis bello contenderant."],["caesar-gallico","7.68","[1] Fugato omni equitatu Vercingetorix copias, ut pro castris collocaverat, reduxit protinusque Alesiam, quod est oppidum Mandubiorum, iter facere coepit celeriterque impedimenta ex castris educi et se subsequi iussit. [2] Caesar impedimentis in proximum collem deductis, duabus legionibus praesidio relictis, secutus quantum diei tempus est passum, circiter tribus milibus hostium ex novissimo agmine interfectis altero die ad Alesiam castra fecit. [3] Perspecto urbis situ perterritisque hostibus, quod equitatu, qua maxime parte exercitus confidebant, erant pulsi, adhortatus ad laborem milites circumvallare instituit."],["caesar-gallico","7.69","[1] Ipsum erat oppidum Alesia in colle summo admodum edito loco, ut nisi obsidione expugnari non posse videretur. [2] Cuius collis radices duo duabus ex partibus flumina subluebant. [3] Ante id oppidum planities circiter milia passuum tria in longitudinem patebat: [4] reliquis ex omnibus partibus colles mediocri interiecto spatio pari altitudinis fastigio oppidum cingebant. [5] Sub muro, quae pars collis ad orientem solem spectabat, hunc omnem locum copiae Gallorum compleverant fossamque et maceriam sex in altitudinem pedum praeduxerant. [6] Eius munitionis quae ab Romanis instituebatur circuitus XI milia passuum tenebat. [7] Castra opportunis locis erant posita ibique castella viginti tria facta, quibus in castellis interdiu stationes ponebantur, ne qua subito eruptio fieret: haec eadem noctu excubitoribus ac firmis praesidiis tenebantur."],["caesar-gallico","7.70","[1] Opere instituto fit equestre proelium in ea planitie, quam intermissam collibus tria milia passuum in longitudinem patere supra demonstravimus. Summa vi ab utrisque contenditur. [2] Laborantibus nostris Caesar Germanos summittit legionesque pro castris constituit, ne qua subito irruptio ab hostium peditatu fiat. [3] Praesidio legionum addito nostris animus augetur: hostes in fugam coniecti se ipsi multitudine impediunt atque angustioribus portis relictis coacervantur. [4] Germani acrius usque ad munitiones secuntur. [5] Fit magna caedes: nonnulli relictis equis fossam transire et maceriam transcendere conantur. Paulum legiones Caesar quas pro vallo constituerat promoveri iubet. [6] Non minus qui intra munitiones erant perturbantur Galli: veniri ad se confestim existimantes ad arma conclamant; nonnulli perterriti in oppidum irrumpunt. [7] Vercingetorix iubet portas claudi, ne castra nudentur. Multis interfectis, compluribus equis captis Germani sese recipiunt."],["caesar-gallico","7.71","[1] Vercingetorix, priusquam munitiones ab Romanis perficiantur, consilium capit omnem ab se equitatum noctu dimittere. [2] Discedentibus mandat ut suam quisque eorum civitatem adeat omnesque qui per aetatem arma ferre possint ad bellum cogant. [3] Sua in illos merita proponit obtestaturque ut suae salutis rationem habeant neu se optime de communi libertate meritum in cruciatum hostibus dedant. Quod si indiligentiores fuerint, milia hominum delecta octoginta una secum interitura demonstrat. [4] Ratione inita se exigue dierum triginta habere frumentum, sed paulo etiam longius tolerari posse parcendo. His datis mandatis, [5] qua opus erat intermissum, secunda vigilia silentio equitatum mittit. [6] Frumentum omne ad se referri iubet; capitis poenam eis qui non paruerint constituit: [7] pecus, cuius magna erat copia ab Mandubiis compulsa, viritim distribuit; frumentum parce et paulatim metiri instituit; [8] copias omnes quas pro oppido collocaverat in oppidum recepit. [9] His rationibus auxilia Galliae exspectare et bellum parat administrare."],["caesar-gallico","7.72","[1] Quibus rebus cognitis ex perfugis et captivis, Caesar haec genera munitionis instituit. Fossam pedum viginti directis lateribus duxit, ut eius fossae solum tantundem pateret quantum summae fossae labra distarent. [2] Reliquas omnes munitiones ab ea fossa pedes quadringentos reduxit, [id] hoc consilio, quoniam tantum esset necessario spatium complexus, nec facile totum corpus corona militum cingeretur, ne de improviso aut noctu ad munitiones hostium multitudo advolaret aut interdiu tela in nostros operi destinatos conicere possent. [3] Hoc intermisso spatio duas fossas quindecim pedes latas, eadem altitudine perduxit, quarum interiorem campestribus ac demissis locis aqua ex flumine derivata complevit. [4] Post eas aggerem ac vallum duodecim pedum exstruxit. Huic loricam pinnasque adiecit grandibus cervis eminentibus ad commissuras pluteorum atque aggeris, qui ascensum hostium tardarent, et turres toto opere circumdedit, quae pedes LXXX inter se distarent."],["caesar-gallico","7.73","[1] Erat eodem tempore et materiari et frumentari et tantas munitiones fieri necesse deminutis nostris copiis quae longius ab castris progrediebantur: ac non numquam opera nostra Galli temptare atque eruptionem ex oppido pluribus portis summa vi facere conabantur. [2] Qua re ad haec rursus opera addendum Caesar putavit, quo minore numero militum munitiones defendi possent. Itaque truncis arborum aut admodum firmis ramis abscisis atque horum delibratis ac praeacutis cacuminibus perpetuae fossae quinos pedes altae ducebantur. [3] Huc illi stipites demissi et ab infimo revincti, ne revelli possent, ab ramis eminebant. [4] Quini erant ordines coniuncti inter se atque implicati; quo qui intraverant, se ipsi acutissimis vallis induebant. [5] Hos cippos appellabant. Ante quos obliquis ordinibus in quincuncem dispositis scrobes tres in altitudinem pedes fodiebantur paulatim angustiore ad infimum fastigio. [6] Huc teretes stipites feminis crassitudine ab summo praeacuti et praeusti demittebantur, ita ut non amplius digitis quattuor ex terra eminerent; [7] simul confirmandi et stabiliendi causa singuli ab infimo solo pedes terra exculcabantur, reliqua pars scrobis ad occultandas insidias viminibus ac virgultis integebatur. [8] Huius generis octoni ordines ducti ternos inter se pedes distabant. [9] Id ex similitudine floris lilium appellabant. Ante haec taleae pedem longae ferreis hamis infixis totae in terram infodiebantur mediocribusque intermissis spatiis omnibus locis disserebantur; quos stimulos nominabant."],["caesar-gallico","7.74","[1] His rebus perfectis regiones secutus quam potuit aequissimas pro loci natura quattuordecim milia passuum complexus pares eiusdem generis munitiones, diversas ab his, contra exteriorem hostem perfecit, ut ne magna quidem multitudine, si ita accidat, munitionum praesidia circumfundi possent; [2] ac ne cum periculo ex castris egredi cogatur, dierum triginta pabulum frumentumque habere omnes convectum iubet."],["caesar-gallico","7.75","[1] Dum haec apud Alesiam geruntur, Galli concilio principum indicto non omnes eos qui arma ferre possent, ut censuit Vercingetorix, convocandos statuunt, sed certum numerum cuique ex civitate imperandum, ne tanta multitudine confusa nec moderari nec discernere suos nec frumentandi rationem habere possent. [2] Imperant Aeduis atque eorum clientibus, Segusiavis, Ambivaretis, Aulercis Brannovicibus, Blannoviis, milia XXXV; parem numerum Arvernis adiunctis Eleutetis, Cadurcis, Gabalis, Vellaviis, qui sub imperio Arvernorum esse consuerunt; Sequanis, [3] Senonibus, Biturigibus, Santonis, Rutenis, Carnutibus duodena milia; Bellovacis X; totidem Lemovicibus; octona Pictonibus et Turonis et Parisiis et Helvetiis; [Suessionibus,] Ambianis, Mediomatricis, Petrocoriis, Nerviis, Morinis, Nitiobrigibus quina milia; Aulercis Cenomanis totidem; Atrebatibus [IIII milibus]; Veliocassis, Lexoviis et Aulercis Eburovicibus terna; Rauracis et Boiis bina; [4] [XXX milia] universis civitatibus, quae Oceanum attingunt quaeque eorum consuetudine Armoricae appellantur, quo sunt in numero Curiosolites, Redones, Ambibarii, Caletes, Osismi, Veneti, Lemovices, Venelli. [5] Ex his Bellovaci suum numerum non compleverunt, quod se suo nomine atque arbitrio cum Romanis bellum gesturos dicebant neque cuiusquam imperio obtemperaturos; rogati tamen ab Commio pro eius hospitio duo milia una miserunt."],["caesar-gallico","7.76","[1] Huius opera Commi, ut antea demonstravimus, fideli atque utili superioribus annis erat usus in Britannia Caesar; quibus ille pro meritis civitatem eius immunem esse iusserat, iura legesque reddiderat atque ipsi Morinos attribuerat. [2] Tamen tanta universae Galliae consensio fuit libertatis vindicandae et pristinae belli laudis recuperandae, ut neque beneficiis neque amicitiae memoria moverentur, omnesque et animo et opibus in id bellum incumberent. [3] Coactis equitum VIII milibus et peditum circiter CCL haec in Aeduorum finibus recensebantur, numerusque inibatur, praefecti constituebantur. [4] Commio Atrebati, Viridomaro et Eporedorigi Aeduis, Vercassivellauno Arverno, consobrino Vercingetorigis, summa imperi traditur. His delecti ex civitatibus attribuuntur, quorum consilio bellum administraretur. [5] Omnes alacres et fiduciae pleni ad Alesiam proficiscuntur, [6] neque erat omnium quisquam qui aspectum modo tantae multitudinis sustineri posse arbitraretur, praesertim ancipiti proelio, cum ex oppido eruptione pugnaretur, foris tantae copiae equitatus peditatusque cernerentur."],["caesar-gallico","7.77","[1] At ei, qui Alesiae obsidebantur praeterita die, qua auxilia suorum exspectaverant, consumpto omni frumento, inscii quid in Aeduis gereretur, concilio coacto [2] de exitu suarum fortunarum consultabant. Ac variis dictis sententiis, quarum pars deditionem, pars, dum vires suppeterent, eruptionem censebat, non praetereunda oratio Critognati videtur propter eius singularem et nefariam crudelitatem. [3] Hic summo in Arvernis ortus loco et magnae habitus auctoritatis, \"Nihil,\" inquit, \"de eorum sententia dicturus sum, qui turpissimam servitutem deditionis nomine appellant, neque hos habendos civium loco neque ad concilium adhibendos censeo. [4] Cum his mihi res sit, qui eruptionem probant; quorum in consilio omnium vestrum consensu pristinae residere virtutis memoria videtur. Animi est ista mollitia, [5] non virtus, paulisper inopiam ferre non posse. Qui se ultro morti offerant facilius reperiuntur quam qui dolorem patienter ferant. [6] Atque ego hanc sententiam probarem (tantum apud me dignitas potest), si nullam praeterquam vitae nostrae iacturam fieri viderem: [7] sed in consilio capiendo omnem Galliam respiciamus, quam ad nostrum auxilium concitavimus. [8] Quid hominum milibus LXXX uno loco interfectis propinquis consanguineisque nostris animi fore existimatis, si paene in ipsis cadaveribus proelio decertare cogentur? [9] Nolite hos vestro auxilio exspoliare, qui vestrae salutis causa suum periculum neglexerunt, nec stultitia ac temeritate vestra aut animi imbecillitate omnem Galliam prosternere et perpetuae servituti subicere. [10] An, quod ad diem non venerunt, de eorum fide constantiaque dubitatis? Quid ergo? Romanos in illis ulterioribus munitionibus animine causa cotidie exerceri putatis? [11] Si illorum nuntiis confirmari non potestis omni aditu praesaepto, his utimini testibus appropinquare eorum adventum; cuius rei timore exterriti diem noctemque in opere versantur. [12] quid ergo mei consili est? Facere, quod nostri maiores nequaquam pari bello Cimbrorum Teutonumque fecerunt; qui in oppida compulsi ac simili inopia subacti eorum corporibus qui aetate ad bellum inutiles videbantur vitam toleraverunt neque se hostibus tradiderunt. [13] cuius rei si exemplum non haberemus, tamen libertatis causa institui et posteris prodi pulcherrimum iudicarem. [14] nam quid illi simile bello fuit? Depopulata Gallia Cimbri magnaque illata calamitate finibus quidem nostris aliquando excesserunt atque alias terras petierunt; iura, leges, agros, libertatem nobis reliquerunt. [15] Romani vero quid petunt aliud aut quid volunt, nisi invidia adducti, quos fama nobiles potentesque bello cognoverunt, horum in agris civitatibusque considere atque his aeternam iniungere servitutem? Neque enim ulla alia condicione bella gesserunt. [16] Quod si ea quae in longinquis nationibus geruntur ignoratis, respicite finitimam Galliam, quae in provinciam redacta iure et legibus commutatis securibus subiecta perpetua premitur servitute.\""],["caesar-gallico","7.78","[1] Sententiis dictis constituunt ut ei qui valetudine aut aetate inutiles sunt bello oppido excedant, atque omnia prius experiantur, quam ad Critognati sententiam descendant: [2] illo tamen potius utendum consilio, si res cogat atque auxilia morentur, quam aut deditionis aut pacis subeundam condicionem. [3] Mandubii, qui eos oppido receperant, cum liberis atque uxoribus exire coguntur. Hi, cum ad munitiones Romanorum accessissent, [4] flentes omnibus precibus orabant, ut se in servitutem receptos cibo iuvarent. [5] At Caesar dispositis in vallo custodibus recipi prohibebat."],["caesar-gallico","7.79","[1] Interea Commius reliquique duces quibus summa imperi permissa erat cum omnibus copiis ad Alesiam perveniunt et colle exteriore occupato non longius mille passibus ab nostris munitionibus considunt. [2] Postero die equitatu ex castris educto omnem eam planitiem, quam in longitudinem tria milia passuum patere demonstravimus, complent pedestresque copias paulum ab eo loco abditas in locis superioribus constituunt. [3] Erat ex oppido Alesia despectus in campum. Concurrunt his auxiliis visis; fit gratulatio inter eos, atque omnium animi ad laetitiam excitantur. [4] Itaque productis copiis ante oppidum considunt et proximam fossam cratibus integunt atque aggere explent seque ad eruptionem atque omnes casus comparant."],["caesar-gallico","7.80","[1] Caesar omni exercitu ad utramque partem munitionum disposito, ut, si usus veniat, suum quisque locum teneat et noverit, equitatum ex castris educi et proelium committi iubet. [2] Erat ex omnibus castris, quae summum undique iugum tenebant, despectus, atque omnes milites intenti pugnae proventum exspectabant. [3] Galli inter equites raros sagittarios expeditosque levis armaturae interiecerant, qui suis cedentibus auxilio succurrerent et nostrorum equitum impetus sustinerent. Ab his complures de improviso vulnerati proelio excedebant. [4] Cum suos pugna superiores esse Galli confiderent et nostros multitudine premi viderent, ex omnibus partibus et ei qui munitionibus continebantur et hi qui ad auxilium convenerant clamore et ululatu suorum animos confirmabant. [5] Quod in conspectu omnium res gerebatur neque recte ac turpiter factum celari poterat, utrosque et laudis cupiditas et timor ignominiae ad virtutem excitabant. [6] Cum a meridie prope ad solis occasum dubia victoria pugnaretur, Germani una in parte confertis turmis in hostes impetum fecerunt eosque propulerunt; [7] quibus in fugam coniectis sagittarii circumventi interfectique sunt. [8] Item ex reliquis partibus nostri cedentes usque ad castra insecuti sui colligendi facultatem non dederunt. [9] At ei qui ab Alesia processerant maesti prope victoria desperata se in oppidum receperunt."],["caesar-gallico","7.81","[1] Vno die intermisso Galli atque hoc spatio magno cratium, scalarum, harpagonum numero effecto media nocte silentio ex castris egressi ad campestres munitiones accedunt. [2] Subito clamore sublato, qua significatione qui in oppido obsidebantur de suo adventu cognoscere possent, crates proicere, fundis, sagittis, lapidibus nostros de vallo proturbare reliquaque quae ad oppugnationem pertinent parant administrare. [3] Eodem tempore clamore exaudito dat tuba signum suis Vercingetorix atque ex oppido educit. [4] Nostri, ut superioribus diebus, ut cuique erat locus attributus, ad munitiones accedunt; fundis librilibus sudibusque quas in opere disposuerant ac glandibus Gallos proterrent. [5] Prospectu tenebris adempto multa utrimque vulnera accipiuntur. Complura tormentis tela coniciuntur. [6] At Marcus Antonius et Gaius Trebonius legati, quibus hae partes ad defendendum obvenerant, qua ex parte nostros premi intellexerant, his auxilio ex ulterioribus castellis deductos summittebant."],["caesar-gallico","7.82","[1] Dum longius ab munitione aberant Galli, plus multitudine telorum proficiebant; posteaquam propius successerunt, aut se stimulis inopinantes induebant aut in scrobes delati transfodiebantur aut ex vallo ac turribus traiecti pilis muralibus interibant. [2] Multis undique vulneribus acceptis nulla munitione perrupta, cum lux appeteret, veriti ne ab latere aperto ex superioribus castris eruptione circumvenirentur, se ad suos receperunt. [3] At interiores, dum ea quae a Vercingetorige ad eruptionem praeparata erant proferunt, priores fossas explent, diutius in his rebus administrandis morati prius suos discessisse cognoverunt, quam munitionibus appropinquarent. Ita re infecta in oppidum reverterunt."],["caesar-gallico","7.83","[1] Bis magno cum detrimento repulsi Galli quid agant consulunt; locorum peritos adhibent: ex his superiorum castrorum situs munitionesque cognoscunt. [2] Erat a septentrionibus collis, quem propter magnitudinem circuitus opere circumplecti non potuerant nostri: necessario paene iniquo loco et leniter declivi castra fecerunt. [3] Haec Gaius Antistius Reginus et Gaius Caninius Rebilus legati cum duabus legionibus obtinebant. [4] Cognitis per exploratores regionibus duces hostium LX milia ex omni numero deligunt earum civitatum quae maximam virtutis opinionem habebant; [5] quid quoque pacto agi placeat occulte inter se constituunt; adeundi tempus definiunt, cum meridies esse videatur. [6] His copiis Vercassivellaunum Arvernum, unum ex quattuor ducibus, propinquum Vercingetorigis, praeficiunt. [7] Ille ex castris prima vigilia egressus prope confecto sub lucem itinere post montem se occultavit militesque ex nocturno labore sese reficere iussit. [8] Cum iam meridies appropinquare videretur, ad ea castra quae supra demonstravimus contendit; eodemque tempore equitatus ad campestres munitiones accedere et reliquae copiae pro castris sese ostendere coeperunt."],["caesar-gallico","7.84","[1] Vercingetorix ex arce Alesiae suos conspicatus ex oppido egreditur; crates, longurios, musculos, falces reliquaque quae eruptionis causa paraverat profert. [2] Pugnatur uno tempore omnibus locis, atque omnia temptantur: quae minime visa pars firma est, huc concurritur. [3] Romanorum manus tantis munitionibus distinetur nec facile pluribus locis occurrit. [4] Multum ad terrendos nostros valet clamor, qui post tergum pugnantibus exstitit, quod suum periculum in aliena vident salute constare: [5] omnia enim plerumque quae absunt vehementius hominum mentes perturbant."],["caesar-gallico","7.85","[1] Caesar idoneum locum nactus quid quaque ex parte geratur cognoscit; laborantibus summittit. [2] Vtrisque ad animum occurrit unum esse illud tempus, quo maxime contendi conveniat: [3] Galli, nisi perfregerint munitiones, de omni salute desperant; Romani, si rem obtinuerint, finem laborum omnium exspectant. [4] Maxime ad superiores munitiones laboratur, quo Vercassivellaunum missum demonstravimus. Iniquum loci ad declivitatem fastigium magnum habet momentum. [5] Alii tela coniciunt, alii testudine facta subeunt; defatigatis in vicem integri succedunt. [6] Agger ab universis in munitionem coniectus et ascensum dat Gallis et ea quae in terra occultaverant Romani contegit; nec iam arma nostris nec vires suppetunt."],["caesar-gallico","7.86","[1] His rebus cognitis Caesar Labienum cum cohortibus sex subsidio laborantibus mittit: [2] imperat, si sustinere non posset, deductis cohortibus eruptione pugnaret; id nisi necessario ne faciat. [3] Ipse adit reliquos, cohortatur ne labori succumbant; omnium superiorum dimicationum fructum in eo die atque hora docet consistere. [4] Interiores desperatis campestribus locis propter magnitudinem munitionum loca praerupta ex ascensu temptant: huc ea quae paraverant conferunt. [5] Multitudine telorum ex turribus propugnantes deturbant, aggere et cratibus fossas explent, falcibus vallum ac loricam rescindunt."],["caesar-gallico","7.87","[1] Mittit primo Brutum adulescentem cum cohortibus Caesar, post cum aliis Gaium Fabium legatum; postremo ipse, cum vehementius pugnaretur, integros subsidio adducit. [2] Restituto proelio ac repulsis hostibus eo quo Labienum miserat contendit; cohortes quattuor ex proximo castello deducit, equitum partem sequi, partem circumire exteriores munitiones et ab tergo hostes adoriri iubet. [3] Labienus, postquam neque aggeres neque fossae vim hostium sustinere poterant, coactis una XL cohortibus, quas ex proximis praesidiis deductas fors obtulit, Caesarem per nuntios facit certiorem quid faciendum existimet. Accelerat Caesar, ut proelio intersit."],["caesar-gallico","7.88","[1] Eius adventu ex colore vestitus cognito, quo insigni in proeliis uti consuerat, turmisque equitum et cohortibus visis quas se sequi iusserat, ut de locis superioribus haec declivia et devexa cernebantur, hostes proelium committunt. [2] Vtrimque clamore sublato excipit rursus ex vallo atque omnibus munitionibus clamor. Nostri omissis pilis gladiis rem gerunt. [3] Repente post tergum equitatus cernitur; cohortes aliae appropinquant. Hostes terga vertunt; fugientibus equites occurrunt. Fit magna caedes. Sedulius, dux et princeps Lemovicum, occiditur; [4] Vercassivellaunus Arvernus vivus in fuga comprehenditur; signa militaria septuaginta quattuor ad Caesarem referuntur: pauci ex tanto numero se incolumes in castra recipiunt. [5] Conspicati ex oppido caedem et fugam suorum desperata salute copias a munitionibus reducunt. [6] Fit protinus hac re audita ex castris Gallorum fuga. Quod nisi crebris subsidiis ac totius diei labore milites essent defessi, omnes hostium copiae deleri potuissent. [7] De media nocte missus equitatus novissimum agmen consequitur: magnus numerus capitur atque interficitur; reliqui ex fuga in civitates discedunt."],["caesar-gallico","7.89","[1] Postero die Vercingetorix concilio convocato id bellum se suscepisse non suarum necessitatium, [2] sed communis libertatis causa demonstrat, et quoniam sit fortunae cedendum, ad utramque rem se illis offerre, seu morte sua Romanis satisfacere seu vivum tradere velint. Mittuntur de his rebus ad Caesarem legati. [3] Iubet arma tradi, principes produci. [4] Ipse in munitione pro castris consedit: eo duces producuntur; Vercingetorix deditur, arma proiciuntur. [5] Reservatis Aeduis atque Arvernis, si per eos civitates reciperare posset, ex reliquis captivis toto exercitui capita singula praedae nomine distribuit."],["caesar-gallico","7.90","[1] His rebus confectis in Aeduos proficiscitur; civitatem recipit. [2] Eo legati ab Arvernis missi quae imperaret se facturos pollicentur. Imperat magnum numerum obsidum. [3] Legiones in hiberna mittit. Captivorum circiter viginti milia Aeduis Arvernisque reddit. [4] Titum Labienum duabus cum legionibus et equitatu in Sequanos proficisci iubet: huic Marcum Sempronium Rutilum attribuit. [5] Gaium Fabium legatum et Lucium Minucium Basilum cum legionibus duabus in Remis collocat, ne quam ab finitimis Bellovacis calamitatem accipiant. [6] Gaium Antistium Reginum in Ambivaretos, Titum Sextium in Bituriges, Gaium Caninium Rebilum in Rutenos cum singulis legionibus mittit. [7] Quintum Tullium Ciceronem et Publium Sulpicium Cabilloni et Matiscone in Aeduis ad Ararim rei frumentariae causa collocat. Ipse Bibracte hiemare constituit. His litteris cognitis Romae dierum viginti supplicatio redditur."],["caesar-gallico","8.0","[1] Coactus assiduis tuis vocibus, Balbe, cum cotidiana mea recusatio non difficultatis excusationem, sed inertiae videretur deprecationem habere, rem difficillimam suscepi. [2] Caesaris nostri commentarios rerum gestarum Galliae, non comparantibus superioribus atque insequentibus eius scriptis, contexui novissimumque imperfectum ab rebus gestis Alexandriae confeci usque ad exitum non quidem civilis dissensionis, cuius finem nullum videmus, sed vitae Caesaris. [3] Quos utinam qui legent scire possint quam invitus susceperim scribendos, qua facilius caream stultitiae atque arrogantiae crimine, qui me mediis interposuerim Caesaris scriptis. [4] Constat enim inter omnes nihil tam operose ab aliis esse perfectum, quod non horum elegantia commentariorum superetur: [5] qui sunt editi, ne scientia tantarum rerum scriptoribus deesset, adeoque probantur omnium iudicio ut praerepta, non praebita, facultas scriptoribus videatur. [6] Cuius tamen rei maior nostra quam reliquorum est admiratio: ceteri enim, quam bene atque emendate, nos etiam, quam facile atque celeriter eos perfecerit scimus. [7] Erat autem in Caesare cum facultas atque elegantia summa scribendi, tum verissima scientia suorum consiliorum explicandorum. [8] Mihi ne illud quidem accidit, ut Alexandrino atque Africano bello interessem; quae bella quamquam ex parte nobis Caesaris sermone sunt nota, tamen aliter audimus ea, quae rerum novitate aut admiratione nos capiunt, aliter, quae pro testimonio sumus dicturi. [9] Sed ego nimirum, dum omnes excusationis causas colligo ne cum Caesare conferar, hoc ipsum crimen arrogantiae subeo, quod me iudicio cuiusquam existimem posse cum Caesare comparari. Vale."],["caesar-gallico","8.1","[1] Omni Gallia devicta Caesar cum a superiore aestate nullum bellandi tempus intermisisset militesque hibernorum quiete reficere a tantis laboribus vellet, complures eodem tempore civitates renovare belli consilia nuntiabantur coniurationesque facere. [2] Cuius rei verisimilis causa adferebatur, quod Gallis omnibus cognitum esset neque ulla multitudine in unum locum coacta resisti posse Romanis, nec, si diversa bella complures eodem tempore intulissent civitates, satis auxili aut spati aut copiarum habiturum exercitum populi Romani ad omnia persequenda; non esse autem alicui civitati sortem incommodi recusandam, si tali mora reliquae possent se vindicare in libertatem."],["caesar-gallico","8.2","[1] Quae ne opinio Gallorum confirmaretur, Caesar Marcum Antonium quaestorem suis praefecit hibernis; ipse equitum praesidio pridie Kal. Ianuarias ab oppido Bibracte proficiscitur ad legionem XIII, quam non longe a finibus Aeduorum collocaverat in finibus Biturigum, eique adiungit legionem XI, quae proxima fuerat. [2] Binis cohortibus ad impedimenta tuenda relictis reliquum exercitum in copiosissimos agros Biturigum inducit, qui, cum latos fines et complura oppida haberent, unius legionis hibernis non potuerint contineri quin bellum pararent coniurationesque facerent."],["caesar-gallico","8.3","[1] Repentino adventu Caesaris accidit, quod imparatis disiectisque accidere fuit necesse, ut sine timore ullo rura colentes prius ab equitatu opprimerentur quam confugere in oppida possent. [2] Namque etiam illud vulgare incursionis hostium signum, quod incendiis aedificiorum intellegi consuevit, Caesaris erat interdicto sublatum, ne aut copia pabuli frumentique, si longius progredi vellet, deficeretur, aut hostes incendiis terrerentur. [3] Multis hominum milibus captis perterriti Bituriges; qui primum adventum potuerant effugere Romanorum, in finitimas civitates aut privatis hospitiis confisi aut societate consiliorum confugerant. [4] Frustra: nam Caesar magnis itineribus omnibus locis occurrit nec dat ulli civitati spatium de aliena potius quam de domestica salute cogitandi; qua celeritate et fideles amicos retinebat et dubitantes terrore ad condiciones pacis adducebat. [5] Tali condicione proposita Bituriges, cum sibi viderent clementia Caesaris reditum patere in eius amicitiam finitimasque civitates sine ulla poena dedisse obsides atque in fidem receptas esse, idem fecerunt."],["caesar-gallico","8.4","[1] Caesar militibus pro tanto labore ac patientia, qui brumalibus diebus itineribus difficillimis, frigoribus intolerandis studiosissime permanserant in labore, ducenos sestertios, centurionibus tot milia nummum praedae nomine condonanda pollicetur legionibusque in hiberna remissis ipse se recipit die XXXX Bibracte. [2] Ibi cum ius diceret, Bituriges ad eum legatos mittunt auxilium petitum contra Carnutes, quos intulisse bellum sibi querebantur. [3] Qua re cognita, cum dies non amplius decem et octo in hibernis esset moratus, legiones XIIII et VI ex hibernis ab Arare educit, quas ibi collocatas explicandae rei frumentariae causa superiore commentario demonstratum est: ita cum duabus legionibus ad persequendos Carnutes proficiscitur."],["caesar-gallico","8.5","[1] Cum fama exercitus ad hostes esset perlata, calamitate ceterorum ducti Carnutes desertis vicis oppidisque, quae tolerandae hiemis causa constitutis repente exiguis ad necessitatem aedificiis incolebant (nuper enim devicti complura oppida dimiserant), dispersi profugiunt. [2] Caesar erumpentes eo maxime tempore acerrimas tempestates cum subire milites nollet, in oppido Carnutum Cenabo castra ponit atque in tecta partim Gallorum, partim quae coniectis celeriter stramentis tentoriorum integendorum gratia erant inaedificata, milites compegit. [3] Equites tamen et auxiliarios pedites in omnes partes mittit quascumque petisse dicebantur hostes; nec frustra: [4] nam plerumque magna praeda potiti nostri revertuntur. Oppressi Carnutes hiemis difficultate, terrore periculi, cum tectis expulsi nullo loco diutius consistere auderent nec silvarum praesidio tempestatibus durissimis tegi possent, dispersi magna parte amissa suorum dissipantur in finitimas civitates."],["caesar-gallico","8.6","[1] Caesar tempore anni difficillimo, cum satis haberet convenientes manus dissipare, ne quod initium belli nasceretur, quantumque in ratione esset, exploratum haberet sub tempus aestivorum nullum summum bellum posse conflari, Gaium Trebonium cum duabus legionibus, quas secum habebat, in hibernis Cenabi collocavit; [2] ipse, cum crebris legationibus Remorum certior fieret Bellovacos, qui belli gloria Gallos omnes Belgasque praestabant, finitimasque his civitates duce Correo Bellovaco et Commio Atrebate exercitus comparare atque in unum locum cogere, ut omni multitudine in fines Suessionum, qui Remis erant attributi, facerent impressionem, pertinere autem non tantum ad dignitatem sed etiam ad salutem suam iudicaret nullam calamitatem socios optime de re publica meritos accipere, [3] legionem ex hibernis evocat rursus undecimam; litteras autem ad Gaium Fabium mittit, ut in fines Suessionum legiones duas quas habebat adduceret, alteramque ex duabus ab Labieno arcessit. [4] Ita, quantum hibernorum opportunitas bellique ratio postulabat, perpetuo suo labore in vicem legionibus expeditionum onus iniungebat."],["caesar-gallico","8.7","[1] His copiis coactis ad Bellovacos proficiscitur castrisque in eorum finibus positis equitum turmas dimittit in omnes partes ad aliquos excipiendos ex quibus hostium consilia cognosceret. [2] Equites officio functi renuntiant paucos in aedificiis esse inventos, atque hos, non qui agrorum colendorum causa remansissent (namque esse undique diligenter demigratum), sed qui speculandi causa essent remissi. [3] A quibus cum quaereret Caesar quo loco multitudo esset Bellovacorum quodve esset consilium eorum, inveniebat Bellovacos omnes qui arma ferre possent in unum locum convenisse, [4] itemque Ambianos, Aulercos, Caletos, Veliocasses, Atrebatas; locum castris excelsum in silva circumdata palude delegisse, impedimenta omnia in ulteriores silvas contulisse. [5] Complures esse principes belli auctores, sed multitudinem maxime Correo obtemperare, quod ei summo esse odio nomen populi Romani intellexissent. [6] Paucis ante diebus ex his castris Atrebatem Commium discessisse ad auxilia Germanorum adducenda; quorum et vicinitas propinqua et multitudo esset infinita. [7] Constituisse autem Bellovacos omnium principum consensu, summa plebis cupiditate, si, ut diceretur, Caesar cum tribus legionibus veniret, offerre se ad dimicandum, ne miseriore ac duriore postea condicione cum toto exercitu decertare cogerentur; [8] si maiores copias adduceret, in eo loco permanere quem delegissent, pabulatione autem, quae propter anni tempus cum exigua tum disiecta esset, et frumentatione et reliquo commeatu ex insidiis prohibere Romanos."],["caesar-gallico","8.8","[1] Quae Caesar consentientibus pluribus cum cognosset atque ea quae proponerentur consilia plena prudentiae longeque a temeritate barbarorum remota esse iudicaret, omnibus rebus inserviendum statuit, quo celerius hostis contempta sua paucitate prodiret in aciem. [2] Singularis enim virtutis veterrimas legiones VII, VIII, VIIII habebat, summae spei delectaeque iuventutis XI, quae octavo iam stipendio tamen in collatione reliquarum nondum eandem vetustatis ac virtutis ceperat opinionem. [3] Itaque consilio advocato, rebus eis quae ad se essent delatae omnibus expositis animos multitudinis confirmat. [4] Si forte hostes trium legionum numero posset elicere ad dimicandum, agminis ordinem ita constituit, ut legio septima, octava, nona ante omnia irent impedimenta, deinde omnium impedimentorum agmen, quod tamen erat mediocre, ut in expeditionibus esse consuevit, cogeret undecima, ne maioris multitudinis species accidere hostibus posset quam ipsi depoposcissent. [5] Hac ratione paene quadrato agmine instructo in conspectum hostium celerius opinione eorum exercitum adducit."],["caesar-gallico","8.9","[1] Cum repente instructas velut in acie certo gradu legiones accedere Galli viderent, quorum erant ad Caesarem plena fiduciae consilia perlata, sive certaminis periculo sive subito adventu sive exspectatione nostri consili copias instruunt pro castris nec loco superiore decedunt. [2] Caesar, etsi dimicare optaverat, tamen admiratus tantam multitudinem hostium valle intermissa magis in altitudinem depressa quam late patente castra castris hostium confert. [3] Haec imperat vallo pedum XII muniri, loriculam pro [hac] ratione eius altitudinis inaedificari; fossam duplicem pedum denum quinum lateribus deprimi directis; turres excitari crebras in altitudinem trium tabulatorum, pontibus traiectis constratisque coniungi, quorum frontes viminea loricula munirentur; ut ab hostibus duplici fossa, duplici propugnatorum ordine defenderentur, [4] quorum alter ex pontibus, quo tutior altitudine esset, hoc audacius longiusque permitteret tela, alter, qui propior hostem in ipso vallo collocatus esset, ponte ab incidentibus telis tegeretur. Portis fores altioresque turres imposuit."],["caesar-gallico","8.10","[1] Huius munitionis duplex erat consilium. Namque et operum magnitudinem et timorem suum sperabat fiduciam barbaris allaturum, et cum pabulatum frumentatumque longius esset proficiscendum, parvis copiis castra munitione ipsa videbat posse defendi. [2] Interim crebro paucis utrimque procurrentibus inter bina castra palude interiecta contendebatur; quam tamen paludem nonnumquam aut nostra auxilia Gallorum Germanorumque transibant acriusque hostes insequebantur, aut vicissim hostes eadem transgressi nostros longius summovebant. [3] Accidebat autem cotidianis pabulationibus (id quod accidere erat necesse, cum raris disiectisque ex aedificiis pabulum conquireretur), ut impeditis locis dispersi pabulatores circumvenirentur; [4] quae res, etsi mediocre detrimentum iumentorum ac servorum nostris adferebat, tamen stultas cogitationes incitabat barbarorum, atque eo magis, quod Commius, quem profectum ad auxilia Germanorum arcessenda docui, cum equitibus venerat; qui, tametsi numero non amplius erant quingenti, tamen Germanorum adventu barbari nitebantur."],["caesar-gallico","8.11","[1] Caesar, cum animadverteret hostem complures dies castris palude et loci natura munitis se tenere neque oppugnari castra eorum sine dimicatione perniciosa nec locum munitionibus claudi nisi a maiore exercitu posse, litteras ad Trebonium mittit, ut quam celerrime posset legionem XIII, quae cum T. Sextio legato in Biturigibus hiemabat, arcesseret atque ita cum tribus legionibus magnis itineribus ad se veniret; [2] ipse equites in vicem Remorum ac Lingonum reliquarumque civitatum, quorum magnum numerum evocaverat, praesidio pabulationibus mittit, qui subitas hostium incursiones sustinerent."],["caesar-gallico","8.12","[1] Quod cum cotidie fieret ac iam consuetudine diligentia minueretur, quod plerumque accidit diuturnitate, Bellovaci delecta manu peditum cognitis stationibus cotidianis equitum nostrorum [2] silvestribus locis insidias disponunt eodemque equites postero die mittunt, qui primum elicerent nostros, deinde circumventos aggrederentur. [3] Cuius mali sors incidit Remis, quibus ille dies fungendi muneris obvenerat. Namque hi, cum repente hostium equites animadvertissent ac numero superiores paucitatem contempsissent, cupidius insecuti peditibus undique sunt circumdati. [4] Quo facto perturbati celerius quam consuetudo fert equestris proeli se receperunt amisso Vertisco, principe civitatis, praefecto equitum; [5] qui cum vix equo propter aetatem posset uti, tamen consuetudine Gallorum neque aetatis excusatione in suscipienda praefectura usus erat neque dimicari sine se voluerat. [6] Inflantur atque incitantur hostium animi secundo proelio, principe et praefecto Remorum interfecto, [7] nostrique detrimento admonentur diligentius exploratis locis stationes disponere ac moderatius cedentem insequi hostem."],["caesar-gallico","8.13","[1] Non intermittunt interim cotidiana proelia in conspectu utrorumque castrorum, quae ad vada transitusque fiebant paludis. [2] Qua contentione Germani, quos propterea Caesar traduxerat Rhenum ut equitibus interpositi proeliarentur, cum constantius universi paludem transissent paucisque resistentibus interfectis pertinacius reliquam multitudinem essent insecuti, perterriti non solum ei qui aut comminus opprimebantur aut eminus vulnerabantur, sed etiam qui longius subsidiari consuerant, turpiter refugerunt, [3] nec prius finem fugae fecerunt saepe amissis superioribus locis quam se aut in castra suorum reciperent, aut nonnulli pudore coacti longius profugerent. [4] Quorum periculo sic omnes copiae sunt perturbatae ut vix iudicari posset, utrum secundis minimisque rebus insolentiores an adverso mediocri casu timidiores essent."],["caesar-gallico","8.14","[1] Compluribus diebus isdem in castris consumptis, cum propius accessisse legiones et Gaium Trebonium legatum cognossent, duces Bellovacorum veriti similem obsessionem Alesiae noctu dimittunt eos quos aut aetate aut viribus inferiores aut inermes habebant, unaque reliqua impedimenta. [2] Quorum perturbatum et confusum dum explicant agmen (magna enim multitudo carrorum etiam expeditos sequi Gallos consuevit), oppressi luce copias armatorum pro suis instruunt castris, ne prius Romani persequi se inciperent quam longius agmen impedimentorum suorum processisset. [3] At Caesar neque resistentes adgrediendos tanto collis ascensu iudicabat, neque non usque eo legiones admovendas ut discedere ex eo loco sine periculo barbari militibus instantibus non possent. [4] Ita, cum palude impedita a castris castra dividi videret, quae transeundi difficultas celeritatem insequendi tardare posset, atque id iugum quod trans paludem paene ad hostium castra pertineret mediocri valle a castris eorum intercisum animum adverteret, pontibus palude constrata legiones traducit celeriterque in summam planitiem iugi pervenit, quae declivi fastigio duobus ab lateribus muniebatur. [5] Ibi legionibus instructis ad ultimum iugum pervenit aciemque eo loco constituit unde tormento missa tela in hostium cuneos conici possent."],["caesar-gallico","8.15","[1] Barbari confisi loci natura, cum dimicare non recusarent, si forte Romani subire collem conarentur, paulatim copias distributas dimittere non possent, ne dispersi perturbarentur, in acie permanserunt. [2] Quorum pertinacia cognita Caesar XX cohortibus instructis castrisque eo loco metatis muniri iubet castra. [3] Absolutis operibus pro vallo legiones instructas collocat, equites frenatis equis in statione disponit. [4] Bellovaci, cum Romanos ad insequendum paratos viderent neque pernoctare aut diutius permanere sine periculo eodem loco possent, tale consilium sui recipiendi ceperunt. [5] Fasces, ubi consederant (namque in acie sedere Gallos consuesse superioribus commentariis Caesaris declaratum est), per manus stramentorum ac virgultorum, quorum summa erat in castris copia, inter se traditos ante aciem collocarunt extremoque tempore diei signo pronuntiato uno tempore incenderunt. [6] Ita continens flamma copias omnes repente a conspectu texit Romanorum. Quod ubi accidit, barbari vehementissimo cursu refugerunt."],["caesar-gallico","8.16","[1] Caesar, etsi discessum hostium animadvertere non poterat incendiis oppositis, tamen id consilium cum fugae causa initum suspicaretur, legiones promovet, turmas mittit ad insequendum; ipse veritus insidias, ne forte in eodem loco subsistere hostis atque elicere nostros in locum conaretur iniquum, tardius procedit. [2] Equites cum intrare fumum et flammam densissimam timerent ac, si qui cupidius intraverant, vix suorum ipsi priores partes animadverterent equorum, insidias veriti liberam facultatem sui recipiendi Bellovacis dederunt. [3] Ita fuga timoris simul calliditatisque plena sine ullo detrimento milia non amplius decem progressi hostes loco munitissimo castra posuerunt. [4] Inde cum saepe in insidiis equites peditesque disponerent, magna detrimenta Romanis in pabulationibus inferebant."],["caesar-gallico","8.17","[1] Quod cum crebrius accideret, ex captivo quodam comperit Caesar Correum, Bellovacorum ducem, fortissimorum milia sex peditum delegisse equitesque ex omni numero mille, quos in insidiis eo loco collocaret, quem in locum propter copiam frumenti ac pabuli Romanos missuros suspicaretur. [2] Quo cognito consilio legiones plures quam solebat educit equitatumque, qua consuetudine pabulatoribus mittere praesidio consuerat, praemittit: huic interponit auxilia levis armaturae; ipse cum legionibus quam potest maxime appropinquat."],["caesar-gallico","8.18","[1] Hostes in insidiis dispositi, cum sibi delegissent campum ad rem gerendam non amplius patentem in omnes partes passibus mille, silvis undique aut impeditissimo flumine munitum, velut indagine hunc insidiis circumdederunt. [2] Explorato hostium consilio nostri ad proeliandum animo atque armis parati, cum subsequentibus legionibus nullam dimicationem recusarent, turmatim in eum locum devenerunt. [3] Quorum adventu cum sibi Correus oblatam occasionem rei gerendae existimaret, primum cum paucis se ostendit atque in proximas turmas impetum fecit. [4] Nostri constanter incursum sustinent insidiatorum neque plures in unum locum conveniunt; quod plerumque equestribus proeliis cum propter aliquem timorem accidit, tum multitudine ipsorum detrimentum accipitur."],["caesar-gallico","8.19","[1] Cum dispositis turmis in vicem rari proeliarentur neque ab lateribus circumveniri suos paterentur, erumpunt ceteri Correo proeliante ex silvis. [2] Fit magna contentione diversum proelium. Quod cum diutius pari Marte iniretur, paulatim ex silvis instructa multitudo procedit peditum, quae nostros coegit cedere equites. Quibus celeriter subveniunt levis armaturae pedites, quos ante legiones missos docui, turmisque nostrorum interpositi constanter proeliantur. [3] Pugnatur aliquamdiu pari contentione; deinde, ut ratio postulabat proeli, qui sustinuerant primos impetus insidiarum hoc ipso fiunt superiores, quod nullum ab insidiantibus imprudentes acceperant detrimentum. [4] Accedunt propius interim legiones, crebrique eodem tempore et nostris et hostibus nuntii adferuntur, imperatorem instructis copiis adesse. [5] Qua re cognita praesidio cohortium confisi nostri acerrime proeliantur, ne, si tardius rem gessissent, victoriae gloriam communicasse cum legionibus viderentur; [6] hostes concidunt animis atque itineribus diversis fugam quaerunt. Nequiquam: nam quibus difficultatibus locorum Romanos claudere voluerant, eis ipsi tenebantur. [7] Victi tamen perculsique maiore parte amissa consternati profugiunt partim silvis petitis, partim flumine (qui tamen in fuga a nostris acriter insequentibus conficiuntur), [8] cum interim nulla calamitate victus Correus excedere proelio silvasque petere aut invitantibus nostris ad deditionem potuit adduci, quin fortissime proeliando compluresque vulnerando cogeret elatos iracundia victores in se tela conicere."],["caesar-gallico","8.20","[1] Tali modo re gesta recentibus proeli vestigiis ingressus Caesar, cum victos tanta calamitate existimaret hostes nuntio accepto locum castrorum relicturos, quae non longius ab ea caede abesse plus minus octo milibus dicebantur, tametsi flumine impeditum transitum videbat, tamen exercitu traducto progreditur. [2] At Bellovaci reliquaeque civitates repente ex fuga paucis atque his vulneratis receptis, qui silvarum beneficio casum evitaverant, omnibus adversis, cognita calamitate, interfecto Correo, amisso equitatu et fortissimis peditibus, cum adventare Romanos existimarent, concilio repente cantu tubarum convocato conclamant, legati obsidesque ad Caesarem mittantur."],["caesar-gallico","8.21","[1] Hoc omnibus probato consilio Commius Atrebas ad eos confugit Germanos, a quibus ad id bellum auxilia mutuatus erat. [2] Ceteri e vestigio mittunt ad Caesarem legatos petuntque, ut ea poena sit contentus hostium, quam si sine dimicatione inferre integris posset, pro sua clementia atque humanitate numquam profecto esset illaturus. [3] Adflictas opes equestri proelio Bellovacorum esse; delectorum peditum multa milia interisse, vix refugisse nuntios caedis. [4] Tamen magnum ut in tanta calamitate Bellovacos eo proelio commodum esse consecutos, quod Correus, auctor belli, concitator multitudinis, esset interfectus. Numquam enim senatum tantum in civitate illo vivo quantum imperitam plebem potuisse."],["caesar-gallico","8.22","[1] Haec orantibus legatis commemorat Caesar: Eodem tempore superiore anno Bellovacos ceterasque Galliae civitates suscepisse bellum: pertinacissime hos ex omnibus in sententia permansisse neque ad sanitatem reliquorum deditione esse perductos. [2] Scire atque intellegere se causam peccati facillime mortuis delegari. Neminem vero tantum pollere, ut invitis principibus, resistente senatu, omnibus bonis repugnantibus infirma manu plebis bellum concitare et gerere posset. Sed tamen se contentum fore ea poena quam sibi ipsi contraxissent."],["caesar-gallico","8.23","[1] Nocte insequenti legati responsa ad suos referunt, obsides conficiunt. Concurrunt reliquarum civitatium legati, quae Bellovacorum speculabantur eventum; [2] obsides dant, imperata faciunt excepto Commio, quem timor prohibebat cuiusquam fidei suam committere salutem. [3] Nam superiore anno Titus Labienus, Caesare in Gallia citeriore ius dicente, cum Commium comperisset sollicitare civitates et coniurationem contra Caesarem facere, infidelitatem eius sine ulla perfidia iudicavit comprimi posse. [4] Quem quia non arbitrabatur vocatum in castra venturum, ne temptando cautiorem faceret, Gaium Volusenum Quadratum misit, qui eum per simulationem colloqui curaret interficiendum. Ad eam rem delectos idoneos ei tradit centuriones. [5] Cum in colloquium ventum esset, et, ut convenerat, manum Commi Volusenus arripuisset, centurio vel insueta re permotus vel celeriter a familiaribus prohibitus Commi conficere hominem non potuit; graviter tamen primo ictu gladio caput percussit. [6] Cum utrimque gladii destricti essent, non tam pugnandi quam diffugiendi fuit utrorumque consilium: nostrorum, quod mortifero vulnere Commium credebant adfectum; Gallorum, quod insidiis cognitis plura quam videbant extimescebant. Quo facto statuisse Commius dicebatur numquam in conspectum cuiusquam Romani venire."],["caesar-gallico","8.24","[1] Bellicosissimis gentibus devictis Caesar, cum videret nullam iam esse civitatem quae bellum pararet quo sibi resisteret, sed nonnullos ex oppidis demigrare, ex agris diffugere ad praesens imperium evitandum, plures in partes exercitum dimittere constituit. [2] M. Antonium quaestorem cum legione duodecima sibi coniungit. C. Fabium legatum cum cohortibus XXV mittit in diversissimam partem Galliae, quod ibi quasdam civitates in armis esse audiebat neque C. Caninium Rebilum legatum, qui in illis regionibus erat, satis firmas duas legiones habere existimabat. [3] Titum Labienum ad se evocat; legionem autem XV, quae cum eo fuerat in hibernis, in togatam Galliam mittit ad colonias civium Romanorum tuendas, ne quod simile incommodum accideret decursione barbarorum ac superiore aestate Tergestinis acciderat, qui repentino latrocinio atque impetu illorum erant oppressi. [4] Ipse ad vastandos depopulandosque fines Ambiorigis proficiscitur; quem perterritum ac fugientem cum redigi posse in suam potestatem desperasset, proximum suae dignitatis esse ducebat, adeo fines eius vastare civibus, aedificiis, pecore, ut odio suorum Ambiorix, si quos fortuna reliquos fecisset, nullum reditum propter tantas calamitates haberet in civitatem."],["caesar-gallico","8.25","[1] Cum in omnes partes finium Ambiorigis aut legiones aut auxilia dimisisset atque omnia caedibus, incendiis, rapinis vastasset, magno numero hominum interfecto aut capto Labienum cum duabus legionibus in Treveros mittit, [2] quorum civitas propter Germaniae vicinitatem cotidianis exercitata bellis cultu et feritate non multum a Germanis differebat neque imperata umquam nisi exercitu coacta faciebat."],["caesar-gallico","8.26","[1] Interim Gaius Caninius legatus, cum magnam multitudinem convenisse hostium in fines Pictonum litteris nuntiisque Durati cognosceret, qui perpetuo in amicitia manserat Romanorum, cum pars quaedam civitatis eius defecisset, ad oppidum Lemonum contendit. [2] Quo cum adventaret atque ex captivis certius cognosceret multis hominum milibus a Dumnaco, duce Andium, Duratium clausum Lemoni oppugnari neque infirmas legiones hostibus committere auderet, castra posuit loco munito. [3] Dumnacus, cum appropinquare Caninium cognosset, copiis omnibus ad legiones conversis castra Romanorum oppugnare instituit. [4] Cum complures dies in oppugnatione consumpsisset et magno suorum detrimento nullam partem munitionum convellere potuisset, rursus ad obsidendum Lemonum redit."],["caesar-gallico","8.27","[1] Eodem tempore C. Fabius legatus complures civitates in fidem recipit, obsidibus firmat litterisque Gai Canini Rebili fit certior quae in Pictonibus gerantur. [2] Quibus rebus cognitis proficiscitur ad auxilium Duratio ferendum. At Dumnacus adventu Fabi cognito desperata salute, si tempore eodem coactus esset et Romanum externum sustinere hostem et respicere ac timere oppidanos, repente ex eo loco cum copiis recedit nec se satis tutum fore arbitratur, nisi flumine Ligeri, quod erat ponte propter magnitudinem transeundum, copias traduxisset. [3] Fabius, etsi nondum in conspectum venerat hostibus neque se Caninio coniunxerat, tamen doctus ab eis qui locorum noverant naturam potissimum credidit hostes perterritos eum locum, quem petebant, petituros. [4] Itaque cum copiis ad eundem pontem contendit equitatumque tantum procedere ante agmen imperat legionum, quantum cum processisset, sine defatigatione equorum in eadem se reciperet castra. [5] Consequuntur equites nostri, ut erat praeceptum, invaduntque Dumnaci agmen et fugientes perterritosque sub sarcinis in itinere adgressi magna praeda multis interfectis potiuntur. Ita re bene gesta se recipiunt in castra."],["caesar-gallico","8.28","[1] Insequenti nocte Fabius equites praemittit sic paratos ut confligerent atque omne agmen morarentur, dum consequeretur ipse. [2] Cuius praeceptis ut res gereretur, Quintus Atius Varus, praefectus equitum, singularis et animi et prudentiae vir, suos hortatur agmenque hostium consecutus turmas partim idoneis locis disponit, parte equitum proelium committit. [3] Confligit audacius equitatus hostium succedentibus sibi peditibus, qui toto agmine subsistentes equitibus suis contra nostros ferunt auxilium. Fit proelium acri certamine. [4] Namque nostri contemptis pridie superatis hostibus, cum subsequi legiones meminissent, et pudore cedendi et cupiditate per se conficiendi proeli fortissime contra pedites proeliantur, [5] hostesque nihil amplius copiarum accessurum credentes, ut pridie cognoverant, delendi equitatus nostri nacti occasionem videbantur."],["caesar-gallico","8.29","[1] Cum aliquamdiu summa contentione dimicaretur, Dumnacus instruit aciem quae suis esset equitibus in vicem praesidio, cum repente confertae legiones in conspectum hostium veniunt. [2] Quibus visis perculsae barbarorum turmae ac perterritae acies hostium, perturbato impedimentorum agmine, magno clamore discursuque passim fugae se mandant. [3] At nostri equites, qui paulo ante cum resistentibus fortissime conflixerant, laetitia victoriae elati magno undique clamore sublato cedentibus circumfusi, quantum equorum vires ad persequendum dextraeque ad caedendum valent, tantum eo proelio interficiunt. [4] Itaque amplius milibus XII aut armatorum aut eorum qui eo timore arma proiecerant interfectis omnis multitudo capitur impedimentorum."],["caesar-gallico","8.30","[1] Qua ex fuga cum constaret Drappetem Senonem, qui, ut primum defecerat Gallia, collectis undique perditis hominibus, servis ad libertatem vocatis, exulibus omnium civitatum adscitis, receptis latronibus impedimenta et commeatus Romanorum interceperat, non amplius hominum duobus milibus ex fuga collectis provinciam petere unaque consilium cum eo Lucterium Cadurcum cepisse, quem superiore commentario prima defectione Galliae facere in provinciam voluisse impetum cognitum est, [2] Caninius legatus cum legionibus duabus ad eos persequendos contendit, ne detrimento aut timore provinciae magna infamia perditorum hominum latrociniis caperetur."],["caesar-gallico","8.31","[1] Gaius Fabius cum reliquo exercitu in Carnutes ceterasque proficiscitur civitates, quarum eo proelio, quod cum Dumnaco fecerat, copias esse accisas sciebat. [2] Non enim dubitabat quin recenti calamitate summissiores essent futurae, dato vero spatio ac tempore eodem instigante Dumnaco possent concitari. [3] Qua in re summa felicitas celeritasque in recipiendis civitatibus Fabium consequitur. [4] Nam Carnutes, qui saepe vexati numquam pacis fecerant mentionem, datis obsidibus veniunt in deditionem, ceteraeque civitates positae in ultimis Galliae finibus Oceano coniunctae, quae Armoricae appellantur, auctoritate adductae Carnutum adventu Fabi legionumque imperata sine mora faciunt. [5] Dumnacus suis finibus expulsus errans latitansque solus extremas Galliae regiones petere est coactus."],["caesar-gallico","8.32","[1] At Drappes unaque Lucterius, cum legiones Caniniumque adesse cognoscerent nec se sine certa pernicie persequente exercitu putarent provinciae fines intrare posse nec iam libere vagandi latrociniorumque faciendorum facultatem haberent, in finibus consistunt Cadurcorum. [2] Ibi cum Lucterius apud suos cives quondam integris rebus multum potuisset, semperque auctor novorum consiliorum magnam apud barbaros auctoritatem haberet, oppidum Vxellodunum, quod in clientela fuerat eius, egregie natura loci munitum, occupat suis et Drappetis copiis oppidanosque sibi coniungit."],["caesar-gallico","8.33","[1] Quo cum confestim Gaius Caninius venisset animadverteretque omnes oppidi partes praeruptissimis saxis esse munitas, quo defendente nullo tamen armatis ascendere esset difficile, magna autem impedimenta oppidanorum videret, quae si clandestina fuga subtrahere conarentur, effugere non modo equitatum, sed ne legiones quidem possent, tripertito cohortibus divisis trina excelsissimo loco castra fecit; [2] a quibus paulatim, quantum copiae patiebantur, vallum in oppidi circuitum ducere instituit."],["caesar-gallico","8.34","[1] Quod cum animadverterent oppidani miserrimaque Alesiae memoria solliciti similem casum obsessionis vererentur, maximeque ex omnibus Lucterius, qui fortunae illius periculum fecerat, moneret frumenti rationem esse habendam, constituunt omnium consensu parte ibi relicta copiarum ipsi cum expeditis ad importandum frumentum proficisci. [2] Eo consilio probato proxima nocte duobus milibus armatorum relictis reliquos ex oppido Drappes et Lucterius educunt. [3] Hi paucos dies morati ex finibus Cadurcorum, qui partim re frumentaria sublevare eos cupiebant, partim prohibere quo minus sumerent non poterant, magnum numerum frumenti comparant, nonnumquam autem expeditionibus nocturnis castella nostrorum adoriuntur. [4] Quam ob causam Gaius Caninius toto oppido munitiones circumdare moratur, ne aut opus effectum tueri non possit aut plurimis in locis infirma disponat praesidia."],["caesar-gallico","8.35","[1] Magna copia frumenti comparata considunt Drappes et Lucterius non longius ab oppido X milibus, unde paulatim frumentum in oppidum supportarent. [2] Ipsi inter se provincias partiuntur: Drappes castris praesidio cum parte copiarum restitit; Lucterius agmen iumentorum ad oppidum ducit. [3] Dispositis ibi praesidiis hora noctis circiter decima silvestribus angustisque itineribus frumentum importare in oppidum instituit. [4] Quorum strepitum vigiles castrorum cum sensissent, exploratoresque missi quae gererentur renuntiassent, Caninius celeriter cum cohortibus armatis ex proximis castellis in frumentarios sub ipsam lucem impetum fecit. [5] Ei repentino malo perterriti diffugiunt ad sua praesidia; quae nostri ut viderunt, acrius contra armatos incitati neminem ex eo numero vivum capi patiuntur. Profugit inde cum paucis Lucterius nec se recipit in castra."],["caesar-gallico","8.36","[1] Re bene gesta Caninius ex captivis comperit partem copiarum cum Drappete esse in castris a milibus longe non amplius XII. [2] Qua re ex compluribus cognita, cum intellegeret fugato duce altero perterritos reliquos facile opprimi posse, magnae felicitatis esse arbitrabatur neminem ex caede refugisse in castra qui de accepta calamitate nuntium Drappeti perferret. [3] Sed in experiendo cum periculum nullum videret, equitatum omnem Germanosque pedites, summae velocitatis homines, ad castra hostium praemittit; ipse legionem unam in trina castra distribuit, alteram secum expeditam ducit. [4] Cum propius hostes accessisset, ab exploratoribus quos praemiserat cognoscit castra eorum, ut barbarorum fere consuetudo est, relictis locis superioribus ad ripas fluminis esse demissa; at Germanos equitesque imprudentibus omnibus de improviso advolasse proeliumque commisisse. [5] Qua re cognita legionem armatam instructamque adducit. Ita repente omnibus ex partibus signo dato loca superiora capiuntur. [6] Quod ubi accidit, Germani equitesque signis legionis visis vehementissime proeliantur. Confestim cohortes undique impetum faciunt omnibusque aut interfectis aut captis magna praeda potiuntur. Capitur ipse eo proelio Drappes."],["caesar-gallico","8.37","[1] Caninius felicissime re gesta sine ullo paene militis vulnere ad obsidendos oppidanos revertitur [2] externoque hoste deleto, cuius timore antea dividere praesidia et munitione oppidanos circumdare prohibitus erat, opera undique imperat administrari. Venit eodem cum suis copiis postero die Gaius Fabius partemque oppidi sumit ad obsidendum."],["caesar-gallico","8.38","[1] Caesar interim M. Antonium quaestorem cum cohortibus XV in Bellovacis relinquit, ne qua rursus novorum consiliorum capiendorum Belgis facultas daretur. [2] Ipse reliquas civitates adit, obsides plures imperat, timentes omnium animos consolatione sanat. [3] Cum in Carnutes venisset, quorum in civitate superiore commentario Caesar exposuit initium belli esse ortum, quod praecipue eos propter conscientiam facti timere animadvertebat, quo celerius civitatem timore liberaret, principem sceleris illius et concitatorem belli, Gutruatum, ad supplicium depoposcit. [4] Qui etsi ne civibus quidem suis se committebat, tamen celeriter omnium cura quaesitus in castra perducitur. [5] Cogitur in eius supplicium Caesar contra suam naturam concursu maximo militum, qui ei omnia pericula et detrimenta belli accepta referebant, adeo ut verberibus exanimatum corpus securi feriretur."],["caesar-gallico","8.39","[1] Ibi crebris litteris Canini fit certior quae de Drappete et Lucterio gesta essent, quoque in consilio permanerent oppidani. [2] Quorum etsi paucitatem contemnebat, tamen pertinaciam magna poena esse adficiendam iudicabat, ne universa Gallia non sibi vires defuisse ad resistendum Romanis, sed constantiam putaret, neve hoc exemplo ceterae civitates locorum opportunitate fretae se vindicarent in libertatem, [3] cum omnibus Gallis notum esse sciret reliquam esse unam aestatem suae provinciae, quam si sustinere potuissent, nullum ultra periculum vererentur. [4] Itaque Q. Calenum legatum cum legionibus reliquit qui iustis itineribus subsequeretur; ipse cum omni equitatu quam potest celerrime ad Caninium contendit."],["caesar-gallico","8.40","[1] Cum contra exspectationem omnium Caesar Vxellodunum venisset oppidumque operibus clausum animadverteret neque ab oppugnatione recedi videret ulla condicione posse, magna autem copia frumenti abundare oppidanos ex perfugis cognosset, aqua prohibere hostem temptare coepit. [2] Flumen infimam vallem dividebat, quae totum paene montem cingebat, in quo positum erat praeruptum undique oppidum Vxellodunum. [3] Hoc avertere loci natura prohibebat: in infimis enim sic radicibus montis ferebatur, ut nullam in partem depressis fossis derivari posset. [4] Erat autem oppidanis difficilis et praeruptus eo descensus, ut prohibentibus nostris sine vulneribus ac periculo vitae neque adire flumen neque arduo se recipere possent ascensu. [5] Qua difficultate eorum cognita Caesar sagittariis funditoribusque dispositis, tormentis etiam quibusdam locis contra facillimos descensus collocatis aqua fluminis prohibebat oppidanos."],["caesar-gallico","8.41","[1] Quorum omnis postea multitudo aquatorum unum in locum conveniebat sub ipsius oppidi murum, ubi magnus fons aquae prorumpebat ab ea parte, quae fere pedum CCC intervallo fluminis circuitu vacabat. [2] Hoc fonte prohiberi posse oppidanos cum optarent reliqui, Caesar unus videret, e regione eius vineas agere adversus montem et aggerem instruere coepit magno cum labore et continua dimicatione. [3] Oppidani enim loco superiore decurrunt et eminus sine periculo proeliantur multosque pertinaciter succedentes vulnerant; non deterrentur tamen milites nostri vineas proferre et labore atque operibus locorum vincere difficultates. [4] Eodem tempore cuniculos tectos ab vineis agunt ad caput fontis; quod genus operis sine ullo periculo, sine suspicione hostium facere licebat. [5] Exstruitur agger in altitudinem pedum sexaginta, collocatur in eo turris decem tabulatorum, non quidem quae moenibus aequaret (id enim nullis operibus effici poterat), sed quae superare fontis fastigium posset. [6] Ex ea cum tela tormentis iacerentur ad fontis aditum, nec sine periculo possent aquari oppidani, non tantum pecora atque iumenta, sed etiam magna hostium multitudo siti consumebatur."],["caesar-gallico","8.42","[1] Quo malo perterriti oppidani cupas sebo, pice, scandulis complent; eas ardentes in opera provolvunt eodemque tempore acerrime proeliantur, ut ab incendio restinguendo dimicationis periculo deterreant Romanos. [2] Magna repente in ipsis operibus flamma exstitit. Quaecumque enim per locum praecipitem missa erant, ea vineis et aggere suppressa comprehendebant id ipsum quod morabatur. [3] Milites contra nostri, quamquam periculoso genere proeli locoque iniquo premebantur, tamen omnia fortissimo sustinebant animo. [4] Res enim gerebatur et excelso loco et in conspectu exercitus nostri, magnusque utrimque clamor oriebatur. [5] Ita quam quisque poterat maxime insignis, quo notior testatiorque virtus esset eius, telis hostium flammaeque se offerebat."],["caesar-gallico","8.43","[1] Caesar cum complures suos vulnerari videret, ex omnibus oppidi partibus cohortes montem ascendere et simulatione moenium occupandorum clamorem undique iubet tollere. [2] Quo facto perterriti oppidani, cum quid ageretur in locis reliquis essent suspensi, revocant ab impugnandis operibus armatos murisque disponunt. [3] Ita nostri fine proeli facto celeriter opera flamma comprehensa partim restinguunt, partim interscindunt. [4] Cum pertinaciter resisterent oppidani, magna etiam parte amissa siti suorum in sententia permanerent, ad postremum cuniculis venae fontis intercisae sunt atque aversae. [5] Quo facto repente perennis exaruit fons tantamque attulit oppidanis salutis desperationem, ut id non hominum consilio, sed deorum voluntate factum putarent. Itaque se necessitate coacti tradiderunt."],["caesar-gallico","8.44","[1] Caesar, cum suam lenitatem cognitam omnibus sciret neque vereretur ne quid crudelitate naturae videretur asperius fecisse, neque exitum consiliorum suorum animadverteret, si tali ratione diversis in locis plures consilia inissent, exemplo supplici deterrendos reliquos existimavit. [2] Itaque omnibus qui arma tulerant manus praecidit vitamque concessit, quo testatior esset poena improborum. [3] Drappes, quem captum esse a Caninio docui, sive indignitate et dolore vinculorum sive timore gravioris supplici paucis diebus cibo se abstinuit atque ita interiit. [4] Eodem tempore Lacterius, quem profugisse ex proelio scripsi, cum in potestatem venisset Epasnacti Arverni [5] (crebro enim mutandis locis multorum fidei se committebat, quod nusquam diutius sine periculo commoraturus videbatur, cum sibi conscius esset, quam inimicum deberet Caesarem habere), [6] hunc Epasnactus Arvernus, amicissimus populi Romani, sine dubitatione ulla vinctum ad Caesarem deduxit."],["caesar-gallico","8.45","[1] Labienus interim in Treveris equestre proelium facit secundum compluribusque Treveris interfectis et Germanis, qui nullis adversus Romanos auxilia denegabant, principes eorum vivos redigit in suam potestatem [2] atque in his Surum Aeduum, qui et virtutis et generis summam nobilitatem habebat solusque ex Aeduis ad id tempus permanserat in armis."],["caesar-gallico","8.46","[1] Ea re cognita Caesar, cum in omnibus partibus Galliae bene res geri videret iudicaretque superioribus aestivis Galliam devictam subactamque esse, Aquitaniam numquam adisset, per Publium Crassum quadam ex parte devicisset, cum duabus legionibus in eam partem Galliae est profectus, ut ibi extremum tempus consumeret aestivorum. [2] Quam rem sicuti cetera celeriter feliciterque confecit. Namque omnes Aquitaniae civitates legatos ad Caesarem miserunt obsidesque ei dederunt. [3] Quibus rebus gestis ipse equitum praesidio Narbonem profectus est, exercitum per legatos in hiberna deduxit: [4] quattuor legiones in Belgio collocavit cum M. Antonio et C. Trebonio et P. Vatinio legatis, duas legiones in Aeduos deduxit, quorum in omni Gallia summam esse auctoritatem sciebat, duas in Turonis ad fines Carnutum posuit, quae omnem illam regionem coniunctam Oceano continerent, duas reliquas in Lemovicum finibus non longe ab Arvernis, ne qua pars Galliae vacua ab exercitu esset. [5] Paucos dies ipse in provincia moratus, cum celeriter omnes conventus percucurrisset, publicas controversias cognosset, [6] bene meritis praemia tribuisset (cognoscendi enim maximam facultatem habebat, quali quisque fuisset animo in totius Galliae defectione, quam sustinuerat fidelitate atque auxiliis provinciae illius), his confectis rebus ad legiones in Belgium se recipit hibernatque Nemetocennae."],["caesar-gallico","8.47","[1] Ibi cognoscit Commium Atrebatem proelio cum equitatu suo contendisse. [2] Nam cum Antonius in hiberna venisset, civitasque Atrebatum in officio esset, Commius, qui post illam vulnerationem, quam supra commemoravi, semper ad omnes motus paratus suis civibus esse consuesset, ne consilia belli quaerentibus auctor armorum duxque deesset, [3] parente Romanis civitate cum suis equitibus latrociniis se suosque alebat infestisque itineribus commeatus complures, qui comportabantur in hiberna Romanorum, intercipiebat."],["caesar-gallico","8.48","[1] Erat attributus Antonio praefectus equitum C. Volusenus Quadratus qui cum eo hibernaret. Hunc Antonius ad persequendum equitatum hostium mittit. [2] Volusenus ad eam virtutem, quae singularis erat in eo, magnum odium Commi adiungebat, quo libentius id faceret quod imperabatur. Itaque dispositis insidiis saepius equites eius adgressus secunda proelia faciebat. [3] Novissime, cum vehementius contenderetur, ac Volusenus ipsius intercipiendi Commi cupiditate pertinacius eum cum paucis insecutus esset, ille autem fuga vehementi Volusenum produxisset longius, inimicus homini suorum invocat fidem atque auxilium, ne sua vulnera per fidem imposita paterentur impunita, conversoque equo se a ceteris incautius permittit in praefectum. [4] Faciunt hoc idem omnes eius equites paucosque nostros convertunt atque insequuntur. [5] Commius incensum calcaribus equum coniungit equo Quadrati lanceaque infesta magnis viribus medium femur traicit Voluseni. [6] Praefecto vulnerato non dubitant nostri resistere et conversis equis hostem pellere. [7] Quod ubi accidit, complures hostium magno nostrorum impetu perculsi vulnerantur ac partim in fuga proteruntur, partim intercipiuntur; quod malum dux equi velocitate evitavit: graviter adeo vulneratus praefectus, ut vitae periculum aditurus videretur, refertur in castra. [8] Commius autem sive expiato suo dolore sive magna parte amissa suorum legatos ad Antonium mittit seque et ibi futurum, ubi praescripserit, et ea facturum, quae imperarit, obsidibus firmat; [9] unum illud orat, ut timori suo concedatur, ne in conspectum veniat cuiusquam Romani. Cuius postulationem Antonius cum iudicaret ab iusto nasci timore, veniam petenti dedit, obsides accepit. [10] Scio Caesarem singulorum annorum singulos commentarios confecisse; quod ego non existimavi mihi esse faciendum, propterea quod insequens annus, L. Paulo C. Marcello consulibus, nullas habet magnopere Galliae res gestas. [11] Ne quis tamen ignoraret, quibus in locis Caesar exercitusque eo tempore fuissent, pauca esse scribenda coniungendaque huic commentario statui."],["caesar-gallico","8.49","[1] Caesar in Belgio cum hiemaret, unum illud propositum habebat, continere in amicitia civitates, nulli spem aut causam dare armorum. [2] Nihil enim minus volebat quam sub decessu suo necessitatem sibi aliquam imponi belli gerendi, ne, cum exercitum deducturus esset, bellum aliquod relinqueretur quod omnis Gallia libenter sine praesenti periculo susciperet. [3] Itaque honorifice civitates appellando, principes maximis praemiis adficiendo, nulla onera iniungendo defessam tot adversis proeliis Galliam condicione parendi meliore facile in pace continuit."],["caesar-gallico","8.50","[1] Ipse hibernis peractis contra consuetudinem in Italiam quam maximis itineribus est profectus, ut municipia et colonias appellaret, quibus M. Antoni quaestoris sui, commendaverat sacerdoti petitionem. [2] Contendebat enim gratia cum libenter pro homine sibi coniunctissimo, quem paulo ante praemiserat ad petitionem, tum acriter contra factionem et potentiam paucorum, qui M. Antoni repulsa Caesaris decedentis gratiam convellere cupiebant. [3] Hunc etsi augurem prius factum quam Italiam attingeret in itinere audierat, tamen non minus iustam sibi causam municipia et colonias adeundi existimavit, ut eis gratias ageret, quod frequentiam atque officium suum Antonio praestitissent, [4] simulque se et honorem suum sequentis anni commendaret, propterea quod insolenter adversarii sui gloriarentur L. Lentulum et C. Marcellum consules creatos qui omnem honorem et dignitatem Caesaris spoliarent, ereptum Ser. Galbae consulatum, cum is multo plus gratia suffragiisque valuisset, quod sibi coniunctus et familiaritate et consuetudine legationis esset."],["caesar-gallico","8.51","[1] Exceptus est Caesaris adventus ab omnibus municipiis et coloniis incredibili honore atque amore. [2] Tum primum enim veniebat ab illo universae Galliae bello. Nihil relinquebatur quod ad ornatum portarum, itinerum, locorum omnium qua Caesar iturus erat excogitari poterat. [3] Cum liberis omnis multitudo obviam procedebat, hostiae omnibus locis immolabantur, tricliniis stratis fora templaque occupabantur, ut vel exspectatissimi triumphi laetitia praecipi posset. Tanta erat magnificentia apud opulentiores, cupiditas apud humiliores."],["caesar-gallico","8.52","[1] Cum omnes regiones Galliae togatae Caesar percucurrisset, summa celeritate ad exercitum Nemetocennam rediit legionibusque ex omnibus hibernis ad fines Treverorum evocatis eo profectus est ibique exercitum lustravit. [2] T. Labienum Galliae togatae praefecit, quo maiore commendatione conciliaretur ad consulatus petitionem. Ipse tantum itinerum faciebat, quantum satis esse ad mutationem locorum propter salubritatem existimabat. [3] Ibi quamquam crebro audiebat Labienum ab inimicis suis sollicitari certiorque fiebat id agi paucorum consiliis, ut interposita senatus auctoritate aliqua parte exercitus spoliaretur, tamen neque de Labieno credidit quidquam neque contra senatus auctoritatem ut aliquid faceret potuit adduci. Iudicabat enim liberis sententiis patrum conscriptorum causam suam facile obtineri. [4] Nam C. Curio, tribunus plebis, cum Caesaris causam dignitatemque defendendam suscepisset, saepe erat senatui pollicitus, si quem timor armorum Caesaris laederet, et quoniam Pompei dominatio atque arma non minimum terrorem foro inferrent, discederet uterque ab armis exercitusque dimitteret: fore eo facto liberam et sui iuris civitatem. [5] Neque hoc tantum pollicitus est, sed etiam per se discessionem facere coepit; quod ne fieret consules amicique Pompei iusserunt atque ita rem morando discusserunt."],["caesar-gallico","8.53","[1] Magnum hoc testimonium senatus erat universi conveniensque superiori facto. Nam Marcellus proximo anno, cum impugnaret Caesaris dignitatem, contra legem Pompei et Crassi rettulerat ante tempus ad senatum de Caesaris provinciis, sententiisque dictis discessionem faciente Marcello, qui sibi omnem dignitatem ex Caesaris invidia quaerebat, senatus frequens in alia omnia transiit. [2] Quibus non frangebantur animi inimicorum Caesaris, sed admonebantur quo maiores pararent necessitates, quibus cogi posset senatus id probare, quod ipsi constituissent."],["caesar-gallico","8.54","[1] Fit deinde senatus consultum, ut ad bellum Parthicum legio una a Cn. Pompeio, altera a C. Caesare mitteretur; neque obscure duae legiones uni detrahuntur. [2] Nam Cn. Pompeius legionem primam, quam ad Caesarem miserat, confectam ex delectu provinciae Caesaris, eam tamquam ex suo numero dedit. [3] Caesar tamen, cum de voluntate minime dubium esset adversariorum suorum, Pompeio legionem remisit et suo nomine quintam decimam, quam in Gallia citeriore habuerat, ex senatus consulto iubet tradi. In eius locum tertiam decimam legionem in Italiam mittit quae praesidia tueretur, ex quibus praesidiis quinta decima deducebatur. [4] Ipse exercitui distribuit hiberna: C. Trebonium cum legionibus quattuor in Belgio collocat, C. Fabium cum totidem in Aeduos deducit. [5] Sic enim existimabat tutissimam fore Galliam, si Belgae, quorum maxima virtus, Aedui, quorum auctoritas summa esset, exercitibus continerentur. Ipse in Italiam profectus est."],["caesar-gallico","8.55","[1] Quo cum venisset, cognoscit per C. Marcellum consulem legiones duas ab se remissas, quae ex senatus consulto deberent ad Parthicum bellum duci, Cn. Pompeio traditas atque in Italia retentas esse. [2] Hoc facto quamquam nulli erat dubium, quidnam contra Caesarem pararetur, tamen Caesar omnia patienda esse statuit, quoad sibi spes aliqua relinqueretur iure potius disceptandi quam belli gerendi. Contendit […]"],["petronius-satyrica","1","“Num alio genere furiarum declamatores inquietantur, qui clamant: 'haec vulnera pro libertate publica excepi; hunc oculum pro vobis impendi: date mihi ducem, qui me ducat ad liberos meos, nam succisi poplites membra non sustinent'? Haec ipsa tolerabilia essent, si ad eloquentiam ituris viam facerent. Nunc et rerum tumore et sententiarum vanissimo strepitu hoc tantum proficiunt, ut cum in forum venerint, putent se in alium orbem terrarum delatos. Et ideo ego adulescentulos existimo in scholis stultissimos fieri, quia nihil ex his, quae in usu habemus, aut audiunt aut vident, sed piratas cum catenis in litore stantes, sed tyrannos edicta scribentes, quibus imperent filiis ut patrum suorum capita praecidant, sed responsa in pestilentiam data, ut virgines tres aut plures immolentur, sed mellitos verborum globulos et omnia dicta factaque quasi papavere et sesamo sparsa.”"],["petronius-satyrica","2","“Qui inter haec nutriuntur, non magis sapere possunt, quam bene olere, qui in culina habitant. Pace vestra liceat dixisse, primi omnium eloquentiam perdidistis. Levibus enim atque inanibus sonis ludibria quaedam excitando effecistis, ut corpus orationis enervaretur et caderet. Nondum iuvenes declamationibus continebantur, cum Sophocles aut Euripides invenerunt verba quibus deberent loqui. Nondum umbraticus doctor ingenia deleverat, cum Pindarus novemque lyrici Homericis versibus canere timuerunt. Et ne poetas quidem ad testimonium citem, certe neque Platona neque Demosthenen ad hoc genus exercitationis accessisse video. Grandis et ut ita dicam pudica oratio non est maculosa nec turgida, sed naturali pulchritudine exsurgit. Nuper ventosa istaec et enormis loquacitas Athenas ex Asia commigravit animosque iuvenum ad magna surgentes veluti pestilenti quodam sidere afflavit, semelque corrupta regula eloquentia stetit et obmutuit. Ad summam, quis postea Thucydidis, quis Hyperidis ad famam processit? Ac ne carmen quidem sani coloris enituit, sed omnia quasi eodem cibo pasta non potuerunt usque ad senectutem canescere. Pictura quoque non alium exitum fecit, postquam Aegyptiorum audacia tam magnae artis compendiariam invenit.”"],["petronius-satyrica","3","Non est passus Agamemnon me diutius declamare in porticu, quam ipse in schola sudaverat, sed “Adulescens” inquit “ quoniam sermonem habes non publici saporis et, quod rarissimum est, amas bonam mentem, non fraudabo te arte secreta. Nihil nimirum in his exercitationibus doctores peccant, qui necesse habent cum insanientibus furere. Nam nisi dixerint quae adulescentuli probent, ut ait Cicero, 'soli in scholis relinquentur.' Sicut ficti adulatores cum cenas divitum captant, nihil prius meditantur quam id quod putant gratissi mum auditoribus fore: nec enim aliter impetrabunt quod petunt, nisi quasdam insidias auribus fecerint: sic eloquentiae magister, nisi tanquam piscator eam imposuerit hamis escam, quam scierit appetituros esse pisciculos, sine spe praedae morabitur in scopulo."],["petronius-satyrica","4","Quid ergo est? Parentes obiurgatione digni sunt, qui noluntliberos suos severa lege proficere. Primum enim sic ut omnia, spes quoque suas ambitioni donant. Deinde cum ad vota properant, cruda adhuc studia in forum pellunt et eloquentiam, qua nihil esse maius confitentur, pueris induunt adhuc nascentibus. Quod si paterentur laborum gradus fieri, ut studiosi iuvenes lectione severa irrigarentur, ut sapientiae praeceptis animos componerent, ut verba atroci stilo effoderent, ut quod vellent imitari diu audirent, ut persuaderent sibi nihil esse magnificum, quod pueris placeret: iam illa grandis oratio haberet maiestatis suae pondus. Nunc pueri in scholis ludunt, iuvenes ridentur in foro, et quod utroque turpius est, quod quisque perperam didicit, in senectute confiteri non vult. Sed ne me putes improbasse schedium Lucilianae humilitatis, quod sentio, et ipse carmine effingam:"],["petronius-satyrica","5","“ Artis severae si quis ambit effectus mentemque magnis applicat, prius mores frugalitatis lege poliat exacta. Nec curet alto regiam trucem vultu cliensve cenas impotentium captet, nec perditis addictus obruat vino mentis calorem, neve plausor in scaenam sedeat redemptus histrionis ad rictus. Sed sive armigerae rident Tritonidis arces, seu Lacedaemonio tellus habitata colono Sirenumve domus, det primos versibus annos Maeoniumque bibat felici pectore fontem. Mox et Socratico plenus grege mittat habenas liber et ingentis quatiat Demosthenis arma. Hinc Romana manus circumfluat et modo Graio exonerata sono mutet suffusa saporem. Interdum subducta foro det pagina cursum et furtiva sonet celeri distincta meatu; dein epulas et bella truci memorata canore grandiaque indomiti Ciceronis verba minetur. His animum succinge bonis: sic flumine largo plenus Pierio defundes pectore verba.” ””"],["petronius-satyrica","6","Dum hunc diligentius audio, non notavi mihi Ascylti fugam. Et dum in hoc dictorum aestu in hortis incedo, ingens scholasticorum turba in porticum venit, ut apparebat, ab extemporali declamatione nescio cuius, qui Agamemnonis suasoriam exceperat. Dum ergo iuvenes sententias rident ordinemque totius dictionis infamant, opportune subduxi me et cursim Ascylton persequi coepi. Sed nec viam diligenter tenebam quia nec quod stabulum esset sciebam. Itaque quocunque ieram, eodem revertebar, donec et cursu fatigatus et sudore iam madens accedo aniculam quandam,"],["petronius-satyrica","7","quae agreste holus vendebat, et “Rogo” inquam “mater, numquid scis ubi ego habitem?” delectata est illa urbanitate tam stulta et “Quidni sciam?” inquit, consurrexitque et coepit me praecedere. Divinam ego putabam et [lacuna] Subinde ut in locum secretiorem venimus, centonem anus urbana reiecit et “Hic” inquit “debes habitare.” Cum ego negarem me agnoscere domum, video quosdam inter titulos nudasque meretrices furtim spatiantes. Tarde, immo iam sero intellexi me in fornicem esse deductum. Execratus itaque aniculae insidias operui caput et per medium lupanar fugere coepi in alteram partem, cum ecce in ipso aditu occurrit mihi aeque lassus ac moriens Ascyltos; putares ab eadem anicula esse deductum. Itaque ut ridens eum consalutavi, quid in loco tam deformi faceret quaesivi."],["petronius-satyrica","8","Sudorem ille manibus detersit et “Si scires” inquit “quae mihi acciderunt.” “ Quid novi” inquam “ego?” at ille deficiens “cum errarem” inquit “per totam civitatem nec invenirem, quo loco stabulum reliquissem, accessit ad me pater familiae et ducem se itineris humanissime promisit. Per anfractus deinde obscurissimos egressus in hunc locum me perduxit prolatoque peculio coepit rogare stuprum. Iam pro cella meretrix trix assem exegerat, iam ille mihi iniecerat manum, et nisi valentior fuissem, dedissem poenas” [lacuna] Adeo ubique omnes mihi videbantur satureum bibisse [lacuna] iunctis viribus molestum contempsimus [lacuna]"],["petronius-satyrica","9","Quasi per caliginem vidi Gitona in crepidine semitae stantem et in eundem locum me conieci [lacuna] Cum quaererem numquid nobis in prandium frater parasset, consedit puer super lectum et manantes lacrimas pollice extersit. Perturbatus ego habitu fratris, quid accidisset, quaesivi. Et ille tarde quidem et invitus, sed postquam precibus etiam iracundiam miscui,“Tuus” inquit “iste frater seu comes paulo ante in conductum accucurrit coepitque mihi velle pudorem extorquere. Cum ego proclamarem, gladium strinxit et 'Si Lucretia es' inquit 'Tarquinium invenisti.'” Quibus ego auditis intentavi in oculos Ascylti manus et “ Quid dicis” inquam “muliebris patientiae scortum, cuius ne spiritus quidem purus est?” Inhorrescere se finxit Ascyltos, mox sublatis fortius manibus longe maiore nisu clamavit: “Non taces” inquit “gladiator obscene, quem de [lacuna] ruina harena dimisit? Non taces, nocturne percussor, qui ne tum quidem, cum fortiter faceres, cum pura muliere pugnasti, cuius eadem ratione in viridario frater fui, qua nunc in deversorio puer est?”"],["petronius-satyrica","10","“Subduxisti te” inquam “a praeceptoris colloquio.” “Quid ego, homo stultissime, facere debui, cum fame morerer? An videlicet audirem sententias, id est vitrea fracta et somniorum interpretamenta? Multo me turpior es tu hercule, qui ut foris cenares, poetam laudasti.” Itaque ex turpissima lite in risum diffusi pacatius ad reliqua secessimus [lacuna] Rursus in memoriam revocatus iniuriae “Ascylte” inquam “intellego nobis convenire non posse. Itaque communes sarcinulas partiamur ac paupertatem nostram privatis quaestibus temptemus expellere. Et tu litteras scis et ego. Ne quaestibus tuis obstem, aliud aliquid promittam; alioqui mille causae quotidie nos collident et per totam urbem rumoribus different.” Non recusavit Ascyltos et “Hodie” inquit “quia tanquam scholastici ad cenam promisimus, non perdamus noctem. Cras autem, quia hoc libet, et habitationem mihi prospiciam et aliquem fratrem.” “Tardum est” inquam “differre quod placet.” [lacuna] Hanc tam praecipitem divisionem libido faciebat; iam dudum enim amoliri cupiebam custodem molestum, ut veterem cum Gitone meo rationem reducerem. [lacuna]"],["petronius-satyrica","11","Postquam lustravi oculis totam urbem, in cellulam redii, osculisque tandem bona fide exactis alligo artissimis complexibus puerum fruorque votis usque ad invidiam felicibus. Nec adhuc quidem omnia erant facta, cum Ascyltos furtim se foribus admovit discussisque fortissime claustris invenit me cum fratre ludentem. Risu itaque plausuque cellulam implevit, opertum me amiculo evolvit et Quid agebas inquit “frater sanctissime, qui diverti contubernium facis?” Nec se solum intra verba continuit, sed lorum de pera solvit et me coepit non perfunctorie verberare, adiectis etiam petulantibus dictis: “Sic dividere cum fratre nolito” [lacuna]"],["petronius-satyrica","12","Veniebamus in forum deficiente iam die, in quo notavimus frequentiam rerum venalium, non quidem pretiosarum sed tamen quarum fidem male ambulantem obscuritas temporis facillime tegeret. Cum ergo et ipsi raptum latrocinio pallium detulissemus, uti occasione opportunissima coepimus atque in quodam angulo laciniam extremam concutere, si quem forte emptorem splendor vestis posset adducere. Nec diu moratus rusticus quidam familiaris oculis meis cum muliercula comite propius accessit ac diligentius considerare pallium coepit. Invicem Ascyltos iniecit contemplationem super umeros rustici emptoris ac subito exanimatus conticuit. Ac ne ipse quidem sine aliquo motu hominem conspexi, nam videbatur ille mihi esse, qui tunicam in solitudine invenerat. Plane is ipse erat. Sed cum Ascyltos timeret fidem oculorum, ne quid temere faceret, prius tanquam emptor propius accessit detraxitque umeris laciniam et diligentius temptavit. O lusum fortunae mirabilem."],["petronius-satyrica","13","Nam adhuc nec suturae quidem attulerat rusticus curiosas manus, et tanquam mendici spolium etiam fastidiose venditabat. Ascyltos postquam depositum esse inviolatum vidit et personam vendentis contemptam, seduxit me paululum a turba et “Scis,” inquit “frater, redússe ad nos thesaurum de quo querebar? Ilia est tunicula adhuc, ut apparet, intactis aureis plena. Quid ergo facimus, aut quo iure rem nostram vindicamus?” Exhilaratus ego non tantum quia praedam videbam, sed etiam quod fortuna me a turpissima suspicione dimiserat, negavi circuitu agendum, sed plane iure civili dimicandum, ut si nollent alienam rem domino reddere, ad interdictum venirent."],["petronius-satyrica","14","Contra Ascyltos leges timebat et Quis “aiebat” hoc loco nos novit, aut quis habebit dicentibus fidem? Mihi plane placet emere, quamvis nostrum sit, quod agnoscimus, et parvo aere recuperare potius thesaurum, quam in ambiguam litem descendere: “ Quid faciant leges, ubi sola pecunia regnat, aut ubi paupertas vincere nulla potest? Ipsi qui Cynica traducunt tempora pera, non nunquam nummis vendere vera solent. Ergo iudicium nihil est nisi publica merces, atque eques in causa qui sedet, empta probat. ” Sed praeter unum dipondium, quo cicer lupinosque destinaveramus mercari, nihil ad manum erat. Itaque ne interim praeda discederet, vel minoris pallium addicere placuit et pretium maioris compendii leviorem facere iacturam. Cum primum ergo explicuimus mercem, mulier operto capite, quae cum rustico steterat, inspectis diligentius signis iniecit utramque laciniae manum magnaque vociferatione “Latrones” tenere clamavit. Contra nos perturbati, ne videremur nihil agere, et ipsi scissam et sordidam tenere coepimus tunicam atque eadem invidia proclamare, nostra esse spolia quae illi possiderent. Sed nullo genere par erat causa, nam et cociones qui ad clamorem confluxerant, nostram scilicet de more ridebant invidiam, quod pro illa parte vindicabant pretiosissimam vestem, pro hac pannuciam ne centonibus quidem bonis dignam."],["petronius-satyrica","15","Hinc Ascyltos bene risum discussit, qui silentio facto “Videmus” inquit “suam cuique rem esse carissimam; reddant nobis tunicam nostram et pallium suum recipiant.” Etsi rustico mulierique placebat permutatio, advocati tamen iam poenae nocturni, qui volebant pallium lucri facere, flagitabant uti apud se utraque deponerentur ac postero dieiudex querellam inspiceret. Neque enim res tantum, quae viderentur in controversiam esse, sed longe aliud quaeri, quod in utraque parte scilicet latrocinii suspicio haberetur. Iam sequestri placebant, et nescio quis ex cocionibus, calvus, tuberosissimae frontis, qui solebat aliquando etiam causas agere, invaserat pallium exhibiturumque crastino die affirmabat. Ceterum apparebat nihil aliud quaeri nisi ut semel deposita vestis inter praedones strangularetur et nos metu criminis non veniremus ad constitutum. Idem plane et nos volebamus. Itaque utriusque partis votum casus adiuvit. Indignatus enim rusticus, quod nos centonem exhibendum postularemus, misit in faciem Ascylti tunicam et liberates querella iussit pallium deponere, quod solum litem faciebat . . . . Et recuperate, ut putabamus, thesauro in deversorium praccipites abimus praeclusisque foribus ridere acumen non minus cocionum quam calumniantium coepimus, quod nobis ingenti calliditate pecuniam reddidissent. “ Nolo quod cupio, statim tenere, nec victoria mi placet parata [lacuna] ”"],["petronius-satyrica","16","Sed ut primum beneficio Gitonis praeparata nos implevimus cena, ostium non satis audaci stripitu exsonuit impulsum. Cum et ipsi ergo pallidi rogaremus, quis esset,“Aperi” inquit “iam scies.” Dumque loquimur, sera sua sponte delapsa cecidit reclusaeque subito fores admiserunt intrantem. Mulier autem erat operto capite, illa scilicet quae paulo ante cum rustico steterat, et “Me derisisse” inquit “vos putabatis? ego sum ancilla Quartillae, cuius vos sacrum ante cryptam turbastis. Ecce ipsa venit ad stabulum petitque ut vobiscum loqui liceat. Nolite perturbari. Nec accusat errorem vestrum nec punit, immo potius miratur, quis deus iuvenes tam urbanos in suam regionem detulerit.”"],["petronius-satyrica","17","Tacentibus adhuc nobis et ad neutram partem adsentationem flectentibus intravit ipsa, una comitata virgine, sedensque super torum meum diu flevit. Ac ne tune quidem nos ullum adiecimus verbum, sed attoniti expectavimus lacrimas ad ostentationem doloris paratas. Ut ergo tam ambitiosus detumuit imber, retexit superbum pallio caput et manibus inter se usque ad articulorum strepitum constrictis “Quaenam est” inquit “haec audacia, aut ubi fabulas etiam antecessura latrocinia didicistis? misereor mediusfidius vestri; neque enim impune quisquam quod non licuit, adspexit. Utique nostra regio tam praesentibus plena est numinibus, ut facilius possis deum quam hominem invenire. Ac ne me putetis ultionis causa huc venisse, aetate magis vestra commoveor quam iniuria mea. Imprudentes enim, ut adhuc puto, admisistis inexpiabile scelus. Ipsa quidem illa nocte vexata tam peri culoso inhorrui frigore, ut tertianae etiam impetum timeam. Et ideo medicinam somnio petii iussaque sum vos perquirere atque impetum morbi monstrata subtilitate lenire. Sed de remedio non tam valde laboro; maior enim in praecordiis dolor saevit, qui me usque ad necessitatem mortis deducit, ne scilicet iuvenili impulsi licentia quod in sacello Priapi vidistis, vulgetis deorumque consilia proferatis in populum. Protendo igitur ad genua vestra supinas manus petoque et oro, ne nocturnas religiones iocum risumque faciatis, neve traducere velitis tot annorum secreta, quae vix mille homines noverunt.”"],["petronius-satyrica","18","Secundum hanc deprecationem lacrimas rursus effudit gemitibusque largis concussa tota facie ac pectore torum meum pressit. Ego eodem tempore et misericordia turbatus et metu, bonum animum habere eam iussi et de utroque esse securam: nam neque sacra quemquam vulgaturum, et si quod praeterea aliud remedium ad tertianam deus illi monstrasset, adiuvaturos nos divinam providentiam vel periculo nostro. Hilarior post hanc pollicitationem facta mulier basiavit me spissius, et ex lacrimis in risum mota descendentes ab aure capillos meos lenta manu duxit et Facio inquit indutias vobiscum, et a constituta lite dimitto. Quod si non adnuissetis de hac medicina quam peto, iam parata erat in crastinum turba, quae et iniuriam meam vindicaret et dignitatem: “ Contemni turpe est, legem donare superbum; hoc amo, quod possum qua libet ire via. Nam sane et sapiens contemptus iurgia nectit, et qui non iugulat, victor abire solet [lacuna] ” Complosis deinde manibus in tantum repente risum effusa est, ut timeremus. Idem ex altera parte et ancilla fecit, quae prior venerat, idem virguncula, quae una intraverat."],["petronius-satyrica","19","Omnia mimico risu exsonuerant, cum interim nos, quae tam repentina esset mutatio animorum facta, ignoraremus ac modo nosmet ipsos modo mulieres intueremur [lacuna] “Ideo vetui hodie in hoc deversorio quemquam mortalium admitti, ut remedium tertianae sine ulla interpellatione a vobis acciperem.” Ut haec dixit Quartilla, Ascyltos quidem paulisper obstupuit, ego autem frigidior hieme Gallica factus nullum potui verbum emittere. Sed ne quid tristius expectarem, comitatus faciebat. Tres enim erant mulierculae, si quid vellent conari, infirmissimae, scilicet contra nos, quibus si nihil aliud, virilis sexus esset. Et praecincti certe altius eramus. Immo ego sic iam paria composueram, ut si depugnandum foret, ipse cum Quartilla consisterem, Ascyltos cum ancilla, Giton cum virgine [lacuna] Tunc vero excidit omnis constantia attonitis, et mors non dubia miserorum oculos coepit obducere [lacuna]"],["petronius-satyrica","20","“Rogo” inquam “domina, si quid tristius paras, celerius confice; neque enim tam magnum facinus admisimus, ut debeamus torti perire” [lacuna] Ancilla quae Psyche vocabatur, lodiculam in pavimento diligenter extendit [lacuna] Sollicitavit inguina mea mille iam mortibus frigida [lacuna] Operuerat Ascyltos pallio caput, admonitus scilicet periculosum esse alienis intervenire secretis [lacuna] Duas institas ancilla protulit de sinu alteraque pedes nostros alligavit, altera manus [lacuna] Ascyltos iam deficiente fabularum contextu “Quid? ego” inquit “non sum dignus qui bibam?” Ancilla risu meo prodita complosit manus et “Apposui quidem [lacuna] adulescens, solus tantum medicamentum ebibisti?” “Itane est?” inquit Quartilla “quicquid saturei fuit, Encolpius ebibit?” [lacuna] Non indecenti risu latera commovit [lacuna] Ac ne Giton quidem ultimo risum tenuit, utique postquam virguncula cervicem eius invasit et non repugnanti puero innumerabilia oscula dedit [lacuna]"],["petronius-satyrica","21","Volebamus miseri exclamare, sed nec in auxilio erat quisquam, et hinc Psyche acu comatoria cupienti mihi invocare Quiritum fidem malas pungebat, illinc puella penicillo, quod et ipsum satureo tinxerat, Ascylton opprimebat [lacuna] Ultimo cinaedus supervenit myrtea subornatus gausapa cinguloque succinctus [lacuna] Modo extortis nos clunibus cecidit, modo basiis olidissimis inquinavit, donec Quartilla balaenaceam tenens virgam alteque succincta iussit infelicibus dari missionem [lacuna] Uterque nostrum religiosissimis iuravit verbis inter duos periturum esse tam horribile secretum [lacuna] Intraverunt palaestritae complures et nos legitimo perfusos oleo refecerunt. Utcunque ergo lassitudine abiecta cenatoria repetimus et in proximam cellam ducti sumus, in qua tres lecti strati erant et reliquus lautitiarum apparatus splendidissime expositus. Iussi ergo discubuimus, et gustatione mirifica initiati vino etiam Falerno inundamur. Excepti etiam pluribus ferculis cum laberemur in somnum, “Itane est?” inquit Quartilla “etiam dormire vobis in mente est, cum sciatis Priapi genio pervigilium deberi?” [lacuna]"],["petronius-satyrica","22","Cum Ascyltos gravatus tot malis in somnum laberetur, illa quae iniuria depulsa fuerat ancilla totam faciem eius fuligine longa perfricuit et non sentientis labra umerosque sopitionibus pinxit. Iam ego etiam tot malis fatigatus minimum veluti gustum hauseram somni; idem et tota intra forisque familia fecerat, atque alii circa pedes discumbentium sparsi iacebant, alii parietibus appliciti, quidam in ipso limine coniunctis manebant capitibus; lucernae quoque umore defectae tenue et extremum lumen spargebant: cum duo Syri expilaturi lagoenam triclinium intraverunt, dumque inter argentum avidius rixantur, diductam fregerunt lagoenam. Cecidit etiam mensa cum argento, et ancillae super torum marcentis excussum forte altius poculum caput tetigit. Ad quem ictum exclamavit illa pariterque et fures prodidit et partem ebriorum excitavit. Syri illi qui venerant ad praedam, postquam deprehensos se intellexerunt, pariter secundum lectum conciderunt, ut putares hoc convenisse, et stertere tanquam olim dormientes coeperunt. Iam et tricliniarches experrectus lucernis occidentibus oleum infuderat, et pueri detersis paulisper oculis redierant ad ministerium, cum intrans cymbalistria et concrepans aera omnes excitavit."],["petronius-satyrica","23","Refectum igitur est convivium et rursus Quartilla ad bibendum revocavit. Adiuvit hilaritatem comissantis cymbalistria [lacuna] Intrat cinaedus, homo omnium insulsissimus et plane illa domo dignus, qui ut infractis manibus congemuit, eiusmodi carmina effudit:“ “Huc huc cito convenite nunc, spatalocinaedi, Pede tendite, cursum addite, convolate planta Femoreque facili, dune agili et manu procaces, Molles, veteres, Deliaci manu recisi.” ” Consumptis versibus suis immundissimo me basio conspuit. Mox et super lectum venit atque omni vi detexit recusantem. Super inguina mea diu multumque frustra moluit."],["petronius-satyrica","24","Profluebant per frontem sudantis acaciae rivi, et inter rugas malarum tantum erat cretae, ut putares detectum parietem nimbo laborare. Non tenui ego diutius lacrimas, sed ad ultimam perductus tristitiam “Quaeso” inquam “domina, certe embasicoetan iusseras dari.” Complosit illa tenerius manus et “O” inquit “hominem acutum atque urbanitatis vernaculae fontem. Quid? tu non intellexeras cinaedum embasicoetan vocari?” Deinde ut contubernali meo melius succederet, “Per fidem” inquam “vestram, Ascyltos in hoc triclinio solus ferias agit?” “Ita” inquit Quartilla “et Ascylto embasicoetas detur.” Ab hac voce equum cinaedus mutavit transituque ad comitem meum facto clunibus eum basiisque distrivit. Stabat inter haec Giton et risu dissolvebat ilia sua. Itaque conspicata eum Quartilla, cuius esset puer, diligentissima sciscitatione quaesivit. Cum ego fratrem meum esse dixissem, “Quare ergo” inquit “me non basiavit?” Vocatumque ad se in osculum applicuit. Mox manum etiam demisit in sinum et pertrectato vasculo tam rudi “Haec” inquit “belle cras in promulside libidinis nostrae militabit; hodie enim post asellum diaria non sumo.”"],["petronius-satyrica","25","Cum haec diceret, ad aurem eius Psyche ridens accessit, et cum dixisset nescio quid, “Ita, ita” inquit Quartilla “bene admonuisti. Cur non, quia bellissima occasio est, devirginatur Pannychis nostra?” Continuoque producta est puella satis bella et quae non plus quam septem annos habere videbatur, et ea ipsa quae primumcum Quartilla in cellam venerat nostram. Plaudentibus ergo universis et postulantibus nuptias fecerunt obstupui ego et nec Gitona, verecundissimum puerum, sufficere huic petulantiae affirmavi, nec puellam eius aetatis esse, ut muliebris patientiae legem posset accipere. “Ita” inquit Quartilla “minor est ista quam ego fui, cum primum virum passa sum? Iunonem meam iratam habeam, si unquam me meminerim virginem fuisse. Nam et infans cum paribus inclinata sum, et subinde procedentibus annis maioribus me pueris applicui, donec ad hanc aetatem perveni. Hinc etiam puto proverbium natum illud, ut dicatur posse taurum tollere, qui vitulum sustulerit.” Igitur ne maiorem iniuriam in secreto frater acciperet, consurrexi ad officium nuptiale."],["petronius-satyrica","26","Iam Psyche puellae caput involverat flammeo, iam embasicoetas praeferebat facem, iam ebriae mulieres longum agmen plaudentes fecerant thalamumque incesta exornaverant veste, cum Quartilla quoque iocantium libidine accensa et ipsa surrexit correptumque Gitona in cubiculum traxit. Sine dubio non repugnaverat puer, ac ne puella quidem tristis expaverat nuptiarum nomen. Itaque cum inclusi iacerent, consedimus ante limen thalami, et in primis Quartilla per rimam improbe diductam applicuerat oculum curiosum lusumque puerilem libidinosa speculabatur diligentia. Me quoque ad idem spectaculum lenta manu traxit, et quia considerantium cohaeserant vultus, quicquid a spectaculo vacabat, commovebat obiter labra et me tanquam furtivis subinde osculis verberabat [lacuna] Abiecti in lectis sine metu reliquam exegimus noctem [lacuna] Venerat iam tertius dies, id est expectatio liberae cenae, sed tot vulneribus confossis fuga magis placebat, quam quies. Itaque cum maesti deliberaremus, quonam genere praesentem evitaremus procellam, unus servus Agamemnonis interpellavit trepidantes et “Quid? vos” inquit “nescitis, hodie apud quem fiat? Trimalchio, lautissimus homo, horologium in triclinio et bucinatorem habet subornatum, ut subinde sciat, quantum de vita perdiderit.” Amicimur ergo diligenter obliti omnium malorum, et Gitona libentissime servile officium tuentem usque hoc iubemus in balnea sequi."],["petronius-satyrica","27","Nos interim vestiti errare coepimus [lacuna] immo iocari magis et circulis ludentem accedere, cum subito videmus senem calvum, tunica vestitum russea, inter pueros capillatos ludentem pila. Nec tam pueri nos, quamquam erat operae pretium, ad spectaculum duxerant, quam ipse pater familiae, qui soleatus pila prasina exercebatur. Nec amplius eam repetebat quae terram contigerat, sed follem plenum habebat servus sufficiebatque ludentibus. Notavimus etiam res novas. Nam duo spadones in diversa parte circuli stabant, quorum alter matellam tenebat argenteam, alter numerabat pilas, non quidem eas quae inter manus lusu expellente vibrabant, sed eas quae in terram decidebant. Cum has ergo miraremur lautitias, accurrit Menelaus et “Hic est” inquit “apud quem cubitum ponetis, et quidem iam principium cenae videtis.” Et iam non loquebatur Menelaus cum Trimalchio digitos concrepuit, ad quod signum matellam spado ludenti subiecit. Exonerata ille vesica aquam poposcit ad manus, digitosque paululum adspersos in capite pueri tersit."],["petronius-satyrica","28","Longum erat singula excipere. Itaque intravimus balneum, et sudore calfacti momento temporis ad frigidam eximus. Iam Trimalchio unguento perfusus tergebatur, non linteis, sed palliis ex lana mollissima factis. Tres interim iatraliptae in conspectu eius Falernum potabant, et cum plurimum rixantes effunderent, Trimalchio hoc suum propinasse dicebat. Hinc involutus coccina gausapa lecticae impositus est praecedentibus phaleratis cursoribus quattuor et chiramaxio, in quo deliciae eius vehebantur, puer vetulus, lippus, domino Trimalchione deformior. Cum ergo auferretur, ad caput eius symphoniacus cum minimis tibiis accessit et tanquam in aurem aliquid secreto diceret, toto itinere cantavit. Sequimur nos admiratione iam saturi et cum Agamemnone ad ianuam pervenimus, in cuius poste libellus erat cum hac inscriptione fixus: “Quisquis servus sine dominico iussu foras exierit, accipiet plagas centum.” In aditu autem ipso stabat ostiarius prasinatus, cerasino succinctus cingulo, atque in lance argentea pisum purgabat. Super limen autem cavea pendebat aurea, in qua pica varia intrantes salutabat."],["petronius-satyrica","29","Ceterum ego dum omnia stupeo, paene resupinatus crura mea fregi. Ad sinistram enim intrantibus non longe ab ostiarii cella canis ingens, catena vinctus, in pariete erat pictus superque quadrata littera scriptum “Cave canem.” Et collegae quidem mei riserunt, ego autem collecto spiritu non destiti totum parietem persequi. Erat autem venalicium cum titulis pictum, et ipse Trimalchio capillatus caduceum tenebat Minervaque ducente Romam intrabat. Hinc quemadmodum ratiocinari didicisset, denique dispensator factus esset, omnia diligenter curiosus pictor cum inscriptione reddiderat. In deficiente vero iam porticu levatum mento in tribunal excelsum Mercurius rapiebat. Praesto erat Fortuna cornu abundanti copiosa et tres Parcae aurea pensa torquentes. Notavi etiam in porticu gregem cursorum cum magistro se exercentem. Praeterea grande armarium in angulo vidi, in cuius aedicula erant Lares argentei positi Venerisque signum marmoreum et pyxis aurea non pusilla, in quo barbam ipsius conditam esse dicebant. Interrogare ergo atriensem coepi, quas in medio picturas haberent. “Iliada et Odyssian” inquit “ac Laenatis gladiatorium munus.” Non licebat multaciam considerare [lacuna]"],["petronius-satyrica","30","Nos iam ad triclinium perveneramus, in cuius parte prima procurator rationes accipiebat. Et quod praecipue miratus sum, in postibus triclinii fasces erant cum securibus fixi, quorum unam partem quasi embolum navis aeneum finiebat, in quo erat scriptum: “C. Pompeio Trimalchioni, seviro Augustali, Cinnamus dispensator.” Sub eodem titulo et lucerna bilychnis de camera pendebat, et duae tabulae in utroque poste defixae, quarum altera, si bene memini, hoc habebat inscriptum: “III. et pridie kalendas Ianuarias C. noster foras cenat,” altera lunae cursum stellarumque septem imagines pictas; et qui dies boni quique incommodi essent, distinguente bulla notabantur. His repleti voluptatibus cum conaremur in triclinium intrare, exclamavit unus ex pueris, qui super hoc officium erat positus, Dextro pede. Sine dubio paulisper trepidavimus, ne contra praeceptum aliquis nostrum limen transiret. Ceterum ut pariter movimus dextros gressus, servus nobis despoliatus procubuit ad pedes ac rogare coepit, ut se poenae eriperemus: nec magnum esse peccatum suum, propter quod periclitaretur; subducta enim sibi vestimenta dispensatoris in balneo, quae vix fuissent decem sestertiorum. Rettulimus ergo dextros pedes dispensatoremque in atrio aureos numerantem deprecati sumus, ut servo remitteret poenam. Superbus ille sustulit vultum et “Non tam iactura me movet” inquit “quam negligentia nequissimi servi. Vestimenta mea cubitoria perdidit, quae mihi natali meo cliens quidam donaverat, Tyria sine dubio, sed iam semel lota. Quid ergo est? Dono vobis eum.”"],["petronius-satyrica","31","Obligati tam grandi beneficio cum intrassemus tri clinium, occurrit nobis ille idem servus, pro quo rogaveramus, et stupentibus spississima basia impegit gratias agens humanitati nostrae. “Ad summam, statim scietis” ait “cui dederitis beneficium. Vinum dominicum ministratoris gratia est” [lacuna] Tandem ergo discubuimus pueris Alexandrinis aquam in manus nivatam infundentibus aliisque insequentibus ad pedes ac paronychia cum ingenti subtilitate tollentibus. Ac ne in hoc quidem tam molesto tacebant officio, sed obiter cantabant. Ego experiri volui, an tota familia cantaret, itaque potionem poposci. Paratissimus puer non minus me acido cantico excepit, et quisquis aliquid rogatus erat ut daret [lacuna] pantomimi chorum, non patris familiae triclinium crederes. Allata est tamen gustatio valde lauta; nam iam omnes discubuerant praeter ipsum Trimalchionem, cui locus novo more primus servabatur. Ceterum in promulsidari asellus erat Corinthius cum bisaccio positus, qui habebat olivas in altera parte albas, in altera nigras. Tegebant asellum duae lances, in quarum marginibus nomen Trimalchionis inscriptum erat et argenti pondus. Ponticuli etiam ferruminati sustinebant glires melle ac papavere sparsos. Fuerunt et tomacula super craticulam argenteam ferventia posita, et infra craticulam Syriaca pruna cum granis Punici mali."],["petronius-satyrica","32","In his eramus lautitiis, cum ipse Trimalchio ad symphoniam allatus est positusque inter cervicalia minutissima expressit imprudentibus risum. Pallio enim coccineo adrasum excluserat caput circaque oneratas veste cervices laticlaviam immiserat mappam fimbriis hinc atque illinc pendentibus. Habebat etiam in minimo digito sinistrae manus anulum grandem subauratum, extremo vero articulo digiti sequentis minorem, ut mihi videbatur, totum aureum, sed plane ferreis veluti stellis ferruminatum. Et ne has tantum ostenderet divitias, dextrum nudavit lacertum armilla aurea cultum et eboreo circulo lamina splendente conexo."],["petronius-satyrica","33","Ut deinde pinna argentea dentes perfodit,“Amici” inquit “nondum mihi suave erat in triclinium venire, sed ne diutius absentivos morae vobis essem, omnem voluptatem mihi negavi. Permittetis tamen finiri lusum.” Sequebatur puer cum tabula terebinthina et crystallinis tesseris, notavique rem omnium delicatissimam. Pro calculis enim albis ac nigris aureos argenteosque habebat denarios. Interim dum ille omnium textorum dicta inter lusum consumit, gustantibus adhuc nobis repositorium allatum est cum corbe, in quo gallina erat lignea patentibus in orbem alis, quales esse solent quae incubant ova. Accessere continuo duo servi et symphonia strepente scrutari paleam coeperunt erutaque subinde pavonina ova divisere convivis. Convertit ad hanc scaenam Trimalchio vultum et “Amici” ait “pavonis ova gallinae iussi supponi. Et mehercules timeo ne iam concepti sint; temptemus tamen, si adhuc sorbilia sunt.” Accipimus nos cochlearia non minus selibras pendentia ovaque ex farina pingui figurata pertundimus. Ego quidem paene proieci partem meam, nam videbatur mihi iam in pullum coisse. Deinde ut audivi veterem convivam: “Hic nescio quid boni debet esse,” perse cutus putamen manu pinguissimam ficedulam inveni piperato vitello circumdatam."],["petronius-satyrica","34","Iam Trimalchio eadem omnia lusu intermisso poposcerat feceratque potestatem clara voce, si quis nostrum iterum vellet mulsum sumere, cum subito signum symphonia datur et gustatoria pariter a choro cantante rapiuntur. Ceterum inter tumultum cum forte paropsis excidisset et puer iacentem sustulisset, animadvertit Trimalchio colaphisque obiurgari puerum ac proicere rursus paropsidem iussit. Insecutus est lecticarius argentumque inter reliqua purgamenta scopis coepit everrere. Subinde intraverunt duo Aethiopes capillati cum pusillis utribus, quales solent esse qui harenam in amphitheatro spargunt, vinumque dedere in manus; aquam enim nemo porrexit. Laudatus propter elegantias dominus “Aequum” inquit “Mars amat. Itaque iussi suam cuique mensam assignari. Obiter et putidissimi servi minorem nobis aestum frequentia sua facient.” Statim allatae sunt amphorae vitreae diligenter gypsatae, quarum in cervicibus pittacia erant affixa cum hoc titulo: “Falernum Opimianum annorum centum.” Dum titulos perlegimus, complosit Trimalchio manus et “Eheu” inquit “ergo diutius vivit vinum quam homuncio. Quare tengomenas faciamus. vita vinum est. Verum Opimianum praesto. Heri non tam bonum posui, et multo honestiores cenabant.” Potantibus ergo nobis et accuratissime lautitias mirantibus larvam argenteam attulit servus sic aptatam, ut articuli eius vertebraeque luxatae in omnem partem flecterentur. Hanc cum super mensam semel iterumque abiecisset, et catenatio mobilis aliquot figuras exprimeret, Trimalchio adiecit:“ Eheu nos miseros, quam totus homuncio nil est. Sic erimus cuncti, postquam nos auferet Orcus. Ergo vivamus, dum licet esse bene. ”"],["petronius-satyrica","35","Laudationem ferculum est insecutum plane non pro expectatione magnum; novitas tamen omnium convertit oculos. Rotundum enim repositorium duodecim habebat signa in orbe disposita, super quae proprium convenientemque materiae structor imposuerat cibum: super arietem cicer arietinum, super taurum bubulae frustum, super geminos testiculos ac rienes, super cancrum coronam, super leonem ficum Africanam, super virginem steriliculam, super libram stateram in cuius altera parte scriblita erat, in altera placenta, super scorpionem pisciculum marinum, super sagittarium oclopetam, super capricornum locustam marinam, super aquarium anserem, super pisces duos mullos. In medio autem caespes cum herbis excisus favum sustinebat. Circumferebat Aegyptius puer clibano argenteo panem [lacuna] Atque ipse etiam taeterrima voice de Laserpiciario mimo canticum extorsit."],["petronius-satyrica","36","Nos ut tristiores ad tam viles accessimus cibos, “Suadeo” inquit Trimalchio “cenemus; hoc est ius cenae.” Haec ut dixit, ad symphoniam quattuor tripudiantes procurrerunt superioremque partem repositorii abstulerunt. Quo facto videmus infra scilicet in altero ferculo altilia et sumina leporemque in medio pinnis subornatum, ut Pegasus videretur. Notavimus etiam circa angulos repositorii Marsyas quattuor, ex quorum utriculis garum- piperatum currebat super pisces, qui tanquam in euripo natabant. Damus omnes plausum a familia inceptum et res electissimas ridentes aggredimur. Non minus et Trimalchio eiusmodi methodio laetus “Carpe” inquit. Processit statim scissor et ad symphoniam gesticulatus ita laceravit obsonium, ut putares essedarium hydraule cantante pugnare. Ingerebat nihilo minus Trimalchio lentissima voce: “Carpe, Carpe.” Ego suspicatus ad aliquam urbanitatem totiens iteratam vocem pertinere, non erubui eum, qui supra me accumbebat, hoc ipsum interrogare. At ille, qui saepius eiusmodi ludos spectaverat, “Vides illum” inquit “qui obsonium carpit: Carpus vocatur. Itaque quotiescunque dicit 'Carpe,' eodem verbo et vocat et imperat.”"],["petronius-satyrica","37","Non potui amplius quicquam gustare, sed conversus ad eum, ut quam plurima exciperem, longe accersere fabulas coepi sciscitarique, quae esset mulier illa, quae huc atque illuc discurreret. “Uxor” inquit “Trimalchionis, Fortunata appellatur, quae nummos modio metitur. Et modo, modo quid fuit? Ignoscet milli genius tuus, noluisses de manu illius panem accipere. Nunc, nec quid nec quare, in caelum abiit et Trimalchionis topanta est. Ad summam, mero meridie si dixerit illi tenebras esse, credet. Ipse nescit quid habeat, adeo saplutus est; sed haec lupatria providet omnia et ubi non putes. Est sicca, sobria, bonorum consiliorum tantum auri vides , est tamen malae linguae, pica pulvinaris. Quem amat, amat; quem non amat, non amat. Ipse Trimalchio fundos habet, qua milvi volant, nummorum nummos. Argentum in ostiarii illius cella plus iacet, quam quisquam in fortunis habet. Familia vero babae babae, non mehercules puto decumam partem esse quae dominum suum noverit. Ad summam, quemvis ex istis babaecalis in rutae folium coniciet."],["petronius-satyrica","38","Nec est quod putes illum quicquam emere. Omnia domi nascuntur: lana, credrae, piper, lacte gallinaceum si quaesieris, invenies. Ad summam, parum illi bona lana nascebatur; arietes a Tarento emit, et eos culavit in gregem. Mel Atticum ut domi nasceretur, apes ab Athenis iussit afferri; obiter et vernaculae quae sunt, meliusculae a Graeculis fient. Ecce intra hos dies scripsit, ut illi ex India semen boletorum mitteretur. Nam mulam quidem nullam habet, quae non ex onagro nata sit. Vides tot culcitras: nulla non aut conchyliatum aut coccineum tomentum habet. Tanta est animi beatitudo. Reliquos autem collibertos eius cave contemnas. Valde sucossi sunt. Vides illum qui in imo imus recumbit: hodie sua octingenta possidet. De nihilo crevit. Modo solebat collo suo ligna portare. Sed quomodo dicunt—ego nihil scio, sed audivi— quom Incuboni pilleum rapuisset, et thesaurum invenit. Ego nemini invideo, si quid deus dedit. Est tamen sub alapa et non vult sibi male. Itaque proxime casam hoc titulo proscripsit: 'C. Pompeius Diogenes ex kalendis Iuliis cenaculum locat; ipse enim domum emit.' Quid ille qui libertini loco iacet, quam bene se habuit. Non impropero illi. Sestertium suum vidit decies, sed male vacillavit. Non puto illum capillos liberos habere, nec mehercules sua culpa; ipso enim homo melior non est; sed liberti scelerati, qui omnia ad se fecerunt. Scito autem: sociorum olla male fervet, et ubi semel res inclinata est, amici de medio. Et quam honestam negotiationem exercuit, quod ilium sic vides. Libitinarius fuit. Solebat sic cenare, quomodo rex: apros gausapatos, opera pistoria, avis, cocos, pistores. Plus vini sub mensa effundebatur, quam aliquis in cella habet. Phantasia, non homo. Inclinatis quoque rebus suis, cum timeret ne creditores ilium conturbare existimarent, hoc titulo auctionem proscripsit: “C. Iulius Proculus auctionem faciet rerum supervacuarum.””"],["petronius-satyrica","39","Interpellavit tam dulces fabulas Trimalchio; nam iam sublatum erat ferculum, hilaresque convivae vino sermonibusque publicatis operam coeperant dare. Is ergo reclinatus in cubitum “Hoc vinum” inquit “vos oportet suave faciatis. Pisces natare oportet. Rogo, me putatis illa cena esse contentum, quam in theca repositorii videratis? 'Sic notus Vlixes?' quid ergo est? Oportet etiam inter cenandum philologiam nosse. Patrono meo ossa bene quiescant, qui me hominem inter homines voluit esse. Nam mihi nihil novi potest afferri, sicut ille fericulus iam habuit praxim. Caelus hic, in quo duodecim dii habitant, in totidem se figuras convertit, et modo fit aries. Itaque quisquis nascitur illo signo, multa pecora habet, multum lanae, caput praeterea durum, frontem expudoratam, cornum acutum. Plurimi hoc signo scholastici nascuntur et arietilli.” Laudamus urbanitatem mathematici; itaque adiecit: “deinde totus caelus taurulus fit. Itaque tune calcitrosi nascuntur et bubulci et qui se ipsi pascunt. In geminis autem nascuntur bigae et boves et colei et qui utrosque parietes linunt. In cancro ego natus sum. Ideo multis pedibus sto, et in mari et in terra multa possideo; nam cancer et hoc et illoc quadrat. Et ideo iam dudum nihil super illum posui, ne genesim meam premerem. In leone cataphagae nascuntur et imperiosi; in virgine mulieres et fugitivi et compediti; in libra laniones et unguentarii et quicunque aliquid expediunt; in scorpione venenarii et percussores; in sagittario strabones, qui holera spectant, lardum tollunt; in capricorno aerumnosi, quibus prae mala sua cornua nascuntur; in aquario copones et cucurbitae; in piscibus obsonatores et rhetores. Sic orbis vertitur tanquam mola, et semper aliquid mali facit, ut homines aut nascantur aut pereant. Quod autem in medio caespitem videtis et supra caespitem favum, nihil sine ratione facio. terra mater est in medio quasi ovum corrotundata, et omnia bona in se habet tanquam favus.”"],["petronius-satyrica","40","“Sophos” universi clamamus et sublatis manibus ad cameram iuramus Hipparchum Aratumque com parandos illi homines non fuisse, donec advenerunt ministri ac toralia praeposuerunt toris, in quibus retia erant picta subsessoresque cum venabulis et totus venationis apparatus, Necdum sciebamus, quo mitteremus suspiciones nostras, cum extra triclinium clamor sublatus est ingens, et ecce canes Laconici etiam circa mensam discurrere coeperunt. Secutum est hos repositorium, in quo positus erat primae magnitudinis aper, et quidem pilleatus, e cuius dentibus sportellae dependebant duae palmulis textae, altera caryotis altera thebaicis repleta. Circa autem minores porcelli ex coptoplacentis facti, quasi uberibus imminerent, scrofam esse positam' significabant. Et hi quidem apophoreti fuerunt. Ceterum ad scindendum aprum non ille Carpus accessit, qui altilia laceraverat, sed barbatus ingens, fasciis cruralibus alligatus et alicula subornatus polymita, strictoque venatorio cultro latus apri vehementer percussit, ex cuius plaga turdi evolaverunt. Parati aucupes cum harundinibus fuerunt et eos circa triclinium volitantes momento exceperunt. Inde cum suum cuique iussisset referri Trimalchio, adiecit: “Etiam videte, quam porcus ille silvaticus lotam comederit glandem.” Statim pueri ad sportellas accesserunt, quae pendebant e dentibus, thebaicasque et caryotas ad numerum divisere cenantibus."],["petronius-satyrica","41","Interim ego, qui privatum habebam secessum, in multas cogitationes deductus sum, quare aper pilleatus intrasset. Postquam itaque omnis bacalusias consumpsi, duravi interrogare illum interpretem meum, quod me torqueret. At ille: “Plane etiam hoc servus tuus indicare potest; non enim aenigma est, sed res aperta. Hic aper, cum heri summa cena eum vindicasset, a convivis dimissus est; itaque hodie tanquam libertus in convivium revertitur.” Damnavi ego stuporem meum et nihil amplius interrogavi, ne viderer nunquam inter honestos cenasse. Dum haec loquimur, puer speciosus, vitibus hederisque redimitus, modo Bromium, interdum Lyaeum Euhiumque confessus, calathisco uvas circumtulit et poemata domini sui acutissima voce traduxit. Ad quem sonum conversus Trimalchio “Dionyse” inquit “liber esto.” Puer detraxit pilleum apro capitique suo imposuit. Tum Trimalchio rursus adiecit: “Non negabitis me” inquit “habere Liberum patrem.” Laudavimus dictum Trimalchionis et circumeuntem puerum sane perbasiamus. Ab hoc ferculo Trimalchio ad lasanum surrexit. Nos libertatem sine tyranno nacti coepimus invitare convivarum sermones. Dama itaque primus cum pataracina poposcisset, “Diei” inquit “nihil est. Dum versas te, nox fit. Itaque nihil est melius, quam de cubiculo recta in triclinium ire. Et mundum frigus habuimus. Vix me balneus calfecit. Tamen calda potio vestiarius est. Staminatas duxi, et plane matus sum. Vinus mihi in cerebrum abiit.”"],["petronius-satyrica","42","Excepit Seleucus fabulae partem et “Ego” inquit “non cotidie lavor; baliscus enim fullo est, aqua dentes habet, et cor nostrum cotidie liquescit. Sed cum mulsi pultarium obduxi, frigori laecasin dico. Nec sane lavare potui; fui enim hodie in funus. Homo bellus, tam bonus Chrysanthus animam ebulliit. Modo, modo me appellavit. Videor mihi cum illo loqui. Heu, eheu. Utres inflati ambulamus. Minoris quam muscae sumus, muscae tamen aliquam virtutem habent, nos non pluris sumus quam bullae. Et quid si non abstinax fuisset. Quinque dies aquam in os suum non coniecit, non micam panis. Tamen abiit ad plures. Medici ilium perdiderunt, immo magis malus fatus; medicus enim nihil aliud est quam animi consolatio. Tamen bene elatus est, vitali lecto, stragulis bonis. Planctus est optime—manu misit aliquot—etiam si maligne illum ploravit uxor. Quid si non illam optime accepisset. Sed mulier quae mulier milvinum genus. Neminem nihil boni facere oportet; aeque est enim ac si in puteum conicias. Sed antiquus amor cancer est.”"],["petronius-satyrica","43","Molestus fuit, Philerosque proclamavit: “Vivorum meminerimus. Ille habet, quod sibi debebatur: honeste vixit, honeste obiit. Quid habet quod queratur? Ab asse erevit et paratus fuit quadrantem de stercore mordicus tollere. Itaque crevit, quicquid crevit, tanquam favus. Puto mehercules illum reliquisse lida centum, et omnia in nummis habuit. De re tamen ego verum dicam, qui linguam caninam comedi: durae buccae fruit, linguosus, discordia, non homo. Frater eius fortis fuit, amicus amico, manu plena, uncta mensa. Et inter initia malam parram pilavit, sed recorrexit costas illius prima vindemia: vendidit enim vinum, quanti ipse voluit. Et quod illius mentum sustulit, hereditatem accepit, ex qua plus involavit, quam illi relictum est. Et ille stips, dum fratri suo irascitur, nescio cui terrae filio patrimonium elegavit. Longe fugit, quisquis suos fugit. Habuit autem oricularios servos, qui illum pessum dederunt. Nunquam autem recte faciet, qui cito credit, utique homo negotians. Tamen verum quod frunitus est, quam diu vixit, [lacuna] . cui datum est, non cui destinatum. Plane Fortunae filius, in manu illius plumbum aurum fiebat. Facile est autem, ubi omnia quadrata currunt. Et quot putas illum annos secum tulisse? Septuaginta et supra. Sed corneolus fuit, aetatem bene ferebat, niger tanquam corvus. Noveram hominem olim oliorum et adhuc salax erat. Non mehercules illum puto in domo canem reliquisse. Immo etiam pullarius erat, omnis minervae homo. Nec improbo, hoc solum enim secum tulit.”"],["petronius-satyrica","44","Haec Phileros dixit, illa Ganymedes: “narratis quod nec ad caelum nec ad terram pertinet, cum interim nemo curat, quid annona mordet. Non me hercules hodie buccam panis invenire potui. Et quomodo siccitas perseverat. Iam annum esuritio fuit. Aediles male eveniat, qui cum pistoribus colludunt 'Serva me, servabo te.' Itaque populus minutus laborat; nam isti maiores maxillae semper Saturnalia agunt. O si haberemus illos leones, quos ego hic inveni, cum primum ex Asia veni. Illud erat vivere. Simila si siligine inferior esset, laruas sic istos percolopabant, ut illis Iupiter iratus esset. Sed memini Safinium: tunc habitabat ad arcum veterem, me puero, piper, non homo. Is quacunque ibat, terram adurebat. Sed rectus, sed certus, amicus amico, cum quo audacter posses intenebris micare. In curia autem quomoda singulos vel pilabat tractabat , nec schemas loquebatur sed derectum. Cum ageret porro in foro, sic illius vox crescebat tanquam tuba. Nec sudavit unquam nec expuit, puto eum nescio quid Asiadis habuisse. Et quam benignus resalutare, nomina omnium reddere, tanquam unus de nobis. Itaque illo tempore annona pro luto erat, Asse panem quem emisses, non potuisses cum altera devorare. Nunc oculum bublum vidi maiorem. Heu heu, quotidie peius. Haec colonia retroversus crescit tanquam coda vituli. Sed quare nos habemus aedilem trium cauniarum, qui sibi mavult assem quam vitam nostram? Itaque domi gaudet, plus in die nummorum accipit, quam alter patrimonium habet. Iam scio, unde acceperit denarios mille aureos. Sed si nos coleos haberemus, non tantum sibi placeret. Nunc populus est domi leones, foras vulpes. Quod ad me attinet, iam pannos meos comedi, et si perseverat haec annona, casulas meas vendam. Quid enim futurum est, si nec dii nec homines huius coloniae miserentur? Ita meos fruniscar, ut ego puto omnia illa a diibus fieri. Nemo enim caelum caelum putat, nemo ieiunium servat, nemo Iovem pili facit, sed omnes opertis oculis bona sua computant. Antea stolatae ibant nudis pedibus in clivum, passis capillis, mentibus puris, et Iovem aquam exorabant. Itaque statim urceatim plovebat: aut tune aut nunquam: et omnes redibant udi tanquam mures. Itaque dii pedes lanatos habent, quia nos religiosi non sumus. Agri iacent”—"],["petronius-satyrica","45","“Oro te” inquit Echion centonarius “melius loquere. 'Modo sic, modo sic' inquit rusticus; varium porcum perdiderat. Quod hodie non est, eras erit: sic vita truditur. Non mehercules patria melior dici potest, si homines haberet. Sed laborat hoc tempore, nec haec sola. Non debemus delicati esse, ubique medius caelus est. Tu si aliubi fueris, dices hie porcos coctos ambulare. Et ecce habituri sumus munus excellente in triduo die festa; familia non lanisticia, sed plurimi liberti. Et Titus noster magnum animum habet et est ealdicerebrius: aut hoc aut illud erit, quid utique. Nam illi domesticus sum, non est miscix. Ferrum optimum daturus est, sine fuga, carnarium in medio, ut amphitheater videat. Et habet unde: relictum est illi sestertium tricenties, decessit illius pater male. Ut quadringenta impendat, non sentiet patrimonium illius, et sempiterno nominabitur. Iam Manios aliquot habet et mulierem essedariam et dispensatorem Glyconis, qui deprehensus est, cum dominam suam delectaretur. Videbis populi rixam inter zelotypos et amasiunculos. Glyco autem, sestertiarius homo, dispensatorem ad bestias dedit. Hoc est se ipsum traducere. Quid servus peccavit, qui coactus est facere? Magis illa matella digna fuit quam taurus iactaret. Sed qui asinum non potest, stratum caedit. Quid autem Glyco putabat Hermogenis filicem unquam bonum exitum facturam? Ille milvo volanti poterat ungues resecare; colubra restem non parit. Glyco, Glyco dedit suas; itaque quamdiu vixerit, habebit stigmam, nec illam nisi Orcus delebit. Sed sibi quisque peccat. Sed subolfacio, quod nobis epulum daturus est Mammaea, binos denarios mihi et meis. Quod si hoc fecerit, eripiat Norbano totum favorem. Scias oportet plenis velis hunc vinciturum. Et revera, quid ille nobis boni fecit? Dedit gladiatores sestertiarios iam decrepitos, quos si sufflasses, cecidissent; iam meliores bestiarios vidi. Occidit de lucerna equites, putares eos gallos gallinaceos; alter burdubasta, alter loripes, tertiarius mortuus pro mortuo, qui habebat nervia praecisa. Unus alicuius flaturae fuit Thraex, qui et ipse ad dictata pugnavit. Ad summam, omnes postea secti sunt; adeo de magna turba 'adhibete' acceperant, plane fugae merae. 'Munus tamen' inquit 'tibi dedi': et ego tibi plodo. Computa, et tibi plus do quam accepi. Manus manum lavat. Videris mihi, Agamemnon, dicere:"],["petronius-satyrica","46","'Quid iste argutat molestus?' quia tu, qui potes loquere, non loquis. Non es nostrae fasciae, et ideo pauperorum verba derides. Scimus te prae litteras fatuum esse. Quid ergo est? aliqua die te persuadeam, ut ad villam venias et videas casulas nostras? Inveniemus quod manducemus, pullum, ova: belle erit, etiam si omnia hoc anno tempestas dispare pallavit: inveniemus ergo unde saturi fiamus. Et iam tibi discipulus crescit cicaro meus. Iam quattuor partis dicit; si vixerit, habebis ad latus servulum. Nam quicquid illi vacat, caput de tabula non tollit. Ingeniosus est et bono filo, etiam si in aves morbosus est. Ego illi iam tres cardeles occidi, et dixi quod mustella comedit. Invenit tamen alias nenias, et libentissime pingit. Ceterum iam Graeculis calcem impingit et Latinas coepit non male appetere, etiam si magister eius sibi placens fit nec uno loco consistit, sed venit, dem litteras, sed non vult laborare. Est et alter non quidem doctus, sed curiosus, qui plus docet quam scit. Itaque feriatis diebus solet domum venire, et quicquid dederis, contentus est. Emi ergo nunc puero aliquot libra rubricata, quia volo illum ad domusionem aliquid de iure gustare. Habet haec res panem. Nam litteris satis inquinatus est. Quod si resilient, destinavi illum artificii docere, aut tonstreinum aut praeconem aut certe causidicum, quod illi auferre non possit nisi Orcus. Ideo illi cotidie clamo: 'Primigeni, crede mihi, quicquid discis, tibi discis. Vides Phileronem causidicum: si non didicisset, hodie famem a labris non abigeret. Modo, modo collo suocircumferebat onera venalia, nunc etiam adversus Norbanum se extendit. Litterae thesaurum est, et artificium nunquam moritur.” '"],["petronius-satyrica","47","Eiusmodi fabulae vibrabant, cum Trimalchio intravit et detersa fronte unguento manus lavit spatioque minimo interposito “Ignoscite mihi” inquit “amici, multis iam diebus venter mihi non respondit. Nec medici se inveniunt. Profuit mihi tamen malicorium et taeda ex aceto. Spero tamen, iamveterem pudorem sibi imponet. Alioquin circa stomachum mihi sonat, putes taurum. Itaque si quis vestrum voluerit sua re causa facere, non est quod ilium pudeatur. Nemo nostrum solide natus est. Ego nullum puto tam magnum tormentum esse quam continere. Hoc so lum vetare ne Iovis potest. Rides, Fortunata, quae soles me nocte desomnem facere? Nec tamen in triclinio ullum vetuo facere quod se iuvet, et medici vetant continere. Vel si quid plus venit, omnia foras parata sunt: aqua, lasani et cetera minutalia. Credite mihi, anathymiasis in cerebrum it et in toto corpore fluctum facit. Multos scio sic periisse, dum nolunt sibi verum dicere.” Gratias agimus liberalitati indulgentiaeque eius, et subinde castigamus crebris potiunculis risum. Nec adhuc sciebamus nos in medio lautitiarum, quod aiunt, clivo laborare. Nam cum mundatis ad symphoniam mensis tres albi sues in triclinium adducti sunt capistris et tintinnabulis culti, quorum unum bimum nomenculator esse dicebat, alterum trimum, tertium vero iam sexennem, ego putabam petauristarios intrasse et porcos, sicut in circulis mos est, portenta aliqua facturos; sed Trimalchio expectatione discussa “Quem” inquit “ex eis vultis in cenam statim fieri? gallum enim gallinaceum, penthiacum et eiusmodi nenias rustici faciunt: mei coci etiam vitulos aeno coctos solent facere.” Continuoque cocum vocari iussit, et non expectata electione nostra maximum natu iussit occidi, et clara voce: “Ex quota decuria es?” Cum ille se ex quadragesima respondisset, “Empticius an” inquit “domi natus?” “Neutrum” inquit cocus “sed testamento Pansae tibi relictus sum.” “ Vide ergo” ait “ut diligenter ponas; si non, te iubebo in decuriam viatorum conici.”"],["petronius-satyrica","48","Et cocum quidem potentiae admonitum in culinam obsonium duxit, Trimalchio autem mihi ad nos vultu respexit et “Vinum” inquit “si non placet, mutabo; vos illud oportet bonum faciatis. Deorum beneficio non emo, sed nunc quicquid ad salivam facit, in suburbano nascitur eo, quod ego adhuc non novi. Dicitur confine esse Tarraciniensibus et Tarentinis. Nunc coniungere agellis Siciliam volo, ut cum Africam libuerit ire, per meos fines navigem. Sed narra tu mihi, Agamemnon, quam controversiam hodie declamasti? Ego etiam si causas non ago, in domusionem tamen litteras didici. Et ne me putes studia fastiditum, II bybliothecas habeo, unam Graecam, alteram Latinam. Dic ergo, si me amas, peristasim declamationis tuae.” Cum dixisset Agamemnon: “Pauper et dives inimici erant,” ait Trimalchio “Quid est pauper?” “Urbane” inquit Agamemnon et nescio quam controversiam exposuit. Statim Trimalchio Hoc “inquit si factum est, controversia non est; si factum non est, nihil est.” Haec aliaque cum effusissimis prosequeremur laudationibus, “Rogo” inquit “Agamemnon mihi carissime, numquid duodecim aerumnas Herculis tenes, aut de Vlixe fabulam, quemadmodum illi Cyclops pollicem forcipe extorsit? Solebam haec ego puer apud Homerum legere. Nam Sibyllam quidem Cumis ego ipse oculis meis vidi in ampulla pendere, et cum illi pueri dicerent: Si/bulla, ti/ qe/leis; respondebat illa: a)poqanei=n qe/lw. ”"],["petronius-satyrica","49","Nondum efflaverat omnia, cum repositorium cum sue ingenti mensam occupavit. Mirari nos celeritatem coepimus et iurare, ne gallum quidem gallinaceum tam cito percoqui potuisse, tanto quidem magis, quod longe maior nobis porcus videbatur esse, quam paulo ante aper fuerat. Deinde magis magisque Trimalchio intuens eum “Quid? quid?” inquit “porcus hic non est exinteratus? Non mehercules est. Voca, voca cocum in medio.” Cum constitisset ad mensam cocus tristis et diceret se oblitum esse exinterare, “quid? oblitus?” Trimalchio exclamat “Putes ilium piper et cuminum non coniecisse. Despolia.” Non fit mora, despoliatur cocus atque inter duos tortores maestus consistit. Deprecari tamen omnes coeperunt et dicere: “Solet fieri; rogamus, mittas; postea si fecerit, nemo nostrum pro illo rogabit.” Ego, crudelissimae severitatis, non potui me tenere, sed inclinatus ad aurem Agamemnonis “plane” inquam “hic debet servus esse nequissimus; aliquis oblivisceretur porcum exinterare? Non mehercules illi ignoscerem, si piscem praeterisset.” At non Trimalchio, qui relaxato in hilaritatem vultu “Ergo” inquit “quia tam malae memoriae es, palam nobis ilium exintera.” Recepta cocus tunica cultrum arripuit porcique ventrem hinc atque illinc timida manu secuit. Nec mora, ex plagis ponderis inclinatione crescentibus tomacula cum botulis effusa sunt."],["petronius-satyrica","50","Plausum post hoc automatum familia dedit et “Gaio feliciter” conclamavit. Nec non cocus potione honoratus est et argentea corona, poculumque in lance accepit Corinthia. Quam cum Agamemnon propius consideraret, ait Trimalchio: “Solus sum qui vera Corinthea habeam.” Expectabam, ut pro reliqua insolentia diceret sibi vasa Corintho afferri. Sed ille melius:“Et forsitan” inquit “quaeris, quare solus Corinthea vera possideam: quia scilicet aerarius, a quo emo, Corinthus vocatur. Quid est autem Corintheum, nisi quis Corinthum habet? Et ne me putetis nesapium csse, valde bene scio, unde primum Corinthea nata sint. Cum Ilium captum est, Hannibal, homo vafer et magnus stelio, omnes statuas aeneas et aureas et argenteas in unum rogum congessit et eas incendit; factae sunt in unum aera miscellanea. Ita ex hac massa fabri sustulerunt et fecerunt catilla et paropsides et statuncula. Sic Corinthea nata sunt, ex omnibus in unum, nec hoc nec illud. Ignoscetis mihi, quod dixero: ego malo mihi vitrea, certe non olunt. Quod si non frangerentur,"],["petronius-satyrica","51","mallem mihi quam aurum; nunc autem vilia sunt. Fuit tamen faber qui fecit phialam vitream, quae non frangebatur. Admissus ergo Caesarem est cum suo munere, deinde fecit reporrigere Caesarem et illam in pavimentum proiecit. Caesar non pote valdius quam expavit. At ille sustulit phialam de terra; collisa erat tanquam vasum aeneum; deinde martiolum de sinu protulit et phialam otio belle correxit. Hoc facto putabat se solium Iovis tenere, utique postquam Caesar illi dixit: 'Numquid alius scit hanc condituram vitreorum?' vide modo. Postquam negavit, iussit illum Caesar decollari: quia enim, si scitum esset, aurum pro luto haberemus. In argento plane studiosus sum."],["petronius-satyrica","52","Habeo scyphos urnales plus minus C: quemadmodum Cassandra occidit filios suos, et pueri mortui iacent sic ut vivere putes. Habeo capides M, quas reliquit patrono meo Mummius, ubi Daedalus Niobam in equum Troianum includit. Nam Hermerotis pugnas et Petraitis in poculis habeo, omnia ponderosa; meum enim intelligere nulla pecunia vendo.” Haec dum refert, puer calicem proiecit. Ad quem respiciens Trimalchio “Cito” inquit “te ipsum caede, quia nugax es.” Statim puer demisso labro orare. At ille “Quid me” inquit “rogas? Tanquam ego tibi molestus sim. Suadeo, a te impetres, ne sis nugax.” Tandem ergo exoratus a nobis missionem dedit puero. Ille dimissus circa mensam percucurrit. . .“ et “Aquam foras, vinum intro” clamavit [lacuna] ” excipimus urbanitatem iocantis, et ante omnes Agamemnon, qui sciebat, quibus meritis revocaretur ad cenam. Ceterum laudatus Trimalchio hilarius bibit et iam ebrio proximus “Nemo” inquit “vestrum rogat Fortunatam meam, ut saltet? Credite mihi: cordacem nemo melius ducit.” Atque ipse erectis supra frontem manibus Syrum histrionem exhibebat concinente tota familia: ma/deia perima/deia. Et prodisset in medium, nisi Fortunata ad aurem accessisset; et credo, dixerit non decere gravitatem eius tam humiles ineptias. Nihil autem tam inaequale erat; nam modo Fortunatam verebatur, modo ad naturam suam revertebatur."],["petronius-satyrica","53","Et plane interpellavit saltationis libidinem actuarius, qui tanquam urbis acta recitavit: “VII. kalendas sextiles: in praedio Cumano, quod est Trimalchionis, nati sunt pueri xxx, puellae XL; sublata in horreum ex area tritici millia modium quingenta; boves domiti quingenti. Eodem die: Mithridates servus in crucem actus est, quia Gai nostri genio male dixerat. Eodem die: in arcam relatum est, quod collocari non potuit, sestertium centies. Eodem die: incendium factum est in hortis Pompeianis, ortum ex aedibus Nastae vilici.” “Quid?” inquit Trimalchio “quando mihi Pompeiani horti emptisunt?” “Anno priore” inquit actuarius “et ideo in rationem nondum venerunt.” Excanduit Trimalchio et “Quicunque” inquit “mihi fundi empti fuerint, nisi intra sextum mensem sciero, in rationes meas inferri vetuo.” Iam etiam edicta aedilium recitabantur et saltuariorum testamenta, quibus Trimalchio cum elogio exheredabatur; iam nomina vilicorum et repudiata a cilcitore Iiberta in balneatoris contubernio deprehensa et atriensis Baias relegatus; iam reus factus dispensator et iudicium inter cubicularios actum. Petauristarii autem tandem venerunt. Baro insulsissimus cum scalis constitit puerumque iussit per gradus et in summa parte odaria saltare, circulos deinde ardentes transilire et dentibus amphoram sustinere. Mirabatur haec solus Trimalchio dicebatque ingratum artificium esse. Ceterum duo esse in rebus humanis, quae libentissime spectaret, petauristarios et cornicines; reliqua animalia acroamata tricas meras esse. “Nam et comoedos” inquit “emeram, sed malui illos Atellaniam facere, et choraulen meum iussi Latine cantare.”"],["petronius-satyrica","54","Cum maxime haec dicente Gaio puer [lacuna] Trimalchionis delapsus est. Conclamavit familia, nec minus convivae, non propter hominem tam putidum, cuius et cervices fractas libenter vidissent, sed propter malum exitum cenae, ne necesse haberent alienum mortuum plorare. Ipse Trimalchio cum graviter ingemuisset superque brachium tanquam laesum incubuisset, concurrere medici, et inter primos Fortunat a crinibus passis cum scypho, miseramque se atque infe licem proclamavit. Nam puer quidem, qui ceciderat, circumibat iam dudum pedes nostros et missionem rogabat. Pessime mihi erat, ne his precibus per ridiculum aliquid catastropha quaereretur. Nec enim adhuc exciderat cocus ille, qui oblitus fuerat porcum exinterare. Itaque totum circumspicere triclinium coepi, ne per parietem automatum aliquod exiret, utique postquam servus verberari coepit, qui brachium domini contusum alba potius quam conchyliata involverat lana. Nec longe aberravit suspicio mea; in vicem enim poenae venit decretum Trimalchionis, quo puerum iussit liberum esse, ne quis posset dicere, tantum virum esse a servo vulneratum."],["petronius-satyrica","55","Comprobamus nos factum et quam in praecipiti res humanae essent, vario sermone garrimus. “Ita” inquit Trimalchio “non oportet hune casum sine inscriptione transire” statimque codicillos poposcit et non diu cogitatione distorta haec recitavit: “ \"Quod non expectes, ex transverse fit [lacuna] —et supra nos Fortuna negotia curat. quare da nobis vina Falerna, puer.” ” ab hoc epigrammate coepit poetarum esse mentio diuque summa carminis penes Mopsum Thracem memorata est donec Trimalchio “Rogo” inquit \"magister, quid putas inter Ciceronem et Publilium interesse? Ego alterum puto disertiorem fuisse, alterum honestiorem. Quid enim his melius dici potest? “ “'Luxuriae rictu Martis marcent moenia. Tuo palato clausus pavo pascitur plumato amictus aureo Babylonico, gallina tibi Numidica, tibi gallus spado; ciconia etiam, grata peregrina hospita pietaticultrix gracilipes crotalistria, avis exul hiemis, titulus tepidi temporis, nequitiae nidum in caccabo fecit modo. Quo margarita cara tibi, bacam Indicam? An ut matrona ornataphaleris pelagiis tollat pedes indomita in strato extraneo? Zmaragdum ad quam rem viridem, pretiosum vitrum? Quo Carchedonios optas ignes lapideos, nisi ut scintillet probitas e carbunculis? Aequum est induere nuptam ventum textilem, palam prostare nudam in nebula linea?' ”"],["petronius-satyrica","56","“Quod autem inquit putamussecundum litteras difficillimum esse artificium? Ego puto medicum et nummularium: medicus, qui scit quid homunciones intra praecordia sua habeant et quando febris veniat, etiam si illos odi pessime, quod mihi iubent saepe anatinam parari; nummularius, qui per argentum aes videt. Nam mutae bestiae laboriosissimae boves et oves: boves, quorum beneficio panem manducamus; oves, quod lana illae nos gloriosos faciunt. Et facinus indignum, aliquis ovillam est et tunicam habet. Apes enim ego divinas bestias puto, quae mel vomunt, etiam si dicuntur illud a Iove afferre; ideo autem pungunt, quia ubicunque dulce est, ibi et acidum invenies.” Iam etiam philosophos de negotio deiciebat, cum pittacia in scypho circumferri coeperunt, puerque super hoc positus officium apophoreta recitavit. “Argentum sceleratum”: allata est perna, super quam acetabula erant posita. “Cervical”: offla collaris allata est. “Serisapia et contumelia”: xerophagi ex sapa datae sunt et contus cum malo. “Porri et persica”: flagellum et cultrum accepit; “passeres et muscarium”: uvam passam et mel Atticum. “Cenatoria et forensia”: offlam et tabulas accepit. “Canale et pedale”: lepus et solea est allata. “Muraena et littera”: murem cum rana alligata fascemque betae accepit. Diu risimus: sexcenta huiusmodi fuerunt, quae iam exciderunt memoriae meae."],["petronius-satyrica","57","Ceterum Ascyltos, intemperantis licentiae, cum omnia sublatis manibus eluderet et usque ad lacrimas rideret, unus ex conlibertis Trimalchionis excanduit, is ipse qui supra me discumbebat, et “Quid rides” inquit “vervex? An tibi non placent lautitiae domini mei? Tu enim beatior es et convivare melius soles. Ita tutelam huius loci habeam propitiam, ut ego si secundum illum discumberem, iam illi balatum duxis sem. Bellum pomum, qui rideatur alios; larifuga nescio quis, nocturnus, qui non valet lotium suum. Ad summam, si circumminxero illum, nesciet qua fugiat. Non mehercules soleo cito fervere, sed in molle carne vermes nascuntur. Ridet. Quid habet quod rideat? Numquid pater fetum emit lamna? Eques Romanus es: et ego regis filius. 'Quare ergo servivisti?' Quia ipse me dedi in servitutem et malui civis Romanus esse quam tributarius. Et nunc spero me sic vivere, ut nemini iocus sim. Homo inter homines sum, capite aperto ambulo; assem aerarium nemini debeo; constitutum habui nunquam; nemo mihi in foro dixit redde quod debes.' Glebulas emi, lamellulas paravi; viginti ventres pasco et canem; contubernalem meam redemi, ne quis in sinu illius manus tergeret; mille denarios pro capite solvi; sevir gratis factus sum; spero, sic moriar, ut mortuus non erubescam. Tu autem tam laboriosus es, ut post te non respicias? In alio peduclum vides, in te ricinum non vides. Tibi soli ridiclei videmur; ecce magister tuus, homo maior natus: placemus illi. Tu lacticulosus, nec mu nec ma argutas, vasus fictilis, immo lorus in aqua, lentior, non melior. Tu beatior es: bis prande, bis cena. Ego fidem meam malo quam thesauros. Ad summam, quisquam me bis poposcit? Annis quadraginta servivi; nemo tamen sciit, utrum servus essem an liber. Et puer capillatus in hanc coloniam veni; adhuc basilica non erat facta. Dedi tamen operam, ut domino satis facerem, homini maiiesto et dignitosso, cuius pluris erat unguis, quam tu totus es. Et habebam in domo, qui mihi pedem opponerent hac illac; tamen—genio illius gratias— enatavi. Haec sunt vera athla; nam in ingenuum nasci tam facile est quam accede istoc.' Quid nunc stupes tanquam hircus in ervilia?”"],["petronius-satyrica","58","Post hoc dictum Giton, qui ad pedes stabat, risum iam diu compressum etiam indecenter effudit. Quod cum animadvertisset adversarius Ascylti, flexit convicium in puerum et “Tu autem” inquit “ etiam tu rides, caepa cirrata? Io Saturnalia, rogo, mensis december est? Quando vicesimam numerasti? Nescit quid faciat, crucis offla, corvorum cibaria. Curabo, iam tibi Iovis iratus sit, et isti qui tibi non imperat. Ita satur pane fiam, ut ego istud conliberto meo dono; alioquin iam tibi depraesentiarum reddidissem. Bene nos habemus, at isti nugae, qui tibi non imperant. Plane qualis dominus, talis et servus. Vix me teneo, nec sum natura caldicerebrius, sed cum coepi, matrem meam dupundii non facio. Recte, videbo te in publicum, mus, immo terrae tuber: nec sursum nec deorsum non cresco, nisi dominum tuum in rutae folium non conieci, nec tibi parsero, licet mehercules Iovem Olympium clames. Curabo, longe tibi sit comula ista besalis et dominus dupunduarius. Recte, venies sub dentem: aut ego non me novi, aut non deridebis, licet barbam auream habeas. Athana tibi irata sit, curabo, et qui te primus deurode fecit. Non didici geometrias, critica et alogias nenias, sed lapidarias litteras scio, partes centum dico ad aes, ad pondus, ad nummum. Ad summam, si quid vis, ego et tu sponsiunculam: exi, defero lamnam. Iam scies patrem tuum mercedes perdidisse, quamvis et rhetoricam scis. Ecce“'Qui de nobis longe venio, late venio? solve me.'” Dicam tibi, qui de nobis currit et de loco non movetur; qui de nobis crescit et minor fit. Curris, stupes, satagis, tanquam mus in matella. Ergo aut tace aut meliorem noli molestare, qui te natum non putat; nisi si me iudicas anulos buxeos curare, quos amicae tuae involasti. Occuponem propitium. Eamus in forum et pecunias mutuemur: iam scies hoc ferrum fidem habere. Vah, bella res est volpis uda. Ita lucrum faciam et ita bene moriar aut populus per exitum meum iuret, nisi te ubique toga perversa fuero persecutus. Bella res et iste, qui te haec docet, mufrius, non magister. Nos didicimus, dicebat enim magister: 'Sunt vestra salva? recta domum; cave, circumspicias; cave, maiorem maledicas. Aut numera mapalia: nemo dupondii evadit.' Ego, quod me sic vides, propter artificium meum diis gratias ago.”"],["petronius-satyrica","59","Coeperat Ascyltos respondere convicio, sed Trimalchio delectatus colliberti eloquentia “Agite” inquit “scordalias de medio. Suaviter sit potius, et tu, Hermeros, parce adulescentulo. Sanguen illi fervet, tu melior esto. Semper in hac re qui vincitur, vincit. Et tu cum esses capo, cocococo, atque cor non habebas. Simus ergo, quod melius est, a primitiis hilares et Homeristas spectemus.” Intravit factio statim hastisque scuta concrepuit. Ipse Trimalchio in pulvino consedit, et cum Homeristae Graecis versibus colloquerentur, ut insolenter solent, ille canora voce Latine legebat librum. Mox silentio facto “scitis” inquit “quam fabulam agant? Diomedes et Ganymedes duo fratres fuerunt. Horum soror erat Helena. Agamemnon illam rapuit et Dianae cervam subiecit. Ita nunc Homeros dicit, quemadmodum inter se pugnent Troiani et Parentini. Vicit scilicet et Iphigeniam, filiam suam, Achilli dedit uxorem. Ob eam rem Aiax insanit et static argumentum explicabit.” Haec ut dixit Trimalchio, clamorem Homeristae sustulerunt, interque familiam discurrentem vitulus in lance donaria elixus allatus est, et quidem galeatus. Secutus est Aiax strictoque gladio, tanquam insaniret, concidit, ac modo versa modo supina gesticulatus mucrone frusta collegit mirantibusque vitulum partitus est."],["petronius-satyrica","60","Nec diu mirari licuit tam elegantes strophas; nam repente lacunaria sonare coeperunt totumque triclinium intremuit. Consternatus ego exsurrexi et timui, ne per tectum petauristarius aliquis descenderet. Nec minus reliqui convivae mirantes erexere vultus, expectantes quid novi de caelo nuntiaretur. Ecce autem diductis lacunaribus subito circulus ingens, de cupa videlicet grandi excussus, demittitur, cuius per totum orbem coronae aureae cum alabastris unguenti pendebant. Dum haec apophoreta iubemur sumere, respiciens ad mensam [lacuna] iam illic repositorium cum placentis aliquot erat positum, quod medium Priapus a pistore factus tenebat, gremioque satis amplo omnis generis poma et uvas sustinebat more vulgato. Avidius ad pompam manus porreximus, et repente nova ludorum remissio hilaritatem hic refecit. Omnes enim placentae omniaque poma etiam minima vexatione contacta coeperunt effundere crocum, et usque ad os molestus umor ac cidere. Rati ergo sacrum esse fericulum tam religioso apparatu perfusum, consurreximus altius et “Augusto, patri patriae, feliciter” diximus. Quibusdam tamen etiam post hanc venerationem poma rapientibus et ipsi mappas implevimus, ego praecipue, qui nullo satis amplo munere putabam me onerare Gitonis sinum. Inter haec tres pueri candidas succincti tunicas intraverunt, quorum duo Lares bullatos super mensam posuerunt, unus pateram vini circumferens “dii propitii” clamabat. Aiebat autem unum Cerdonem, alterum Felicionem, tertium Lucrionem vocari. Nos etiam veram imaginem ipsius Trimalchionis, cum iam omnes basiarent, erubuimus praeterire."],["petronius-satyrica","61","Postquam ergo omnes bonam mentem bonamque valitudinem sibi optarunt, Trimalchio ad Nicerotem respexit et “solebas” inquit “suavius esse in convictu; nescio quid nunc taces nec muttis. Oro te, sic felicem me videas, narra illud quod tibi usu venit.” Niceros delectatus affabilitate amici “omne me” inquit “lucrum transeat, nisi iam dudum gaudimonio dissilio, quod te talem video. Itaque hilaria mera sint, etsi timeo istos scholasticos, ne me rideant. Viderint: narrabo tamen: quid enim mihi aufert, qui ridet? Satius est rideri quam derideri.” “Haec ubi dicta dedit,” talem fabulam exorsus est: “Cum adhuc servirem, habitabamus in vico angusto; nune Gavillae domus est. Ibi, quomodo dii volunt, amare coepi uxorem Terentii coponis: noveratis Me lissam Tarentinam, pulcherrimum bacciballum. Sed ego non mehercules corporaliter illam aut propter res venerias curavi, sed magis quod benemoria fuit. Si quid ab illa petii, nunquam mihi negatum; fecit assem, semissem habui; quicquid habui, in illius sinum demandavi, nec unquam fefellitus sum. Huius contubernalis ad villam supremum diem obiit. Itaque per scutum per ocream egi aginavi, quemadmodum ad illam pervenirem: scitis autem, in angustiis amici apparent."],["petronius-satyrica","62","Forte dominus Capuam exierat ad scruta scita expedienda. Nactus ego occasionem persuadeo hospitem nostrum, ut mecum ad quintum miliarium veniat. Erat autem miles, fortis tanquam Orcus. Apoculamus nos circa gallicinia, luna lucebat tanquam meridie. Venimus intra monimenta: homo meus coepit ad stelas facere, sedeo ego cantabundus et stelas numero. Deinde ut respexi ad comitem, ille exuit se et omnia vestimenta secundum viam posuit. Mihi anima in naso esse, stabam tanquam mortuus. At ille circumminxit vestimenta sua, et subito lupus factus est. Nolite me iocari putare; ut mentiar, nullius patrimonium tanti facio. Sed, quod coeperam dicere, postquam lupus factus est, ululare coepit et in silvas fugit. Ego primitus nesciebam ubi essem, deinde accessi, ut vestimenta eius tollerem: illa autem lapidea facta sunt. Qui mori timore nisi ego? Gladium tamen strinxi et in tota via umbras cecidi, donec ad villam amicae meae pervenirem. Ut larua intravi, paene animam ebullivi, sudor mihi per bifurcum volabat, oculi mortui, vix unquam refectus sum. Melissa mea mirari coepit, quod tam sero ambularem, et 'Si ante' inquit 'venisses, saltem nobis adiutasses; lupus enim villam intravit et omnia pecora perculit, tanquam lanius sanguinem illis misit. Nec tamen derisit, etiam si fugit; servus enim noster lancea collum eius traiecit.' Haec ut audivi, operire oculos amplius non potui, sed luce clara Gai nostri domum fugi tanquam copo compilatus, et postquam veni in illum locum, in quo lapidea vestimenta erant facta, nihil inveni nisi sanguinem. Ut vero domum veni, iacebat miles meus in lecto tanquam bovis, et collum illius medicus curabat. Intellexi illum versipellem esse, nec postea cum illo panem gustare potui, non si me occidisses. Viderint alii quid de hoc exopinissent; ego si mentior, genios vestros iratos habeam.”"],["petronius-satyrica","63","Attonitis admiratione universis “Salvo” inquit “tuo sermone” Trimalchio “si qua fides est, ut mihi pili inhorruerunt, quia scio Niceronem nihil nugarum narrare: immo certus est et minime linguosus. Nam et ipse vobis rem horribilem narrabo: asinus in tegulis. Cum adhuc capillatus essem, nam a puero vitam Chiam gessi, ipsimi nostri delicatus decessit, mehercules margaritum, zacritus et omnium numerum. Cum ergo illum mater misella plangeret et nos tum plures in tristimonio essemus, subito strigae stridere coepe runt; putares canem leporem persequi. Habebamus tune hominem Cappadocem, longum, valde audaculum et qui valebat: poterat bovem iratum tollere. Hic audacter stricto gladio extra ostium procucurrit, involuta sinistra manu curiose, et mulierem tanquam hoc loco —salvum sit, quod tango—mediam traiecit. Audimus gemitum, et—plane non mentiar—ipsas non vidimus. Baro autem noster introversus se proiecit in lectum, et corpus totum lividum habebat quasi flagellis caesus, quia scilicet illum tetigerat mala manus. Nos cluso ostio redimus iterum ad officium, sed dum mater amplexaret corpus filii sui, tangit et videt manuciolum de stramentis factum. Non cor habebat, non intestina, non quicquam: scilicet iam puerum strigae involaverant et supposuerant stramenticium vavatonem. Rogo vos, oportet credatis, sunt mulieres plussciae, sunt nocturnae, et quod sursum est, deorsum faciunt. Ceterum baro ille longus post hoc factum nunquam coloris sui fuit, immo post paucos dies phreneticus periit.”"],["petronius-satyrica","64","Miramur nos et pariter credimus, osculatique mensam rogamus nocturnas, ut suis se teneant, dum redimus a cena. Et sane iam lucernae mihi plures videbantur ardere totumque triclinium esse mutatum, cum Trimalchio “tibi dico” inquit “Plocame, nihil narras? Nihil nos delectaris? Et solebas suavius esse, canturire belle deverbia, adicere melicam. Heu heu, abistis dulcis caricae.” “Iam” inquit ille “quadrigae meae decu currerunt, ex quo podagricus factus sum. Alioquin cum essem adulescentulus, cantando paene tisicus factus sum. Quid saltare? Quid deverbia? Quid tonstrinum? Quando parem habui nisi unum Apelletem?” Appositaque ad os manu nescio quid taetrum exsibilavit, quod postea Graecum esse affirmabat. Nec non Trimalchio ipse cum tubicines esset imitatus, ad delicias suas respexit, quem Croesum appellabat. Puer autem lippus, sordidissimis dentibus, catellam nigram atque indecenter pinguem prasina involvebat fascia panemque semissem ponebat super torum atque hac nausea recusantem saginabat. Quo admonitus officii Trimalchio Scylacem iussit adduci “praesidium domus familiaeque.” Nec mora, ingentis formae adductus est canis catena vinctus, admonitusque ostiarii calce, ut cubaret, ante mensam se posuit. Tum Trimalchio iactans candidum panem nemo “inquit in domo mea me plus amat.” Indignatus puer, quod Scylacem tam effuse laudaret, catellam in terram deposuit hortatusque est, ut ad rixam properaret. Scylax, canino scilicet usus ingenio, taeterrimo latratu triclinium implevit Margaritamque Croesi paene laceravit. Nec intra rixam tumultus constitit, sed candelabrum etiam super mensam eversum et vasa omnia crystallina comminuit et oleo ferventi aliquot convivas respersit. Trimalchio ne videretur iactura motus, basiavit puerum ac iussit super dorsum ascendere suum. Non moratus ille usus est equo manuque plena scapulas eius subinde verberavit, interque risum proclamavit; “Bucca, bucca, quot sunt hic?” repressus ergo aliquamdiu Trimalchio camellam grandem iussit misceri . . potiones dividi omnibus servis, qui ad pedes sedebant, adiecta exceptione: “Si quis” inquit “noluerit accipere, caput illi perfunde. Interdiu severa, nune hilaria.”"],["petronius-satyrica","65","Hanc humanitatem insecutae sunt matteae, quarum etiam recordatio me, si qua est dicenti fides, offendit. Singulae enim gallinae altiles pro turdis circumlatae sunt et ova anserina pilleata, quae ut comessemus, ambitiosissime a nobis Trimalchio petiit dicens exossatas esse gallinas. Inter haec triclinii valvas lictor percussit, amictusque veste alba cum ingenti frequentia comissator intravit. Ego maiestate conterritus praetorem putabam venisse. Itaque temptavi assurgere et nudos pedes in terram deferre. Risit hanc trepidationem Agamemnon et “Contine te” inquit “homo stultissime. Habinnas sevir est idemque lapidarius, qui videtur monumenta optime facere.” Recreatus hoc sermone reposui cubitum, Habinnamque intrantem cumadmiratione ingenti spectabam. Ille autem iam ebrius uxoris suae umeris imposuerat manus, oneratusque aliquot coronis et unguento per frontem in oculos fluente praetorio loco se posuit con tinuoque vinum et caldam poposcit. Delectatus hac Trimalchio hilaritate et ipse capaciorem poposcit scyphum quaesivitque, quomodo acceptus esset.“Omnia” inquit “habuimus praeter te; oculi enim mei hic erant. Et mehercules bene fuit. Scissa lautum novendiale servo suo misello faciebat, quem mortuum manu miserat. Et puto, cum vicensimariis magnam mantissam habet; quinquaginta enim millibus aestimant mortuum. Sed tamen suaviter fuit,etiam si coacti sumus dimidias potiones super ossucula eius effundere.”"],["petronius-satyrica","66","“Tamen” inquit Trimalchio “quid habuistis in cena?” “Dicam” inquit “si potuero; nam tam bonae memoriae sum, ut frequenter nomen meum obliviscar. Habuimus tamen in primo porcum poculo coronatum et circa saviunculum et gizeria optime facta et certe betam et panem autopyrum de suo sibi, quem ego malo quam candidum; et vires facit, et cum mea re causa facio, non ploro. Sequens ferculum fuit scriblita frigida et super mel caldum infusum excellente Hispanum. Itaque de scriblita quidem non minimum edi, de melle me usque tetigi. Circa cicer et lupinum, calvae arbitratu et mala singula. Ego tamen duo sustuli et ecce in mappa alligata habeo; nam si aliquid muneris meo vernulae non tulero, habebo convicium. Bene me admonet domina mea. In prospectu habuimus ursinae frustum, de quo cum imprudens Scintilla gustasset, paene intestina sua vomu it; ego contra plus libram comedi, nam ipsum aprum sapiebat. Et si, inquam, ursus homuncionem comest quanto magis homuncio debet ursum comesse? In summo habuimus caseum mollem ex sapa et cocleas singulas et cordae frusta et hepatia in catillis et ova pilleata et rapam et senape et catillum concacatum, pax Palamedes. Etiam in alveo circumlata sunt oxycomina, unde quidam etiam improbe ternos pugnos sustulerunt. Nam pernae missionem dedimus. Sed narra mihi, Gai, rogo, Fortunata quare non recumbit?”"],["petronius-satyrica","67","“Quomodo nosti” inquit “illam” Trimalchio “nisi argentum composuerit, nisi reliquias pueris diviserit, aquam in os suum non coniciet.” “Atqui” respondit Habinnas “nisi illa discumbit, ego me apoculo” et coeperat surgere, nisi signo dato Fortunata quater amplius a tota familia esset vocata. Venit ergo galbino succincta cingillo, ita ut infra cerasina appareret tunica et periscelides tortae phaecasiaeque inauratae. Tune sudario manus tergens, quod in collo habebat, applicat se illi toro, in quo Scintilla Habinnae discumbebat uxor, osculataque plaudentem “est te” inquit “videre?” Eo deinde perventum est, ut Fortunata armillas suas crassissimis detraheret lacertis Scintillaeque miranti ostenderet. Ultimo etiam periscelides resolvit et reticulum aureum, quem ex obrussa esse dicebat. Notavit haec Trimalchio iussitque afferri omnia et “Videtis” inquit “mulieris compedes: sic nos barcalae despoliamur. Sex pondo et selibram debet habere. Et ipse nihilo minus habeo decem pondo armillam ex millesimis Mercurii factam.” Ultimo etiam, ne mentiri videretur, stateram iussit afferri et circumlatum approbari pondus. Nec melior Scintilla, quae de cervice sua capsellam detraxit aureolam, quam Felicionem appellabat. Inde duo crotalia protulit et Fortunatae in vicem consideranda dedit et “Domini” inquit “mei beneficio nemo habet meliora.” “Quid?” inquit Habinnas “excatarissasti me, ut tibi emerem fabam vitream. Plane si filiam haberem, auriculas illi praeciderem. Mulieres si non essent, omnia pro luto haberemus; nunc hoc est caldum meiere et frigidum potare.” Interim mulieres sauciae inter se riserunt ebriaeque iunxerunt oscula, dum altera diligentiam matris familiae iactat, altera delicias et indiligentiam viri. Dumque sic cohaerent, Habinnas furtim consurrexit pedesque Fortunatae correptos super lectum immisit.“Au au” illa proclamavit aberrante tunica super genua. Composita ergo in gremio Scintillae incensissimam rubore faciem sudario abscondit."],["petronius-satyrica","68","Interposito deinde spatio cum secundas mensas Trimalchio iussisset afferri, sustulerunt servi omnes mensas et alias attulerunt, scobemque croco et minio tinctam sparserunt et, quod nunquam ante videram, ex lapide speculari pulverem tritum. Statim Trimalchio “poteram quidem” inquit “hoc fericulo esse contentus; secundas enim mensas habetis. Sed si quid belli habes, affer.” Interim puer Alexandrinus, qui caldam ministrabat, luscinias coepit imitari clamante Trimalchione subinde:“Muta.” Ecce alius ludus. Servus qui ad pedes Habinnae sedebat, iussus, credo, a domino suo proclamavit subito canora voce:“ “Interea medium Aeneas iam classe tenebat.” ” Nullus sonus unquam acidior percussit aures meas; nam praeter errantis barbariae aut adiectum aut deminutum clamorem miscebat Atellanicos versus, ut tune primum me etiam Vergilius offenderit. Plausum tamen, cum aliquando desisset, adiecit Habinnas et “nunquam” inquit “didicit, sed ego ad circulatores eum mittendo erudibam. Itaque parem non habet, sive muliones volet sive circulatores imitari. Desperatum valde ingeniosus est: idem sutor est, idem cocus idem pistor, omnis musae mancipium. Duo tamen vitia habet, quae si non haberet, esset omnium numerum: recutitus est et stertit. Nam quod strabonus est, non curo: sicut Venus spectat. Ideo nihil tacet, vix oculo mortuo unquam."],["petronius-satyrica","69","Illum emi trecentis denariis.” Interpellavit loquentem Scintilla et “plane” inquit “non omnia artificia servi nequam narras. Agaga est; at curabo, stigmam habeat.” Risit Trimalchio et “adcognosco” inquit “Cappadocem: nihil sibi defraudit, et mehercules laudo illum; hoc enim nemo parentat. Tu autem, Scintilla, noli zelotypa esse. Crede mihi, et vos novimus. Sic me salvum habeatis, ut ego sic solebam ipsumam meam debattuere, ut etiam dominus suspicaretur; et ideo me in vilicationem relegavit. Sed tace, lingua, dabo panem.” Tanquam laudatus esset nequissimus servus, lucernam de sinu fictilem protulit et amplius semihora tubicines imitatus est succinente Habinna et inferius labrum manu deprimente. Ultimo etiam in medium processit et modo harundinibus quassis choraulas imitatus est, modo lacernatus cum flagello mulionum fata egit, donec vocatum ad se Habinnas basiavit, potionemque illi porrexit et “Tanto melior” inquit “Massa, dono tibi caligas.” Nec ullus tot malorum finis fuisset, nisi epidipnis esset allata, turdi siliginei uvis passis nucibusque farsi. Insecuta sunt Cydonia etiam mala spinis confixa, ut echinos efficerent. Et haec quidem tolerabilia erant, si non fericulum longe monstrosius effecisset, ut vel fame perire mallemus. Nam cum positus esset, ut nos putabamus, anser altilis circaque pisces et omnia genera avium, “Amici” inquit Trimalchio “quicquid videtis hic positum, de uno corpore est factum.” Ego, scilicet homo prudentissimus, statim intellexi quid esset, et respiciens Agamemnonem “mirabor” inquam “nisi omnia ista de fimo facta sunt aut certe de luto. Vidi Romae Saturnalibus eiusmodi cenarum imaginem fieri.”"],["petronius-satyrica","70","Necdum finieram sermonem, cum Trimalchio ait: “Ita crescam patrimonio, non corpore, ut ista cocus meus de porco fecit. Non potest esse pretiosior homo. Volueris, de vulva faciet piscem, de lardo palumbum, de perna turturem, de colaepio gallinam. Et ideo ingenio meo impositum est illi nomen bellissimum; nam Daedalus vocatur. Et quia bonam mentem habet, attuli illi Roma munus cultros Norico ferro.” Quos statim iussit afferri inspectosque miratus est. Etiam nobis potestatem fecit, ut mucronem ad buccam probaremus. Subito intraverunt duo servi, tanquam qui rixam ad lacum fecissent; certe in collo adhuc amphoras habebant. Cum ergo Trimalchio ius inter litigantes diceret, neuter sententiam tulit decernentis, sed alterius amphoram fuste percussit. Consternati nos insolentia ebriorum intentavimus oculos in proeliantes notavimusque ostrea pectinesque e gastris labentia, quae collecta puer lance circumtulit. Has lautitias aequavit ingeniosus cocus; in craticula enim argentea cochleas attulit et tremula taeterrimaque voce cantavit. Pudet referre, quae secuntur: inaudito enim more pueri capillati attulerunt unguentum in argentea pelve pedesque recumbentium unxerunt, cum ante crura talosque corollis vinxissent. Hinc ex eodem unguento in vinarium atque lucernam aliquantum est infusum. Iam coeperat Fortunata velle saltare, iam Scintilla frequentius plaudebat quam loquebatur, cum Trimalchio “Permitto” inquit “Philargyre et Cario, etsi prasinianus es famosus, dic et Menophilae, contubernali tuae, discumbat.” Quid multa? paene de lectis deiecti sumus, adeo totum triclinium familia occupaverat. Certe ego notavi super me positum cocum, qui de porco anserem fecerat, muria condimentisque fetentem. Nec contentus fuit recumbere, sed continuo Ephesum tragoedum coepit imitari et subinde dominum suum sponsione provocare “si prasinus proximis circensibus primam palmam.”"],["petronius-satyrica","71","Diffusus hac contentione Trimalchio “amici” inquit “et servi homines sunt et aeque unum lactem biberunt, etiam si illos malus fatus oppressit. Tamen me salvo cito aquam liberam gustabunt. Ad summam, omnes illos in testamento meo manu mitto. Philargyro etiam fundum lego et contubernalem suam, Carioni quoque insulam et vicesimam et lectum stratum. Nam Fortunatam meam heredem facio, et commendo illam omnibus amicis meis. Et haec ideo omnia publico, ut familia mea iam nunc sic me amet tanquam mortuum.” Gratias agere omnes indulgentiae coeperant domini, cum ille oblitus nugarum exemplar testamenti iussit afferri et totum a primo ad ultimum ingemescente familia recitavit. Respiciens deinde Habinnam “quid dicis” inquit “amice carissime? Aedificas monumentum meum, quemadmodum te iussi? Valde te rogo, ut secundum pedes statuae meae catellam ponas et coronas et unguenta et Petraitis omnes pugnas, ut mihi contingat tuo beneficio post mortem vivere; praeterea ut sint in fronte pedes centum, in agrum pedes ducenti. Omne genus enim poma volo sint circa cineres meos, et vinearum largiter. Valde enim falsum est vivo quidem domos cultas esse, non curari eas, ubi diutius nobis habitandum est. Et ideo ante omnia adici volo: hoc monumentum heredem non sequitur.' Ceterum erit mih icurae, ut testamento caveam, ne mortuus iniuriam accipiam. Praeponam enim unum ex libertis sepulcro meo custodiae causa, ne in monumentum meum populus cacatum currat. Te rogo, ut naves etiam [lacuna] monumenti mei facias plenis velis euntes, et me in tribunali sedentem praetextatum cum anulis aureis quinque et nummos in publico de sacculo effundentem; scis enim, quod epulum dedi binos denarios. Faciatur, si tibi videtur, et triclinia. Facias et totum populum sibi suaviter facientem. Ad dexteram meam ponas statuam Fortunatae meae columbam tenentem: et catellam cingulo alligatam ducat: et cicaronem meum, et amphoras copiosas gypsatas, ne effluant vinum. Et urnam licet fractam sculpas, et super eam puerum plorantem. Horologium in medio, ut quisquis horas inspiciet, velit nolit, nomen meum legat. Inscriptio quoque vide diligenter si haec satis idonea tibi videtur: “C. Pompeius Trimalchio Maecenatianus hic requiescit. Huic seviratus absenti decretus est. Cum posset in omnibus decuriis Romae esse, tamen noluit. Pius, fortis, fidelis, ex parvo crevit, sestertium reliquit trecenties,nec unquam philosophum audivit. Vale: et tu.””"],["petronius-satyrica","72","Haec ut dixit Trimalchio, flere coepit ubertim. Flebat et Fortunata, flebat et Habinnas, tota denique familia, tanquam in funus rogata, lamentatione triclinium implevit. Immo iam coeperam etiam ego plorare, cum Trimalchio “Ergo” inquit “cum sciamus nos morituros esse, quare non vivamus? Sic vos felices videam, coniciamus nos in balneum, meo periculo, non paenitebit. Sic calet tanquam furnus.” “Vero, vero,” inquit Habinnas “de una die duas facere, nihil malo” nudisque consurrexit pedibus et Trimalchionem plaudentem subsequi coepit. Ego respiciens ad Ascylton “Quid cogitas?” inquam “ego enim si videro balneum, statim expirabo.” “Assentemur” ait ille “et dum illi balneum petunt, nos in turba exeamus.” Cum haec placuissent, ducente per porticum Gitone ad ianuam venimus, ubi canis catenarius tanto nos tumultu excepit, ut Ascyltos etiam in piscinam ceciderit. Nec non ego quoque ebrius, qui etiam pictum timueram canem, dum natanti opem fero, in eundem gurgitem tractus sum. Servavit nos tamen atriensis, qui interventu suo et canem placavit et nos trementes extraxit in siccum. Et Giton quidem iam dudum se ratione acutissima redemerat a cane; quicquid enim a nobis acceperat de cena, latranti sparserat, at ille avocatus cibo furorem suppresserat. Ceterum cum algentes utique petissemus ab atriense, ut nos extra ianuam emitteret,“Erras” inquit “si putas te exire hac posse, qua venisti. Nemo unquam convivarum per eandem ianuam emissus est; alia intrant, alia exeunt.” Quid faciamus homines miserrimi et novi generis labyrintho inclusi,"],["petronius-satyrica","73","quibus lavari iam coeperat votum esse? Ultro ergo rogavimus, ut nos ad balneum duceret, proiectisque vestimentis, quae Giton in aditu siccare coepit, balneum intravimus, angustum scilicet et cisternae frigidariae simile, in quo Trimalchio rectus stabat. Ac ne sic quidem putidissimam eius iactationem licuit effugere; nam nihil melius esse dicebat quam sine turba lavari, et eo ipso loco aliquando pistrinum fuisse. Deinde ut lassatus consedit, invitatus balnei sono diduxit usque ad cameramos ebrium et coepit Menecratis cantica lacerare, sicut illi dicebant, qui linguam eius intellegebant. Ceteri convivae circa labrum manibus nexis currebant et gingilipho ingenti clamore exsonabant. Alii autem aut restrictis manibus anulos de pavimento conabantur tollere aut posito genu cervices post terga flectere et pedum extremos pollices tangere. Nos, dum alii sibi ludos faciunt, in solium, quod Trimalchioni vaporabatur, descendimus. Ergo ebrietate discussa in aliud triclinium deducti sumus, ubi Fortunata disposuerat lautitias suas ita ut supra lucernas [lacuna] aeneolosque piscatores notaverim et mensas totas argenteas calicesque circa fictiles inauratos et vinum in conspectu sacco defluens. Tum Trimalchio “Amici” inquit “hodie servus meus barbatoriam fecit, homo praefiscini frugi et micarius. Itaque tangomenas faciamus et usque in lucem cenemus.”"],["petronius-satyrica","74","Haec dicente eo gallus gallinaceus cantavit. Qua voce confusus Trimalchio vinum sub mensa iussit effundi lucernamque etiam mero spargi. Immo anulum traiecit in dexteram manum et “non sine causa” inquit “hic bucinus signum dedit; nam aut incendium oportet fiat, aut aliquis in vicinia animam abiciet. Longe a nobis. Itaque quisquis hunc indicem attulerit, corollarium accipiet.” Dicto citius de vicinia gallus allatus est, quem Trimalchio occidi iussit, ut aeno coctus fieret. Laceratus igitur abillo doctissimo coco, qui paulo ante de porco aves piscesque fecerat, in caccabum est coniectus. Dumque Daedalus potionem fer ventissimam haurit, Fortunata mola buxea piper trivit. Sumptis igitur matteis respiciens ad familiam Trimalchio “Quid vos” inquit “adhuc non cenastis? Abite, ut alii veniant ad officium.” Subiit igitur alia classis, et illi quidem exclamavere: “Vale Gai,” hi autem: “Ave Gai.” Hinc primum hilaritas nostra turbata est; nam cum puer non inspeciosus inter novos intrasset ministros, invasit eum Trimalchio et osculari diutius coepit. Itaque Fortunata, ut ex aequo ius firmum approbaret, male dicere Trimalchioni coepit et purgamentum dedecusque praedicare, qui non contineret libidinem suam. Ultimo etiam adiecit:“canis.” Trimalchio contra offensus convicio calicem in faciem Fortunatae immisit. Illa tanquam oculum perdidisset, exclamavit manusque trementes ad faciem suam admovit. Consternata est etiam Scintilla trepidantemque sinu suo texit. Immo puer quoque officiosus urceolum frigidum ad malam eius admovit, super quem incumbens Fortunata gemere ac flere coepit. Contra Trimalchio “Quid enim?” inquit “ambubaia non meminit, sed de machina illam sustuli, hominem inter homines feci. At inflat se tanquam rana, et in sinum suum non spuit, codex, non mulier. Sed hic, qui in pergula natus est, aedes non somniatur. Ita genium meum propitium habeam, curabo, domata sit Cassandra caligaria. Et ego, homo dipundiarius, sestertium centies accipere potui. Scis tu me non mentiri. Agatho, unguentarius herae proximae, seduxit me et 'Suadeo' inquit 'non patiaris genus tuum interire.' At ego dum bonatus ago et nolo videri levis, ipse mihi asciam in crus impegi. Recte, curabo, me unguibus quaeras. Et ut depraesentiarum intelligas, quid tibi feceris: Habinna, nolo, statuam eius in monumento meo ponas, ne mortuus quidem lites habeam. Immo, ut sciat me posse malum dare, nolo, me mortuum basiet.”"],["petronius-satyrica","75","Post hoc fulmen Habinnas rogare coepit, ut iam desineret irasci et “Nemo” inquit “nostrum non peccat. Homines sumus, non dei.” Idem et Scintilla flens dixit ac per genium eius Gaium appellando rogare coepit, ut se frangeret. Non tenuit ultra lacrimas Trimalchio et “Rogo” inquit “Habinna, sic peculium tuum fruniscaris: si quid perperam feci, in faciem meam inspue. Puerum basiavi frugalissimum, non propter formal, sed quia frugi est: decem partes dicit, librum ab oculo legit, thraecium sibi de diariis fecit, arcisellium de suo paravit et duas trullas. Non est dignus quem in oculis feram? sed Fortunata vetat. Ita tibi videtur, fulcipedia? suadeo, bonum tuum concoquas, milva, et me non facias ringentem, amasiuncula: alioquin experieris cerebrum meum. Nosti me: quod semel destinavi, clavo tabulari fixum est. Sed vivorum meminerimus. Vos rogo, amici, ut vobis suaviter sit. Nam ego quoque tam fui quam vos estis, sed virtute mea ad hoc perveni. Corcillum est quod homines facit, cetera quisquilia omnia. 'Bene emo, bene vendo'; alius alia vobis dicet. Felicitate dissilio. Tu autem, sterteia, etiamnum ploras? iam curabo, fatum tuum plores. Sed, ut coeperam dicere, ad hanc me fortunam frugalitas mea perduxit. Tam magnus ex Asia veni, quam hic candelabrus est. Ad summam, quotidie me solebam ad illum metiri, et ut celerius rostrum barbatum haberem, labra de lucerna ungebam. Tamen ad delicias femina ipsimi domini annos quattuordecim fui. Nec turpe est, quod dominus iubet. Ego tamen et ipsimae dominae satis faciebam. Scitis, quid dicam: taceo, quia non sum de gloriosis."],["petronius-satyrica","76","Ceterum, quemadmodum di volunt, dominus in domo factus sum, et ecce cepi ipsimi cerebellum. Quid multa? coheredem me Caesari fecit, et accepi patrimonium laticlavium. Nemini tamen nihil satis est. Concupivi negotiari. Ne multis vos morer, quinque naves aedificavi, oneravi vinum—et tunc erat contra aurum—misi Romam. Putares me hoc iussisse: omnes naves naufragarunt, factum, non fabula. Uno die Neptunus trecenties sestertium devoravit. Putatis me defecisse? Non mehercules mi haec iactura gusti fuit, tanquam nihil facti. Alteras feci maiores et meliores et feliciores, ut nemo non me virum fortem diceret. Scitis, magna navis magnam fortitudinem habet. Oneravi rursus vinum, lardum, fabam, seplasium, mancipia. Hoc loco Fortunata rem piam fecit; omne enim aurum suum, omnia vestimenta vendidit et mi centum aureos in manu posuit. Hoc fuit peculii mei fermentum. Cito fit, quod di volunt. Uno cursu centies sestertium corrotundavi. Statim redemi fundos omnes, qui patroni mei fuerant. Aedifico domum, venalicia coemo iumenta; quicquid tangebam, crescebat tanquam favus. Postquam coepi plus habere, quam tota patria mea habet, manum de tabula: sustuli me de negotiatione et coepi libertos faenerare. Et sane nolentem me negotium meum agere exhortavit mathematicus, qui venerat forte in coloniam nostram, Graeculio, Serapa nomine, consiliator deorum. Hic mihi dixit etiam ea, quae oblitus eram; ab acia et acu mi omnia exposuit; intestinas meas noverat; tantum quod mihi non dixerat, quid pridie cenaveram. Putasses illum semper mecum habitasse."],["petronius-satyrica","77","Rogo, Habinna—puto, interfuisti—: 'Tu dominam tuam de rebus illis fecisti. Tu parum felix in amicos es. Nemo unquam tibi parem gratiam refert. Tu latifundia possides. Tu viperam sub ala nutricas' et, quod vobis non dixerim, et nunc mi restare vitae annos triginta et menses quattuor et dies duos. Praeterea cito accipiam hereditatem. Hoc mihi dicit fatus meus. Quod si contigerit fundos Apuliae iungere, satis vivus pervenero. Interim dum Mercurius vigilat, aedificavi hanc domum. Ut scitis, casula erat; nunc templum est. Habet quattuor cenationes, cubicula viginti, porticus marmoratos duos, susum cenationem, cubiculum in quo ipse dormio, viperae huius sessorium, ostiarii cel lam perbonam; hospitium hospites capit. Ad summam, Scaurus cum huc venit, nusquam mavoluit hospitari, et habet ad mare paternum hospitium. Et multa alia sunt, quae statim vobis ostendam. Credite mihi: assem habeas, assem valeas; habes, habeberis. Sic amicus vester, qui fuit rana, nunc est rex. Interim. Stiche, profer vitalia, in quibus volo me efferri. Profer et unguentum et ex illa amphora gustum, ex qua iubeo lavari ossa mea.”"],["petronius-satyrica","78","Non est moratus Stichus, sed et stragulam albam et praetextam in triclinium attulit [lacuna] iussitque nos temptare, an bonis lanis essent confecta. Tum subridens “Vide tu” inquit “Stiche, ne ista mures tangant aut tineae? alioquin te vivum comburam. Ego gloriosus volo efferri, ut totus mihi populus bene imprecetur.” Statim ampullam nardi aperuit omnesque nos unxit et “Spero” inquit “futurum ut aeque me mortuum iuvet tanquam vivum.” Nam vinum quidem in vinarium iussit infundi et “Putate vos” ait “ad parentalia mea invitatos esse.” Ibat res ad summam nausea, cum Trimalchio ebrietate turpissima gravis novum acroama, cornicines, in triclinium iussit adduci, fultusque cervicalibus multis extendit se super torum extremum et “Fingite me” inquit “mortuum esse. Dicite aliquid belli.” Consonuere cornicines funebri strepitu. Unus praecipue servus libitinarii illius, qui inter hos honestissimus erat, tam valde intonuit, ut totam concitaret viciniam, Itaque vigiles, qui custodiebant vicinam regionem, rati ardere Trimalchionis domum, effregerunt ianuam subito et cum aqua securibusque tumultuari suo iure coeperunt. Nos occasionem opportunissimam nacti Agamemnoni verba dedimus raptimque tam plane quam ex incendio fugimus."],["petronius-satyrica","79","Neque fax ulla in praesidio erat, quae iter aperiret errantibus, nec silentium noctis iam mediae promittebat occurrentium lumen. Accedebat hue ebrietas et imprudentia locorum etiam interdiu obfutura. Itaque cum hora paene tota per omnes scrupos gastrarumque eminentium fragmenta traxissemus cruentos pedes, tandem expliciti acumine Gitonis sumus. Prudens enim pridie , cum luce etiam clara timeret errorem, omnes pilas columnasque notaverat creta, quae lineamenta evicerunt spississimam noctem et notabili candore ostenderunt errantibus viam. Quamvis non minus sudoris habuimus etiam postquam ad stabulum pervenimus. Anus enim ipsa inter deversitores diutius ingurgitata ne ignem quidem admotum sensisset. Et forsitan pernoctassemus in limine, ni tabellarius Trimalchionis intervenisset X vehiculis dives. Non diu ergo tumultuatus stabuli ianuam effregit et nos per eandem intro admisit. . .“ Qualis nox fuit illa, di deaeque, quam mollis torus. Haesimus calentes et transfudimus hinc et hinc labellis errantes animas. Valete, curae mortalis. Ego sic perire coepi. ” sine causa gratulor mihi. Nam cum solutus mero remisissem ebrias manus, Ascyltos, omnis iniuriae inven-. tor, subduxit mihi nocte puerum et in lectum transtulit suum, volutatusque liberius cum fratre non suo, sive non sentiente iniuriam sive dissimulante, indormivit alienis amplexibus oblitus iuris humani. Itaque ego ut experrectus pertrectavigaudio despoliatum torum [lacuna] Si qua est amantibus fides, ego dubitavi, an utrumque traicerem gladio somnumque morti iungerem. Tutius dein secutus consilium Gitona quidem verberibus ex citavi, Ascylton autem truci intuens vultu “quoniam” inquam “fidem scelere violasti et communem amicitiam, res tuas ocius tolle et alium locum, quem polluas, quaere.” Non repugnavit ille, sed postquam optima fide partiti manubias sumus,"],["petronius-satyrica","80","age “inquit nunc et puerum dividamus.” Iocari putabam discedentem. At ille gladium parricidali manu strinxit et “non frueris” inquit “hac praeda, super quam solus incumbis. partem meam necesse est vel hoc gladio contemptus abscidam.” Idem ego ex altera parte feci et intorto circa brachium pallio composui ad proeliandum gradum. Inter hanc miserorum dementiam infelicissimus puer tangebat utriusque genua cum fletu petebatque suppliciter, ne Thebanum par humilis taberna spectaret, neve sanguine mutuo pollueremus familiaritatis clarissimae sacra. “Quod si utique” proclamabat “facinore opus est, nudo ecce iugulum, convertite huc manus, imprimite mucrones. Ego mori debeo, qui amicitiae sacramentum delevi.” Inhibuimus ferrum post has preces, et prior Ascyltos “ego” inquit “finem discordiae imponam. Puer ipse, quem vult, sequatur, ut sit illi saltem in eligendo fratre salva libertas.” Ego qui vetustissimam consuetudinem putabam in sanguinis pignus transisse nihil timui, immo condicionem praecipiti festinatione rapui commisique iudici litem. qui ne deliberavit quidem, ut videretur cunctatus, verum statim ab extrema parte verbi consurrexit et fratrem Ascylton elegit. Fulminatus hac pronuntiatione, sic ut eram, sine gladio in lectulum decidi, et attulissem mihi damnatus manus, si noninimicivictoriae invidissem. Egreditur superbus cum praemio Ascyltos et paulo ante carissimum sibi commilitonem fortunaeque etiam similitudine parem in loco peregrino destituit abiectum. “ Nomen amicitiae sic, quatenus expedit, haeret; calculus in tabula mobile ducit opus. Cum fortuna manet, vultum servatis, amici; cum cecidit, turpi vertitis ora fuga. Grex agit in scaena mimum: pater ille vocatur, filius hic, nomen divitis ille tenet. Mox ubi ridendas inclusit pagina partes, vera redit facies, dum simulata perit [lacuna] ” “ ”"],["petronius-satyrica","81","Nec diu tamen lacrimis indulsi, sed veritus, ne Menelaus etiam antescholanus inter cetera mala solum me in deversorio inveniret, collegi sarcinulas locumque secretum et proximum litori maestus conduxi. Ibi triduo inclusus redeunte in animum solitudine atque contemptu verberabam aegrum planctibus pectus et inter tot altissimos gemitus frequenter etiam proclamabam: “ergo me non ruina terra potuit haurire? Non iratum etiam innocentibus mare? Effugi iudicium, harenae imposui, hospitem occidi, ut inter tot audaciae nomina mendicus, exul, in deversorio Graecae urbis iacerem desertus? Et quis hanc mihi solitudinem imposuit? Adulescens omni libidine impurus et sua quoque confessione dignus exilio, stupro liber, stupro ingenuus, cuius anni ad tesseram venierunt, quem tanquam puellam conduxit etiam qui virum putavit. Quid ille alter? Qui tanquam die togae virilis stolam sumpsit, qui ne vir esset, a matre persuasus est, qui opus muliebre in ergastulo fecit, qui postquam conturbavit et libidinis suae solum vertit, reliquit veteris amicitiae nomen et, pro pudor, tanquam mulier secutuleia unius noctis tactu omnia vendidit. Iacent nunc amatores obligati noctibus totis, et forsitan mutuis libidinibus attriti derident solitudinem meam. Sed non impune. Nam aut vir ego liberque non sum, aut noxio sanguine parentabo iniuriae meae.”"],["petronius-satyrica","82","Haec locutus gladio latus cingo, et ne infirmitas militiam perderet, largioribus cibis excito vires. Mox in publicum prosilio furentisque more omnes circumeo porticus. Sed dum attonito vultu efferatoque nihil aliud quam caedem et sanguinem cogito frequentiusque manum ad capulum, quem devoveram, refero, notavit me miles, sive ille planus fuit sive nocturnus grassator, et “Quid tu” inquit “commilito, ex qua legione es aut cuius centuria?” Cum constantissime et centurionem et legionem essem ementitus, “Age ergo” inquit ille “in exercitu vestro phaecasiati milites ambulant?” Cum deinde vultu atque ipsa trepidatione mendacium prodidissem, ponere me iussit arma et malo cavere. Despoliatus ergo,immo praecisa ultione retro ad deversorium tendo paulatimque temeritate laxata coepi grassatoris audaciae gratias agere [lacuna] “ Non bibet inter aquas poma aut pendentia carpit Tantalus infelix, quem sua vota premunt. Divitis haec magni facies erit, omnia cernens qui timet et sicco concoquit ore famem [lacuna] ” Non multum oportet consilio credere, quia suam habet fortuna rationem [lacuna]"],["petronius-satyrica","83","In pinacothecam perveni vario genere tabularum mirabilem. Nam et Zeuxidos manus vidi nondum vetustatis iniuria victas, et Protogenis rudimenta cum ipsius naturae veritate certantia non sine quodam horrore tractavi. Iam vero Apellis quam Graeci mono/ knhmon appellant, etiam adoravi. Tanta enim subtilitate extremitates imaginum erant ad similitudinem praecisae, ut crederes etiam animorum esse picturam. Hinc aquila ferebat caelo sublimis Idaeum, illine candidus Hylas repellebat improbam Naida. Damnabat Apollo noxias manus lyramque resolutam modo nato flore honorabat. Inter quos etiam pictorum amantium vultus tauquam in solitudine exclamavi: “Ergo amor etiam deos tangit. Iuppiter in caelo suo non invenit quod diligeret, sed peccaturus in terris nemini tamen iniuriam fecit. Hylan Nympha praedata temperasset amori suo, si venturum ad interdictum Herculem credidisset. Apollo pueri umbram revocavit in florem, et omnes fabulae quoque sine aemulo habuerunt complexus. At ego in societatem recepi hospitem Lycurgo crudeliorem.” Ecce autem, ego dum cum ventis litigo, intravit pinacothecam senex canus, exercitati vultus et qui videretur nescio quid magnum promittere, sed cultu non proinde speciosus, ut facile appareret eum ex hac nota litteratum esse, quos odisse divites solent. Is ergo ad latus constitit meum [lacuna] “Ego” inquit “poeta sum et ut spero, non humillimi spiritus, si modo coronis aliquid credendum est, quas etiam ad immeritos deferre gratia solet. 'Quare ergo' inquis 'tam male vestitus es?' Propter hoc ipsum. Amor ingenii neminem unquam divitem fecit.“ Qui pelago credit, magno se faenore tollit; qui pugnas et castra petit, praecingitur auro; vilis adulator picto iacet ebrius ostro, et qui sollicitat nuptas, ad praemia peccat: sola pruinosis horret facundia pannis atque inopi lingua desertas invocat artes. ”"],["petronius-satyrica","84","Non dubie ita est: si quis vitiorum omnium inimicus rectum iter vitae coepit insistere, primum propter morum differentiam odium habet; quis enim potest probare diversa? Deinde qui solas extruere divitias curant, nihil volunt inter homines melius credi, quam quod ipsi tenent. Insectantur itaque, quacunque ratione possunt, litterarum amatores, ut videantur illi quoque infra pecuniam positi” [lacuna] “Nescio quo modo bonae mentis soror est paupertas” [lacuna] “Vellem, tam innocens esset frugalitatis meae hostis, ut deliniri posset. Nunc veteranus est latro et ipsis lenonibus doctior” [lacuna]"],["petronius-satyrica","85","“ In Asiam cum a quaestore essem stipendio eductus, hospitium Pergami accepi. Ubi cum libenter habitarem non solum propter cultum aedicularum, sed etiam propter hospitis formosissimum filium, excogitavi rationem, qua non essem patri familiae suspectus amator. Quotiescunque enim in convivio de usu formosorum mentio facta est, tam vehementer excandui, tam severa tristitia violari aures meas obsceno sermone nolui, ut me mater praecipue tanquam unum ex philosophis intueretur. Iam ego coeperam ephebum in gymnasium deducere, ego studia eius ordinare, ego docere ac praecipere, ne quis praedator corporis admitteretur in domum” [lacuna] Forte cum in triclinio iaceremus, quia dies sollemnis ludum artaverat pigritiamque recedendi imposuerat hilaritas longior, fere circa mediam noctem intellexi puerum vigilare. Itaque timidissimo murmure votum feci et 'domina' inquam 'Venus, si ego hunc puerum basiavero, ita ut ille non sentiat, cras illi par columbarum donabo.' Audito voluptatis pretio puer stertere coepit. Itaque aggressus simulantem aliquot basiolis invasi. Contentus hoc principio bene mane surrexi electumque par columbarum attuli expectanti ac me voto exsolvi."],["petronius-satyrica","86","Proxima nocte cum idem liceret, mutavi optionem et 'si hunc' inquam 'tractavero improba manu, et ille non senserit, gallos gallinaceos pugnacissimos duos donabo patienti.' Ad hoc votum ephebus ultro se admovit et, puto, vereri coepit, ne ego obdormiscerem. Indulsi ergo sollicito, totoque corpore citra summam voluptatem me ingurgitavi. Deinde ut dies venit, attuli gaudenti quicquid promiseram. Ut tertia nox licentiam dedit, consurrexi [lacuna] ad aurem male dormientis 'dii' inquam 'immortales, si ego huic dormienti abstulero coitum plenum et optabilem, pro hac felicitate cras puero asturconem Macedonicum optimum donabo, cum hac tamen exceptione, si ille non senserit.' Nunquam altiore somno ephebus obdormivit. Itaque primum implevi lactentibus papillis manus, mox basio inhaesi, deinde in unum omnia vota coniunxi. Mane sedere in cubiculo coepit atque expectare consuetudinem meam. Scis quanto facilius sit, columbas gallosque gallinaceos emere quam asturconem, et praeter hoc etiam timebam, ne tam grande munus suspectam faceret humanitatem meam. Ego aliquot horis spatiatus in hospitium reverti nihilque aliud quam puerum basiavi. At ille circumspiciens ut cervicem meam iunxit amplexu, 'rogo' inquit 'domine, ubi est asturco? [lacuna]"],["petronius-satyrica","87","Cum ob hanc offensam praeclusissem mihi aditum, quem feceram, iterum ad licentiam redii. Interpositis enim paucis diebus, cum similis casus nos in eandem fortunam rettulisset, ut intellexi stertere patrem, rogare coepi ephebum, ut reverteretur in gratiam mecum, id est ut pateretur satis fieri sibi, et cetera quae libido distenta dictat. At ille plane iratus nihil aliud dicebat nisi hoc: “aut dormi, aut ego iam dicam patri.” Nihil est tam arduum, quod non improbitas extorqueat. Dum dicit: “patrem excitabo,” irrepsi tamen et male repugnanti gaudium extorsi. At ille non indelectatus nequitia mea, postquam diu questus est deceptum se et derisum traductumque inter condiscipulos, quibus iactasset censum meum, “videris tamen” inquit “non ero tui similis. Si quid vis, fac iterum.” Ego vero deposita omni offensa cum puero in gratiam redii ususque beneficio eius in somnum delapsus sum. Sed non fuit contentus iteratione ephebus plenae maturitatis et annis ad patiendum gestientibus. Itaque excitavit me sopitum et “numquid vis?” inquit. Et non plane iam molestum erat munus. Utcunque igitur inter anhelitus sudoresque tritus, quod voluerat, accepit, rursusque in somnum decidi gaudio lassus. Interposita minus hora pungere me manu coepit et dicere: “quare non facimus?” tum ego totiens excitatus plane vehementer excandui et reddidi illi voces suas: 'aut dormi, aut ego iam patri dicam'\" [lacuna]"],["petronius-satyrica","88","Erectus his sermonibus consulere prudentiorem coepi aetates tabularum et quaedam argumenta mihi obscura simulque causam desidiae praesentis excutere, cum pulcherrimae artes perissent, inter quas pictura ne minimum quidem sui vestigium reliquisset. Tum ille “pecuniae” inquit \"cupiditas haec tropica instituit. Priscis enim temporibus, cum adhuc nuda virtus placeret, vigebant artes ingenuae summumque certamen inter homines erat, ne quid profuturum saeculis diu lateret. Itaque herbarum omnium sucos Democritus expressit, et ne lapidum virgultorumque, vis lateret, aetatem inter experimenta consumpsit. Eudoxos quidem in cacumine excelsissimi monis con senuit, ut astrorum caelique motus deprehenderet, et Chrysippus, ut ad inventionem sufficeret, ter elleboro animum detersit. Verum ut ad plastas convertar, Lysippum statuae unius lineamentis inhaerentem inopia extinxit, et Myron, qui paene animas hominum ferarumque aere comprehenderat, non invenit heredem. At nos vino scortisque demersi ne paratas quidem artes audemus cognoscere, sed accusatores antiquitatis vitia tantum docemus et discimus. Ubi est dialectica? Ubi astronomia? Ubi sapientiae cultissima via? Quis unquam venit in templum et votum fecit, si ad eloquentiam pervenisset? Quis, si philosophiae fontem attigisset? Ac ne bonam quidem mentem aut bonam valitudinem petunt, sed statim antequam limen Capitolii tangant, alius donum promittit, si propinquum divitem extulerit, alius, si thesaurum effoderit, alius, si ad trecenties sestertium salvus pervenerit. Ipse senatus, recti bonique praeceptor, mille pondo auri Capitolio promittere solet, et ne quis dubitet pecuniam concupiscere, Iovem quoque peculio exornat. Noli ergo mirari, si pictura defecit, cum omnibus diis hominibusque formosior videatur massa auri, quam quicquid Apelles Phidiasque, Graeculi delirantes, fecerunt."],["petronius-satyrica","89","Sed video te totum in illa haerere tabula, quae Troiae halosin ostendit. Itaque conabor opus versibus pandere: “ Iam decima maestos inter ancipites metus Phrygas obsidebat messis et vatis fides Calchantis atro dubia pendebat metu, cum Delio profante caesi vertices Idae trahuntur scissaque in molem cadunt robora, minacem quae figurarent equum. Aperitur ingens antrum et obducti specus, qui castra caperent. Huc decenni proelio irata virtus abditur, stipant graves Danai recessus, in suo voto latent. O patria, pulsas mille credidimus rates solumque bello liberum: hoc titulus fero incisus, hoc ad furta compositus Sinon firmabat et mens semper in damnum potens. Iam turba portis libera ac bello carens in vota properat. Fletibus manant genae mentisque pavidae gaudium lacrimas habet, quas metus abegit. Namque Neptuno sacer crinem solutus omne Laocoon replet clamore vulgus. Mox reducta cuspide uterum notavit, fata sed tardant manus, ictusque resilit et dolis addit fidem. Iterum tamen confirmat invalidam manum altaque bipenni latera pertemptat. Fremit captiva pubes intus et, dum murmurat, roborea moles spirat alieno metu. Ibat iuventus capta, dum Troiam capit, bellumque totum fraude ducebat nova. Ecce alia monstra: celsa qua Tenedos mare dorso replevit, tumida consurgunt freta undaque resultat scissa tranquillo minor, qualis silenti nocte remorum sonus longe refertur, cum premunt classes mare pulsumque marmor abiete imposita gemit. Respicimus: angues orbibus geminis ferunt ad saxa fluctus, tumida quorum pectora ” “ ” “ rates ut altae lateribus spumas agunt. Dat cauda sonitum, liberae ponto iubae consentiunt luminibus, fulmineum iubar incendit aequor sibilisque undae fremunt. Stupuere mentes. Infulis stabant sacri Phrygioque cultu gemina nati pignora Lauconte. Quos repente tergoribus ligant angues corusci. Parvulas illi manus ad ora referunt, neuter auxilio sibi, uterque fratri: transtulit pietas vices morsque ipsa miseros mutuo perdit metu. Accumulat ecce liberum funus parens, infirmus auxiliator. Invadunt virum iam morte pasti membraque ad terram trahunt. iacet sacerdos inter aras victima terramque plangit. Sic profanatis sacris peritura Troia perdidit primum deos. Iam plena Phoebe candidum extulerat iubar minora ducens astra radianti face, cum inter sepultos Priamidas nocte et mero Danai relaxant claustra et effundunt viros. Temptant in armis se duces, ceu ubi solet nodo remissus Thessali quadrupes iugi cervicem et altas quatere ad excursum iubas. Gladios retractant, commovent orbes manu bellumque sumunt. Hic graves alius mero obtruncat et continuat in mortem ultimam somnos, ab aris alius accendit faces contraque Troas invocat Troiae sacra. [lacuna] ” “ ”"],["petronius-satyrica","90","Ex is, qui in porticibus spatiabantur, lapides in Eumolpum recitantem miserunt. At ille, qui plausum ingenii sui noverat, operuit caput extraque tem plum profugit. Timui ego, ne me poetam vocaret. Itaque subsecutus fugientem ad litus perveni, et ut primum extra teli coniectum licuit consistere, “Rogo” inquam “quid tibi vis cum isto morbo? Minus quam duabus horis mecum moraris, et saepius poetice quam humane locutus es. Itaque non miror, si te populus lapidibus persequitur. Ego quoque sinum meum saxis onerabo, ut quotiescunque coeperis a te exire, sanguinem tibi a capite mittam.” Movit ille vultum et “O mi” inquit “adulescens, non hodie primus auspicatus sum. Immo quoties theatrum, ut recitarem aliquid, intravi, hac me adventicia excipere frequentia solet Ceterum ne et tecum quoque habeam rixandum, toto die me ab hoc cibo abstinebo.” “Immo” inquam “ego si eiuras hodiernam bilem, una cenabimus” [lacuna] “ Mando aedicularum custodi cenulae officium [lacuna] ”"],["petronius-satyrica","91","Video Gitona cum linteis et strigilibus parieti applicitum tristem confusumque. Scires, non libenter servire. Itaque ut experimentum oculorum caperem convertit ille solutum gaudio vultum et “Miserere” inquit “frater. Ubi arma non sunt, libere loquor. Eripe me latroni cruento et qualibet saevitia paenitentiam iudicis tui puni. Satis magnum erit misero solacium, tua voluntate cecidisse.” Supprimere ego querellam iubeo, ne quis consilia deprehenderet, relictoque Eumolpo—nam in balneo carmen recitabat— per tenebrosum et sordidum egressum extraho Gitona raptimque in hospitium meum pervolo Praeclusis deinde foribus invado pectus amplexibus et perfusum os lacrimis vultu meo contero. Diu vocem neuter invenit; nam puer etiam singultibus crebris amabile pectus quassaverat. O facinus “inquam” indignum, “quod amo te quamvis relictus, et in hoc pectore, cum vulnus ingens fuerit, cicatrix non est. Quid dicis, peregrini amoris concessio? Dignus hac iniuria fui?” Postquam se amari sensit, supercilium altius sustulit. “Nec amoris arbitrium ad alium iudicem detuli. Sed nillil iam queror, nihil iam memini, si bona fide paenitentiam emendas.” Haec cum inter gemitus lacrimasque fudissem, detersit ille pallio vultum et “Quaeso” inquit “Encolpi, fidem memoriae tuae appello: ego te reliqui, an tu me prodidisti? Equidem fateor et prae me fero: cum duos armatos viderem, ad fortiorem confugi.” Exosculatus pectus sapientia plenum inieci cervicibus manus, et ut facile intellegeret redisse me in gratiam et optima fide reviviscentem amicitiam, toto pectore adstrinxi."],["petronius-satyrica","92","Etiam plena nox erat mulierque cenae mandata curaverat, cum Eumolpus ostium pulsat. Interrogo ego: “quot estis?” obiterque per rimam foris speculari diligentissime coepi, num Ascyltos una venisset. Deinde ut solum hospitem vidi, momento recepi. Ille ut se in grabatum reiecit viditque Gitona in conspectu ministrantem, movit caput et “Laudo” inquit “Ganymedem. Oportet hodie bene sit.” Non delectavit me tam curiosum principium timuique, ne in contu bernium recepissem Ascylti parem. Instat Eumolpus, et cum puer illi potionem dedisset, “Malo te” inquit “quam balneum totum” siccatoque avide poculo negat sibi unquam acidius fuisse. “Nam et dum lavor” ait “paene vapulavi, quia conatus sum circa solium sedentibus carmen recitare, et postquam de balneo tanquam de theatro eiectus sum, circuire omnes angulos coepi et clara voce Encolpion clamitare. Ex altera parte iuvenis nudus, qui vestimenta perdiderat, non minore clamoris indignatione Gitona flagitabat. Et me quidem pueri tanquam insanum imitatione petulantissima deriserunt, ilium autem frequentia ingene circumvenit cum plausu et admiratione timidissima. Habebat enim inguinum pondus tam grande, ut ipsum hominem laciniam fascini crederes. O iuvenem laboriosum: puto ilium pridie incipere, postero die finire. Itaque statim invenit auxilium; nescio quis enim, eques Romanus ut aiebant infamis, sua veste errantem circumdedit ac domum abduxit, credo, ut tam magna fortuna solus uteretur. At ego ne mea quidem vestimenta ab officioso custode recepissem, nisi notorem dedissem. Tanto magis expedit inguina quam ingenia fricare.” Haec Eumolpo dicente mutabam ego frequentissime vultum, iniuriis scilicet inimici mei hilaris, commodis tristis. Utcunque tamen, tanquam non agnoscerem fabulam, tacui et cenae ordinem explicui [lacuna]"],["petronius-satyrica","93","“Vile est, quod licet, et animus errori intentus iniurias diligit. “ Ales Phasiacis petita Colchis atque Afrae volucres placent palato, quod non sunt faciles: at albus anser et pictis anas enovata pennis plebeium sapit. Ultimis ab oris attractus scarus atque arata Syrtis, si quid naufragio dedit, probatur: mullus iam gravis est. Amica vincit uxorem. Rosa cinnamum veretur. Quicquid quaeritur, optimum videtur. ”” “Hoc est” inquam “quod promiseras, ne quem hodie versum faceres? per fidem, saltem nobis parce, qui te nunquam lapidavimus. Nam si aliquis ex is, qui in eodem synoecio potant, nomen poetae olfecerit, totam concitabit viciniam et nos omnes sub eadem causa obruet. Miserere et aut pinacothecam aut balneum cogita.” Sic me loquentem obiurgavit Giton, mitissimus puer, et negavit recte facere, quod seniori conviciarer simulque oblitus officii mensam, quam humanitate posuissem, contumelia tollerem, multaque alia moderationis verecundiaeque verba, quae formam eius egregie decebant [lacuna]"],["petronius-satyrica","94","“felicem” inquit “matrem tuam, quae te talem peperit: macte virtute esto. Raram fecit mixturam cum sapientia forma. Itaque ne putes te tot verba perdidisse, amatorem invenisti. Ego laudes tuas carminibus implebo. Ego paedagogus et custos etiam quo non iusseris, sequar. Nec iniuriam Encolpius accipit, alium amat.” Profuit etiam Eumolpo miles ille, qui mihi abstulit gladium; alioquin quem animum adversus Ascylton sumpseram, eum in Eumolpi sanguinem exercuissem. Nec fefellit hoc Gitona. Itaque extra cellam processit, tanquam aquam peteret, iramque meam prudenti absentia extinxit. Paululum ergo intepescente saevitia “Eumolpe” inquam “iam malo vel carminibus loquaris, quam eiusmodi tibi vota proponas. Et ego iracundus sum, et tu libidinosus: vide, quam non conveniat his moribus. Puta igitur me furiosum esse, cede insaniae, id est ocius foras exi.” Confusus hac denuntiatione Eumlolpus non quaesiit iracundiae causam, sed continuo limen egressus adduxit repente ostium cellae meque nihil tale expectantem inclusit, exemitque raptim clavem et ad Gitona investigandum cucurrit. Inclusus ego suspendio vitam finire constitui. Et iam semicinctio lecti stantis ad parietem spondam vinxeram cervicesque nodo condebam, cum reseratis foribus intrat Eumolpus cum Gitone meque a fatali iam meta revocat ad lucem. Giton praecipue ex dolore in rabiem efferatus tollit clamorem, me utraque manu impulsum praecipitat super lectum, “erras” inquit “Encolpi, si putas contingere posse, ut ante moriaris. Prior coepi; in Ascylti hospitio gladium quaesivi. Ego si te non invenissem, periturus per praecipitia fui. Et ut scias non longe esse quaerentibus mortem, specta invicem, quod me spectare voluisti.” Haeclocutus mercennario Eumolpi novaculam rapit et semel iterumque cervice percussa ante pedes collabitur nostros. Exclamo ego attonitus, secutusque labentem eodem ferramento ad mortem viam quaero. Sed neque Giton ulla erat suspicione vulneris laesus, neque ego ullum sentiebam dolorem. Rudis enim novacula et in hoc retusa, ut pueris discentibus audaciam tonsoris daret, instruxerat thecam. Ideoque nec mercennarius ad raptum ferramentum expaverat, nec Eumolpus interpellaverat mimicam mortem."],["petronius-satyrica","95","Dum haec fabula inter amantes luditur, deversitor cum parte cenulae intervenit, contemplatusque foedissimam volutationem iacentium “rogo” inquit “ebrii estis, an fugitivi, an utrumque? Quis autem grabatum illum erexit, aut quid sibi vult tam furtiva molitio? Vos mehercules ne mercedem cellae daretis, fugere nocte in publicum voluistis. Sed non impune. Iam enim faxo sciatis non viduae hanc insulam esse sed M. Mannicii.” Exclamat Eumolpus “etiam minaris?” simulque os hominis palma excussissima pulsat. Ille tot hospitum potionibus liberum urceolum fictilem in Eumolpi caput iaculatus est solvitque clamantis frontem et de cella se proripuit. Eumolpus contumeliae impatiens rapit ligneum candelabrum sequiturque abeuntem et creberrimis ictibus supercilium suum vindicat. Fit concursus familiae hospitumque ebriorum frequentia. Ego autem nactus occasionem vindictae Eumolpum excludo, redditaque scordalo vice sine aemulo scilicet et cella utor et nocte. Interim coctores insulariique mulcant exclusum et alius veru extis stridentibus plenum in oculos eius intentat, alius furca de carnario rapta statum proeliantis componit. Anus praecipue lippa, sordidissimo praecincta linteo, soleis ligneis imparibus imposita, canem ingentis magnitudinis catena trahit instigatque in Eumolpon. Sed ille candelabro se ab omni periculo vindicabat."],["petronius-satyrica","96","Videbamus nos omnia per foramen valvae, quod paulo ante ansa ostioli rupta laxaverat, favebamque ego vapulanti. Giton autem non oblitus misericordiae suae reserandum esse ostium succurrendumque periclitanti censebat. Ego durante adhuc iracundia non continui manum, sed caput miserantis stricto acutoque articulo percussi. Et ille quidem flens consedit in lecto. Ego autem alternos opponebam foramini oculos iniuriaque Eumolpi velut quo dam cibo me replebam advocationemque commendabam, cum procurator insulae Bargates a cena excitatus a duobus lecticariis in mediam rixam perfertur; nam erat etiam pedibus aeger, is ut rabiosa barbaraque voce in ebrios fugitivosque diu peroravit, respiciens ad Eumolpon “o poetarum” inquit “disertissime, tu eras? Et non discedunt ocius nequissimi servi manusque continent a rixa?” [lacuna] “Contubernalis mea mihifastum facit. Itasi,me amas, maledic illam versibus, ut habeat pudorem” . ."],["petronius-satyrica","97","Dum Eumolpus cum Bargate in secreto loquitur, intrat stabulum praeco cum servo publico aliaque sane modica frequentia, facemque fumosam magis quam lucidam quassans haec proclamavit: “puer in balneo paulo ante aberravit, annorum circa XVI, crispus, mollis, formosus, nomine Giton. Si quis eum reddere aut commonstrare voluerit, accipiet nummos mille.” Nec longe a praecone Ascyltos stabat amictus discoloria veste atque in lance argentea indicium et fidem praeferebat. Imperavi Gitoni, ut raptim grabatum subiret annecteretque pedes et manus institis, quibus sponda culcitam ferebat, ac sic ut olim Vlixes Cyclopis arieti adhaesisset, extentus infra grabatum scrutantium eluderet manus. Non est moratus Giton imperium momentoque temporis inseruit vinculo manus et Vlixem astu simillimo vicit. Ego ne suspicioni relinquerem locum, lectulum vestimentis implevi uniusque hominis vestigium ad corporis mei mensuram figuravi. Interim Ascyltos ut pererravit omnes cum viatore cellas, venit ad meam, et hoc quidem pleniorem spem concepit, quo diligentius oppessulatas invenit fores. Publicus vero servus insertans commissuris secures claustrorum firmitatem laxavit. Ego ad genua Ascylti procubui et per memoriam amicitiae perque societatem miseriarum petii, ut saltem ostenderet fratrem. Immo ut fidem haberent fictae preces, “scio te” inquam “Ascylte, ad occidendum me venisse. Quo enim secures attulisti? Itaque satia iracundiam tuam: praebeo ecce cervicem, funde sanguinem, quem sub praetextu quaestionis petisti.” Amolitur Ascyltos invidiam et se vero nihil aliud quam fugitivum suum dixit quaerere, mortem nec hominis concupisse nec supplicis, utique eius quem post fatalem rixam habuisset carissimum."],["petronius-satyrica","98","At non servus publicus tam languide agit, sed raptam cauponi harundinem subter lectum mittit omniaque etiam foramina parietum scrutatur. Subducebat Giton ab ictu corpus et reducto timidissime spiritu ipsos sciniphes ore tangebat [lacuna] Eumolpus autem, quia effractum ostium cellae neminem poterat excludere, irrumpit perturbatus et “mille” inquit “nummos inveni; iam enim persequar abeuntem praeconem et in potestate tua esse Gitonem meritissima proditione monstrabo.” Genua ego perseverantis amplector, ne morientes vellet occidere, et “merito” inquam “excandesceres, si posses perditum ostendere. Nunc inter turbam puer fugit, nec quo abierit, suspicari possum. Per fidem, Eumolpe, reduc puerum et vel Ascylto redde.” Dum haec ego iam credenti persuadeo, Giton collectione spiritus plenus ter continuo ita sternutavit, ut grabatum concuteret. Ad quem motum Eumolpus conversus salvere Gitona iubet. Remota etiam culcita videt Vlixem, cui vel esuriens Cyclops potuisset parcere. Mox conversus ad me “quid est” inquit “latro? ne deprehensus quidem ausus es mihi verum dicere. Immo ni deus quidam humanarum rerum arbiter pendenti puero excussisset indicium, elusus circa popinas errarem” [lacuna] Giton longe blandior quam ego, primum araneis oleo madentibus vulnus, quod in supercilio factum erat, coartavit. Mox palliolo suo laceratam mutavit vestem, amplexusque iam mitigatum osculis tanquam fomentis aggressus est et “in tua” inquit “pater carissime, in tua sumus custodia. Si Gitona tuum amas, incipe velle servare. Utinam me solum inimicus ignis hauriret vel hibernum invaderet mare. Ego enim omnium scelerum materia, ego causa sum. Si perirem, conveniret inimicis” [lacuna]"],["petronius-satyrica","99","“ego sic semper et ubique vixi, ut ultimam quamque lucem tanquam non redituram consumerem” [lacuna] profusis ego lacrimis rogo quaesoque, ut mecum quoque redeat in gratiam: neque enim in amantium esse potestate furiosam aemulationem. Daturum tamen operam, ne aut dicam aut faciam amplius, quo possit offendi. Tantum omnem scabitudinem animo tanquam bonarum artium magister deleret sine cicatrice.“Incultis asperisque regionibus diutius nives haerent, ast ubi aratro domefacta tellus nitet, dum loqueris, levis pruina dilabitur. Similiter in pectoribus ira considit: feras quidem mentes obsidet, eruditas praelabitur.” “Ut scias” inquit Eumolpus “verum esse, quod dicis, ecce etiam osculo iram finio. Itaque, quod bene eveniat, expedite sarcinulas et vel sequimini me vel, si mavultis, ducite.” Adhuc loquebatur, cum crepuit ostium impulsum, stetitque in limine barbis horrentibus nauta et “moraris” inquit “Eumolpe, tanquam propudium ignores.” Haud mora, omnes consurgimus, et Eumolpus quidem mercennarium suum iam olim dormientem exire cum sarcinis iubet. Ego cum Gitone quicquid erat, in iter compono et adoratis sideribus intro navigium [lacuna]"],["petronius-satyrica","100","“molestum est quod puer hospiti placet. Quid autem? Non commune est, quod natura optimum fecit? Sol omnibus lucet. Luna innumerabilibus comitata sideribus etiam feras ducit ad pabulum. Quid aquis dici formosius potest? In publico tamen manant. Solus ergo amor furtum potius quam praemium erit? Immo vero nolo habere bona, nisi quibus populus inviderit. Unus, et senex, non erit gravis; etiam cum voluerit aliquid sumere,opus anhelitu prodet.” Haec ut infra fiduciam posui fraudavique animum dissidentem, coepi somnum obruto tunicula capite mentiri. Sed repente quasi destruente fortuna constantiam meam eiusmodi vox super constratum puppis congemuit: “ergo me derisit?” Et haec quidem virilis et paene auribus meis familiaris animum palpitantem percussit. Ceterum eadem indignatione mulierlacerata ulterius excanduit et “Si quis deus manibus meis” inquit “Gitona imponeret, quambene exulem exciperem.” Uterque nostrum tam inexpectato ictus sono amiserat sanguinem. Ego praecipue quasi somnio quodam turbulento circumactus diu vocem collegi tremebundisque manibus Eumolpi iam in soporem labentis laciniam duxi et “Per fidem” inquam “pater, cuius haec navis est, aut quos vehat, dicere potes?” Inquietatus ille moleste tulit et “Hoc erat” inquit “quod placuerat tibi, ut supra constratum navis occuparemus secretissimum locum, ne nos patereris requiescere? Quid porro ad rem pertinet, si dixero Licham Tarentinum esse dominum huiusce navigii, qui Tryphaenam exulem Tarentum ferat?”"],["petronius-satyrica","101","Intremui post hoc fulmen attonitus, iuguloque detecto “aliquando” inquam “Totum me, Fortuna, vicisti.” Nam Giton quidem super pectus meum positus diu animam egit. Deinde ut effusus sudor utriusque spiritum revocavit, comprehendi Eumolpi genua et “Miserere” inquam “morientium et pro consortio studiorum commoda manum; mors venit, quae nisi per te non licet, potest esse pro munere.” Inundatus hac Eumolpus invidia iurat per deos deasque se neque scire quid acciderit, nec ullum dolum malum consilio adhibuisse, sed mente simplicissima et vera fide in navigium comites induxisse, quo ipse iam pridem fuerit usurus. “Quae autem hic insidiae sunt” inquit “aut quis nobiscum Hannibal navigat? Lichas Tarentinus, homo verecundissimus et non tantum huius navigii dominus, quod regit, sed fundorum etiam aliquot et familiae negotiantis, onus deferendum ad mercatum conducit. Hic est Cyclops ille et archipirata, cui vecturam debemus; et praeter hunc Tryphaena, omnium feminarum formosissima, quae voluptatis causa hue atque illuc vectatur.” “Hi sunt” inquit Giton “quos fugimus” simulque raptim causas odiorum et instans periculum trepidanti Eumolpo exponit. Confusus ille et consilii egens iubet quemque suam sententiam promere et “Fingite” inquit “nos antrum Cyclopis intrasse. Quaerendum est aliquod effugium, nisi naufragium pommus et omni nos periculo liberamus.” “Immo” inquit Giton “persuade gubernatori, ut in aliquem portum navem deducat, non sine praemio scilicet, et affirma ei impatientem maris fratrem tuum in ultimis esse. Poteris hanc simulationem et vultus confusione et lacrimis obumbrare, ut misericordia permotus gubernator indulgeat tibi.” Negavit hoc Eumolpus fieri posse, “quia magna” inquit “navigia portubus se curvatis insinuant, nec tam cito fratrem defecisse veri simile erit. Accedit his, quod forsitan Lichas officii causa visere languentem desiderabit. Vides, quam valde nobis expediat, ultro dominum ad fugientes accersere. Sed finge navem ab ingenti posse cursu deflecti et Licham non utique circumiturum aegrorum cubilia: quomodo possumus egredi nave, ut non conspiciamur a cunctis? Opertis capitibus, an nudis? Opertis, et quis non dare manum languentibus volet? Nudis, et quid erit aliud quam se ipsos proscribere?”"],["petronius-satyrica","102","“Quin potius” inquam ego “ad temeritatem confugimus et per funem lapsi descendimus in scapham praecisoque vinculo reliqua fortunae committimus? Nec ego in hoc periculum Eumolpon arcesso. Quid enim attinet innocentem alieno periculo imponere? Contentus sum, si nos descendentes adiuverit casus.” “Non imprudens” inquit “consilium” Eumolpos “si aditum haberet. Quis enim non euntes notabit? Utique gubernator, qui pervigil nocte siderum quoque motus custodit. Et utcunque imponi nihil dormienti posset, si per aliam partem navis fuga quaereretur: nunc per puppim, per ipsa gubernacula delabendum est, a quorum regione funis descendit, qui scaphae custodiam tenet. Praeterea illud miror, Encolpi, tibi non succurrisse, unum nautam stationis perpetuae interdiu noctuque iacere in scapha, nec posse inde custodem nisi aut caede expelli aut praecipitari viribus. Quod an fieri possit, interrogate audaciam vestram. Nam quod ad meum quidem comitatum attinet, nullum recuso periculurn, quod salutis spem ostendit. Nam sine causa quidem spiritum tanquam rem vacuam impendere ne vos quidem existimo velle. Videte, numquid hoc placeat: ego vos in duas iam pelles coniciam vinctosque loris inter vestimenta pro sarcinis habebo, apertis scilicet aliquatenus labris, quibus et spiritum recipere possitis et cibum. Conclamabo deinde nocte servos poenam graviorem timentes praecipitasse se in mare. Deinde cum ventum fuerit in portum, sine ulla suspicione pro sarcinis vos efferam.” “Ita vero” inquam ego “tanquam solidos alligaturus, quibus non soleat venter iniuriam facere? An tanquam eos qui sternutare non soleamus nec stertere? An quia hoc genus furti semel mea feliciter cessit? Sed finge una die vinctos posse durare: quid ergo, si diutius aut tranquillitas nos tenuerit aut adversa tempestas? Quid facturi sumus? Vestes quoque diutius vinctas ruga consumit, et chartae alligatae mutant figuram. Iuvenes adhuc laboris expertes statuarum ritu patiemur pannos et vincla?” [lacuna] “Adhuc aliquod iter salutis quaerendum est. Inspicite, quod ego inveni. Eumolpus tanquam litterarum studiosus utique atramentum habet. Hoc ergo remedio mutemus colores a capillis usque ad ungues. Ita tanquam servi Aethiopes et praesto tibi erimus sine tormentorum iniuria hilares, et permutato colore imponemus inimicis.” “Quidni?” inquit Giton “etiam circumcide nos, ut Iudaei videamur, et pertunde aures, ut imitemur Arabes, et increta facies, ut suos Gallia cives putet: tanquam hic solus color figuram possit pervertere et non multa una oporteat consentiant et non ratione, ut mendacium constet. Puta infectam medicamine faciem diutius durare posse; finge nec aquae asperginem imposituram aliquam corpori maculam, nec vestem atramento adhaesuram, quod frequenter etiam non accersito ferrumine infigitur: age, numquid et labra possumus tumore taeterrimo implere Numquid et crines calamistro convertere? Numquid et frontes cicatricibus scindere? Numquid et crura in orbem pandere? Numquid et talos ad terram deducere? Numquid et barbam peregrina ratione figurare? Color arte compositus inquinat corpus, non mutat. Audite, quid amenti succurrerit: praeligemus vestibus capita et nos in profundum mergamus.”"],["petronius-satyrica","103","“Ne istud dii hominesque patiantur” Eumolpus exclamat “ut vos tam turpi exitu vitam finiatis. Immo potius facite, quod iubeo. Mercennarius meus, ut ex novacula comperistis, tonsor est: hic continuo radat utriusque non solum capita, sed etiam supercilia. Sequar ego frontes notans inscriptione sollerti, ut videamini stigmate esse puniti. Ita eaedem litterae et suspicionem declinabunt quaerentium et vultus umbra supplicii tegent.” Non est dilata fallacia, sed ad latus navigii furtim processimus capitaque cum superciliis denudanda tonsori praebuimus. Implevit Eumolpus frontes utriusque ingentibus litteris et notum fugitivorum epigramma per totam faciem liberali manu duxit. Unus forte ex vectoribus, qui acclinatus lateri navis exonerabat stomachum nausea gravem, notavit sibi ad lunam tonsorem intempestivo inhaerentem ministerio, execratusque omen, quod imitaretur naufragorum ultimum votum, in cubile reiectus est. Nos dissimulata nauseantis devotione ad ordinem tristitiae redimus, silentioque compositi reliquas noctis horas male soporati consumpsimus [lacuna]"],["petronius-satyrica","104","“Videbatur mihi secundum quietem Priapus dicere: 'Encolpion quod quaeris, scito a me in navem tuam esse perductum.” ' Exhorruit Tryphaena et “Putes” inquit “una nos dormiisse; nam et mihi simulacrum Neptuni, quod Baiis in tetrastylo notaveram, videbatur dicere: in nave Lichae Gitona invenies.'” “Hinc scies” inquit Eumolpus “Epicurum esse hominem divinum, qui eiusmodi ludibria facetissima ratione condemnat” [lacuna] ceterum Lichas ut Tryphaenae somnium expiavit,“quis” inquit “prohibet navigium scrutari, ne videamur divinae mentis opera damnare?” Is qui nocte miserorum furtum deprehenderat, Hesus nomine, subito proclamat: “Ergo illi qui sunt, qui nocte ad lunam radebantur pessimo medius fidius exemplo? Audio enim non licere cuiquam mortalium in nave neque ungues neque capillos deponere, nisi cum pelago ventus irascitur.”"],["petronius-satyrica","105","Excanduit Lichas hoc sermone turbatus et “Itane” inquit “capillos aliquis in nave praecidit, et hoc nocte intempesta? Attrahite ocius nocentes in medium, ut sciam, quorum capitibus debeat navigium lustrari.” “Ego” inquit Eumolpus “hoc iussi. Nec in eodem futurus navigio auspicium mihi feci, sed quia nocentes horridos longosque habebant capillos, ne viderer de nave carcerem facere, iussi squalorem damnatis auferri; simul ut notae quoque litterarum non adumbratae comarum praesidio totae ad oculos legentium acciderent. Inter cetera apud communem amicam consumpserunt pecuniam meam, a qua illos proxima nocte extraxi mero unguentisque perfusos. Ad summam, adhuc patrimonii mei reliquias olent” [lacuna] itaque ut tutela navis expiaretur, placuit quadragenas utrique plagas imponi. Nulla ergo fit mora; aggrediuntur nos furentes nautae cum funibus temptantque vilissimo sanguine tutelam placare. Et ego quidem tres plagas Spartana nobilitate concoxi. Ceterum Giton semel ictus tam valde exclamavit, ut Tryphaenae aures notissima voce repleret. Non solum era turbata est, sed ancillae etiam omnes familiari sono inductae ad vapulantem decurrunt. Iam Giton mirabili forma exarmaverat nautas coeperatque etiam sine voce saevientes rogare, cum ancillae pariter proclamant: “Giton est, Giton, inhibete crudelissimas manus; Giton est, domina, succurre.” Deflectit aures Tryphaena iam sua sponte credentes raptimque ad puerum devolat. Lichas, qui me optime noverat, tanquam et ipse vocem audisset, accurrit et nec manus nec faciem meam consideravit, sed continuo ad inguina mea luminibus deflexis movit officiosam manum et “Salve” inquit “Encolpi.” Miretur nunc aliquis Vlixis nutricem post vicesimum annum cicatricem invenisse originis indicem, cum homo prudentissimus confusis omnibus corporis orisque lineamentis ad unicum fugitivi argumentum tam docte pervenerit. Tryphaena lacrimas effudit decepta supplicio—vera enim stigmata credebat captivorum frontibus impressa—sciscitarique submissius coepit, quod ergastulum intercepisset errantes, aut cuius tam crudeles manus in hoc supplicium durassent. Meruisse quidem contumeliam aliquam fugitives, quibus in odium bona sua venissent. . ."],["petronius-satyrica","106","concitatus iracundia prosiliit Lichas et “O te” inquit “feminam simplicem, tanquam vulnera ferro praeparata litteras biberint. Utinam quidem hac se inscriptione frontis maculassent: haberemus nos extremum solacium. Nunc mimicis artibus petiti sumus et adumbrata inscriptione derisi.” Volebat Tryphaena misereri, quia non totam voluptatem perdiderat, sed Lichas memor adhuc uxoris corruptae contumeliarumque, quas in Herculis porticu acceperat, turbato vehementius vultu proclamat: “Deos immortales rerum humanarum agere curam, puto, intellexisti, o Tryphaena. Nam imprudentes noxios in nostrum induxere navigium, et quid fecissent, admonuerunt pari somniorum consensu. Ita vide, ut possit illis ignosci, quos ad poenam ipse deus deduxit. Quod ad me attinet, non sum crudelis, sed vereor, ne quod remisero, patiar.” Tam superstitiosa oratione Tryphaena mutata negat se interpellare supplicium, immo accedere etiam iustissimae ultioni. Nec se minus grandi vexatam iniuria quam Licham, cuius pudoris dignitas in contione proscripta sit [lacuna]"],["petronius-satyrica","107","“Me, ut puto, hominem non ignotum, elegerunt ad hoc officium legatum petieruntque, ut se reconciliarem aliquando amicissimis. Nisi forte putatis iuvenes casu in has plagas incidisse, cum omnis vector nihil prius quaerat, quam cuius se diligentiae credat. Flectite ergo mentes satisfactione lenitas, et patimini liberos homines ire sine iniuria, quo destinant. Saevi quoque implacabilesque domini crudelitatemn suam impediunt, si quando paenitentia fugitivos reduxit, et dediticiis hostibus parcimus. Quid ultra petitis aut quid vultis? In conspectu vestro supplices iacent iuvenes ingenui, honesti, et quod utroque potentius est, familiaritate vobis aliquando coniuncti. Si mehercules intervertissent pecuniam vestram, si fidem proditione laesissent, satiari tamen potuissetis hac poena, quam videtis. Servitia ecce in frontibus cernitis et vultus ingenuos voluntaria poenarum lege proscriptos.” Interpellavit deprecationem supplicii Lichas et “Noli” inquit “causam confundere, sed impone singulis modum. Ac primum omnium, si ultro venerunt, cur nudavere crinibus capita? Vultum enim qui permutat, fraudem parat, non satisfactionem. Deinde, si gratiam a legato moliebantur, quid ita omnia fecisti, ut quos tuebaris, absconderes? Ex quo apparet casu incidisse noxios in plagas et te artem quaesisse, qua nostrae animadversionis impetum eluderes. Nam quod invidiam facis nobis ingenuos honestosque clamando, vide, ne deteriorem facias confidentia causam. Quid debent laesi facere, ubi rei ad poenam confugiunt? At enim amici fuerunt nostri: eo maiora meruerunt supplicia; nam qui ignotos laedit, latro appellatur, qui amicos, paulo minus quam parricida.” Resolvit Eumolpos tam iniquam declamationem et “Intellego” inquit “nihil magis obesse iuvenibus miseris, quam quod nocte deposuerunt capillos: hoc argumento incidisse videntur in navem, non venisse. Quod velim tam candide ad aures vestras perveniat, quam simpliciter gestum est. Voluerunt enim antequam conscenderent, exonerare capita molesto et supervacuo pondere, sed celerior ventus distulit curationis propositum. Nec tamen putaverunt ad rem pertinere, ubi inciperent, quod placuerat ut fieret, quia nec omen nec legem navigan tium noverant.” “Quid” inquit Lichas “attinuit supplices radere? Nisi forte miserabiliores calvi solent esse. Quamquam quid attinet veritatem per interpretem quaerere? quid dicis tu, latro? quae salamandra supercilia tua exussit? cui deo crinem vovisti? pharmace, responde.”"],["petronius-satyrica","108","Obstupueram ego supplicii metu pavidus, nec quid in re manifestissima dicerem, inveniebam turbatus [lacuna] et deformis praeter spoliati capitis dedecus superciliorum etiam aequalis cum fronte calvities, ut nihil nec facere deceret nec dicere. Ut vero spongia uda facies plorantis detersa est et liquefactum per totum os atramentum omnia scilicet lineamenta fuliginea nube confudit, in odium se ira convertit. Negat Eumolpus passurum se, ut quisquam ingenuos contra fas legemque contaminet, interpellatque saevientium minas non solum voce sed etiam manibus. Aderat interpellanti mercennarius comes et unus alterque infirmissimus vector, solacia magis litis quam virium auxilia. Nec quicquam pro me deprecabar, sed intentans in oculos Tryphaenae manus usurum me viribus meis clara liberaque voce clamavi, ni abstineret a Gitone iniuriam mulier damnata et in toto navigio sola verberanda. Accenditur audacia mea iratior Lichas, indignaturque quod ego relicta mea causa tantum pro alio clamo. Nec minus Tryphaena contumelia saevit accensa totiusque navigii turbam diducit in partes. Hinc mercennarius tonsor ferramenta sua nobis et ipse armatus distribuit, illinc Tryphaenae familia nudas expedit manus, ac ne ancillarum quidem clamor aciem destituit, uno tantum gubernatore relicturum se navis ministerium denuntiante, sinon desinat rabies libidine perditorum collecta. Nihilo minus tamen perseverat dimicantium furor, illis pro ultione, nobis pro vita pugnantibus. Multi ergo utrinque sine morte labuntur, plures cruenti vulneribus referunt veluti ex proelio pedem, nec tamen cuiusquam ira laxatur. Tune fortissimus Giton ad virilia sua admovit novaculam infestam, minatus se abscisurum tot miseriarum causam, inhibuitque Tryphaena tam grande facinus non dissimulata missione. Saepius ego cultrum tonsorium super iugulum meum posui, non magis me occisurus, quam Giton, quod minabatur, facturus. Audacius tamen ille tragoediam implebat, quia sciebat se illam habere novaculam, qua iam sibi cervicem praeciderat. Stante ergo utraque acie, cum appareret futurum non tralaticium bellum, aegre expugnavit gubernator, ut caduceatoris more Tryphaena indutias faceret. Data ergo acceptaque ex more patrio fide praetendit ramum oleae a tutela navigii raptum, atque in colloquium venire ausa“ “Quis furor” exclamat “pacem convertit in arma? Quid nostrae meruere manus? Non Troius heros hac in classe vehit decepti pignus Atridae, nec Medea furens fraterno sanguine pugnat. Sed contemptus amor vires habet. Ei mihi, fata hos inter fluctus quis raptis evocat armis? Cui non est mors una satis? Ne vincite pontum gurgitibusque feris alios imponite fluctus.” ”"],["petronius-satyrica","109","Haec ut turbato clamore mulier effudit, haesit paulisper acies, revocataeque ad pacem manus intermisere bellum. Utitur paenitentiae occasione dux Eumolpos et castigate ante vehementissime Licha tabulas foederis signat, quis haec formula erat: “Ex tui animi sententia, ut tu, Tryphaena, neque iniuriam tibi factam a Gitone quereris, neque si quid ante hunc diem factum est, obicies vindicabisve aut ullo alio genere persequendum curabis; ut tu nihil imperabis puero repugnanti, non amplexum, non osculum, non coitum venere constrictum, nisi pro qua re praesentes numeraveris denarios centum. Item, Licha, ex tui animi sententia, ut tu Encolpion nec verbo contumelioso insequeris nec vultu, neque quaeres ubi nocte dormiat, aut si quaesieris, pro singulis iniuriis numerabis praesentes denarios ducenos.” In haec verba foederibus compositis arma deponimus, et ne residua in animis etiam post iusiurandum ira remaneret, praeterita aboleri osculis placet. Exhortantibus universis odia detumescunt, epulaeque ad certamen prolatae conciliant hilaritate concordiam. Exsonat ergo cantibus totum navigium, et quia repentina tranquillitas intermiserat cursum, alius exultantes quaerebat fuscina pisces, alius hamis blandientibus convellebat praedam repugnantem. Ecce etiam per antemnam pelagiae consederant volucres, quas textis harundinibus peritus artifex tetigit; illae viscatis illigatae viminibus deferebantur ad manus. Tollebat plumas aura volitantes, pinnasque per maria inanis spuma torquebat. Iam Lichas redire mecum in gratiam coeperat, iam Tryphaena Gitona extrema parte potionis spargebat, cum Eumolpus et ipse vino solutus dicta voluit in calvos stigmososque iaculari, donec consumpta frigidissima urbanitate rediit ad carmina sua coepitque capillorum elegidarion dicere:“ Quod solum. formae decus est, cecidere capilli, vernantesque comas tristis abegit hiemps. Nunc umbra nudata sua iam tempora maerent, areaque attritis ridet adulta pilis. O fallax natura deum: quae prima dedisti aetati nostrae gaudia, prima rapis. Infelix, modo crinibus nitebas Phoebo pulchrior et sorore Phoebi. At nunc levior aere vel rotundo horti tubere, quod creavit unda, ridentes fugis et times puellas. Ut mortem citius venire credas, scito iam capitis perisse partem. ”"],["petronius-satyrica","110","Plura volebat proferre, credo, et ineptiora praeteritis, cum ancilla Tryphaenae Gitona in partem navis inferiorem ducit corymbioque dominae pueri adornat caput. Immo supercilia etiam profert de pyxide sciteque iacturae lineamenta secuta totam illi formam suam reddidit. Agnovit Tryphaena verum Gitona, lacrimisque turbata tune primum bona fide puero basium dedit. Ego etiam si repositum in pristinum decorem puerum gaudebam, abscondebam tamen frequentius vultum intellegebamque me non tralaticia deformitate esse insignitum, quem alloquio dignum ne Lichas quidem crederet. Sed huic tristitiae eadem illa succurrit ancilla, sevocatumque me non minus decoro exornavit capillamento; immo commendatior vultus enituit, quia flavum corymbion erat [lacuna] Ceterum Eumolpos, et periclitantium advocatus et praesentis concordiae auctor, ne sileret sine fabulis hilaritas, multa in muliebrem levitatem coepit iactare: quam facile adamarent, quam cito etiam filiorum obliviscerentur, nullamque esse feminam tam pudicam, quae non peregrina libidine usque ad furorem averteretur. Nec se tragoedias veteres curare aut nomina saeculis nota, sed rem sua memoria factam, quam expositurum se esse, si vellemus audire. Conversis igitur omnium in se vultibus auribusque sic orsus est:"],["petronius-satyrica","111","“ Matrona quaedam Ephesi tam notae erat pudicitiae, ut vicinarum quoque gentium feminas ad spectaculum sui evocaret. Haec ergo cum virum extulisset, non contenta vulgari more funus passis prosequi crinibus aut nudatum pectus in conspectu frequentiae plangere, in conditorium etiam prosecuta est defunctum, positumque in hypogaeo Graeco more corpus custodire ac flere totis noctibus diebusque coepit. Sic afflictantem se ac mortem inedia persequentem non parentes potuerunt abducere, non propinqui; magistratus ultimo repulsi abierunt, complorataque singularis exempli femina ab omnibus quintum iam diem sine alimento trahebat. Assidebat aegrae fidissima ancilla, simulque et lacrimas commodabat lugenti, et quotienscunque defecerat positum in monumento lumen renovabat. Una igitur in tota civitate fabula erat, solum illud affulsisse verum pudicitiae amorisque exemplum omnis ordinis homines confitebantur, cum interim imperator provinciae latrones iussit crucibus affigi secundum illam casulam, in qua recens cadaver matrona deflebat. Proxima ergo nocte, cum miles, qui cruces asservabat, ne quis ad sepulturam corpus detraheret, notasset sibi et lumen inter monumenta clarius fulgens et gemitum lugentis audisset, vitio gentis humanae concupiit scire, quis aut quid faceret. Descendit igitur in conditorium, visaque pulcherrima muliere primo quasi quodam monstro infernisque imaginibus turbatus substitit. Deinde ut et corpus iacentis conspexit et lacrimas consideravit faciemque unguibus sectam, ratus scilicet id quod erat, desiderium extincti non posse feminam pati, attulit in monumentum cenulam suam coepitque hortari lugentem, ne perseveraret in dolore supervacuo ac nihil profuturo gemitu pectus diduceret: omnium eundem esse exitum sed et idem domicilium, et cetera quibus exulceratae mentes ad sanitatem revocantur. At illa ignota consolatione percussa laceravit vehementius pectus ruptosque crines super corpus iacentisimposuit. Non recessit tamen miles, sed eadem exhortatione temptavit dare mulierculae cibum, donec ancilla vini certe ab eo odore corrupta primum ipsa porrexit ad humanitatem invitantis victam manum, deinde refecta potione et cibo expugnare dominae pertinaciam coepit et 'Quid proderit' inquit 'hoc tibi, si soluta inedia fueris, si te vivam sepelieris, si antequam fata poscant, indemnatum spiritum effuderis? Id cinerem aut manes credis sentire sepultos? Vis tu reviviscere? Vis discusso muliebri errore, quam diu licuerit, lucis commodis frui? Ipsum te iacentis corpus admonere debet, ut vivas.' Nemo invitus audit, cum cogitur aut cibum sumere aut vivere. Itaque mulier aliquot dierum abstinentia sicca passa est frangi pertinaciam suam, nec minus avide replevit se cibo quam ancilla, quae prior victa est."],["petronius-satyrica","112","Ceterum scitis, quid plerumque soleat temptare humanam satietatem. Quibus blanditiis impetraverat miles, ut matrona vellet vivere, isdem etiam pudicitiam eius aggressus est. Nec deformis aut infacundus iuvenis castae videbatur, conciliante gratiam ancilla ac subinde dicente:“ 'Placitone etiam pugnabis amori? Nec venit in mentem, quorum consederis arvis?' ” quid diutius moror? ne hanc quidem partem corporis mulier abstinuit, victorque miles utrumque persuasit. Iacuerunt ergo una non tantum illa nocte, qua nuptias fecerunt, sed postero etiam ac tertio die, praeclusis videlicet conditorii foribus, ut quisquis ex notis ignotisque ad monumentum venisset, putaret expirasse super corpus viri pudicissimam uxorem. Ceterum delectatus miles et forma mulieris et secreto, quicquid boni per facultates poterat, coemebat et prima statim nocte in monumentum ferebat. Itaque unius cruciarii parentes ut viderunt laxatam custodiam, detraxere nocte pendentem supremoque mandaverunt officio. At miles circumscriptus dum desidet, ut postero die vidit unam sine cadavere crucem, veritus supplicium, mulieri quid accidisset exponit: nec se exspectaturum iudicis sententiam, sed gladio ius dicturum ignaviae suae. Commodaret ergo illa perituro locum et fatale conditorium familiari ac viro faceret. Mulier non minus misericors quam pudica 'ne istud' inquit 'dii sinant, ut eodem tempore duorum mihi carissimorum hominum duo funera spectem. Malo mortuum impendere quam vivum occidere.' Secundum hanc orationem iubet ex arca corpus mariti sui tolli atque illi, quae vacabat, cruci affigi. Usus est miles ingenio prudentissimae feminae, posteroque die populus miratus est, qua ratione mortuus isset in crucem.”"],["petronius-satyrica","113","Risu excepere fabulam nautae, et erubescente non mediocriter Tryphaena vultumque suum super cervicem Gitonis amabiliter ponente. At non Lichas risit, sed iratum commovens caput “Si iustus” inquit “imperator fuisset, debuit patris familiae corpus in monumentum referre, mulierem affigere cruci.” Non dubie redierat in animum Hedyle expilatumque libidinosa migratione navigium. Sed nec foederis verba permittebant meminisse, nec hilaritas, quae occupaverat mentes, dabat iracundiae locum. Ceterum Tryphaena in gremio Gitonis posita modo implebat osculis pectus, interdum concinnabat spoliatum crinibus vultum. Ego maestus et impatiens foederis novi non cibum, non potionem capiebam, sed obliquis trucibusque oculis utrumque spectabam. Omnia me oscula vulnerabant, omnes blanditiae, quascunque mulier libidinosa fingebat. Nec tamen adhuc sciebam, utrum magis puero irascerer, quod amicam mihi auferret, an amicae, quod puerum corrumperet: utraque inimicissima oculis meis et captivitate praeterita tristiora. Accedebat huc, quod neque Tryphaena me alloquebatur tanquam familiarem et aliquando gratum sibi amatorem, nec Giton me aut tralaticia propinatione dignum iudicabat, aut quod minimum est, sermone communi vocabat, credo, veritus ne inter initia coeuntis gratiae recentem cicatricem rescinderet. Inundavere pectus lacrimae dolore paratae, gemitusque suspirio tectus animam paene submovit [lacuna] In partemvoluptatis temptabat admitti, nec domini supercilium induebat, sed amici quaerebat obsequium [lacuna] “Si quid ingenui sanguinis habes, non pluris illam facies, quam scortum. Si vir fueris, non ibis ad spintriam” . . . Me nihil magis pungebat, quam ne Eumolpus sensisset, quicquid illud fuerat, et homo dicacissimus carminibus vindicaret [lacuna] “ Iurat Eumolpus verbis conceptissimis [lacuna] ”"],["petronius-satyrica","114","Dum haec taliaque iactamus, inhorruit mare nubesque undique adductae obruere tenebris diem. Discurrunt nautae ad officia trepidantes velaque tempestati subducunt. Sed nec certos fluctus ventus impulerat, nec quo destinaret cursum, gubernator sciebat. Siciliam modo ventus dabat, saepissime in oram Italici litoris aquilo possessor convertebat huc illuc obnoxiam ratem, et quod omnibus procellis periculosius erat, tam spissae repente tenebrae lucem suppresserant, ut ne proram quidem totam gubernator videret. Itaque hercules postquam maris ira infesta convaluit, Lichas trepidans ad me supinas porrigit manus et “tu” inquit “Encolpi, succurre periclitantibus et vestem illam divinam sistrumque redde navigio. Per fidem, miserere, quemadmodum quidem soles.” Et illum quidem vociferantem in mare ventus excussit, repetitumque infesto gurgite procella circumegit atque hausit. Tryphaenam autem prope iam fidelissimi rapuerunt servi, scaphaeque impositam cum maxima sarcinarum parte abduxere certissimae morti. . . Applicitus cum clamore flevi et “Hoc” inquam “a diis meruimus, ut nos sola morte coniungerent? Sed non crudelis fortuna concedit. Ecce iam ratem fluctus evertet, ecce iam amplexus amantium iratum dividet mare. Igitur, si vere Encolpion dilexisti, da oscula, dum licet, et ultimum hoc gaudium fatis properantibus rape.” Haec ut ego dixi, Giton vestem deposuit meaque tunica contectus exeruit ad osculum caput. Et ne sic cohaerentes malignior fluctus distraheret, utrumque zona circumvenienti praecinxit et “Si nihil aliud, certe diutius” inquit “iunctos nos mare feret, vel si voluerit misericors ad idem litus expellere, aut praeteriens aliquis tralaticia humanitate lapidabit, aut quod ultimum est iratis etiam fluctibus, imprudens harena componet.” Patior ego vinculum extremum, et veluti lecto funebri aptatus exspecto mortem iam non molestam. Peragit interim tempestas mandata fatorum omnesque reliquias navis expugnat. Non arbor erat relicta, non gubernacula, non funis aut remus, sed quasi rudis atque infecta materies ibat cum fluctibus [lacuna] Procurrere piscatores parvulis expediti navigiis ad praedam rapiendam. Deinde ut aliquos viderunt, qui suas opes defenderent, mutaverunt crudelitatem in auxilium . . ."],["petronius-satyrica","115","Audimus murmur insolitum et sub diaeta magistri quasi cupientis exire beluae gemitum. Persecuti igitur sonum invenimus Eumolpum sedentem membranaeque ingenti versus ingerentem. Mirati ergo, quod illi vacaret in vicinia mortis poema facere, extrahimus clamantem iubemusque bonam habere mentem. At ille interpellatus excanduit et “Sinite me” inquit “sententiam explere; laborat carmen in fine.” Inicio ego phrenitico manum iubeoque Gitona accedere et in terram trahere poetam mugientem [lacuna] Hoc opere tandem elaborate casam piscatoriam subimus maerentes, cibisque naufragio corruptis utcunque curati tristissimam exegimus noctem. Postero die, cum poneremus consilium, cui nos regioni crederemus, repente video corpus humanum circumactum levi vertice ad litus deferri. Substiti ergo tristis coepique umentibus oculis maris fidem inspicere et “Hunc forsitan” proclamo “in aliqua parte terrarum secura exspectat uxor, forsitan ignarus tempestatis filius aut pater; utique reliquit aliquem, cui proficiscens osculum dedit. Haec sunt consilia mortalium, haec vota magnarum cogitationum. En homo quemadmodum natat.” Adhuc tanquam ignotum deflebam, cum inviolatum os fluctus convertit in terram, agnovique terribilem paulo ante et implfacablem Licham pedibus meis paene subiectum. Non tenui igitur diutius lacrimas, immo percussi semel iterumque manibus pectus et “Ubi nunc est” inquam “iracundia tua, ubi impotentia tua? nempe piscibus beluisque expositus es, et qui paulo ante iactabas vires imperii tui, de tam magna nave ne tabulam quidem naufragus habes. Ite nunc mortales, et magnis cogitationibus pectora implete. Ite cauti, et opes fraudibus captas per mille annos disponite. Nempe hic proxima luce patrimonii sui rationes inspexit, nempe diem etiam, quo venturus esset in patriam, animo suo fixit. Dii deaeque, quam longe a destinatione sua iacet. Sed non sola mortalibus maria hanc fidem praestant. Illum bellantem arma decipiunt, illum diis vota reddentem penatium suorum ruina sepelit. Ille vehiculo lapsus properantem spiritum excussit, cibus avidum strangu lavit, abstinentem frugalitas. Si bene calculum ponas, ubique naufragium est. At enim fluctibus obruto non contingit sepultura. Tanquam intersit, periturum corpus quae ratio consumat, ignis an fluctus an mora. Quicquid feceris, omnia haec eodem ventura sunt. Ferae tamen corpus lacerabunt. Tanquam melius ignis accipiat; immo hanc poenam gravissimam credimus, ubi servis irascimur. Quae ergo dementia est, omnia facere, ne quid de nobis relinquat sepultura?” [lacuna] Et Licham quidem rogus inimicis collatus manibus adolebat. Eumolpus autem dum epigramma mortuo facit, oculos ad arcessendos sensus longius mittit [lacuna]"],["petronius-satyrica","116","Hoc peracto libenter officio destinatum carpimus iter ac momento temporis in montem sudantes con scendimus, ex quo haud procul impositum arce sublimi oppidum cernimus. Nec quod esset, sciebamus errantes, donec a vilico quodam Crotona esse cognovimus, urbem antiquissimam et aliquando Italiae primam. Cum deinde diligentius exploraremus, qui homines inhabitarent nobile solum, quodve genus negotiationis praecipue probarent post attritas bellis frequentibus opes, “O mi” inquit “hospites, si negotiatores estis, mutate propositum aliudque vitae praesidium quaerite. Sin autem urbanioris notae homines sustinetis semper mentiri, recta ad lucrum curritis. In hac enimurbe non litterarum studia celebrantur, non eloquentia locum habet, non frugalitas sanctique mores laudibus ad fructum perveniunt, sed quoscunque homines in hac urbe videritis, scitote in duas partes esse divisos. Nam aut captantur aut captant. In hac urbe nemo liberos tollit, quia quisquis suos heredes habet, non ad cenas, non ad spectacula admittitur, sed omnibus prohibetur commodis, inter ignominiosos latitat. Qui vero nec uxores unquam duxerunt nec proximas necessitudines habent, ad summos honores perveniunt, id est soli militares, soli fortissimi atque etiam innocentes habentur. Adibitis” inquit “oppidum tanquam in pestilentia campos, in quibus nihil aliud est nisi cadavera, quae lacerantur, aut corvi, qui lacerant” [lacuna]"],["petronius-satyrica","117","prudentior Eumolpus convertit ad novitatem rei mentem genusque divinationis sibi non displicere confessus est. Iocari ego senem poetica levitate credebam, cum ille “Utinam quidem sufficeret largior scaena, id est vestis humanior, instrumentum lautius, quod praeberet mendacio fidem: non mehercules penam istam differrem, sed continuo vos ad magnas opes ducerem. Atquin promitto, quicquid exigeret, dummodo placeret vestis, rapinae comes, et quicquid Lycurgi villa grassantibus praebuisset. Nam nummos in praesentem usum deum matrem pro fide sua reddituram” [lacuna] “Quid ergo” inquit Eumolpus “cessamus mimum componere? Facite ergo me dominum, si negotiatio placet.” Nemo ausus est artem damnare nihil auferentem. Itaque ut duraret inter omnes tutum mendacium, in verba Eumolpi sacramentum iuravimus: uri, vinciri, verberari ferroque necari, et quicquid aliud Eumolpus iussisset. Tanquam legitimi gladia tores domino corpora animasque religiosissime addicimus. Post peractum sacramentum serviliter ficti dominum consalutamus, elatumque ab Eumolpo filium pariter condiscimus, iuvenem ingentis eloquentiae et spei, ideoque de civitate sua miserrimum senem exisse, ne aut clientes sodalesque filii sui aut sepulcrum quotidie causam lacrimarum cerneret. Accessisse huic tristitiae proximum naufragium, quo amplius vicies sestertium amiserit; nec illum iactura moveri, sed destitutum ministerio non agnoscere dignitatem suam. Praeterea habere in Africa trecenties sestertium fundis nominibusque depositum; nam familiam quidem tam magnam per agros Numidiae esse sparsam, ut possit vel Carthaginem capere. Secundum hanc formulam imperamus Eumolpo, ut plurimum tussiat, ut sit modo solutions stomachi cibosque omnes palam damnet; loquatur aurum et argentum fundosque mendaces et perpetuam terrarum sterilitatem; sedeat praeterea quotidie ad rationes tabulasque testamenti omnibus mensibus renovet. Et ne quid scaenae deesset, quotiescunque aliquem nostrum vocare temptasset, alium pro alio vocaret, ut facile appareret dominum etiam eorum meminisse, qui praesentes non essent. His ita ordinatis, “quod belle feliciterque eveniret” precati deos viam ingredimur. Sed neque Giton sub insolito fasce durabat, et mercennarius Corax, detrectator ministerii, posita frequentius sarcina male dicebat properantibus affirmabatque se aut proiecturum sarcinas aut cum onere fugiturum. “Quid vos” inquit “iumen tum me putatis esse aut lapidariam navem? Hominis operas locavi, non caballi. Nec minus liber sum quam vos, etiam si pauperem pater me reliquit.” Nec contentus maledictis tollebat subinde altius pedem et strepitu obsceno simul atque odore viam implebat. Ridebat contumaciam Giton et singulos crepitus eius pari clamore prosequebatur [lacuna]"],["petronius-satyrica","118","“Multos inquit Eumolpos, o iuvenes carmen decepit. Nam ut quisque versum pedibus instruxit sensumque teneriorem verborum ambitu intexuit, putavit se continuo in Heliconem venisse. Sic forensibus ministeriis exercitati frequenter ad carminis tranquillitatem tanquam ad portum feliciorem refugerunt, credentes facilius poema exstrui posse, quam controversiam sententiolis vibrantibus pictam. Ceterum neque generosior spiritus vanitatem amat, neque concipere aut edere partum mens potest nisi ingenti flumine litterarum inundata. Refugiendum est ab omni verborum, ut ita dicam, vilitate et sumendae voces a plebe semotae, ut fiat 'odi profanum vulgus et arceo.' Praeterea curandum est, ne sententiae emineant extra corpus orationis expressae, sed intexto vestibus colore niteant. Homerus testis et lyrici Romanusque Vergilius et Horatii curiosa felicitas. Ceteri enim aut non viderunt viam, qua iretur ad carmen, aut visam timuerunt calcare. Ecce belli civilis ingens opus quisquis attigerit, nisi plenus litteris, sub onere labetur. Non enim res gestae versibus comprehendendae sunt, quod longe melius historici faciunt, sed per ambages deorumque ministeria et fabulosum sententiarum tormentum praecipitandus est liber spiritus, ut potius furentis animi vaticinatio appareat quam religiosae orationis sub testibus fides: tanquam si placet hic impetus, etiam si nondum recepit ultimam manum” [lacuna]"],["petronius-satyrica","119","“ Orbem iam totum victor Romanus habebat, qua mare, qua terrae, qua sidus currit utrumque. Nec satiatus erat. Gravidis freta pulsa carinis iam peragebantur; si quis sinus abditus ultra, si qua foret tellus, quae fulvum mitteret aurum, hostis erat, fatisque in tristia bella paratis quaerebantur opes. Non vulgo nota placebant gaudia, non usu plebeio trita voluptas. Aes Ephyreiacum laudabat miles in unda; quaesitus tellure nitor certaverat ostro; hinc Numidae accusant, illinc nova vellera Seres, atque Arabum populus sua despoliaverat arva. Ecce aliae clades et laesae vulnera pacis. Quaeritur in silvis auro fera, et ultimus Hammon Afrorum excutitur, ne desit belua dente ad mortes pretiosa; fames premit advena classes, tigris et aurata gradiens vectatur in aula, ut bibat humanum populo plaudente cruorem. Heu, pudet effari perituraque prodere fata, Persarum ritu male pubescentibus annis surripuere viros exsectaque viscera ferro in venerem fregere, atque ut fuga nobilis aevi circumscripta mora properantes differat annos, quaerit se natura nec invenit. Omnibus ergo scorta placent fractique enervi corpore gressus et laxi crines et tot nova nomina vestis, quaeque virum quaerunt. Ecce Afris eruta terris citrea mensa greges servorum ostrumque renidens, ponitur ac maculis imitatur vilius aurum quae sensum trahat. Hoc sterile ac male nobile lignum turba sepulta mero circum venit, omniaque orbis praemia corruptis miles vagus esurit armis. Ingeniosa gula est. Siculo scarus aequore mersus ad mensam vivus perducitur, atque Lucrinis eruta litoribus vendunt conchylia cenas, ut renovent per damna famem. Iam Phasidos unda orbata est avibus, mutoque in litore tantum solae desertis adspirant frondibus aurae. Nec minor in campo furor est, emptique Quirites ad praedam strepitumque lucri suffragia vertunt. Venalis populus, venalis curia patrum, est favor in pretio. Senibus quoque libera virtus exciderat, sparsisque opibus conversa potestas ipsaque maiestas auro corrupta iacebat. Pellitur a populo victus Cato; tristior ille est, qui vicit, fascesque pudet rapuisse Catoni. Namque—hoc dedecoris populo morumque ruina— non homo pulsus erat, sed in uno victa potestas Romanumque decus. Quare tam perdita Roma ipsa sui merces erat et sine vindice praeda. Praeterea gemino deprensam gurgite plebem faenoris illuvies ususque exederat aeris. Nulla est certa domus, nullum sine pignore corpus, sed veluti tabes tacitis concepta medullis intra membra furens curis latrantibus errat. Arma placent miseris, detritaque commoda luxu vulneribus reparantur. Inops audacia tuta est. Hoc mersam caeno Romam somnoque iacentem quae poterant artes sana ratione movere, ni furor et bellum ferroque excita libido? ” “"],["petronius-satyrica","120","Tres tulerat Fortuna duces, quos obruit omnes armorum strue diversa feralis Enyo. Crassum Parthus habet, Libyco iacet aequore Magnus, Iulius ingratam perfudit sanguine Romam, et quasi non posset tot tellus ferre sepulcra, divisit cineres. Hos gloria reddit honores. Est locus exciso penitus demersus hiatu Parthenopen inter magnaeque Dicarchidos arva, Cocyti perfusus aqua; nam spiritus, extra qui furit effusus, funesto spargitur aestu. Non haec autumno tellus viret aut alit herbas ” “ caespite laetus ager, non verno persona cantu mollia discordi strepitu virgulta locuntur, sed chaos et nigro squalentia pumice saxa gaudent ferali circum tumulata cupressu. Has inter sedes Ditis pater extulit ora bustorum flammis et cana sparsa favilla, ac tali volucrem Fortunam voce lacessit: Rerum humanarum divinarumque potestas, Fors, cui nulla placet nimium secura potestas, quae nova semper amas et mox possessa relinquis, ecquid Romano sentis te pondere victam, nec posse ulterius perituram extollere molem? Ipsa suas vires odit Romana iuventus et quas struxit opes, male sustinet. Aspice late luxuriam spoliorum et censum in damna furentem. Aedificant auro sedesque ad sidera mittunt, expelluntur aquae saxis, mare nascitur arvis, et permutata rerum statione rebellant. En etiam mea regna petunt. Perfossa dehiscit molibus insanis tellus, iam montibus haustis antra gemunt, et dum vanos lapis invenit usus, inferni manes caelum sperare fatentur. Quare age, Fors, muta pacatum in proelia vultum Romanosque cie ac nostris da funera regnis. Iam pridem nullo perfundimus ora cruore, nec mea Tisiphone sitientis perluit artus, ex quo Sullanus bibit ensis et horrida tellus extulit in lucem nutritas sanguine fruges.' ” “"],["petronius-satyrica","121","Haec ubi dicta dedit, dextrae coniungere dextram conatus rupto tellurem solvit hiatu. Tune Fortuna levi defudit pectore voces: 'O genitor, cui Cocyti penetralia parent, si modo vera mihi fas est impune profari, vota tibi cedent; nec enim minor ira rebellat pectore in hoc leviorque exurit flamma medullas, Omnia, quae tribui Romanis arcibus, odi muneribusque meis irascor. Destruet istas idem, qui posuit, moles deus. Et mihi cordi quippe cremare viros et sanguine pascere luxum. Cerno equidem gemina iam stratos morte Philippos Thessaliaeque rogos et funera gentis Hiberae. Iam fragor armorum trepidantes personat aures. EtLibyae cerno tua, Nile, gementia claustra Actiacosque sinus et Apollinis arma timentes. Pande, age, terrarum sitientia regna tuarum atque animas accerse novas. Vix navita Porthmeus sufficiet simulacra virum traducere cumba; classe opus est. Tuque ingenti satiare ruina, pallida Tisiphone, concisaque vulnera mande: ad Stygios manes laceratus ducitur orbis.' ” “"],["petronius-satyrica","122","Vixdum finierat, cum fulgure rupta corusco intremuit nubes elisosque abscidit ignes. Subsedit pater umbrarum, gremioque reducto telluris pavitans fraternos palluit ictus. Continuo clades hominum venturaque damna auspiciis patuere deum. Namque ore cruento deformis Titan vultum caligine texit: civiles acies iam tum spectare putares. Parte alia plenos exstinxit Cynthia vultus et lucem sceleri subduxit. Rupta tonabant verticibus lapsis montis iuga, nec vaga passim flumina per notas ibant morientia ripas. Armorum strepitu caelum furit et tuba Martem sideribus tremefacta ciet, iamque Aetna voratur ignibus insolitis et in aethera fulmina mittit. Ecce inter tumulos atque ossa carentia bustis umbrarum facies diro stridore minantur. Fax stellis comitata novis incendia ducit, sanguineoque recens descendit Iuppiter imbre. Haec ostenta brevi solvit deus. Exuit omnes quippe moras Caesar, vindictaeque actus amore Gallica proiecit, civilia sustulit arma. Alpibus aeriis, ubi Graio numine pulsae descendunt rupes et se patiuntur adiri, ” “ est locus Herculeis aris sacer: hunc nive dura claudit hiemps canoque ad sidera vertice tollit. caelum illinc cecidisse putes: non solis adulti mansuescit radiis, non verni temporis aura, sedglacie concreta rigent hiemisque pruinis: totum ferre potest umeris minitantibus orbem. Haec ubi calcavit Caesar iuga milite laeto optavitque locum, summo de vertice montis Hesperiae campos late prospexit et ambas intentans cum voce manus ad sidera dixit: 'Iuppiter omnipotens, et te, Saturnia tellus, armis laeta meis olimque onerata triumphis, testor, ad has acies invitum accersere Martem, invitas me ferre manus. Sed vulnere cogor, pulsus ab urbe mea, dum Rhenum sanguine tinguo, dum Gallos iterum Capitolia nostra petentes Alpibus excludo, vincendo certior exsul. Sanguine Germano sexagintaque triumphis esse nocens coepi. Quanquam quos gloria terret, aut qui sunt qui bella vident? Mercedibus emptae ac viles operae, quorum est mea Roma noverca. At reor, haud impune, nec hanc sine vindice dextram vinciet ignavus. Victores ite furentes, ite mei comites, et causam dicite ferro. Namque omnes unum crimen vocat, omnibus una impendet clades. Reddenda est gratia vobis, non solus vici. Quare, quia poena tropaeis imminet et sordes meruit victoria nostra, iudice Fortuna cadat alea. Sumite bellum et temptate manus. Certe mea causa peracta est: inter tot fortes armatus nescio vinci.' Haec ubi personuit, de caelo Delphicus ales omina laeta dedit pepulitque meatibus auras. Nec non horrendi nemoris de parte sinistra insolitae voces flamma sonuere sequenti. Ipse nitor Phoebi vulgato laetior orbe crevit et aurato praecinxit fulgure vultus. ” “"],["petronius-satyrica","123","Fortior ominibus movit Mavortia signa Caesar et insolitos gressu prior occupat ausus. Prima quidem glacies et cana vincta pruina non pugnavit humus mitique horrore quievit. Sed postquam turmae nimbos fregere ligatos et pavidus quadrupes undarum vincula rupit, incaluere nives. Mox flumina montibus altis undabant modo nata, sed haec quoque—iussa putares— stabant,et vincta fluctus stupuere ruina, et paulo ante lues iam concidenda iacebat. Tum vero male fida prius vestigia lusit decepitque pedes; pariter turmaeque virique armaque congesta strue deplorata iacebant. Ecce etiam rigido concussae flamine nubes exonerabantur, nec rupti turbine venti derant aut tumida confractum grandine caelum. Ipsae iam nubes ruptae super arma cadebant, et concreta gelu ponti velut unda ruebat. Victa erat ingenti tellus nive victaque caeli sidera, victa suis haerentia flumina ripis; nondum Caesar erat, sed magnam nixus in hastam horrida securis frangebat gressibus arva, qualis Caucasea decurrens arduus arce Amphitryoniades, aut torvo Iuppiter ore, cum se verticibus magni demisit Olympi et periturorum disiecit tela Gigantum. Dum Caesar tumidas iratus deprimit arces, interea volucer motis conterrita pinnis Fama volat summique petit iuga celsa Palati atque hoc Romano tonitru ferit omnia signa: iam classes fluitare mari totasque per Alpes fervere Germano perfusas sanguine turmas. Arma, cruor, caedes, incendia totaque bella ante oculos volitant. Ergo pulsata tumultu pectora perque duas scinduntur territa causas. Huic fuga per terras, illi magis unda probatur et patria pontus iam tutior. Est magis arma qui temptare velit fatisque iubentibus uti. Quantum quisque timet, tantum fugit. Ocior ipse hos inter motus populus, miserabile visu, quo mens icta iubet, deserta ducitur urbe. Gaudet Roma fuga, debellatique Quirites rumoris sonitu maerentia tecta relinquunt. Ille manu pavida natos tenet, ille penates occultat gremio deploratumque relinquit limen et absentem votis interficit hostem. Sunt qui coniugibus maerentia pectora iungant, grandaevosque patres onerisque ignara iuventus id pro quo metuit, tantum trahit. Omnia secum hic vehit imprudens praedamque in proelia ducit: ” “ ac velut ex alto cum magnus inhorruit auster et pulsas evertit aquas, non arma ministris, non regimen prodest, ligat alter pondera pinus, alter tuta sinus tranquillaque litora quaerit: hic dat vela fugae Fortunaeque omnia credit. Quid tam parva queror? Gemino cum consule Magnus, ille tremor Ponti saevique repertor Hydaspis et piratarum scopulus, modo quem ter ovantem luppiter horruerat, quem fracto gurgite Pontus et veneratus erat submissa Bosporos unda, pro pudor, imperii deserto nomine fugit, ut Fortuna levis Magni quoque terga videret. ” “"],["petronius-satyrica","124","Ergo tanta lues divum quoque numina vicit, consensitque fugae caeli timor. Ecce per orbem mitis turba deum terras exosa furentes deserit atque hominum damnatum avertitur agmen. Pax prima ante alias niveos pulsata lacertos abscondit galea victum caput atque relicto orbe fugax Ditis petit inplacabile regnum. Huic comes it submissa Fides et crine soluto Iustitia ac maerens lacera Concordia palla. At contra, sedes Erebi qua rupta dehiscit, emergit late Ditis chorus, horrida Erinys et Bellona minax facibusque armata Megaera Letumque Insidiaeque et lurida Mortis imago. Quas inter Furor, abruptis ceu liber habenis, sanguineum late tollit caput oraque mille vulneribus confossa cruenta casside velat; haeret detritus laevae Mavortius umbo innumerabilibus telis gravis, atque flagranti stipite dextra minax terris incendia portat. Sentit terra deos mutataque sidera pondus quaesivere suum; namque omnis regia caeli in partes diducta ruit. Primumque Dione Caesaris acta sui ducit, comes additur illi Pallas et ingentem quatiens Mavortius hastam. Magnum cum Phoebo soror et Cyllenia proles excipit ac totis similis Tirynthius actis. Intremuere tubae ac scisso Discordia crine extulit ad superos Stygium caput. Huius in ore concretus sanguis, contusaque lumina flebant, stabant aerati scabra rubigine dentes, tabo lingua fluens, obsessa draconibus ora, atque inter torto laceratam pectore vestem sanguineam tremula quatiebat lampada dextra. ” “ ” “ Haec ut Cocyti tenebras et Tartara liquit, alta petit gradiens iuga nobilis Appennini, unde omnes terras atque omnia litora posset aspicere ac toto fluitantes orbe catervas, atque has erumpit furibundo pectore voces: Sumite nunc gentes accensis mentibus arma, sumite et in medias immittite lampadasurbes. Vincetur, quicunque latet; non femina cesset, non puer aut aevo iam desolata senectus; ipsa tremat tellus lacerataque tecta rebellent. Tu legem, Marcelle, tene. Tu concute plebem, Curio. Tu fortem ne supprime, Lentule, Martem. Quid porro tu, dive, tuis cunctaris in armis, non frangis portas, non muris oppida solvis thesaurosque rapis? Nescis tu, Magne, tueri Romanas arces? Epidamni moenia quaere Thessalicosque sinus humano sanguine tingue.' Factum est in terris, quicquid Discordia iussit. ” “ ” Cum haec Eumolpos ingenti volubilitate verborum effudisset, tandem Crotona intravimus. Ubi quidem parvo deversorio refecti, postero die amplioris fortunae domum quaerentes incidimus in turbam heredipetarum sciscitantium, quod genus hominum aut unde veniremus. Ex praescripto ergo consilii communis exaggerata verborum volubilitate, unde aut qui essemus, haud dubie credentibus indicavimus. Qui statim opes suas summo cum certamine in Eumolpum congesserunt. Certatim omnes heredipetae muneribus gratiam Eumolpi sollicitant [lacuna]"],["petronius-satyrica","125","dum haec magno tempore Crotone aguntur [lacuna] et Eumolpus felicitate plenus prioris fortunae esset oblitus statim adeo, ut suis iactaret, neminem gratiae suae ibi posse resistere impuneque suos, si quid deliquissent in ea urbe, beneficio amicorum laturos. Ceterum ego, etsi quotidie magis magisque superfluentibus bonis saginatum corpus impleveram putabamque a custodia mei removisse vultum Fortunam, tamen saepius tam consuetudinem meam cogitabam quam causam, et “quid” aiebam “ si callidus captator exploratorem in Africam miserit mendaciumque deprehenderit nostrum? Quid, si etiam mercennarius Eumolpi praesenti felicitate lassus indicium ad amicos detulerit totamque fallaciam invidiosa proditione detexerit? Nempe rursus fugiendum erit et tandem expugnata paupertas nova mendicitate revocanda. Dii deaeque, quam male est extra legem viventibus: quicquid meruerunt, semper exspectant. [lacuna]"],["petronius-satyrica","126","Quia nosti venerem tuam, superbiam captas vendisque amplexus, non commodas. Quo enim spectant flexae pectine comae, quo facies medicamine attrita et oculorum quoque mollis petulantia, quo incessus arte compositus et ne vestigia quidem pedum extra mensuram aberrantia, nisi quod formam prostituis, ut vendas? Vides me: nec auguria novi nec mathematicorum caelum curare soleo, ex vultibus tamen hominum mores colligo, et cum spatiantem vidi, quid cogitet scio. Sive ergo nobis vendis quod peto, mercator paratus est, sive quod humanius est, commodas, effice ut beneficium debeamus. Nam quod servum te et humilem fateris, accendis desiderium aestuantis. Quaedam enim feminae sordibus calent, nec libidinem concitant, nisi aut servos viderint aut statores altius cinctos. Harena alias accendit aut perfusus pulvere mulio aut histrio scaenae ostentatione traductus. Ex hac nota domina est mea: usque ab orchestra quattuordecim transilit et in extrema plebe quaerit quod diligat.” Itaque oratione blandissima plenus “rogo” inquam “numquid illa, quae me amat, tu es?” Multum risit ancilla post; tam frigidum schema et “nolo” inquit “tibi tam valde placeas. Ego adhuc servo nunquam succubui, nec hoc dii sinant, ut amplexus meos in crucem mittam. Viderint matronae, quae flagellorum vestigia osculantur; ego etiam si ancilla sum, nunquam tamen nisi in equestribus sedeo.” Mirari equidem tam discordem libidinem coepi atque inter monstra numerare, quod ancilla haberet matronae superbiam et matrona ancillae humilitatem. Procedentibus deinde longius iocis rogavi ancillam, ut in platanona perduceret dominam. Placuit puellae consilium. Itaque collegit altius tunicam flexitque se in eum daphnona, qui ambulationi haerebat. Nec diu morata dominam producit e latebris laterique meo applicat, mulierem omnibus simulacris emendatiorem. Nulla vox est quae formam eius possit comprehendere, nam quicquid dixero, minus erit. Crines ingenio suo flexi per totos se umeros effuderant, frons minima et quae radices capillorum retro flexerat, supercilia usque ad malarum scripturam currentia et rursus confinio luminum paene permixta, oculi clariores stellis extra lunam fulgentibus, nares paululum inflexae et osculum quale Praxiteles habere Dianam credidit. Iam mentum, iam cervix, iam manus, iam pedum candor intra auri gracile vinculum positus: Parium marmor exstinxerat. Itaque tunc primum Dorida vetus amator contempsi [lacuna] “ Quid factum est, quod tu proiectis, Iuppiter, armis inter caelicolas fabula muta taces? Nunc erat a torva submittere cornua fronte, nunc pluma canos dissimulare tuos. Haec vera est Danae. Tempta modo tangere corpus, iam tua flammifero membra calore fluent [lacuna] ”"],["petronius-satyrica","127","Delectata illa risit tam blandum, ut videretur mihi plenum os extra nubem luna proferre. Mox digitis gubernantibus vocem “Si non fastidis” inquit “femi nam ornatam et hoc primum anno virum expertam, concilio tibi, o iuvenis, sororem. Habes tu quidem et fratrem, neque enim me piguit inquirere, sed quid prohibet et sororem adoptare? Eodem gradu venio. Tu tantum dignare et meum osculum, cum libuerit, agnoscere.” “Immo” inquam ego “per formam tuam te rogo, ne fastidias hominem peregrinum inter cultores admittere. Invenies religiosum, si te adorari permiseris. Ac ne me iudices ad hoc templum Amoris gratis accedere, dono tibi fratrem meum.” “Quid? tu” inquit illa “donas mihi eum, sine quo non potes vivere, ex cuius osculo pendes, quem sic tu amas, quemadmodum ego te volo?” Haec ipsa cum diceret, tanta gratia conciliabat vocem loquentis, tam dulcis sonus pertemptatum mulcebat aëra, ut putares inter auras canere Sirenum concordiam. Itaque miranti et toto mihi caelo clarius nescio quid relucente libuit deae nomen quaerere. “Ita” inquit “non dixit tibi ancilla mea me Circen vocari? Non sum quidem Solis progenies, nec mea mater, dum placet, labentis mundi cursum detinuit. Habebo tamen quod caelo imputem, si nos fata coniunxerint. Immo iam nescio quid tacitis cogitationibus deus agit. Nec sine causa Polyaenon Circe amat: semper inter haec nomina magna fax surgit. Sume ergo amplexum, si placet. Neque est quod curiosum aliquem extimescas: longe ab hoc loco frater est.” Dixit haec Circe, implicitumque me brachiis mollioribus pluma deduxit in terram vario gramine indutam. “ Idaeo quales fudit de vertice flores terra parens, cum se concesso iunxit amori Iuppiter et toto concepit pectore flammas: emicuere rosae violaeque et molle cyperon, albaque de viridi riserunt lilia prato: talis humus Venerem molles clamavit in herbas, candidiorque dies secreto favit amori. ” In hoc gramine pariter compositi mille osculis lusimus, quaerentes voluptatem robustam [lacuna]"],["petronius-satyrica","128","“Quid est?” inquit “numquid te osculum meum offendit? Numquid spiritus ieiunio marcens? Numquid alarum negligens sudor? Aut si haec non sunt, numquid Gitona times?” Perfusus ego rubore manifesto etiam si quid habueram virium, perdidi, totoque corpore velut luxato quaeso “inquam regina, noli suggillare miserias. Veneficio contactus sum” [lacuna] “Dic, Chrysis, sed verum: numquid indecens sum? Numquid incompta? Numquid ab aliquo naturali vitio formam meam excaeco? Noli decipere dominam tuam. Nescio quid peccavimus.” Rapuit deinde tacenti speculum, et postquam omnes vultus temptavit, quos solet inter amantes risus fingere, excussit vexatam solo vestem raptimque aedem Veneris intravit. Ego contra damnatus et quasi quodam visu in horrorem perductus interrogare animum meum coepi, an vera voluptate fraudatus essem. “ Nocte soporifera veluti cum somnia ludunt errantes oculos effossaque protulit aurum in lucem tellus: versat manus improba furtum thesaurosque rapit, sudor quoque perluit ora et mentem timor altus habet, ne forte gravatum excutiat gremium secreti conscius auri: mox ubi fugerunt elusam gaudia mentem veraque forma redit, animus, quod perdidit, optat atque in praeterita se totus imagine versat [lacuna] ” “Itaque hoc nomine tibi gratias ago, quod me Socratica fide diligis. Non tam intactus Alcibiades in praeceptoris sui lecto iacuit” [lacuna]"],["petronius-satyrica","129","“ Crede mihi, frater, non intellego me virum esse, non sentio. Funerata est illa pars corporis, qua quondam Achilles eram [lacuna] Veritus puer, ne in secreto deprehensus daret sermonibus locum, proripuit se et in partem aedium interiorem fugit [lacuna] cubiculum autem meum Chrysis intravit codicillosque mihi dominae suae reddidit, in quibus haec erant scripta: Circe Polyaeno salutem. Si libidinosa essem, quererer decepta; nunc etiam languori tuo gratias ago. In umbra voluptatis diutius lusi. Quid tamen agas, quaero, et an tuis pedibus perveneris domum; negant enim medici sine nervis homines ambulare posse. Narrabo tibi, adulescens, paralysin cave. Nunquam ego aegrum tam magno periculo vidi; medius fidius iam peristi. Quod si idem frigus genua manusque temptaverit tuas, licet ad tubicines mittas. Quid ergo est? Etiam si gravem iniuriam accepi, homini tamen misero non invideo medicinam. Si vis sanus esse, Gitonem roga. Recipies, inquam, nervos tuos, si triduo sine fratre dormieris. Nam quod ad me attinet, non timeo, ne quis inveniatur cui minus placeam. Nec speculum mihi nec fama mentitur. Vale, si potes.” Ut intellexit Chrysis perlegisse me totum convicium,“Solent” inquit “haec fieri, et praecipue in hac civitate, in qua mulieres etiam lunam deducunt . . itaque huius quoque rei cura agetur. Rescribe modo blandius dominae animumque eius candida humanitate restitue. Verum enim fatendum est: ex qua hora iniuriam accepit, apud se non est.”"],["petronius-satyrica","130","Libenter quidem parui ancillae verbaque codicillis talia imposui: “Polyaenos Circae salutem. Fateor me, domina, saepe peccasse; nam et homo sum et adhuc iuvenis. Nunquam tamen ante hunc diem usque ad mortem deliqui. Habes confitentem reum: quicquid iusseris, merui. Proditionem feci, hominem occidi, templum violavi: in haec facinora quaere supplicium. Sive occidere placet, ferro meo venio, sive verberibus contenta es, curro nudus ad dominam. Illud unum memento, non me sed instrumenta peccasse. Paratus miles arma non habui. Quis hoc turbaverit, nescio. Forsitan animus antecessit corporis moram, forsitan dum omnia concupisco, voluptatem tempore consumpsi. Non invenio, quod feci. Paralysin tamen cavere iubes: tanquam ea maior fieri possit, quae abstulit mihi, per quod etiam te habere potui. Summa tamen excusationis meae haec est: placebo tibi, si me culpam emendare permiseris” [lacuna] Dimissa cum eiusmodi pollicitatione Chryside curavi diligentius noxiosissimum corpus, balneoque praeterito modica unctione usus, mox cibis validioribus pastus, id est bulbis cochlearumque sine iure cervicibus, hausi parcius merum. Hinc ante somnum levissima ambulatione compositus sine Gitone cubiculum intravi. Tanta erat placandi cura, ut timerem, ne latus meum frater convelleret."],["petronius-satyrica","131","Postero die, cum sine offensa corporis animique consurrexissem, in eundem platanona descendi, etiam si locum inauspicatum timebam, coepique inter arbores ducem itineris exspectare Chrysidem. Nec diu spatiatus consederam, ubi hesterno die fueram, cum illa intus venit comitem aniculam trahens. Atque ut me consalutavit, “Quid est” inquit “fastose, ecquid bonam mentem habere coepisti?” Illa de sinu licium protulit varii coloris filis intortum cervicemque vinxit meam. Mox turbatum sputo pulverem medio sustulit digito frontemque repugnantis signavit. . . Hoc peracto carmine ter me iussit exspuere terque lapillos conicere in sinum, quos ipsa praecantatos purpura involverat, admotisque manibus temptare coepit inguinum vires. Dicto citius nervi paruerunt imperio manusque aniculae ingenti motu repleverunt. At illa gaudio exsultans “Vides” inquit “Chrysis mea, vides, quod aliis leporem excitavi?” [lacuna] “ Nobilis aestivas platanus diffuderat umbras et bacis redimita Daphne tremulaeque cupressus et circum tonsae trepidanti vertice pinus. Has inter ludebat aquis errantibus amnis spumeus et querulo vexabat rore lapillos. Dignus amore locus: testis silvestris aedon atque urbana Procne, quae circum gramina fusae ac molles violas cantu sua furta colebant [lacuna] ” Premebat illa resoluta marmoreis cervicibus aureum torum myrtoque florenti quietum . . . verberabat. Itaque ut me vidit, paululum erubuit, hesternae scilicet iniuriae memor; deinde ut remotis omnibus secundum invitantem consedi, ramum super oculos meos posuit, et quasi pariete interiecto audacior facta “Quid est” inquit “paralytice?” ecquid hodie totus venisti? “Rogas” inquam ego “potius quam temptas?” Totoque corpore in amplexum eius immissus non praecantatis usque ad satietatem osculis fruor [lacuna]"],["petronius-satyrica","132","Ipsa corporis pulchritudine me ad se vocante trahebat ad venerem. Iam pluribus osculis collisa labra crepitabant, iam implicitae manus omne genus amoris invenerant, iam alligata mutuo ambitu corpora animarum quoque mixturam fecerant [lacuna] Manifestis matronacontumeliis verberata tandem ad ultionem decurrit vocatque cubicularios et me iubet catomidiari. Nec contenta mulier tam gravi iniuria mea convocat omnes quasillarias familiaeque sordidissimam partem ac me conspui iubet. Oppono ego manus oculis meis, nullisque effusis precibus, quia sciebam quid meruissem, verberibus sputisque [lacuna] extra ianuam eiectus sum. Eicitur et Proselenos, Chrysis vapulat, totaque familia tristis inter se mussat quaeritque, quis dominae hilaritatem confuderit [lacuna] Itaque pensatis vicibus animosior verberum notas arte contexi, ne aut Eumolpus contumelia mea hilarior fieret aut tristior Giton. Quod solum igitur salvo pudore poteram, contingere languorem simulavi, conditusque lectulo totum ignem furoris in eam converti, quae mihi omnium malorum causa fuerat: “ ter corripui terribilem manu bipennem, ter languidior coliculi repente thyrso ferrum timui, quod trepido male dabat usum. Nec iam poteram, quod modo conficere libebat; namque illa metu frigidior rigente bruma confugerat in viscera mille operta rugis. Ita non potui supplicio caput aperire, sed furciferae mortifero timore lusus ad verba, magis quae poterant nocere, fugi. ” Erectus igitur in cubitum hac fere oratione contumacem vexavi: “Quid dicis” inquam “omnium hominum deorumque pudor? Nam ne nominare quidem te inter res serias fas est. Hoc de te merui, ut me in caelo positum ad inferos traheres? Ut traduceres annos primo florentes vigore senectaeque ultimae mihi lassitudinem imponeres? Rogo te, mihi apodixin defunctoriam redde.” Haec ut iratus effudi, “ illa solo fixos oculos aversa tenebat, nec magis incepto vultum sermone movetur quam lentae salices lassove papavera collo. ” Nec minus ego tam foeda obiurgatione finita paenitentiam agere sermonis mei coepi secretoque rubore perfundi, quod oblitus verecundiae meae cum ea parte corporis verba contulerim, quam ne ad cognitionem quidem admittere severioris notae homines solerent. Mox perfricata diutius fronte “Quid autem ego” inquam “ mali feci, si dolorem meum naturali convicio exoneravi? Aut quid est quod in corpore humano ventri male dicere solemus aut gulae capitique etiam, cum saepius dolet? Quid? Non et Vlixes cum corde litigat suo, et quidam tragici oculos suos tanquam audientes castigant? Podagrici pedibus suis male dicunt, chiragrici manibus, lippi oculis, et qui offenderunt saepe digitos, quicquid doloris habent, in pedes deferunt: “ Quid me constricta spectatis fronte Catones damnatisque novae simplicitatis opus? Sermonis puri non tristis gratia ridet, quodque facit populus, candida lingua refert. Nam quis concubitus, Veneris quis gaudia nescit? Quis vetat in tepido membra calere toro? Ipse pater veri doctos Epicurus amare iussit, et hoc vitam dixit habere te/los [lacuna] ”” “Nihil est hominum inepta persuasione falsius nec ficta severitate ineptius”. ."],["petronius-satyrica","133","Hac declamatione finita Gitona voco et “Narra mihi” inquam “frater, sed tua fide,: ea nocte, qua te mihi Ascyltos subduxit, usque in iniuriam vigilavit, an contentus fuit vidua pudicaque nocte?” Tetigit puer oculos suos conceptissimisque iuravit verbis sibi ab Ascylto nullam vim factam [lacuna] Positoque in limine genu sic deprecatus sum numina versu: “ Nympharum Bacchique comes, quem pulchra Dione divitibus silvis numen dedit, inclita paret cui Lesbos viridisque Thasos, quem Lydus adorat semper ovans templumque suis imponit Hypaepis: hue ades etBacchi tutor Dryadumque voluptas, et timidas admitte preces. Non sanguine tristi perfusus venio, non templis impius hostis admovi dextram, sed inops et rebus egenis attritus facinus non toto corpore feci. Quisquis peccat inops, minor est reus. Hac prece quaeso, exonera mentem culpaeque ignosce minori, et quandoque mihi fortunae arriserit hora, non sine honore tuum patiar decus. Ibit ad aras, sancte tuas hircus, pecoris pater, ibit ad aras corniger et querulae fetus suis, hostia lactens. Spumabit pateris hornus liquor, et ter ovantem circa delubrum gressum feret ebria pubes [lacuna] ” Dum haec ago curaque sollerti deposito meo caveo, intravit delubrum anus laceratis crinibus nigraque veste deformis, extraque vestibulum me iniecta manu duxit [lacuna]"],["petronius-satyrica","134","“Quae striges comederunt nervos tuos, aut quod purgamentum nocte calcasti in trivio aut cadaver? Ne a puero quidem te vindicasti, sed mollis, debilis, lassus tanquam caballus in clivo, et operam et sudorem perdidisti. Nec contentus ipse peccare, mihi deos iratos excitasti” [lacuna] Ac me iterum in cellam sacerdotis nihil recusantem perduxit impulitque super lectum et harundinem ab ostio rapuit iterumque nihil respondentem mulcavit. Ac nisi primo ictu harundo quassata impetum verberantis minuisset, forsitan etiam brachia mea caputque fregisset. Ingemui ego utique propter mascarpionem, lacrimisque ubertim manantibus obscuratum dextra caput super pulvinum inclinavi. Nec minus illa fletu confusa altera parte lectuli sedit aetatisque longae moram tremulis vocibus coepit accusare, donec intervenit sacerdos. “Quid vos” inquit “in cellam meam tanquam ante recens bustum venistis? Utique die feriarum, quo etiam lugentes rident.” “O” inquit “Oenothea, hunc adulescentem quem vides: malo astro natus est; nam neque puero neque puellae bona sua vendere potest. Nunquam tu hominem tam infelicem vidisti: lorum in aqua, non inguina habet. Ad summam, qualem putas esse, qui de Circes toro sine voluptate surrexit?” His auditis Oenothea inter utrumque consedit motoque diutius capite “Istum” inquit “ morbum sola sum quae emendare scio. Et ne me putetis perplexe agere, rogo ut adulescentulus mecum nocte dormiat [lacuna] “ nisi illud tam rigidum reddidero quam cornu: Quicquid in orbe vides, paret mihi. Florida tellus, cum volo, siccatis arescit languida sucis, cum volo, fundit opes, scopulique atque horrida saxa Niliacas iaculantur aquas. Milli pontus inertes submittit fluctus, zephyríque tacentia ponunt ante meos sua flabra pedes. Mihi flumina parent Hyrcanaeque tigres et iussi stare dracones. Quid leviora loquor? Lunae descendit imago carminibus deducta meis, trepidusque furentes flectere Phoebus equos revoluto cogitur orbe. Tantum dicta valent. Taurorum flamma quiescit virgineis exstincta sacris, Phoebeia Circe carminibus magicis socios mutavit Vlixis, Proteus esse solet quicquid libet. His ego callens artibus Idaeos frutices in gurgite sistam et rursus fluvios in summo vertice ponam. ””"],["petronius-satyrica","135","Inhorrui ego tam fabulosa pollicitatione conterritus, anumque inspicere diligentius coepi [lacuna] “Ergo” exclamat Oenothea “imperio parete” [lacuna] detersisque curiose manibus inclinavit se in lectulum ac me semel iterumque basiavit [lacuna] Oenothea mensam veterem posuit in medio altari, quam vivis implevit carbonibus, et camellam etiam vetustate ruptam pice temperata refecit. Tum clavum, qui detrahentem secutus cum camella lignea fuerat, fumoso parieti reddidit. Mox incincta quadrato pallio cucumam ingentem foco apposuit, simulque pannum de carnario detulit furca, in quo faba erat ad usum reposita et sincipitis vetustissima particula mille plagis dolata. Ut solvit ergo licio pannum, partem leguminis super mensam effudit iussitque me diligenter purgare. Servio ego imperio granaque sordidissimis putaminibus vestita curiosa manu segrego. At illa inertiam meam accusans improba tollit, dentibusque folliculos pariter spoliat atque in terram veluti muscarum imagines despuit [lacuna] Mirabar equidem paupertatis ingenium singularumque rerum quasdam artes:“ Non Indum fulgebat ebur, quod inhaeserat auro, nec iam calcato radiabat marmore terra muneribus delusa suis, sed crate saligna impositum Cereris vacuae nemus et nova terrae pocula, quae facili vilis rota finxerat actu. Hinc molli stillae lacus et de caudice lento vimineae lances maculataque testa Lyaeo. At paries circa palea satiatus inani fortuitoque luto clavos numerabat agrestes, et viridi iunco gracilis pendebat harundo. Praeterea quae fumoso suspensa tigillo conservabat opes humilis casa, mitia sorba inter odoratas pendebant texta coronas et thymbrae veteres et passis uva racemis: qualis in Actaea quondam fuit hospita terra, digna sacris Hecales, quam Musa loquentibus annis Battiadae vatis mirandam tradidit aevo [lacuna] ”"],["petronius-satyrica","136","Dum illa carnis etiam paululum delibat [lacuna] et dum coaequale natalium suorum sinciput in carnarium furca reponit, fracta est putris sella, quae staturae altitudinem adiecerat, anumque pondere suo deiectam super foculum mittit. Frangitur ergo cervix cucumulae ignemque modo convalescentem restinguit. Vexat cubitum ipsa stipite ardenti faciemque totam excitato cinere perfundit. Consurrexi equidem turbatus anumque non sine risu erexi [lacuna] L Statimque, ne res aliqua sacrificium moraretur, ad reficiendum ignem in viciniam cucurrit [lacuna] “ Itaque ad casae ostiolum processi [lacuna] ” cum ecce tres anseres sacri qui, ut puto medio die solebant ab anu diaria exigere, impetum in me faciunt foedoque ac veluti rabioso stridore circumsistunt trepidantem. Atque alius tunicam meam lacerat, alius vincula calceamentorum resolvit ac trahit; unus etiam, dux ac magister saevitiae, non dubitavit crus meum serrato vexare morsu. Oblitus itaque nugarum pedem mensulae extorsi coepique pugnacissimum animal armata elidere manu. Nec satiatus defunctorio ictu, morte me anseris vindicavi:“ Tales Herculea Stymphalidas arte coactas ad caelum fugisse reor, pennaeque fluentis Harpyias, cum Phineo maduere veneno fallaces epulae. Tremuit perterritus aether planctibus insolitis, confusaque regia caeli [lacuna] ” Iam reliqui revolutam passimque per totum effusam pavimentum collegerant fabam, orbatique, ut existimo, duce redierant in templum, cum ego praeda simul atque hac vindicta gaudens post lectum occisum anserem mitto vulnusque cruris haud altum aceto diluo. Deinde convicium verens abeundi formavi consilium, collectoque cultu meo ire extra casam coepi. Necdum superaveram cellulae limen, cum animadverto Oenotheam cum testo ignis pleno venientem. Reduxi igitur gradum proiectaque veste, tanquam exspectarem morantem, in aditu steti. Collocavit illa ignem cassis harundinibus collectum, ingestisque super pluribus lignis excusare coepit moram, quod amica se non dimisisset nisi tribus potionibus e lege siccatis. “Quid” porro “tu” inquit “me absente fecisti, aut ubi est faba?” Ego, qui putaveram me rem laude etiam dignam fecisse, ordine illi totum proelium exposui, et ne diutius tristis esset, iacturae pensionem anserem obtuli. Quem anus ut vidit, tam magnum aeque clamorem sustulit, ut putares iterum anseres limen intrasse."],["petronius-satyrica","137","Confusus itaque et novitate facinoris attonitus quaerebam, quid excanduisset, aut quare anseris potius quam mei misereretur. At illa complosis manibus “Scelerate” inquit “etiam loqueris? Nescis quam magnum flagitium admiseris: occidisti Priapi delicias, anserem omnibus matronis acceptissimum. Itaque ne te putes nihil egisse, si magistratus hoc scierint, ibis in crucem. Polluisti sanguine domicilium meum ante hunc diem inviolatum, fecistique ut me, quisquis voluerit inimicus, sacerdotio pellat.” [lacuna] “Rogo” inquam “noli clamare: ego tibi pro ansere struthocamelum reddam” [lacuna] Dum haec me stupente in lectulo sedet anserisque fatum complorat, interim Proselenos cum impensa sacrificii venit, visoque ansere occiso sciscitata causam tristitiae et ipsa flere vehementius coepit meique misereri, tanquam patrem meum, non publicum anserem, occidissem. Itaque taedio fatigatus “rogo” inquam “expiare manus pretio liceat [lacuna] si vos provocassem, etiam si homicidium fecissem. Ecce duos aureos pono, unde possitis et deos et anseres emere.” Quos ut vidit Oenothea, “ignosce” inquit “adulescens, sollicita sum tua causa. Amoris est hoc argumentum, non malignitatis. Itaque dabimus operam, ne quis sciat. Tu modo deos roga, ut illi facto tuo ignoscant.” “ Quisquis habet nummos, secura navigat aura fortunamque suo temperat arbitrio. Uxorem ducat Danaen ipsumque licebit Acrisium iubeat credere quod Danaen. Carmina componat, declamet, concrepet omnes et peragat causas sitque Catone prior. Iurisconsultus “parret, non parret” habeto atque esto quicquid Servius et Labeo. Multa loquor: quod vis, nummis praesentibus opta, et veniet. Clausum possidet area Iovem [lacuna] ” Infra manus meas camellam vini posuit, et cum digitos pariter extensos porris apioque lustrasset, abellanas nuces cum precatione mersit in vinum. Et sive in summum redierant, sive subsederant, ex hoc coniecturam ducebat. Nec me fallebat inanes scilicet ac sine medulla ventosas nuces in summo umore consistere, graves autem et plenas integro fructu ad ima deferri. Recluso pectore extraxit fartissimum iecur et inde mihi futura praedixit. Immo, ne quod vestigium sceleris superesset, totum anserem laceratum verubus confixit epulasque etiam lautas paulo ante, ut ipsa dicebat, perituro paravit [lacuna] “ Volabant inter haec potiones meracae [lacuna] ”"],["petronius-satyrica","138","Profert Oenothea scorteum fascinum, quod ut oleo et minuto pipere atque urticae trito circumdedit semine, paulatim coepit inserere ano meo [lacuna] Hoc crudelissima anus spargit subinde umore femina mea [lacuna] Nasturcii sucum cum habrotono miscet perfusisque inguinibus meis viridis urticae fascem comprehendit omniaque infra umbilicum coepit lenta manu caedere [lacuna] Aniculae quamvis solutae mero ac libidine essent, eandem viam tentant et per aliquot vicos secutae fugientem “Prende furem” clamant. Evasi tamen omnibus digitis inter praecipitem decursum cruentatis [lacuna] “Chrysis, quae priorem fortunam tuam oderat, hanc vel cum periculo capitis persequi destinat” [lacuna] “Quid huic formae aut Ariadne habuit aut Leda simile? Quid contra hanc Helene, quid Venus posset? Ipse Paris, dearum litigantium iudex, si hanc in compa ratione vidisset tam petulantibus oculis, et Helenen huic donasset et deas. Saltem si permitteretur osculum capere, si illud caeleste ac divinum pectus amplecti forsitan rediret hoc corpus ad vires et resipiscerent partes veneficio, credo, sopitae. Nec me contumeliae lassant: quod verberatus sum, nescio; quod eiectus sum, lusum puto. Modo redire in gratiam liceat” [lacuna]"],["petronius-satyrica","139","Torum frequenti tractatione vexavi, amoris mei quasi quandam imaginem. “ Non solum me numen et implacabile fatum persequitur. Prius Inachia Tirynthius ora exagitatus onus caeli tulit, ante profanam Laomedon gemini satiavit numinis iram, Iunonem Peliassensit, tulit inscius arma Telephus et regnum Neptuni pavit Vlixes. Me quoque per terras, per cani Nereos aequor Hellespontiaci sequitur gravis ira Priapi [lacuna] ” Quaerere a Gitone meo coepi, num aliquis me quaesisset. “Nemo” inquit “hodie. Sed hesterno die mulier quaedam haud inculta ianuam intravit, cumque diu mecum esset locuta et me accersito sermone lassasset, ultimo coepit dicere, te noxam meruisse daturumque serviles poenas, si laesus in querella perseverasset” [lacuna] Nondum querellam finieram, cum Chrysis intervenit amplexuque effusissimo me invasit et “Teneo te” inquit “qualem speraveram: tu desiderium meum, tu voluptas mea, nunquam finies hunc ignem, nisi sanguine exstinxeris” [lacuna] Unus ex noviciis servulis subito accurrit et mihi dominum iratissimum esse affirmavit, quod biduo iam officio defuissem. Recte ergo me facturum, si excusationem aliquam idoneam praeparassem. Vix enim posse fieri, ut rabies irascentis sine verbere consideret [lacuna]"],["petronius-satyrica","140","Matrona inter primas honesta, Philomela nomine, quae multas saepe hereditates officio aetatis extorserat, tum anus et floris exstincti, filium filiamque ingerebat orbis senibus, et per hanc successionem artem suam perseverabat extendere. Ea ergo ad Eumolpum venit et commendare liberos suos eius prudentiae bonitatique [lacuna] credere se et vota sua. Illum esse solum in toto orbe terrarum, qui praeceptis etiam salubribus instruere iuvenes quotidie posset. Ad summam, relinquere se pueros in domo Eumolpi, ut ilium loquentem audirent [lacuna] quae sola posset hereditas iuvenibus dari. Nec aliter fecit ac dixerat, filiamque speciosissimam cum fratre ephebo in cubiculo reliquit simulavitque se in templum ire ad vota nuncupanda. Eumolpus, qui tam frugi erat ut illi etiam ego puer viderer, non distulit puellam invitare ad pigiciaca sacra. Sed et podagricum se esse lumborumque solutorum omnibus dixerat, et si non servasset integram simulationem, periclitabatur totam paene tragoediam evertere. Itaque ut constaret mendacio fides, puellam quidem exoravit, ut sederet super commendatam bonitatem, Coraci autem imperavit, ut lectum, in quo ipse iacebat, subiret positisque in pavimento manibus dominum lumbis suis commoveret. Ille lente parebat imperio puellaeque artificium pari motu remunerabat. Cum ergo res ad effectum spectaret, clara Eumolpus voce exhortabatur Coraca, ut spissaret officium. Sic inter mercennarium amicamque positus senex veluti oscillatione ludebat. Hoc semel iterumque ingenti risu, etiam suo, Eumolpus fecerat. Itaque ego quoque, ne desidia consuetudinem perderem, dum frater sororis suae automata per clostellum miratur, accessi temptaturus, an pateretur iniuriam. Nec se reiciebat a blanditiis doctissimus puer, sed me numen inimicum ibi quoque invenit [lacuna] “Dii maiores sunt, qui me restituerunt in integrum Mercurius enim, qui animas ducere et reducere solet, suis beneficiis reddidit mihi, quod manus irata praeciderat, ut scias me gratiosiorem esse quam Protesilaum aut quemquam alium antiquorum.” Haec locutus sustuli tunicam Eumolpoque me totum approbavi. At ille primo exhorruit, deinde ut plurimum crederet, utraque manu deorum beneficia tractat [lacuna] “Socrates, deorum hominumque [lacuna] , gloriari solebat, quod nunquam neque in tabernam conspexerat nec ullius turbae frequentioris concilio oculos suos crediderat. Adeo nihil est commodius quam semper cum sapientia loqui.” “Omnia” inquam “ista vera sunt; nec ulli enim celerius homines incidere debent in malam fortunam, quam qui alienum concupiscunt. Unde plani autem, unde levatores viverent, nisi aut locellos aut sonantes aere sacellos pro hamis in turbam mitterent? Sicut muta animalia cibo inescantur, sic homines non caperentur nisi spei aliquid morderent”. ."],["petronius-satyrica","141","Ex Africa navis, ut promiseras, cum pecunia tua familia non venit. Captatores iam exhausti liberalitatem imminuerunt. Itaque aut fallor, aut fortuna communis coepit redire ad paenitentiam tuam” [lacuna] “Omnes, qui in testamento meo legata habent, praeter libertos meos hac condicione percipient, quae dedi, si corpus meum in partes conciderint et astante populo comederint” [lacuna] “Apud quasdam gentes scimus adhuc legem servari, ut a propinquis suis consumantur defuncti, adeo quidem, ut obiurgentur aegri frequenter, quod carnem suam faciant peiorem. His admoneo amicos meos, ne recusent quae iubeo, sed quibus animis devoverint spiritum meum, eisdem etiam corpus consumant”. . . Excaecabat pecuniae ingens fama oculos animosque miserorum. “ Gorgia paratus erat exsequi [lacuna] ” “De stomachi tui recusatione non habeo quod timeam. Sequetur imperium, si promiseris illi pro unius horae fastidio multorum bonorum pensationem. Operi modo oculos et finge te non humana viscera sed centies sestertium comesse. Accedit hue, quod aliqua inveniemus blandimenta, quibus saporem mutemus. Neque enim ulla care per se placet, sed arte quadam corrumpitur et stomacho conciliatur averso. Quod si exemplis quoque vis probari consilium, Saguntini oppressi ab Hannibale humanas edere carnes, nec nereditatem exspectabant. Petelini idem fecerunt in ultima fame, nec quicquam aliud in hac epulatione captabant, nisi tantum ne esurirent. Cum esset Numantia a Scipione capta, inventae sunt matres, quae liberorum suorum tenerent semesa in sinu corpora” [lacuna]"],["apuleius-metamorphoses","1.1","At ego tibi sermone isto Milesio varias fabulas conseram auresque tuas benivolas lepido susurro permulceam, modo si papyrum Aegyptiam argutia Nilotici calami inscriptam non spreveris inspicere, figuras fortunasque hominum in alias imagines conversas et in se rursum mutuo nexu refectas, ut mireris. Exordior. Quis ille? Paucis accipe. Hymettos Attica et Isthmos Ephyraea et Taenaros Spartiaca, glebae felices aeternum libris felicioribus conditae, mea vetus prosapia est: ibi linguam Attidem primis pueritiae stipendiis merui. Mox in urbe Latia advena studiorum, Quiritium indigenam sermonem aerumnabili labore, nullo magistro praeeunte, aggressus excolui. En ecce praefamur veniam, si quid exotici ac forensis sermonis rudis locutor offendero. Iam haec equidem ipsa vocis immutatio desultoriae scientiae stilo quem accessimus respondet. Fabulam Graecanicam incipimus: lector intende; laetaberis."],["apuleius-metamorphoses","1.2","Thessaliam, nam et illic originis maternae nostrae fundamenta a Plutarcho illo inclito ac mox Sexto philosopho nepote eius prodita gloriam nobis faciunt, eam Thessaliam ex negotio petebam. Postquam ardua montium et lubrica vallium et roscida caespitum et glebosa camporum emensi, me equo indigena peralbo vehens eo quoque admodum fesso, ut ipse etiam fatigationem sedentariam incessus vegetatione discuterem, in pedes desilio, equi sudorem a fronte curiose exfrico, aures remulceo, frenos detraho, in gradum lenem sensim proveho, quoad lassitudinis incommodum alui solitum ac naturale praesidium eliquaret. Ac dum is, ientaculum ambulatorium, prata quae praeterit ore in latus detorto pronus affectat, duobus comitum, qui forte paululum processerant, tertium me facio. Ac dum ausculto quid sermonis agitarent, alter exerto cachinno Parce inquit In verba ista haec tam absurda tamque immania mentiendo. Isto accepto sititor alioquin novitatis Immo vero inquam Impertite sermonis non quidem curiosum, sed qui velim scire vel cuncta vel certe plurima: simul iugi quod insurgimus aspritudinem fabularum lepida incunditas levigabit."],["apuleius-metamorphoses","1.3","At ille qui coeperat, Ne inquit Istud mendacium tam verum est, quam si quis velit dicere magico susurramine amnes agiles reverti, mare pigrum colligari, ventos inanimes exspirare; solem inhiberi, lunam despumari, stellas evelli, diem tolli, noctem teneri. Tunc ego in verba fidentior heus tu inquam Qui sermonem ieceras priorem, ne pigeat te vel taedeat reliqua pertexere, et ad alium Tu vero crassis auribus et obstinato corde respuis quae forsitan vere perhibeantur. Minus Hercule calles pravissimis opinionibus ea putari mendacia, quae vel auditu nova vel visu rudia vel certe supra captum cogitationis ardua videantur; quae si paulo accuratius exploraris, non modo compertu evidentia, verum etiam factu facilia senties."],["apuleius-metamorphoses","1.4","Ego denique vespera, dum polentae caseatae modico secus offulam grandiorem in convivas aemulus contruncare gestio, mollitie cibi glutinosi faucibus inhaerentis et meacula spiritus distinentis minimo minus interii: et tamen Athenis proxime et ante Poecilen porticum isto gemino obtutu circulatorem aspexi equestrem spatham praeacutam mucrone infesto devorasse ac mox eundem invitamento exiguae stipis venatoriam lanceam, qua parte minatur exitium, in ima viscera condidisse: et ecce pone lanceae ferrum, qua bacillum inversi teli ad occipitium per ingluviem subit, puer in mollitiem decorus insurgit inque flexibus tortuosis enervam et exossam saltationem explicat cum omnium, qui aderamus, admiratione: diceres dei medici baculo, quod ramulis semiamputatis nodosum gerit, serpentem generosum lubricis amplexibus inhaerere. Sed iam cedo tu sodes, qui coeperas, fabulam remetire. Ego tibi solus haec pro isto credam et quod ingressui primum fuerit stabulum, prandio participabo. Haec tibi merces deposita est."],["apuleius-metamorphoses","1.5","At ille: “Istud quidem, quod polliceris, aequibonique facio, verum quod inchoaveram porro exordiar. Sed tibi prius deierabo solem istum omnividentem deum me re vera comperta memorare, nec vos ulterius dubitabitis si Thessaliae proximam civitatem perveneritis, quod ibidem passim per ora populi sermo iactetur quae palam gesta sunt. Sed ut prius noritis cuiatis sim; Aegiensis: audite et quo quaestu me teneam; melle vel casco et huiuscemodi cauponiorum mercibus per Thessaliam Aetoliam Boeotiam ultro citro discurrens. Comperto itaque Hypatae, quae civitas cunctae Thessaliae antepollet, caseum recens et sciti saporis admodum commodo pretio distrahi, festinus adcucurri id omne praestinaturus. Sed, ut fieri assolet, sinistro pede profectum me spes compendii frustrata est; omne enim pridie Lupus negotiator magnarius coemerat. Ergo igitur inefficaci celeritate fatigatus commodum vespera oriente ad balneas processeram; ecce Socraten contubernalem meum conspicio."],["apuleius-metamorphoses","1.6","Humi sedebat scissili palliastro semiamictus, paene alius lurore, ad miseram maciem deformatus, qualia solent fortunae detrimina stipes in triviis erogare. Hunc talem, quamquam necessarium et summe cognitum, tamen dubia mente propius accessi. Hem inquam Mi Socrates, quid istud? Quae facies? Quod flagitium? At vero domi tuae iam defletus et conclamatus es; liberis tuis tutores iuridici provincialis decreto dati; uxor persolutis inferialibus officiis, luctu et maerore diuturno deformata, diffletis paene ad extremam captivitatem oculis suis, domus infortunium novarum nuptiarum gaudiis a suis sibi parentibus hilarare compellitur. At tu hic larvale simulacrum cum summo dedecore nostro viseris. Aristomene, inquit Ne tu fortunarum lubricas ambages et instabiles incursiones et reciprocas vicissitudines ignoras! Et cum dicto sutili centunculo faciem suam iamdudum punicantem prae pudore obtexit, ita ut ab umbilico pube tenus cetera corporis renudaret. Nec denique perpessus ego tam miserum aerumnae spectaculum, iniecta manu ut assurgat enitor."],["apuleius-metamorphoses","1.7","At ille, ut erat, capite velato Sine, sine inquit Fruatur diutius trophaeo Fortuna quod fixit ipsa. Effeci sequatur et simul unam e duabus laciniis meis exuo eumque propere vestio dicam an contego, et illico lavacro trado; quod unctui, quod tersui, ipse praeministro; sordium enormem eluviem operose effrico; probe curatum, ad hospitium, lassus ipse fatigatum aegerrime sustinens, perduco; lectulo refoveo, cibo satio, poculo mitigo, fabulis permulceo. Iam allubentia proclivis est sermonis et ioci et scitum et cavillum; iam dicacitas tinnula, cum ille imo de pectore cruciabilem suspiritum ducens, dextra saeviente frontem replaudens, Me miserum infit Qui, dum voluptatem gladiatorii spectaculi satis famigcrabilis consector, in has aerumnas incidi. Nam ut scis optime, secundum quaestum Macedoniam profectus, dum mense decimo ibidem attentus nummatior revortor, modico priusquam Larissam accederem, per transitum spectaculum obiturus, in quadam avia et lacunosa convalli a vastissimis latronibus obsessus atque omnibus privatus tandem evado et, utpote ultime affectus, ad quandam cauponam Meroen, anum sed admodum scitulam, devorto, eique causas et peregrinationis diuturnae et domuitionis anxiae et spoliationis diuturnae et miserae refero: quae me nimis quam humane tractare adorta cenae gratae atque gratuitae ac mox, urigine percita, cubili suo applicat. Et statim miser ut cum illa acquievi, ab unico congressu annosam ac pestilentem luem contraho et ipsas etiam lacinias, quas boni latrones contegendo mihi concesserant, in eam contuli, operulas etiam, quas adhuc vegetus saccariam faciens merebam, quoad me ad istam faciem, quam paulo ante vidisti, bona uxor et mala fortuna perduxit."],["apuleius-metamorphoses","1.8","Pol quidem tu dignus inquam Es extrema sustinere, si quid est tamen novissimo extremius, qui voluptatem veneriam et scortum scorteum Lari et liberis praetulisti. At ille, digitum a pollice proximum ori suo admovens et in stuporem attonitus, Tace, tace inquit, et circumspiciens tutamenta sermonis, Parce inquit (In feminam divinam, ne quam tibi lingua intemperante noxam contrahas Ain tandem? inquam Potens illa et regina caupona quid mulieris est? Saga inquit Et divina, potens caelum deponere, terram suspendere, fontes durare, montes diluere, manes sublimare, deos infimare, sidera extinguere, Tartarum ipsum illuminare. Oro te inquam Aulaeum tragicum dimoveto et siparium scaenicum complicato et cedo verbis communibus. Vis inquit “Unum vel alterum, immo plurima eius audire facta? Nam ut se ament efflictim non modo incolae, verum etiam Indi vel Aethiopes utrique, vel ipsi Antichthones, folia sunt artis et nugae merae. Sed quod in conspectum plurium perpetravit, audi."],["apuleius-metamorphoses","1.9","Amatorem suum, quod in aliam temerasset, unico verbo mutavit in feram castorem, quod ea bestia captivitati metuens ab insequentibus se praecisione genitalium liberat, ut illi quoque simile, quod venerem habuit in aliam, proveniret. Cauponem quoque vicinum atque ob id aemulum deformavit in ranam et nunc senex ille dolio innatans vini sui adventores pristinos in faece summissus officiosis ronchis raucus appellat. Alium de foro quod adversus eam locutus esset, in arietem deformavit et nunc aries ille causas agit. Eadem amatoris sui uxorem quod in eam dicacule probrum dixerat, iam in sarcina praegnationis obsaepto utero et repigrato fetu perpetua praegnatione damnavit et, ut cuncti numerant, iam octo annorum onere misella illa velut elephantum paritura distenditur."],["apuleius-metamorphoses","1.10","Quae cum subinde ac multis noceret, publicitus indignatio percrebruit, statutumque ut in eam dic altera severissime saxorum iaculationibus vindicaretur: quod consilium virtutibus cantionum antevortit et, ut illa Medea unius dieculae a Creone impetratis induciis totam eius domum filiamque cum ipso sene flammis coronalibus deusserat, sic haec devotionibus sepulchralibus in scrobem procuratis, ut mihi temulenta narravit proxime, cunctos in suis sibi domibus tacita numinum violentia clausit, ut toto biduo non claustra perfringi, non fores evelli, non denique parietes ipsi quiverint perforari, quoad mutua hortatione consone clamitarent, quam sanctissime deierantes sese neque ei manus admolituros, et si quis aliud cogitant, salutare laturos subsidium: et sic illa propitiata totam civitatem absoluit. At vero coetus illius auctorem nocte intempesta cum tota domo, id est parietibus et ipso solo et omni fundamento, ut erat, clausa ad centesimum lapidem in aliam civitatem summo vertice montis exasperati sitam, et ob id ad aquas sterilem, transtulit. Et quoniam densa inhabitantium aedificia locum novo hospiti non dabant, ante portam proiecta domo discessit.”"],["apuleius-metamorphoses","1.11","Mira inquam Nec minus saeva, mi Socrates, memoras. Denique mihi quoque non parvam incussisti sollicitudinem, immo vero formidinem, iniecto non scrupulo sed lancea, ne quo numinis ministerio similiter usa sermones istos nostros anus illa cognoscat. Itaque maturius quieti nos reponamus et somno levata lassitudine noctis antelucio aufugiamus istinc quam pote longissime. Haec adhuc me suadente insolita vinolentia ac diurna fatigatione pertentatus bonus Socrates iam sopitus stertebat altius. Ego vero adducta fore pessulisque firmatis, grabatulo etiam pone cardine;; supposito et probe aggesto, super eum me recipio: ac primum prae metu aliquantisper vigilo, dein circa tertiam ferme vigiliam paululum conniveo. Commodum quieveram, et repente impulsu maiore quam ut latrones crederes ianuae reserantur, immo vero fractis et evolsis funditus caidinibus prosternuntur. Grabatulus, alioquin breviculus et uno pede mutilus ac putris, impetus tanti violentia prosternitur, me quoque evolutum atque excussum humi recidens inversum cooperit ac tegit."],["apuleius-metamorphoses","1.12","Tunc ego sensi naturalitus quosdam affectus in contrarium provenire: nam ut lacrimae saepicule de gaudio prodeunt, ita et in illo nimio pavore risum nequivi continere, de Aristomene testudo factus. Ac dum infimum deiectus, obliquo aspectu, quid rei sit grabatuli sollertia munitus opperior, video mulieres duas altioris aetatis; lucernam lucidam gerebat una, spongiam et nudum gladium altera; hoc habitu Socratem bene quietum circumstetere. Infit illa cum gladio Hic est, soror Panthia, carus Endymion, hic Catamitus meus, qui diebus ac noctibus illusit aetatulam meam: hic, qui meis amoribus subterhabitis non solum me diffamat probris, verum etiam fugam instruit. At ego scilicet Ulixi astu deserta vice Calypsonis aeternam solitudinem flebo. Et porrecta dextera meque Panthiae suae demonstrato, At hic bonus inquit Consiliator Aristomenes, qui fugae huius auctor fuit, et nunc moirti proximus iam humi prostratus grabatulo succubans iacet, et haec omnia conspicit, impune se laturum meas contumelias putat. Faxo eum sero, immo statim, immo vero iam nunc ut et praecedentis dicacitatis et instantis curiositatis paeniteat."],["apuleius-metamorphoses","1.13","Haec ego ut accepi, sudore frigido miser perfluo tremore viscera quatior, ut grabatulus etiam succussu meo inquietus super dorsum meum palpitando saltaret. At bona Panthia Quin igitur inquit Soror, hunc primum bacchatim discerpimus vel membris eius destinatis virilia desecamus? Ad haec Meroe (sic enim reapse nomen eius tunc fabulis Socratis convenire sentiebam) Immo ait Supersit hic saltem, qui miselli huius corpus parva contumulet humo, et capite Socratis in alterum dimoto latus per iugulum sinistrum capulo tenus gladium totum et demergit, et sanguinis eruptionem utriculo admoto excipit diligenter, ut nulla stilla compareret usquam: haec ego meis oculis aspexi. Nam etiam, ne quid demutaret, credo, a victimae religione, immissa dextera per vulnus illud ad viscera penitus, cor miseri contubernalis mei Meroe bona scrutata protulit, cum ille impetu teli praesecata gula vocem, immo stridorem incertum per vulnus effundere: et spiritum rebulliret. Quod vulnus qua maximi; patebat spongia offulciens Panthia heus tu inquit Spongia, cave in mari nata per fluvium transeas. His editis abeunt: remoto grabatulo varicus super faciem meam residentes vesicam exonerant, quoad me urinae spurcissimae madore perluerent."],["apuleius-metamorphoses","1.14","Commodum limen evaserant, et fores ad pristinum statum integrae resurgunt; cardines ad foramina resident, postes ad repagula redeunt, ad claustra pessuli recurrunt. At ego ut eram etiam nunc humi proiectus, inanimis, nudus et frigidus et lotio perlitus, quasi recens utero matris editus, immo vero semimortuus, verum etiam ipse mihi supervivens et postumus, vel certe destinatae iam cruci candidatus, Quid inquam De me fiet, ubi iste iugulatus mane paruerit? Cui videbor verisimilia dicere proferens vera? Proclamares saltem suppetiatum, si resistere vir tantus mulieri nequibas: sub oculis tuis homo iugulatum et siles? Cur autem te simile latrocinium non peremit? Cur saeva crudelitas vel propter indicium sceleris arbitro pepercit? Ergo quoniam evasisti mortem, nunc illo redi. Haec identidem mecum replicabam, et nox ibat in diem: optimum itaque factu visum est anteluculo furtim evadere et viam licet trepido vestigio capessere. Sumo sarcinulam meam, subdita clavi pessulos reduco: at illae probae et fideles ianuae, quae sua sponte reseratae nocte fuerant, vix tandem et aegerrime tunc clavis suae crebra immissione patefiunt."],["apuleius-metamorphoses","1.15","Et heus tu, ubi es? inquam: Valvas stabuli absolve, antelucio volo ire. Ianitor pone stabuli ostium humi cubitans, etiam nunc semisomnus Quid? Tu inquit Ignoras latronibus infestari vias, qui hoc noctis iter incipis? Nam etsi tu, alicuius facinoris tibi conscius scilicet, mori cupis, nos cucurbitae caput non habemus ut pro te moriamur. Non longe inquam Lux abest: et praeterea quid viatori de summa pauperie latrones auferre possunt? An ignoras, inepte, nudum nec a decem palaestritis despoliari posse? Ad haec ille marcidus et semisopitus in alterum latus evolutus Unde autem inquit Scio an convectore illo tuo, cum quo sero devorteras, iugulato fugae mandes praesidium? Illud horae memini me terra dehiscente ima Tartara inque his canem Cerberum prorsus esurientem mei prospexisse: ac recordabar profecto bonam Meroen non misericordia iugulo meo pepercisse sed saevitia cruci me reservasse."],["apuleius-metamorphoses","1.16","In cubiculum itaque reversus de genere tumultuario mortis mecum deliberabam. Sed cum nullum aliud telum mortiferum Fortuna quam solum mihi grabatulum subministraret, Iam iam grabatule inquam Animo meo carissime, qui mecum tot aerumnas exanclasti, conscius et arbiter quae nocte gesta sunt, quem solum in meo reatu testem innocentiae citare possum, tu mihi ad inferos festinanti subministra telum salutare ; et cum dicto restim, qua erat intextus, aggredior expedire ac tigillo, quod fenestrae subditum altrinsecus prominebat, iniecta atque obdita parte funiculi et altera firmiter in nodum coacta, ascenso grabatulo ad exitium sublimatus et immisso capite laqueum induo. Sed dum pede altera fulcimentum quo sustinebar repello, ut ponderis deductu restis ad ingluviem astricta spiritus officia discluderet, repente putris alioquin et vetus funis dirumpitur, atque ego de alto reddens Socratem—nam iuxta me iacebat— superruo cumque eo in terram devolvor."],["apuleius-metamorphoses","1.17","Et ecce in ipso momento ianitor introrumpit exerte clamitans Ubi es tu, qui alta nocte immodice festinabas, et nunc stertis involutus? Ad haec nescio an casu nostro an illius absono clamore experrectus Socrates exsurgit prior, et Nec inquit Immerito stabularios hos omnes hospites detestantur. Nam iste curiosus dum importune irrumpit—credo studio rapiendi aliquid—clamore vasto marcidum alioquin me altissimo somno excussit. Emergo laetus atque alacer insperato gaudio perfusus, et Ecce, ianitor fidelissime, comes et pater meus et frater meus, quem nocte ebrius occisum a me calumniabaris, et cum dicto Socraten deosculabar amplexus: at ille odore alioquin spurcissimi humoris percussus, quo me Lamiae illae infecerant, vehementer aspernatur: Apage te inquit Fetorem extremae latrinae, et causas coepit huius odoris comiter inquirere. At ego miser afficto ex tempore absurdo ioco in alium sermonem intentionem eius denuo derivo et iniecta dextra Quin imus inquam Et itineris matutini gratiam capimus. Sumo sarcinulam et pretio mansionis stabulario persoluto capessi mus viam."],["apuleius-metamorphoses","1.18","Aliquantum processeramus et iam iubaris exortu cuncta collustrantur, et ego curiose sedulo arbitrabar iugulum comitis,qua parte gladium delapsum videram, et mecum Vesane, aio Qui poculis et vino sepultus extrema somniasti. Ecce Socrates integer, sanus, incolumis. Ubi vulnus? Spongia ubi? Ubi postremum cicatrix tam alta, tam recens? et ad illum Ne inquam Immerito medici fidi cibo et crapula distentos saeva ei gravia somniare autumant: mihi denique quod poculis vesperi minus temperavi, nox acerba diras et truces imagines obtulit, ut adhuc me credam cruore humano aspersum atque impiatum. Ad haec ille subridens At tu inquit Non sanguine I sed lotio perfusus es, verum tamen et ipse per somnium iugulari visus sum mihi. Nam et iugulum istum dolui et cor ipsum mihi avelli putavi et nunc etiam spiritu deficior et genua quatior et gradu titubo et I aliquid cibatus refovendo spiritu desidero. En inquam Paratum tibi adest ientaculum, et cum dicto manticam meam numero exuo, caseum cum pane propere ei porrigo, et Iuxta platanum istam residamus aio."],["apuleius-metamorphoses","1.19","Quo facto et ipse aliquid indidem sumo, eumque avide esitantem aspicio aliquanto intentiore macie atque pallore buxeo deficientem video. Sic denique eum vitalis color turbaverat ut mihi prae metu, nocturnas etiam Furias illas imaginanti, frustulum panis quod primum sumpseram, quamvis admodum modicum, mediis faucibus inhaereret, ac neque deorsum demeare neque sursum remeare posset. Nam et crebritas ipsa commeantium metum mihi cumulabat: quis enim de duobus comitum alterum sine alterius noxa peremptum crederet? Verum ille, ut satis detruncaverat cibum, sitire impatienter coeperat; nam et optimi casei bonam partem avide devoraverat, et haud ita longe radices platani lenis fluvius in speciem placidae paludis ignavus ibat argento vel vitro aemulus in colorem. En inquam Explere latice fontis lacteo. Assurgit ille et oppertus paululum planiorem ripae marginem complicitus in genua appronat se avidus affectans poculum: necdum satis extremis labiis summum aquae rorem attigerat, et iugulo eius vulnus dehiscit in profundum patorem, et illa spongia de eo repente devolvitur eamque parvus admodum comitatur cruor: denique corpus examinatum in flumen paene cernuat, nisi ego altero eius pede retento vix et aegre ad ripam superiorem attraxi, ubi defletum pro tempore comitem misellum arenosa humo in amnis vicinia sempiterna contexi. Ipse trepidus et exinde metuens mihi per diversas et avias solitudines aufugi et quasi conscius mihi caedis humanae relicta patria et Lare ultroneum exilium amplexus nune Aetoliam novo contracto matrimonio colo."],["apuleius-metamorphoses","1.20","Haec Aristomenes. At ille comes eius, qui statim initio obstinata incredulitate sermonem eius respuebat, Nihil inquit Hac fabula fabulosius, nihil isto mendacio absurdius, et ad me conversus Tu autem inquit Vir, ut habitus et habitudo demonstrat, ornatus, accredis huic fabulae? Ego vero inquam Nihil impossibile arbitror, sed utcumque fata decreverint, ita cuncta mortalibus provenire: nam et mihi et tibi et cunctis hominibus multa usu venire mira et paene infecta, quae tamen ignaro relata fidem perdant. Sed ego huic et credo Hercule et gratas gratias memini, quod lepidae fabulae festivitate nos avocavit; asperam denique ac prolixam viam sine labore ae taedio evasi. Quod beneficium etiam illum vectorem meum credo laetari: sine fatigatione sui me usque ad istam civitatis portam non dorso illius sed meis auribus provecto."],["apuleius-metamorphoses","1.21","Is finis nobis et sermonis et itineris communis fuit: nam comites utrique ad villulam proximam laevorsum abierunt. Ego vero quod primum ingressu stabulum conspicatus sum, accessi, et de quadam anu caupona illico percontor Estne inquam Hypata haec civitas? Adnuit. Nostine Milouem quendam e primoribus? Arrisit et Vere inquit Primus istic perhibetur Milo, qui extra pomerium et urbem totam colit. Remoto inquam Ioco, parens optima, dic oro et cuiatis sit et quibus deversetur aedibus? Videsne inquit Extremas fenestras, quae foris urbem prospiciunt et altrinsecus fores proximum respicientes angiportum? Inibi iste Milo deversatur ampliter nummatus et longe opulentus, verum extremae avaritiae et sordis infimae infamis homo, foenus denique copiosum sub arrabone auri et argenti crebriter exercens, exiguo Lare inclusus et aerugini semper intentus, cum uxorem etiam calamitatis suae comitem habeat. Neque praeter unicam pascit ancillam et habitu mendicantis semper incedit."],["apuleius-metamorphoses","1.22","Ad haec ego risum subicio: Benigne inquam Et prospicue Demeas meus in me consuluit, qui peregrinaturum tali viro conciliavit, in cuius hospitio nec fumi nec nidoris nebulam vererer, et cum dicto modico secus progressus ostium accedo et ianuam firmiter oppessulatam pulsare vocaliter incipio. Tandem adulescentia quaedam procedens heus tu inquit Qui tam fortiter fores verberasti, sub qua specie mutuari cupis? An tu solus ignoras prater aurum argentumque nullum nos pignus admittere? Meliora inquam Ominare, et potius responde an intra aedes erum tuum offenderunt. Plane; inquit Sed quae causa quaestionis huius? Litteras ei a Corinthio Demea scriptas ad cum reddo. Dum annuntio, inquit Hic ibidem me opperimino, et cum dicto rursum foribus oppessulatis intro capessit. Modico deinde regressa patefactis foribus Rogat te inquit. Intuli me eumque accubantum exiguo admodum grabatulo et commodum cenare incipientem invenio: assidebat pedes uxor et mensa vacua posita, cuius monstratu En inquit Hospitium. Bene ego, et illico ei litteras Demeae trado."],["apuleius-metamorphoses","1.23","Quibus properiter lectis Amo inquit Meum Demean, qui mihi tantum conciliavit hospitem, et cum dicto iubet uxorem decedere utque in eius locum assidam iubet, meque etiam nunc verecundia cunctantem arrepta lacinia detrahens Asside inquit Istic: nam prae metu latronum nulla sessibula ac ne sufficientem supellectilem parare nobis licet. Feci, et Sic ego te inquit Etiam de ista corporis speciosa habitudine deque hac virginali prorsus verecundia generosa stirpe proditum et recte conicerem, sed et meus Demeas eadem litteris pronuntiat. Ergo brevitatem gurgustioli nostri ne spernas peto. Erit tibi adiacens et ecce illud cubiculum honestum receptaculum: fac libenter deverseris in nostro. Nam et maiorem domum dignatione tua feceris et tibi specimen gloriosum arrogans, si contentus Lare parvulo Thesei illius cognominis patris tui virtutes aemulaveris, qui non est aspernatus Hecales anus hospitium tenue : et vocata ancillula, Fotis, inquit Sarcinulas hospitis susceptas cum fide conde in illud cubiculum, ac simul ex promptuario oleum unctui et lintea tersui et cetera huic eidem usui profer ociter et hospitem meum produc ad proximas balneas: satis arduo itinere atque prolixo fatigatus est."],["apuleius-metamorphoses","1.24","His ego auditis mores atque parsimoniam ratiocinans Milonis, volensque me artius ei conciliare, Nihil inquam Rerum istarum, quae itineris ubique nos comitantur, indigemus. Sed et balneas facile percontabimur. Plane quod est mihi summe praecipuum, equo, qui me strenue pervexit, faenum atque hordeum acceptis istis nummulis tu, Fotis, emito. His actis et rebus meis in illo cubiculo conditis pergens ipse ad balneas, ut prius aliquid nobis cibatui prospicerem, forum cupidinis peto inque eo piscatum opiparem expositum video et percontato pretio, quod centum nummis iudicaret, aspernatus viginti denariis praestinavi. Inde me commodum egredientem continuatur Pythias condiscipulus apud Athenas Atticas meus, qui me post aliquam multum temporis amanter agnitum invadit, amplexusquc ac comiter deosculatus Mi Luci, ait Sat Pol diu est quod intervisimus te, at Hercule exinde cum a Vestio magistro digressi sumus. Quae autem tibi causa peregrinationis huius? Crastino die scies: inquam Sed quid istud? Voti gaudeo: nam et lixas et virgas et habitum prorsus magistratui congruentem in te video. Annonam curamus, ait Et aedilem gerimus, et si quid obsonare cupis, utique commodabimus. Abnuebam, quippe qui iam cenae affatim piscatum prospexeramus: sed enim Pythias visa sportula, succussisque in aspectum planiorem piscibus, At has quisquilias quanti parasti? Vix inquam Piscatori extorsimus accipere viginti denarios."],["apuleius-metamorphoses","1.25","Quo audito statim arrepta dextera postliminio me in forum cupidinis reducens Et a quo inquit Istorum nugamenta haec comparasti? Demonstro seniculum: in angulo sedebat. Quem confestim pro aedilitatis imperio voce asperrima increpans Iam iam inquit Nec amicis quidem nostris vel omnino ullis hospitibus parcitis, quod tam magnis pretiis pisces frivolos indicatis et florem Thessalicae regionis ad instar solitudinis et scopuli edulium caritate deducitis? Sed non impune: iam enim faxo scias quemadmodum sub meo magisterio mali debent coerceri, et profusa in medium sportula iubet officialem suum insuper pisces inscendere ac pedibus suis totos obterere. Qua contentus morum severitudine meus Pythias, ac mihi ut abirem suadens, Sufficit mihi, o Luci, inquit Seniculi tanta haec contumelia. His actis consternatus ac prorsus obstupidus ad balneas me refero, prudentis condiscipuli valido consilio et nummis simul privatus et cena, lautusque ad hospitium Milonis ac dehinc cubiculum me reporto."],["apuleius-metamorphoses","1.26","Et ecce Fotis ancilla Rogat te inquit Hospes. At ego iam inde Milonis abstinentiae cognitor excusavi comiter, quod viae vexationem non cibo sed somno censerem diluendam. Isto accepto pergit ipse et iniecta dextera clementer me trahere adoritur: ac dum cunctor, dum modeste renitor, Non prius inquit Discedam quam me sequaris, et dictum iureiurando secutus iam obstinationi suae me ingratis oboedientem perducit ad illum suum grabatulum, et residenti Quam salve agit inquit Demeas noster? Quid uxor? Quid liberi? Quid vernaculi? Narro singula. Percontatur accuratius causas etiam peregrinationis meae; quas ubi probe protuli, iam et de patria nostra et eius primoribus ac denique de ipso praeside scrupulosissime exploratis, ubi me post itineris tam saevi vexationem sensit fabularum quoque serie fatigatum in verba media somnolentum desinere ac nequicquam, defectum iam, incerta verborum salebra balbutire, tandem patitur cubitum concederem. Evasi aliquando rancidi senis loquax et famelicum convivium somno, non cibo, gravatus, cenatus solis fabulis et hi cubiculum reversus optatae me quieti reddidi."],["apuleius-metamorphoses","2.1","Ut primum nocte discussa sol novus diem fecit, et somno simul emersus et lectulo, anxius alioquin et nimis cupidus cognoscendi quae rara miraque sunt, reputansque me media Thessaliae loca tenere, quo artis magicae nativa contamina totius orbis consona ore celebrentur, fabulamque illam optimi comitis Aristomenis de situ civitatis huius exortam, suspensus alioquin et voto simul et studio, curiose singula considerabam. Nec fuit in illa civitate quod aspiciens id esse crederem quod esset, sed omnia prorsus ferali murmure in aliam effigiem translata, ut et lapides quos offenderem de homine duratos, et aves quas audirem indidem plumatas, et arbores quae pomerium ambirent similiter foliatas, et fontanos latices de corporibus humanis fluxos crederem. Iam statuas et imagines incessuras, parietes locuturos, boves et id genus pecua dicturus praesagium, de ipso vero caelo et iubaris orbe subito venturum oraculum."],["apuleius-metamorphoses","2.2","Sic attonitus, immo vero cruciabili desiderio stupidus, nullo quidem initio vel omnino vestigio cupidinis meae reperto cuncta circumibam tamen, dum luxum nepotalem simulantia ostiatim singula pererro, repente me nescius forum cupidinis intuli; et ecce mulierem quampiam frequenti stipatam famulitione ibidem gradientem accelerate vestigio comprehendo: aurum in gemmis et in tunicis, ibi inflexum, hic intextum, matronam profecto confitebatur. Huius adhaerebat lateri senex iam gravis in annis, qui, ut primum me conspexit, Est inquit Hercule Lucius, et offert osculum et statim incertum quidnam in aurem mulieris obganniit. Quin inquit Etiam ipse parentem tuam accedis et salutas? Vereor inquam Ignotae mihi feminae, et statim rubore suffusus deiecto capite restiti. At illa obtutum in me conversa En inquit Sanctissimae Salviae matris generosa probitas. Sed et cetera corporis execrabiliter ad regulam sunt congruentia: inenormis proceritas, succulenta gracilitas, rubor temperatus, flavum et inaffectatum capillitium, oculi caesii quidem sed vigiles et in aspectu micantes, prorsus aquilini, os quoquoversum floridum, speciosus et immeditatus incessus."],["apuleius-metamorphoses","2.3","Et adiecit Ego te, O Luci, meis istis manibus educavi; quidni? Parentis tuae non modo sanguinis, verum alimoniarum etiam socia; nam et familia Plutarchi ambae prognatae sumus, et eandem nutricem simul bibimus, et in nexu germanitatis una coaluimus: nec aliud nos quam dignitas discernit, quod illa clarissimas, ego privatas nuptias fecerimus. Ego sum Byrrhaena illa, cuius forte saepicule nomen inter tuos frequentatum educatores retines. Accede itaque hospitium fiducia, immo vero iam tuum proprium Larem. Ad haec ego, iam sermonis ipsius mora rubore digesto, Absit inquam Parens, ut Milonem hospitem sine ulla querela deseram; sed plane quod officiis integris potest effici, curabo sedulo: quoties itineris huius ratio nascetur, numquam erit ut non apud te devertar. Dum hunc et huiusmodi sermonem altercamur, paucis admodum confectis passibus ad domum Byrrhaenae pervenimus."],["apuleius-metamorphoses","2.4","Atria longe pulcherrima columnis quadrifariam per singulos angulos stantibus attolerabant statuas, palmaris deae facies, quae pinnis explicitis sine gressu, pilae volubilis instabile vestigium plantis roscidis delibantes, nec ut maneant inhaerent, et iam volare creduntur. Ecce lapis Parius in Dianam factus tenet libratam totius loci medietatem, signum perfecte luculentum, veste reflatum, procursu vegetum, introeuntibus obvium et maiestate numinis venerabile: canes utrimquesecus deae latera muniunt, qui canes et ipsi lapis erant; his oculi minantur, aures rigent, nares hiant, ora saeviunt et sicunde de proximo latratus ingruerit, eum putabis de faucibus lapidis exire, et, in quo summum specimen operae fabrilis egregius ille signifex prodidit, sublatis canibus in pectus arduis pedes imi resistunt, currunt priores. Pone tergum deae saxum insurgit in speluncae modum, muscis et herbis et foliis et virgulis et sicubi pampinis et arbusculis alibi de lapide florentibus: splendet intus umbra signi de nitore lapidis. Sub extrema saxi margine poma et uvae faberrime politae dependent, quas ars aemula naturae veritati similes explicuit; putes ad cibum inde quaedam, eum mustulentus autumnus maturum colorem afflaverit, posse decerni, et si fontem, qui deae vestigio discurrens in lenem vibratur undam, pronus aspexeris, credes illos ut rure pendentes racemos inter cetera veritatis nec agitationis officio carere. Inter medias frondes lapidis Actaeon curioso obtutu in deam sursum proiectus, iam in cervum ferinus et in saxo simul et in fonte loturam Dianam opperiens visitur."],["apuleius-metamorphoses","2.5","Dum haec identidem rimabundus exinde delector, Tua sunt ait Byrrhaena Cuncta quae vides ; et cum dicto ceteros omnes sermone secreto decedere praecipit. Quibus dispulsis omnibus, Per hanc inquit Deam, O Luci carissime, ut anxie tibi metuo et ut pote pignori meo longe provisum cupio; eave tibi, sed eave fortiter, a malis artibus et facinorosis illecebris Pamphiles illius, quae eum Milone isto, quem dicis hospitem, nupta est: maga primi nominis et omnis carminis sepulchralis magistra creditur, quae surculis et lapillis et id genus frivolis inhalatis omnem istam lucem mundi sideralis imis Tartari et in vetustum chaos submergere novit. Nam simul quemque conspexerit speciosae formae iuvenem, venustate eius sumitur et illico in eum et oculum et animum detorquet: serit blanditias, invadit spiritum, amoris profundi pedicis aeternis alligat. Tune minus morigeros et viles fastidio in saxa et in pecua et quodvis animal puncto reformat, alios vero prorsus extinguit. Haec tibi trepido et cavenda censeo: nam et illa urit perpetuum et tu per aetatem et pulchritudinem capax eius es. Haec mecum Byrrhaena satis anxia."],["apuleius-metamorphoses","2.6","At ego curiosus alioquin, ut primum artis magicae semper optatum nomen audivi, tantum a cautela Pamphiles afui ut etiam ultro gestirem tali magisterio me vel ampla eum mercede tradere et prorsus in ipsum barathrum saltu concito praecipitare. Festinus denique et vecors animi, manu eius velut catena quadam memet expedio et, Salve propere addito, ad Milonis hospitium perniciter evolo; ae dum amenti similis celero vestigium, Age inquam Luci, evigila et tecum esto: habes exoptatam occasionem et voto diutino potiris. Fabulis miris explere pectus, aufer, formidines pueriles, comminus cum re ipsa naviter congredere, et a nexu quidem venerio hospitis tuae tempera et probi Milonis genialem torum religiosus! suspice; verum enimvero Fotis famula petatur enixe. Nam et forma scitula et moribus ludicra et prorsus argutula est. Vesperi quoque cum somno concedere,?, et in cubiculum te deduxit comiter, et blande lectulo, collocavit, et satis amanter cooperuit, et osculato tuo capite quam invita discederet vultu prodidit, denique saepe retrorsa respiciens substitit. Quod bonum felix et faustum itaque, licet salutare non erit, Fotis illa temptetur."],["apuleius-metamorphoses","2.7","Haec mecum ipse disputans fores Milonis accedo et, quod aiunt, pedibus in sententiam meam vado. Nec tamen domi Milonem vel uxorem eius offendo, sed tantum caram meam Fotidem: suis parabat viscum fartim concisum et pulpam frustatim consectam et abacum pascuae iurulentae et quod naribus iam inde ariolabar, tuccetum perquam sapidissimum. Ipsa linea tunica mundule amicta et russea fasceola praenitente altiuscule sub ipsas papillas succinctula, illud cibarium vasculum floridis palmulis rotabat in circulum et in orbis flexibus crebra succutiens et simul membra sua leniter illubricans, lumbis sensim vibrantibus, spinam mobilem quatiens placide decenter undabat. Isto aspectu defixus obstupui et mirabundus steti, steterunt et membra quae iacebant ante. Et tandem ad illam Quam pulchre quamque festive inquam Fotis mea, ollulam istam cum natibus intorques! Quam mellitum pulmentum apparas! Felix et certius beatus cui permiseris illuc digitum intingere! Tunc illa lepida alioquin et dicacula puella Discede inquit Miselle, quam procul a meo foculo discede. Nam si te vel modice meus igniculus afflaverit, ureris intime nec ullus extinguet ardorem tuum nisi ego, quae dulce condiens et ollam et lectulum suave quatere novi,"],["apuleius-metamorphoses","2.8","Haec dicens in me respexit et risit. Nec tamen ego prius inde discessi, quam diligenter omnem eius explorassem habitudinem. Vel quid ego de ceteris aio? Cum semper mihi unica cura fuerit caput capillumque sedulo et publice prius intueri et domi postea perfrui, sitque iudicii huius apud me certa et statuta ratio, vel quod praecipua pars ista corporis in aperto et perspicuo posita prima nostris luminibus occurrit, et quod in ceteris membris floridae vestis hilaris color, hoc in capite nitor nativus operatur: denique pleraeque indolem gratiamque suam probaturae lacinias omnes exuunt, amicula dimovent, nudam pulchritudinem suam praebere se gestiunt, magis de cutis roseo rubore quam de vestis aureo colore placiturae. At vero (quod nefas dicere, ne quid sit ullum huius rei tam dirum exemplum) si cuiuslibet eximiae pulcherrimaeque feminae caput capillo spoliaveris et faciem nativa specie nudaveris, licet illa caelo deiecta, mari edita, fluctibus educata—licet, inquam, Venus! ipsa fuerit, licet omni Gratiarum choro stipata et toto Cupidinum populo comitata et balteo suo cincta, cinnama fragrans et balsama rorans, calva processerit, I placere non poterit nec Vulcano suo."],["apuleius-metamorphoses","2.9","Quid cum capillis color gratus et nitor splendidus illucet et contra solis aciem vegetus fulgurat vel placidus renitet, aut in contrariam gratiam variat aspectum, et nunc aurum coruscans in lenem mellis deprimitur umbram, nunc corvina nigredine caeruleos columbarum collis flosculos aemulatur, vel cum guttis Arabicis obunctus et pectinis arguti dente tenui discriminatus et pone versum coactus amatoris oculis occurrens ad instar speculi reddit imaginem gratiorem? Quid cum frequenti subole spissus cumulat verticem vel prolixa serie porrectus dorsa permanat? Tanta denique est capillamenti dignitas, ut quamvis auro, veste, gemmis, omnique cetero mundo exornata mulier incedat, tamen, nisi capillum distinxerit, ornata non possit audire. Sed in mea Fotide non operosus sed inordinatus ornatus addebat gratiam. Uberes enim crines leniter remissos et cervice dependulos ac dein per colla dispositos sensimque sinuato patagio residentes paulisper ad finem conglobatos in summum verticem nodus astrinxerat."],["apuleius-metamorphoses","2.10","Nec diutius quivi tantum cruciatum voluptatis eximiae sustinere, sed pronus in eam, qua fine summum cacumen capillus ascendit, mellitissimum illud savium impressi. Tum illa cervicem intorsit, et ad me conversa limis et morsicantibus oculis heus tu, scholastice, ait Dulce et amarum gustulum carpis. Cave ne nimia mellis dulcedine diutinam bilis amaritudinem contrahas. Quid istic inquam Est, mea festivitas, cum sim paratus vel uno saviolo interim recreatus super istum ignem porrectus assari? et cum dicto artius eam complexus coepi saviari. Iamque aemula libidine in amoris parilitatem congermanescenti mecum, iam patentis oris inhalatu cinnameo et occursantis linguae illisu nectarco prona cupidine adlibescenti, Pereo, inquam Immo iam dudum perii, nisi tu propitiaris. Ad haec illa rursum me deosculato Bono animo esto, inquit Nam ego tibi mutua voluntate mancipata sum, nec voluptas nostra differetur ulterius, sed prima face cubiculum tuum adero. Abi ergo ac te compara, tota enim nocte tecum fortiter et ex animo proeliabor."],["apuleius-metamorphoses","2.11","His et talibus obgannitis sermonibus inter nos discessum est. Commodum meridies accesserat, et mittit mihi Byrrhaena xeniola, porcum opimum et quinque gallinulas et vini cadum in aetate pretiosi. Tunc ego vocata Fotide, Ecce inquam Veneris hortator et armiger Liber advenit ultro. Vinum istud hodie sorbamus omne, quod nobis restinguat pudoris ignaviam et alacrem vigorem libidinis incutiat. Hac enim sitarchia navigium Veneris indiget sola, ut in nocte pervigili et oleo lucerna et vino calix abundet. Diem ceterum lavacro ac dein cenae dedimus: nam Milonis boni concinnaticiam mensulam rogatus accubueram quam pote tutus ab uxoris eius aspectu,; Byrrhaenae monitorum memor, et perinde in eius faciem oculos meos ac si in Avernum lacum formidans deieceram, sed assidue respiciens praeministrantem Fotidem inibi recreabar animi; cum ecce iam vespera lucernam intuens Pamphile, Quam largus inquit Imber aderit crastino, et percontanti marito qui comperisset istud, respondit sibi lucernam praedicere. Quod dictum ipsius Milo I risu secutus, Grandem inquit Istam lucernam Sibyllam pascimus, quae cuncta caeli negotia et solem ipsum de specula candelabri contuetur."],["apuleius-metamorphoses","2.12","Ad haec ego subiciens, Sunt aio Prima huiusce divinationis experimenta, nec mirum licet modicum istum igniculum et manibus humanis laboratum, memorem tamen illius maioris et caelestis ignis velut sui parentis, quid is esset editurus in aetheris vertice divino praesagio et ipsum scire et nobis enuntiare. Nam et Corinthi nunc apud nos passim Chaldaeus quidam hospes miris totam civitatem responsis turbulentat, et arcana fatorum stipibus emcrendis edicit in vulgus: qui dies copulas nuptiarum affirmet, qui fundamenta moenium perpetuet, qui negotiatori commodus, qui viatori celebris, qui I navigiis opportunus; mihi denique proventum huius peregrinationis inquirenti multa respondit et oppido I mira et satis varia: nunc enim gloriam satis floridam, nunc historiam magnam et incredundam fabulam et libros me futurum."],["apuleius-metamorphoses","2.13","Ad haec renidens Milo Qua inquit Corporis habitudine praeditus quove nomine nuncupatus hic iste Chaldaeus est? Procerus inquam Et suffusculus, Diophanes nomine. Ipse est, ait Nec ullus alius: nam et hic apud nos multa multis similiter effatus non parvas stipes, immo vero mercedes opimas iam consecutus fortunam scaevam, an saevam verius dixerim, miser incidit. Nam die quadam cum frequentis populi circulo consaeptus coronae circumstantium fata donaret, Cerdo quidam nomine negotiator accessit eum diem commodum peregrinationi cupiens: quem cum electum destinasset ille, iam deposita crumena, iam profusis nummulis, iam dinumeratis centum denarium, quos) mercedem divinationis auferret, ecce quidam dei nobilibus adulescentulus a tergo arrepens eum lacinia prehendit et conversum amplexus exosculatur artissime. At ille ubi primum consaviatus eum iuxtim se ut assidat effecit, et attonitus repentinae visionis stupore et praesentis negotii quod gerebat oblitus, infit ad eum Quam olim equidem exoptatus nobis advenis? Respondit ad haec ille alius, Commodum vespera oriente: sed vicissim tu quoque, frater, mihi memora quemadmodum exinde ut de Euboea insula! festinus enavigasti, et maris et viae confeceris iter."],["apuleius-metamorphoses","2.14","Ad haec Diophanes ille Chaldaeus egregius, mente viduus necdum suus, Hostes inquit Et omnes inimici nostri tam diram immo vero Ulixeam peregrinationem incidant. Nam et navis ipsa qua vehebamur, variis turbinibus procellarum quassata, utroque regimine amisso, aegre ad ulterioris ripae marginem detrusa praeceps demersa est, et nos omnibus amissis vix enatavimus. Quodcunque vel ignotorum miseratione vel amicorum benivolentia contraximus, id omne latrocinalis invasit manus, quorum audaciae repugnans etiam Arignotus unicus I frater meus sub istis oculis miser iugulatus est. I Haec eo adhuc narrante maesto Cerdo ille negotiator I correptis nummulis suis, quos divinationis mercedi I destinaverat, protinus aufugit. Ac dehinc tunc I demum Diophanes expergitus sensit imprudentiae suae labem, cum etiam nos omnes circumsecus I astantes in clarum cachinnum videret effusos. Sed tibi plane, Luci domine, soli omnium Chaldaeus ille vera dixerit, sisque felix et iter dexterum porrigas."],["apuleius-metamorphoses","2.15","Haec Milone diutine sermocinante tacitus ingemescebam, mihique non mediocriter suscensebam quod ultro inducta serie inopportunarum fabularum partem bonam vesperae eiusque gratissimum fructum amitterem; et tandem denique devorato pudore ad Milonem aio Ferat suam Diophanes ille fortunam et spolia populorum rursum conferat mari pariter ac terrae, mihi vero fatigationis hesternae etiamnunc saucio da veniam maturius concedam cubitum, et cum dicto facesso, et cubiculum meum contendo, atque illic deprehendo epularum dispositiones satis concinnas. Nam et pueris extra limen, credo ut arbitrio nocturni gannitus ablegarentur, humi quam procul distratum fuerat, et grabatulum meum astitit mensula cenae totius honestas reliquias tolerans, et calices boni, iam infuso latice semipleni, solam temperiem sustinentes, et lagoena iuxta orificio caesim dehiscente patescens facilis hauritu, prorsus gladiatoriae Veneris antecenia."],["apuleius-metamorphoses","2.16","Commodum cubueram, et ecce Fotis mea, iam domina cubitum reddita, laeta proximat rosa serta et rosa soluta in sinu tuberante: ac me pressim deosculato et corollis revincto ac flore persperso arripit poculum ac desuper aqua calida iniecta porrigit bibam, idque modico prius quam totum exsorberem clementer invadit ac relictum pullulatim labellis minuens meque respiciens sorbillat dulciter. Sequens et tertium inter nos vicissim et frequens alternat poculum, cum ego iam vino madens nec animo tantum verum etiam corpore ipso ad libidinem inquies, alioquin et petulans et iam saucius paulisper inguinum fine lacinia remota impatientiam Veneris I Fotidi meae monstrans, Miserere, inquam Et subveni maturius: nam, ut vides, proelio, quod nobis sine fetiali officio indixeras, iam proximante vehementer intentus, ubi primam sagittam saevi Cupidinis in ima praecordia mea delapsam excepi, arcum meum et ipse vigorate tetendi et oppido formido ne nervus I rigoris nimietate rumpatur. Sed ut mihi morem I plenius gesseris, in effusum laxa crinem et capillo fluente undanter ede complexus amabiles."],["apuleius-metamorphoses","2.17","Neci mora, cum omnibus illis cibariis vasculis raptim remotis, laciniis cunctis suis renudata, crinibus quam dissolutis ad hilarem lasciviam in speciem Veneris quae marinos fluctus subit pulchre reformata, paulisper etiam glabellum femina rosea palmula potius obumbrans de industria quam tegens verecundia, Proeliare, inquit Et fortiter proeliare, nec enim tibi cedam nec terga vortam. Comminus in aspectum, si vires, derige et grassare naviter et occide moriturus. Hodierna pugna non habet missionem. Haec simul dicens, inscenso grabatulo super me sessim residens ac crebra subsiliens, lubricisque gestibus mobilem spinam quatiens, pendulae Veneris fructu me satiavit, usque dum lassis animis et marcidis artubus defatigati simul ambo corruimus inter mutuos amplexus animas anhelantes. His et huiusmodi colluctationibus ad confinia lucis usque pervigiles egimus, poculis interdum lassitudinem refoventes et libidinem incitantes et voluptatem integrantes: ad cuius noctis exemplar similes astruximus alias plusculas."],["apuleius-metamorphoses","2.18","Forte quadam die de me magno opere Byrrhaena contendit apud eam cenulae ut interessem, et cum impendio excusarem, negavit veniam. Ergo igitur Fotis erat adeunda deque nutu eius consilium velut auspicium petendum: quae quanquam invita quod a se ungue latius digrederer, tamen comiter amatoriae militiae brevem commeatum indulsit. Sed heus tu inquit Cave regrediare cena maturius: nam vesana factio nobilissimorum iuvenum pacem publicam infestat: passim trucidatos per medias plateas videbis iacere, nec praesidis auxilia longinqua levare civitatem tanta clade possunt. Tibi vero fortunae splendor insidias, contemptus etiam peregrinationis poterit afferre. Fac sine cura inquam Sis, Fotis mea: nam praeter quod epulis alienis voluptates meas anteferrem, metum etiam istum tibi demam maturata regressione. Nec tamen incomitatus ibo: nam gladiolo solito cinctus altrinsecus ipse salutis meae praesidia gestabo. Sic paratus cenae me committo. Frequens ibi numerus epulonum et utpote apud primatem feminam flos ipse civitatis."],["apuleius-metamorphoses","2.19","Mensae opipare citro et ebore nitentes, lecti aureis vestibus intecti, ampli calices variae quidem gratiae sed pretiositatis unius. Hic vitrum fabre sigillatum, ibi crystallum impunctum, argentum alibi clarum et aurum fulgurans et succinum mire cavatum et lapides ut bibas, et quicquid fieri non potest, ibi est. Diribitores plusculi splendide amicti fercula copiosa scitule subministrare, pueri calami strati pulchre indusiati gemmas formatas in pocula vini vetusti frequenter offerre. Iam illatis luminibus epularis sermo percrebruit, iam risus affluens et ioci liberales et cavillus hinc inde; tum infit ad me Byrrhaena: Quam commode versaris in nostra patria? Quod sciam, templis et lavacris et ceteris operibus longe cunctas civitates antecellimus, utensilium praeterea pollemus affatim, Certe libertas otioso, et negotioso quidem advenae Romana frequentia, modesto vero hospiti quies villatica; omni denique provinciae voluptarii secessus sumus."],["apuleius-metamorphoses","2.20","Ad haec ego subiciens: Vera memoras, nec usquam gentium magis me liberum quam hic fuisse credidi. Sed oppido formido caecas et inevitabiles latebras magicae disciplinae: nam ne mortuorum quidem sepulchra tuta dicuntur sed ex bustis et rogis reliquiae quaedam et cadaverum praesegmina ad exitiabiles viventium fortunas petuntur; et cantatrices anus in ipso momento choragii funebris praepeti celeritate alienam sepulturam antevortunt. His meis addidit alius: Immo vero istic nec viventibus quidem ullis parcitur: et nescioqui simile passus ore undique omnifariam deformato truncatus est. Inter haec convivium totum in licentiosos cachinnos effunditur, omniumque ora et obtutus in unum quempiam angulo secubantem conferuntur: qui cunctorum obstinatione confusus indigna murmurabundus cum vellet exsurgere, Immo mi Thelyphron Byrrhaena inquit Et subsiste paulisper et more tuae urbanitatis fabulam illam tuam remetire, ut et filius meus iste Lucius lepidi sermonis tui perfruatur comitate. At ille Tu quidem domina ait In officio manes sanctae tuae bonitatis: sed ferenda non est quorundam, insolentia."],["apuleius-metamorphoses","2.21","Sic ille commotus; sed instantia Byrrhaenae, quae eum adiuratione suae salutis ingratis cogebat effari, perfecit ut vellet, ac sic aggeratis in cumulum stragulis et effultus in cubitum suberectusque in torum porrigit dexteram, et ad instar oratorum conformat articulum duobusque infimis conclusis digitis ceteros eminus porrigens et infesto pollice subrigens infit Thelyphron: “Pupillus ego Mileto profectus ad spectaculum Olympicum, cum haec etiam loca provinciae famigerabilis adire cuperem, peragrata cuncta Thessalia fuscis avibus Larissam accessi. Ac dum singula pererrans, tenuato admodum viatico, paupertati meae fomenta conquiro, conspicor medio foro procerum quendam senem: insistebat lapidem claraque voce praedicabat, si qui mortuum servare vellet, de pretio liceretur; et ad quempiam praetereuntium Quid hoc inquam comperior? Hicine mortui solent aufugere? Tace respondit ille, Nam oppido puer et satis peregrinus es, meritoque ignoras Thessaliae te consistere, ubi sagae mulieres ora mortuorum passim demorsitant, eaque sunt illis artis magicae supplementa."],["apuleius-metamorphoses","2.22","Contra ego Et quae, tu inquam Dic sodes, custodela illa feralis? Iam primum respondit ille Perpetem noctem eximie vigilandum est exertis et inconnivis oculis semper in cadaver intentis, nec acies usquam devertenda, immo ne obliquanda quidem, quippe cum deterrimae versipelles in quodvis animal ore converso latenter arrepant, ut ipsos etiam oculos solis et Iustitiae facile frustrentur; nam et aves et rursum canes et mures, immo vero etiam muscas induunt. Tunc diris cantaminibus somno custodes obruunt: nec satis quisquam definire poterit quantas latebras nequissimae mulieres pro libidine sua comminiscuntur. Nee tamen huius tam exitiabilis operae merces amplior quam quaterni vel seni ferme offeruntur aurei. Ehem, et quod paene praeterieram, si qui non integrum corpus mane restituerit, quicquid inde decerptum deminutumque fuerit, id omne de facie sua desecto sarcire compellitur."],["apuleius-metamorphoses","2.23","His cognitis animum meum commasculo, et illico accedens praeconem Clamare inquam Iam desine: adest custos paratus, cedo praemium. Mille inquit Nummum deponentur tibi. Sed heus iuvenis, cave diligenter principum civitatis filii cadaver a malis Harpyiis probe custodias. Ineptias inquam Mihi narras et nugas meras. Vides hominem ferreum et insomnem, certe perspicaciorem ipso Lynceo vel Argo et oculeum totum. Vix finieram, et illico me perducit ad domum quampiam, cuius ipsis foribus obsaeptis per quandam brevem posticulam intro vocat me et conclave quoddam obseratis luminibus umbrosum demonstrat matronamque flebilem fusca veste contectam, quam propter assistens Hic inquit Auctoratus ad custodiam mariti tui fideliter accessit. At illa crinibus antependulis hinc inde demotis etiam in maerore luculentam proferens faciem,meque respiciens Vide oro inquit Quam expergite munus obeas. Sine cura sis ; inquam Modo corollarium idoneum compara."],["apuleius-metamorphoses","2.24","Sic placito ocius surrexit et ad aliud me cubiculum inducit: ibi corpus splendentibus linteis coopertum introductis quibusdam septem testibus manu revelat et diutine insuper fleto obtestata fidem praesentium singula demonstrat anxie, verba concepta de industria quodam tabulis praenotante. Ecce inquit Nasus integer, incolumes oculi, salvae aures, illibatae labiae, mentum solidum. Vos in hanc rem, boni Quirites, testimonium perhibetote ; et cum dicto consignatis illis tabulis facessit. At ego, Iube inquam Domina, cuncta quae sunt usui necessaria nobis exhiberi. At quae inquit Ista sunt? Lucerna aio Praegrandis et oleum ad lucem luci sufficiens et calida cum oenophoris et calice cenarumque reliquiis discus ornatus. Tunc illa capite quassato Abi inquit Fatue, qui in domo funesta cenas et partes requiris, in qua totiugis iam diebus ne fumus quidem visus est ullus. An istic comissatum te venisse credis? Quin sumis potius loco congruentes luctus et lacrimas? Haec simul dicens respexit ancillulam, et Myrrhine inquit Lucernam et oleum trade confestim et incluso custode cubiculo protinus facesse."],["apuleius-metamorphoses","2.25","Sic desolatus ad cadaveris solacium perfrictis oculis et obarmatis ad vigilias animum meum permulcebam cantationibus, cum ecce crepusculum et nox provecta et nox altior et dein concubia altiora et iam nox intempesta, mihique oppido formido cumulatior quidem, cum repente introrepens mustela contra me constitit obtutumque acerrimum in me destituit, ut tantillula animalis prae nimia sui fiducia mihi turbarit animum: denique sic ad illam Quin abis inquam Impurata bestia, teque ad tui similes musculos recondis, antequam nostri vim praesentariam experiaris? Quin abis? Terga vortit et cubiculo protinus exterminatur: nec mora, cum me somnus profundus in imum barathrum repente demergit, ut ne deus quidem Delphicus ipse facile discerneret, duobus nobis iacentibus, quis esset magis mortuus: sic inanimis et indigens alio custode paene ibi non eram."],["apuleius-metamorphoses","2.26","Commodum noctis inducias cantus perstrepebat cristatae cohortis; tandem expergitus et nimio pavore perterritus cadaver accurro et admoto lumine revelataque eius facie rimabar singula, quae cuncta convenerant: ecce uxor misella flens cum hesternis testibus introrumpit anxia, et statim corpori superruens multumque ac diu deosculata sub arbitrio luminis recognoscit omnia. Et conversa Philodespotum requirit actorem: ei praecipit, bono custodi redderet sine mora praemium, et oblato statim Summas inquit Tibi, iuvenis, gratias agimus et Hercule ob sedulum istud ministerium inter ceteros familiares dehinc numerabimus. Ad haec ego insperato lucro diffusus in gaudium et in aureos refulgentes, quos identidem manu mea ventilabam attonitus, Immo inquam Domina, de famulis tuis unum putato, et quotiens operam nostram desiderabis, fideliter impera. Vix effatum me statim familiares omnes nefarium exsecrati raptis cuiusquemodi telis insequuntur: pugnis ille malas offendere, scapulas alius cubitis impingere, palmis infestis hic latera suffodere,calcibus insultare,capillos distrahere,vestem discindere. Sic in modum superbi iuvenis Adonei vel musae vatis Pimpleidos laceratus atque discerptus domo proturbor."],["apuleius-metamorphoses","2.27","Ac dum in proxima platea refovens animum infausti atque improvidi sermonis mei sero reminiscor, dignumque me pluribus etiam verberibus fuisse merito consentio, ecce iam ultimum defletus atque, conclamatus processerat mortuus, rituque patrio,, utpote unus de optimatibus, pompa funeris publici ductabatur per forum. Occurrit atratus quidam maestus in lacrimis genialem canitiem revellens, senex, et manibus ambabus invadens torum, voce contenta quidem sed assiduis singultibus impedita, Per fidem vestram inquit Quirites, per pietatem, publicam perempto civi subsistite, et extremum facinus in nefariam scelestamque istam feminam severiter vindicate. Haec enim, nec ullus alius, miserum adulescentem, sororis meae filium,in adulteri gratiam et ob praedam hereditariam extinxit veneno. Sic ille senior lamentabiles questus singulis instrepebat. Saevire vulgus interdum et facti verisimilitudine ad criminis credulitatem impelli: conclamant ignem, requirunt saxa, parvulos ad exitium mulieris hortantur. Emeditatis ad haec illa fletibus, quamque sanctissime poterat adiurans cuncta numina, tantum scelus abnuebat."],["apuleius-metamorphoses","2.28","Ergo igitur senex ille: Veritatis arbitrium in divinam providentiam reponamus. Zatchlas adest Aegyptius, propheta primarius, qui mecum iamdudum grandi praemio pepigit reducere paulisper ab inferis spiritum corpusque istud postliminio mortis animare ; et cum dicto iuvenem quempiam linteis amiculis iniectum pedesque palmeis baxeis inductum et adusque deraso capite producit in medium. Huius diu manus deosculatus, et ipsa genua contingens, Miserere ait Sacerdos, miserere, per caelestia, sidera, per inferna numina, per naturalia elementa, per nocturna silentia, et adyta Coptica, et per incrementa Nilotica, et arcana Memphitica, et sistra Phariaca, da brevem solis usuram et in aeternum conditis oculis modicam lucem infunde. Non obnitimur, nec terrae rem suam denegamus, sed ad ultionis solacium exiguum vitae spatium deprecamur. Propheta sic propitiatus herbulam quampiam ob os corporis et aliam pectori eius imponit. Tunc orientem obversus incrementa solis augusti tacitus imprecatus venerabilis scaenae facie studia praesentium ad miraculum tantum certatim arrexit."],["apuleius-metamorphoses","2.29","Immitto me turbae socium et pone ipsum lectulum editiorem quendam lapidem insistens cuncta curiosis oculis arbitrabar: iam tumore pectus extolli, iam salubris vena pulsari, iam spiritu corpus impleri; et assurgit cadaver et profatur adolescens: Quid, oro, me post Lethaea pocula iam Stygiis paludibus innatantem ad momentariae vitae reducitis officia? Desine iam, precor, desine, ae me in meam quietem permitte. Haec audita vox de corpore; sed aliquanto propheta commotior Quin refers ait Populo singula, tuaeque mortis illuminas arcana? An noni putas devotionibus meis posse Diras invocari, posse! tibi membra lassa torqueri? Suscipit ille de lectulo et imo cum gemitu populum sic adorat: Malis novae nuptae peremptus artibus et addictus noxio poculo torum tepentem adultero mancipavi. Tunc uxor egregia capit praesentem audaciam et mente sacrilega coarguenti marito resistens altercat Populus aestuat diversa tendentes: hi pessimam feminam viventem statim cum corpore mariti sepeliendam, alii mendacio cadaveris fidem non habendam."],["apuleius-metamorphoses","2.30","Sed hanc cunctationem sequens adulescentis sermo distinxit; nam rursus altius ingemescens Dabo, inquit Dabo vobis intemeratae veritatis documenta; perlucide quod prorsus alius nemo cognoverit indicabo. Tunc, digito me demonstrans: Nam cum corporis mei custos hic sagacissimus exertam mihi teneret vigiliam, cantatrices anus exuviisl meis imminentes atque ob id reformatae frustra saepius, cum industriam sedulam eius fallere nequivissent, postremum, iniecta somni nebula eoque in profundam quietem sepulto, me nomine ciere noni prius desierunt, quam dum hebetes artus et membra frigida pigris conatibus ad artis magicae nituntur obsequia. Hic utpote vivus quidem sed tum sopore mortuus, quod eodem mecum vocabulo nuncupatur ad suum nomen ignarus exsurgit et in exanimis umbrae modum ultroneus gradiens, quamquam foribus cubiculi diligenter occlusis, per quoddam foramen prosectis naso prius ac mox auribus vicariam pro me lanienam sustentavit: utque fallaciae reliqua convenissent ceram in modum prosectarum formatam aurium ei applicant examussim nasoque ipsius similem comparant. Et nunc assistit miser hic praemium nor industriae, sed debilitationis consecutus. His dictis perterritus tentare fortunam aggredior: iniecta manu nasum prehendo, sequitur; aures pertracto, deruunt. Ac dum directis digitis et detortis nutibus praesentium denotor, dum risus ebullit, inter pedes circumstantium frigido sudore defluens evado. Nec postea debilis ac sic ridiculus Lari me patrio reddere potui sed capillis hinc inde laterum deiectis aurium vulnera celavi, nasi vero dedecus linteolo isto pressim agglutinato decenter obtexi."],["apuleius-metamorphoses","2.31","Cum primum Thelyphron hanc fabulam posuit compotores vino madidi rursum cachinnum integrant. Dumque bibere solita Risui postulant, sic ad me Byrrhaena: Solemnis inquit Dies a primis cunabulis huius urbis conditus crastinus advenit, quo die sol mortalium sanctissimum deum Risum hilaro atque gaudiali ritu propitiamus. Hunc tua praesentia nobis efficies gratiorem; atque utinam aliquid de proprio lepore laetificum honorando deo comminiscaris,quo magis pleniusque tanto numini litemus. Bene inquam Et fiet ut iubes. Et vellem Hercule materiam repperire aliquam, quam deus tantus affluenter indueret. Post haec monitu famuli mei, qui noctis admonebat, iam et ipse crapula distentus, protinus exsurgo et appellata prospere Byrrhaena titubante vestigio domuitionem capesso."],["apuleius-metamorphoses","2.32","Sed cum primam plateam invadimus, vento repentino lumen, quo nitebantur, exinguitur, ut vix improvidae noctis caligine liberati, digitis pedum detunsis ob lapides, hospitium defessi rediremus, dumque iam iunctim proximamus, ecce tres quidam vegetes et vastulis corporibus fores nostras ex summis viribus irruentes ac ne praesentia quidem nostra tantillum conterriti, sed magis cum aemulatione virium crebrius insultantes, ut nobis ac mihi potissimum non immerito latrones esse, et quidem saevissimi, viderentur. Statim denique gladium, quem veste mea contectum ad hos usus extuleram, sinu liberatum arripio, nee cunctatus medios latrones involo ac singulis, ut quemque colluctantenr offenderam, altissime demergo, quoad tandem ante, ipsa vestigia mea vastis et crebris perforati vulneribus spiritus efflaverint. Sic proeliatus, iam tumultu eo Fotide suscitata, patefactis aedibus anhelans et sudore perlutus irrepo, meque statim utpote pugna trium latronum in vicem Geryoneae caedis fatigatum, lecto simul et somno tradidi."],["apuleius-metamorphoses","3.1","COMMODUM punieantibus phaleris Aurora roseum quatiens lacertum caelum inequitabat et me securae quieti revulsum nox diei reddidit. Aestus invadit animum vesperni recordatione facinoris; complicitis denique pedibus ac palmulis in alternas digitorum vicissitudines super genua connexis sic grabatum cossim insidens ubertim flebam, iam forum et iudicia, iam sententiam, ipsum denique carnificem imaginabundus. An mihi quisquam tam mitis tamque benivolus iudex obtinget, qui me trinae caedis cruore perlitum et tot civium sanguine delibutum innocentem pronuntiare poterit? Hanc illam mihi gloriosam peregrinationem fore Chaldaeus Diophanes obstinate praedicabat."],["apuleius-metamorphoses","3.2","Haec identidem mecum replicans fortunas meas eiulabam: quati fores interdum et frequenti clamore ianuae nostrae perstrepi; nec mora, eum magna inruptione patefactis aedibus magistratibus eorumque ministris et turbae miscellaneae cuneta completa statimque lictores duo de iussu magistratuum immissa manu trahere me sane non renitentem occipiunt. Ac dum primum angiportum insistimus, statim civitas omnis in publicum effusa mira densitate nos insequitur, et quamquam capite in terram, immo ad ipsos inferos iam deiecto maestus incederem, obliquato tamen aspectu rem admirationis maximae conspicio; nam inter tot milia populi circumstrepentis nemo prorsum, qui non risu dirumperetur, aderat. Tandem pererratis plateis omnibus et in modum eorum, quibus lustralibus piamentis minas portentorum hostiis circumforaneis expiant, circumductus angulatim forum eiusque tribunal astituor: iamque sublimo suggestu magistratibus residentibus, iam praecone publico silentium clamante, repente cuncti consona voce flagitant, propter coetus multitudinem, quae pressurae nimia densitate periclitaretur, iudicium tantum theatro redderetur. Nec mora, cum passim populus procurrens caveae consaeptum mira celeritate complevit: aditus etiam et tectum omne fartim stipaverant; plerique columnis implexi, alii statuis dependuli, nonnulli per fenestras et lacunaria semiconspicui, miro tamen omnes studio visendi pericula salutis neglegebant. Tunc me per proscaenium medium velut quandam victimam publica ministeria producunt et orchestrae mediae sistunt."],["apuleius-metamorphoses","3.3","Sic rursum praeconis amplo boatu citatus accusator quidam senior exsurgit, et ad dicendi spatium vasculo quodam in vicem coli graciliter fistulato ac per hoc guttatim defluo infusa aqua, populum sic adorat: Neque parva res ac praecipue pacem civitatis cunctae respiciens et exemplo serio profutura tractatur Quirites sanctissimi. Quare magis congruit sedulo singulos atque universos vos pro dignitate publica providere, ne nefarius homicida tot caedium lanienam, quam cruenter exercuit, impune commiserit. Nec me putetis privatis simultatibus instinctum odio proprio saevire: sum namque nocturnae custodiae praefectus, nec in hodiernum credo quemquam pervigilem diligentiam meam culpare posse. Rem denique ipsam et quae nocte gesta, sunt cum fide proferam: nam cum fere iam tertia vigilia scrupulosa diligentia cunctae civitatis ostiatim singula considerans circumirem, conspicio istum crudelissimum iuvenem mucrone destricto passim caedibus operantem, iamque tres numero saevitia eius interemptos ante pedes ipsius spirantibus adhuc corporibus in multo sanguine palpitantes. Et ipse quidem conscientia tanti facinoris merito permotus statim profugit et in domum quandam praesidio tenebrarum elapsus perpetem noctem delituit; sed providentia deum, quae nihil impunitum nocentibus permittit, priusquam iste clandestinis itineribus elaberetur, mane praestolatus ad gravissimum iudicii vestri sacramentum eum curavi perducere. Habetis itaque reum tot caedibus impiatum, reum coram deprensum, reum peregrinum: constanter itaque in hominem alienum ferte sententias de eo crimine, quodetiam in vestrum civem severiter vindicaretis."],["apuleius-metamorphoses","3.4","Sic profatus accusator acerrimus immanem vocem repressit, ac me statim praeco, si quid ad ea responderi vellem, iubebat incipere. At ego nihil tunc tempori amplius quam flere poteram, non. tam Herculi truculentam accusationem intuens quam meam miseram conscientiam; sed tamen oborta divinitus audacia sic ad illa: Nec ipse ignoro, quam sit arduum, trinis civium corporibus expositis eum qui caedis arguatur, quamvis vera dicat et de facto confiteatur ultro, tamen tantae multitudini, quod sit innocens, persuadere. Sed si paulisper audientiam publica mihi tribuerit humanitas, facile vos edocebo me discrimen capitis non meo merito, sed rationabilis indignationis eventu fortuito tantam criminis invidiam frustra sustinere."],["apuleius-metamorphoses","3.5","Nam cum a cena me serius aliquanto reciperem potulentus alioquin, quod plane verum crimen meum non diffitebor, ante ipsas fores hospitii (ad bonum autem Milonem civem vestrum devorto) video quosdam saevissimos latrones aditum temptantes et domus ianuas cardinibus obtortis evellere gestientes claustrisque omnibus, quae accuratissime affixa fuerant, violenter evulsis secum iam de inhabitant tium exitio deliberantes. Unus denique et manu promptior et corpore vastior his affatibus et cetero incitabat: heus pueri, quam maribus animis et viribus alacribus dormientes aggrediamur. Omnis cunctatio, ignavia omnis facessat e pectore; stricto mucrone per totam domum caedes ambulet: qui sopitus iacebit, trucidetur; qui repugnare temptaverit, feriatur. Sic salvi recedemus, si salvum in domo neminem reliquerimus. Fateor, Quirites, extremos latrones (boni civis officium arbitratus, simul et eximie metuens et hospitibus meis et mihi) gladiolo, qui me propter huiusmodi pericula comitantur, armatus fugare atque proterrere eos aggressus sum: at illi barbari prorsus et immanes homines neque fugam capessunt et, cum me viderent in ferro, tamen audaciter resistunt."],["apuleius-metamorphoses","3.6","Dirigitur proeliaris acies: ipse denique dux et signifer ceterorum validis mi viribus aggressus illico manibus ambabus capilli arreptum ac retro reflexum effligere lapide gestit; quem dum sibi porrigi flagitat, certa manu percussum feliciter prosterno. Ac mox alium pedibus meis mordicus inhaerentem per scapulas ictu temperato tertiumque improvide occurrentem pectore offenso peremo. Sic pace vindicata, domoque hospitum ac salute communi protecta, non tantum impunem mel verum etiam laudabilem publice credebam fore, qui ne tantillo quidem umquam crimine postulatus, sed probe spectatus apud meos, semper innocentiam commodis cunctis antetuleram. Nec possum repperire cur iustae ultionis, qua contra latronse deterrimos commotus sum, nunc istum reatum sustineam, cum nemo possit monstrare vel proprias inter nos inimicitias praecessisse ac ne omnino mihi notos illos latrones usquam fuisse; vel certe ulla praeda monstretur, cuius cupidine tantum flagitium credatur admissum."],["apuleius-metamorphoses","3.7","Haec profatus rursum lacrimis obortis, porrectisque in preces manibus, per publicam misericordiam, per pignorum caritatem maestus tunc hos, tunc illos deprecabar. Cumque iam humanitate commotos misericordia fletuum affectos omnes satis crederem solis et Iustitiae testatus oculum casumque praesentem meum commendans deum providentiae, paulo altius aspectu relato conspicio prorsus totum populum (risu cachinnabili diffluebant) nec secus illum bonum hospitem parentemque meum Milonem risu maximo dissolutum. At tunc sic tacitus mecum En fides inquam En conscientia: ego quidem pro hospitii salute et homicida sum et reus capitis inducor, at ille non contentus quod mihi nec assistendi solacium perhibuit, insuper exitium meum cachinnat."],["apuleius-metamorphoses","3.8","Inter haec quaedam mulier per medium theatrum lacrimosa et flebilis, atra veste confecta, parvulum quendam sinu tolerans decurrit, ac pone eam anus alia pannis horridis obsita paribusque maesta fletibus ramos oleagineos utraeque quatientes, quae circum fusae lectulum, quo peremptorum cadavera contecta fuerant, plangore sublato se lugubriter eiulantes, Per publicam misericordiam, per commune ius humanitatis aiunt Miseremini indigne caesorum iuvenum nostraeque viduitati ac solitudini de vindicta solacium date. Certe parvuli huius in primis annis destituti fortunis succurrite et de latronis huius sanguine legibus vestris et disciplinae publicae litate. Post haec magistratus qui natu maior assurgit et ad populum talia: De scelere quidem, quod serio vindicandum est, nec ipse qui commisit potest diffiteri, sed una tantum subseciva sollicitudo nobis relicta est, ut ceteros socios tanti facinoris requiramus: nec enim verisimile est hominem solitarium tres tam validos enecasse iuvenes. prohinc tormentis veritas eruenda, nam et qui comitabatur cum puer clanculo profugit, et res ad hoc deducta est, ut per quaestionem sceleris sui participes indicet, ut tam dirae factionis funditus formido perematur."],["apuleius-metamorphoses","3.9","Nec mora, cum ritu Graeciensi ignis et rota, tum omne flagrorum genus inferuntur Augetur oppido, immo duplicatur mihi maestitia quod integro saltem mori non licuerit. Sed anus illa, quae fletibus cuncta turbaverat, Prius inquit Optimi cives, quam latronem, istum miserorum pignorum meorum peremptorem cruci affigatis, permittite corpora necatorum revelari, ut et formae! simul et aetatis contemplatione magis magisque ad iustam indignationem arrecti pro modo facinoris saeviatis. His dictis applauditur, et illico me magistratus ipsum iubet corpora, quae lectulo fuerant posita, mea manu detegere. Luctantem me ac diu renuentem praecedens facinus instaurare nova ostensione lictores iussu magistratuum quam instantissime compellunt manum denique ipsam e regione lateris fundentes in exitium suum super ipsa cadavera porrigunt. Evictus tandem necessitate succumbo, et ingratis licet arrepta pallio retexi corpora. Di boni, quae facies rei! Quod monstrum! Quae fortunarum mearum repentina! mutatio! Quamquam enim iam in peculio Proserpinae et Orci familia numeratus, subito in contrariam faciem obstupefactus haesi nec possum novae illius imaginis rationem idoneis verbis expedire: nam cadavera illa iugulatorum hominum erant tres utres inflati variisque secti foraminibus et, ut vespertinum proelium meum recordabar, his locis hiantes, quibus latrones illos vulneraveram."],["apuleius-metamorphoses","3.10","Tunc ille quorundam astu paulisper cohibitus risus libere iam exarsit in plebem: hi gaudii nimietate gratulari, illi dolorem ventris manuum compressione sedare, et certe laetitia delibuti meque respectantes cuncti theatro facessunt. At ego, ut primum illam laciniam prenderam, fixus in lapidem steti gelidus,nihil secus quam una de ceteris theatri statuis vel columnis: nec prius ab inferis emersi quam Milo hospes accessit et iniecta manu me renitentem lacrimisque rursum promicantibus crebra singultientem clementi violentia secum attraxit et observatis viae solitudinibus per quosdam anfractus domum suam perduxit, maestumque me atque etiam tunc trepidum variis solatur affatibus; nec tamen indignationem iniuriae,) quae inhaeserat altius meo pectori, ullo modo permulcere quivit."],["apuleius-metamorphoses","3.11","Ecce illico etiam ipsi magistratus cum suis insignibus domum nostram ingressi talibus me monitis delenire gestiunt: Neque tuae dignitatis vel etiam prosapiae tuorum ignari sumus, Luci domine; nam et provinciam totam inclitae vestrae familiae nobilitas complectitur. Ac ne istud quod vehementer ingemescis contumeliae causa perpessus es: omnem itaque de tuo pectore praesentem tristitudinem mitte, et angorem animi depelle, nam lusus iste quem publice gratissimo deo Risui per annua reverticula sollemniter celebramus, semper commenti novitate florescit: iste deus et auctorem suum propitius ubique comitabitur amanter neci unquam patietur ut ex animo doleas, sed frontem tuam serena venustate lactabit assidue. At tibi civitas omnis pro ista gratia honores egregios obtulit a nam et patronum scripsit et ut in aere stet imago tua decrevit. Ad haec dicta sermonis vicem refero a Tibi quidem inquam Splendidissima et unica Thessaliae civitas, honorum talium parem gratiam memini. Verum statuas et imagines dignioribus meique maioribus reservare suadeo."],["apuleius-metamorphoses","3.12","Sic pudenter allocutus et paulisper hilare vultu renidens, quantumque poteram laetiorem me refingens, comiter abeuntes magistratus appello. Et ecce quidam intro currens famulus Rogat te ait Tua parens Byrrhaena et convivii, cui te sero desponderas, iam appropinquantis admonet. Ad haec ego formidans et procul perhorrescens etiam ipsam domum eius, Quam vellem inquam Parens, iussis tuis obsequium commodare, si per fidem liceret id facere: hospes enim meus Milo per hodierni diei praesentissimum numen adiurans effecit, ut eius hodiernae cenae pignerarer, nec ipse discedit nec me digredi patitur. prohinc epulare vadimonium differamus. Haec adhuc me loquente manu firmiter iniecta Milo iussis balnearibus assequi producit ad lavacrum proximum: at ego vitans oculos omnium et quem ipse fabricaveram risum obviorum declinans lateri eius adambulabam obtectus, nec qui laverim, qui terserim, qui domum rursum reverterim prae rubore memini, sic omnium oculis nutibus ac denique manibus denotatus impos animi stupebam."],["apuleius-metamorphoses","3.13","Raptim denique paupertina Milonis cenula perfunctus, causatusque capitis acrem dolorem, quem mihi lacrimarum assiduitas incusserat, concedo cubitum venia facile tributa, et abiectus in lectulo meo quae gesta fuerant singula maestus recordabar, quoad tandem Fotis mea, dominae suae cubitu procurato, sui longe dissimilis advenit: non enim laeta facie nec sermone dicaculo, sed vultuosam frontem rugis insurgentibus asseverabat. Cunctanter ad timide denique sermone prolato, Ego inquit Ipsa confiteor ultro, ego tibi huius molestiae fui, et cum dicto lorum quempiam sinu suo depromit mihique porrigens, Cape, inquit Oro te, et dei perfida muliere vindictam, immo vero licet maius quodvis supplicium sume. Nec tamen me putes, oro, sponte angorem istum tibi concinnasse: di mihi melius, quam ut mei causa vel tantillum scrupulum patiare, ac si quid adversi tuum caput respicit, id omne protinus meo luatur sanguine. Sed quod alterius rei causa facere iussa sum, mala quadam mea sorte in tuam recidit iniuriam."],["apuleius-metamorphoses","3.14","Tunc ego familiaris curiositatis admonitus factique causam delitescentem nudari gestiens suscipio: Omnium quidem nequissimus audacissimusque lorus iste, quem tibi verberandae destinasti, prius a me concisus atque laceratus interibit ipse quam tuam plumeam lacteamque contingat cutem. Sed mihi cum fide memora, quod tuum factum fati scaevitas consecuta in meum convertit exitium. Adiuro enim tuum mihi carissimum caput, nulli me prorsus ac ne tibi quidem ipsi asseveranti posse credere; quod tu quicquam in meam cogitaveris perniciem: porro meditatus innoxios casus incertus vel etiam adversus culpae non potest addicere. Cum isto fine sermonis oculos Fotidis meae udos ac tremulos et prona libidine marcidos iam iamque semiadopertulos adnixis et sorbillantibus saviis sitienter hauriebam."],["apuleius-metamorphoses","3.15","Sic illa laetitia recreata Patere inquit Oro, prius fores cubiculi diligenter occludam, ne sermonis elapsi profana petulantia committam grande flagitium ; et cum dicto pessulis iniectis et uncino firmiter immisso, sic ad me reversa colloque meo manibus ambabus implexa voce tenui et admodum diminuta, Paveo inquit “Et formido solide domus huius operta detegere et arcana dominae meae revelare secreta: sed melius de te doctrinaque tua praesumo, qui praeter generosam natalium dignitatem, praeter sublime ingenium, sacris pluribus initiatus profecto nosti sanctam silentii fidem. Quaecumque itaque commisero huius religiosi pectoris tui penetralibus, semper haec intra consaeptum clausa custodias oro, et simplicitatem relationis meae tenacitate taciturnitatis tuae remunerare. Nam me, quae sola mortalium novi, amor is, quo tibi teneor, indicare compellit; iam scies omnem domus nostrae statum, iam scies herae meae miranda secreta, quibus obaudiunt manes, turbantur sidera, coguntur numina, serviunt elementa. Nec unquam magis artis huius violentia nititur, quam cum scitulae formulae iuvenem quempiam libenter aspexit, quod quidem ei solet crebriter evenire."],["apuleius-metamorphoses","3.16","Nunc etiam adolescentem quendam Boeotium summe decorum efflictim deperit totasque artis manus, machinas omnes ardenter exercet: audivi vesperi, meis his, inquam, auribus audivi, quod non celerius sol caelo ruisset noctique ad exercendas inlecebras magiae maturius cessisset, ipsi soli nubilam caliginem et perpetuas tenebras comminantem. Hunc iuvenem, cum e balneis rediret ipsa, tonstrinae residentem hesterna die forte conspexit, ac me capillos eius, qui iam caede cultrorum desecti humi iacebant, clanculo praecepit auferre: quos me sedulo furtimque colligentem tonsor invenit, et quod alioquin publicitus maleficae disciplinae perinfames sumus, arreptam inclementer increpat: Tune, ultima, non cessas subinde lectorum iuvenum capillamenta surripere? Quod scelus nisi tandem desines, magistratibus te constanter obiciam. Et verbum facto secutus immissa manu scrutatus e mediis papillis meis iam capillos absconditos iratus abripuit: quo gesto graviter affecta mecumque reputans dominae meae mores, quod huiusmodi repulsa satis acriter commoveri me que verberare saevissime consuevit, iam de fuga consilium tenebam, sed istud quidem tui contemplatione abieci statim."],["apuleius-metamorphoses","3.17","Verum cum tristis inde discederem, conspicio quendam forficulis attondentem caprinos utres; quos cum probe constrictos inflatosque et iam pendentes cernerent, ne prorsus vacuis manibus redirem, capillos eorum humi iacentes, flavos ac per hoc illi Boeotio iuveni consimiles, plusculos aufero eosque dominae meae dissimulata veritate trado. Sic noctis initio, priusquam cena te reciperes, Pamphile mea iam vecors animi tectam scandulare conscendit, quod altrinsecus aedium patore perflabili nudatum ad omnes, orientales ceterosque, aspectus pervium, maxime his artibus suis commodatum secreto colit, priusque apparatu solito instruit feralem officinam, omne genus aromatis, et ignorabiliter laminis litteratis et infelicium avium durantibus damnis, defletorum sepultorum etiam cadaverum expositis multis admodum membris: hic nares em digiti, illic carnosi clavi pendentium, alibi trucidatorum servatus cruor et extorta dentibus ferarum trunca calvaria."],["apuleius-metamorphoses","3.18","Tunc, decantatis spirantibus fibris, litat vario latice, nunc rore fontano, nunc lacte vaccino, nunc melle montano, libat et mulsa. Sic illos capillos in mutuos nexus obditos atque nodatos cum multis odoribus dat vivis carbonibus adolendos tunc protinus inexpugnabili magicae disciplinae potestate et caeca numinum coactorum violentia ilia corpora, quorum fumabant stridentes capilli, spiritum mutuantur humanum et sentiunt et audiunt et ambulant, et qua nidor suarum ducebat exuviarum veniunt et pro illo iuvene Boeotio aditum gestientes fores insiliunt; cum ecce crapula madens et improvidae noctis deceptus caligine, audacter mucrone destricto in insani modum Aiacis armatus, non ut illi vivis pecoribus infestus tota laniavit armenta, sed longe fortius, qui tres inflatos caprinos utres exanimasti ut ego te prostratis hostibus sine macula sanguinis non homicidam nunc sed utricidam amplecterer.”"],["apuleius-metamorphoses","3.19","Et sic lepido sermone Fotis, at invicem cavillatus ego Igitur iam et ipse possum inquam Mihi primam istam virtutis adoream ad exemplum duodeni laboris Herculei numerare, vel trigemino corpori Geryonis vel triplici formae Cerberi, totidem peremptos utres coaequando. Sed ut ex animo tibi volens omne delictum, quo me tantis angoribus implicasti, remittam, praesta quod summis votis expostulo et dominam tuam, cum aliquid huius divinae disciplinae molitur, ostende, cum deos invocat, certe cum reformatur, ut videam: sum namque coram magiae noscendae ardentissimus cupitor, quamquam mihi nec ipsa tu videare rerum rudis vel expers. Scio istud et plane sentio, cum semper alioquin spretorem matronalium amplexuum, sic tuis istis micantibus oculis et rubentibus bucculis et renidentibus crinibus et hiantibus osculis et fragrantibus papillis in servilem modum addictum atque mancipatum teneas volentem: iam denique nec Larem requiro nec domuitionem paro et nocte ista nihil antepono."],["apuleius-metamorphoses","3.20","Quam vellem respondit illa, Praestare tibi, Luci, quod cupis, sed propter invidos mores in solitudinem semper abstrusa et omnium praesentia viduata solet huiusmodi secreta perficere. Sed tuum postulatum praeponam periculo meo idque observatis opportunis temporibus sedulo perficiam,modo, ut initio praefata sum, rei tantae fidem silentiumque tribue. Sic nobis garrientibus libido mutua et animos simul et membra suscitat: omnibus abiectis amiculis ac tandem denique infecti atque nudati bacchamur in Venerem, cum quidem mihi iam fatigato de propria liberalitate Fotis puerile obtulit corollarium, iamque luminibus nostris vigilia marcidis infusus sopor etiam in altum diem nos attinuit."],["apuleius-metamorphoses","3.21","Ad hunc modum transactis voluptarie paucis noctibus, quadam die percita Fotis ac satis trepida me accurrit indicatque dominam suam, quod nihil etiam tunc in suos amores ceteris artibus promoveret nocte proxima in avem sese plumaturam atque ad suum cupitum sic devolaturam; proin memet ad rei tantae speculam caute praepararem. Iamque circa primam noctis vigiliam ad illud superius cubiculum suspenso et insono vestigio me perducit ipsa, perque rimam ostiorum quampiam iubet arbitrari quae sic gesta sunt. Iam primum omnibus laciniis se devestit Pamphile et arcula quadam reclusa pyxides plusculas inde depromit, de quis unius operculo remoto atque indidem egesta unguedine diuque palmulis sui affricta ab imis unguibus sese totam adusque summos capillos perlinit, multumque cum lucerna secreto collocuta membra tremulo succussu quatit: quis leniter fluctuantibus promicant molles plumulae crescunt et fortes pinnulae, duratur nasus incurvus coguntur ungues adunci, fit bubo Pamphile. Sic edito stridore querulo, iam sui periclitabunda paulatini terra resultat, mox in altum sublimata forinsecus totis alis evolat."],["apuleius-metamorphoses","3.22","Et illa quidem magicis suis artibus volens reformatur, at ego, nullo decantatus carmine, praesentia tantum facti stupore defixus quidvis aliud magis videbar esse quam Lucius, sic exterminatus animi, attonitus in amentiam vigilans somniabar; defrictis adeo diu pupillis an vigilarem scire quaerebant. Tandem denique reversus ad sensum praesentium, arrepta manu Fotidis et admota meis luminibus, Patere, oro te, inquam Dum dictat occasio, magno et singulari me affectionis tuae fructu perfrui et impertire nobis unctulum indidem, per istas tuas papillas, mea mellitula, tuumque mancipium irremunerabili beneficio sic tibi perpetuo pignera, ac iam perfice ut meae Veneri Cupido pinnatus assistam tibi. Ain? inquit Vulpinaris amasio, meque sponte asceam cruribus meis illidere compellis? Sic inermem vix a lupulis conservo Thessalis; hunc alitem factum ubi quaeram, videbo quando?"],["apuleius-metamorphoses","3.23","At mihi scelus istud depellant caelites, inquam Ut ego quamvis ipsius aquilae sublimis volatibus toto caelo pervius et supremi Iovis certus nuntius vel laetus armiger, tamen non ad meum nidulum post illam pinnarum dignitatem subinde devolem! Adiuro per dulcem istum capilli tui nodulum, quo meum vinxisti spiritum, me nullam aliam meae Fotidi malle. Tunc etiam istud meis cogitationibus occurrit, cum semel avem talem perunctus induero, domus omnes procul me vitare debere: quam pulchro enim quamque festivo matronae perfruentur amatore bubone! Quid, quod istas nocturnas aves, cum penetraverint Larem quempiam, sollicite prehensas foribus videmus affigi ut, quod infaustis volatibus familiae minantur exitium, suis luant cruciatibus? Sed, quod sciscitari paene praeterivi, quo dicto factove rursum exutis pinnulis illis ad meum redibo Lucium? Bono animo es quod ad huius rei curam pertinet\" ait \" Nam mihi domina singula monstravit, quae possunt! rursus in facies hominum tales figuras reformare: neci istud factum putes ulla benivolentia, sed ut ei redeunti medela salubri possem subsistere. Specta denique quam parvis quamque futilibus tanta res procuretur herbulis: anethi modicum cum lauri foliis immissum rore fontano datur lavacrum et poculum."],["apuleius-metamorphoses","3.24","Haec identidem asseverans summa cum trepidatione irrepit cubiculum et pyxidem depromit arcula; quam ego amplexus ac deosculatus prius, utque mihi prosperis faveret volatibus deprecatus, abiectis propere laciniis totis, avide manus immersi et haurite plusculo uncto corporis mei membra perfricui. Iamque alternis conatibus libratis brachiis in avem similem gestiebam: nec ullae plumulae nec usquam pinnulae, sed plane pili mei crassantur in saetas, sed, cutis tenella duratur in corium et in extimis palmulis perdito numero toti digiti coguntur in singulas ungulas et de spinae meae termino grandis cauda procedit: iam facies enormis et os prolixum et nares hiantes et labiae pendulae, sic et aures immodicis horripilant auctibus; nec ullum miserae reformationis video solacium nisi quod mihi iam nequeunti tenere Fotidem natura crescebat."],["apuleius-metamorphoses","3.25","Ac dum salutis inopia cuncta corporis mei considera, non avem mel sed asinum video, querens de facto Fotidis, sed iam humano gestu simul et voce privatus, quod solum poteram, postrema deiecta labia humidis tamen oculis obliquum respiciens ad illam tacitus expostulabam. Quae ubi primum me talem aspexit, percussit faciem suam manibus infestis, et Occisa sum misera clamavit: Me trepidatio simul et festinatio fefellit et pyxidum similitudo decepit. Sed bene, quod facilior reformationis huius medela suppeditat; nam rosis tantum demorsitatis exibis asinum statimque in meum Lucium postliminio redibis. Atque utinam vesperi de more nobis parassem corollas aliquas, ne moram talem patereris vel noctis unius: sed primo diluculo remedium festinabitur tibi."],["apuleius-metamorphoses","3.26","Sic illa maerebat, ego vero quamquam perfectus asinus et pro Lucio iumentum sensum tamen retinebam humanum. Diu denique ac multum mecum ipse deliberavi an nequissimam facinerosissimamque feminam illam spissis calcibus feriens et mordicus appetens necare deberem: sed ab incepto temerario melior me sententia revocavit, ne morte multata Fotide salutares mihi suppetias rursus extinguerem. Deiecto itaque et quassanti capite ac demussata temporali contumelia durissimo casui meo serviens ad equum illum vectorem meum probissimum in stabulum concedo, ubi alium etiam Milonis quondam hospitis mei asinum stabulantem inveni; atque ego rebar, si quod inesset mutis animalibus tacitum ac naturale sacramentum, agnitione ac miseratione quadam inductum equum illum meum hospitium ac loca lautia mihi praebiturum: sed pro Iupiter hospitalis et Fidei secreta numina! Praeclarus ille vector mens cum asino capita conferunt in meamque perniciem illico consentiunt et, verentes scilicet cibariis suis, vix me praesepio videre proximantem; deiectis auribus iam furentes infestis calcibus insequuntur, et abigor quam procul ab hordeo quod apposueram vesperi meis manibus illi gratissimo famulo."],["apuleius-metamorphoses","3.27","Sic affectus atque in solitudinem relegatus angulo stabuli concesseram, dumque de insolentia collegarum meorum mecum cogito atque in alterum diem auxilio rosario Lucius denuo futurus equi perfidi vindictam meditor, respicio pilae mediae, quae stabuli trabes sustinebat, in ipso fere meditullio Eponae deae simulacrum residens acdiculae, quod accurate corollis roseis equidem recentibus fuerat ornatum. Denique agnito salutari praesidio, pronus spei, quantum extensis prioribus pedibus anniti poteram, insurgo valida et cervice prolixa nimiumque porrectis labiis, quanto maxime nisu poteram corollas appetebam. Quod me pessima scilicet sorte conantem servulus meus, cum semper equi cura mandata fuerat, repente conspiciens, indignatus exsurgit, et Quousque tandem inquit, Cantherium patiemur istum paulo ante cibariis iumentorum, nunc etiam simulacris deorum infestum? Quin iam ego istum sacrilegum debilem claudumque reddam, et statim telum aliquod quaeritans temere fascem lignorum positum offendit, rimatusque frondosum fustem cunctis vastiorem non prius miserum me tundere desiit, quam sonitu vehementi et largo strepitu percussis ianuis, trepido etiam rumore viciniae conclamatis latronibus profugit territus."],["apuleius-metamorphoses","3.28","Nec mora, cum vi patefactis aedibus globus latronum invadit omnia, et singula domus membra cingit armata factio, et auxiliis hinc inde convolantibus obsistit discursus hostilis: cuncti gladiis et facibus instructi noctem illuminant; coruscat in modum ortivi solis ignis et mucro. Tunc horreum quoddam satis validis claustris obsaeptum obseratumque, quod mediis aedibus constitutum gazis Milonis fuerat refertum, securibus validis aggressi diffindunt, quo passim recluso totas opes vehunt raptimque constrictis sarcinis singuli partiuntur. Sed gestaminum modus numerum gerulorum excedit: tunc opulentiae nimiae nimio ad extremas incitas deducti, nos duos asinos et equum meum productos e stabulo quantum potest gravioribus sarcinis onerant et domo iam vacua minantes baculis exigunt, unoque de sociis ad speculi landum, qui de facinoris inquisitione nuntiaret, relicto, nos crebra fundentes per avia montium ducunt concitos. Iamque rerum tantarum pondere et montis ardui vertice et prolixo satis itinere nihil a mortuo differebam."],["apuleius-metamorphoses","3.29","Sed mihi sero quidem, serio tamen subvenit ad auxilium civile decurrere et interposito venerabilis principis nomine tot aerumnis me liberare: cum denique iam luce clarissima vicum quempiam frequentem et nundinis celebrem praeteriremus, inter ipsas turbelas, Graecorum genuino sermone nomen augustum Caesaris invocare temptavi, et \" O \" quidem tantum disertum ac validum clamitavi, reliquum autem Caesaris nomen enuntiare non potui: aspernati latrones clamorem absonum meum, caedentes hinc inde miserum corium nec cribris iam idoneum relinquunt. Sed tandem mihi inopinatam salutem Iupiter ille tribuit: nam cum multas villulas et casas amplas praeteriremus, hortulum quendam prospexi satis amoenum, in quo praeter ceteras gratas herbulas rosae virgines matutino rore florebant. His inhians et spe salutis alacer ac laetus propius accessi, dumque iam labiis undantibus affecto, consilium me subiti longe salubrius, ne si rursum asino remoto prodirem in Lucium, evidens exitium inter manus latronum offenderem vel artis magicae suspectione vel indicii futuri criminatione. Tunc igitur a rosis, et quidem necessario, temperavi, et casum praesentem tolerans in asini faciem faena rodebam."],["apuleius-metamorphoses","4.1","diem ferme circa medium, cum iam flagrantia solis caleretur, in pago quodam apud notos ac familiares latronibus senes devertimus; sic enim primus aditus et sermo prolixus et oscula mutua, quamvis asino, sentire praestabant: nam et rebus eos quibusdam dorso meo depromptis munerabantur, et secretis gannitibus, quod essent latrocinio partae, videbantur indicare. Iamque nos omni sarcina levigatos in pratum proximum passim libero pastui tradidere, nec me cum asino vel equo meo compascuus coetus attinere potuit adhuc insolitum alioquin prandere faenum; sed plane pone stabulum prospectum hortulum iam fame perditus fidenter invado et, quamvis crudis holeribus, affatim tamen ventrem sagino, deosque comprecatus omnes cuncta prospectabam loca, sicubi forte conterminis in hortulis candens repperirem rosarium. Nam et ipsa solitudo iam mihi bonam fiduciam tribuebat, si devius et frutectis absconditus sumpto remedio de iumenti quadripedis incurvo gradu rursum erectus in hominem, inspectante nullo, resurgerem."],["apuleius-metamorphoses","4.2","Ergo igitur cum in isto cogitationis salo fluctuarem, aliquanto longius video frondosi nemoris convallem umbrosam, cuius inter varias herbulas et laetissima virecta fulgentium rosarum mineus color renidebat: iamque apud mea non usquequaque ferina praecordia Veneris et Gratiarum lucum illum arbitrabar, cuius inter opaca secreta floris genialis regius nitor relucebat. Tunc invocato hilaro atque prospero Eventu cursu me concito proripio, ut Hercule ipse sentirem non asinum me, verum etiam equum currulem nimio velocitatis refectum. Sed agilis atque praeclarus ille conatus fortunae meae scaevitatem anteire non potuit; iam enim loco proximus non illas rosas teneras et amoenas, madidas divini roris et nectaris, quas rubi felices beatae spinae generant, at ne convallem quidem usquam, nisi tantum ripae fluvialis marginem densis arboribus saeptam video: hae arbores in lauri faciem prolixe foliatae pariunt in modum floris inodori porrectos caliculos modice punicantes, quos equidem fragrantes minime rurestri vocabulo vulgus indoctum rosas laureas appellant, quarumque cuncto pecori cibus letalis est."],["apuleius-metamorphoses","4.3","Talibus fatis implicitus et iam ipsam salutem recusans sponte illud venenum rosarium sumere gestiebam; sed dum cunctanter accedo decerpere, iuvenis quidam, ut mihi videbatur, hortulanus, cuius omnia prorsus holera vastaveram, tanto damno cognito, cum grandi baculo furens decurrit, arreptumque me totum plagis obtundit adusque vitae ipsius periculum, nisi tandem sapienter alioquin ipse mihi tulissent auxilium: nam lumbis elevatis in altum, pedum posterioribus calcibus iactatis in eum crebriter, iam mulcato graviter atque iacente contra proclive montis attigui, fuga me liberavi. Sed illico mulier quaepiam, uxor eius scilicet, simul eum prostratum et semianimem ex edito despexit, eiulabili cum plangore ad eum statim prosilit, ut sui videlicet miseratione mihi praesens crearet exitium: cuncti enim pagani, fletibus eius exciti, statim conclamant canes atque ad me laniandum rabie perciti ferrent impetum passim cohortantur. Tunc igitur procul dubio iam morti proximus, cum viderem canes et modo magnos et numera multos et ursis ac leonibus ad compugnandum idoneos in me convocatos exasperari, e re nata capto consilio, fugam desino ac me retrorsus celeri gradu rursum iri stabulum quo deverteramus recipio. At illi, canibus iam aegre cohibitis, arreptum me loro quam valido ad ansulam quandam destinatum rursum caedendo confecissent profecto, nisi dolore plagarum alvus artata crudisque illis oleribus abundans et lubrico fluxu saucia, fimo fistulatim excusso, quosdam extremi liquoris aspergine, alios putore nidoris faetidi, a meis iam quassis scapulis abegisset."],["apuleius-metamorphoses","4.4","Nec mora, cum iam in meridiem prono iubare rursum nos ac praecipue me longe gravius onustum producunt illi latrones stabulo: iamque confecta bona parte itineris et viae spatio defectus et sarcinae pondere depressus ictibusque fustium fatigatus atque etiam ungulis extritis iam claudus et titubans, rivulum quendam serpentis leniter aquae propter insistent, subtilem occasionem feliciter nactus cogi tabam totum memet flexis scite cruribus pronum abicere, certus atque obstinatus nullis verberibus ad ingrediundum exsurgere, immo etiam paratus non fusti tantum sed machaera perfossus occumbere. Rebar enim iam me prorsus exanimatum ac debilem mereri causariam missionem, certe latrones partim impatientia morae, partim studio festinatae fugae, dorsi mei sarcinam duobus ceteris iumentis distributuros, meque in altioris vindictae vicem lupis et vulturiis praedam relicturos."],["apuleius-metamorphoses","4.5","Sed tam bellum consilium meum praevertit sors deterrima; namque ille alius asinus, divinato et antecapto meo cogitatu, statim se mentita lassitudine cum rebus totis offudit, iacensque in mortuum non fustibus, non stimulis, ac ne cauda et auribus cruribusque undique versum elevatis temptavit exsurgere, quoad tandem fustibus, postumae spei fatigati secumque collocuti, ne tam diu mortuo, immo vero lapideo asino servientes fugam morarentur, sarcinis eius mihi equoque distributis, destricto gladio poplites eius totos amputant, ac paululum a via retractum per altissimum praeceps in vallem proximam etiam nunc spirantem praecipitant. Tunc ego miseri commilitonis fortunam cogitans statui iam dolis abiectis et fraudibus asinum me bonae frugi dominis exhibere: nam et secum eos animadverteram colloquentes, quod in proximo nobis esset habenda mansio et totius viae finis quieta eorumque esset sedes illa et habitatio. Clementi denique transmisso clivulo, pervenimus ad locum destinatum, ubi rebus totis exsolutis atque intus conditis, iam pondere liberatus lassitudinem vice lavacri pulvereis volutatibus digerebam."],["apuleius-metamorphoses","4.6","Res ac tempus ipsum locorum speluncaeque illius quam latrones inhabitabant, descriptionem exponere flagitat: nam et meum simul periclitabor ingenium, et faxo vos quoque an mente etiam sensuque fuerim asinus sedulo sentiatis. Mons horridus silvestribusque frondibus umbrosus et in primis altus fuit; huius per obliqua devexa, qua saxis asperrimis et ob id inaccessis cingitur, convalles lacunosae cavaeque nimium spinetis aggeratae et quaquaversus repositae naturalem tutelam praebentes ambiebant. De summo vertice fons afluens bullis ingentibus scaturribat, perque prona delapsus evomebat undas argenteas, iamque rivulis pluribus dispersus ac valles illas agminibus stagnantibus irrigans in modum stipati maris vel ignavi fluminis cuncta cohibebat. Insurgit speluncae, qua margines montanae desinunt, turris ardua caulae firma solidis cratibus, ovili stabulationi commoda, porrectis undique lateribus; ante fores exigui tramites vice structi parietis attenduntur: ea tu bono, certe meo periculo, latronum dixeris atria. Nec iuxta quicquam quam parva casula cannulis temere contecta, quo speculatores e numero latronum, ut postea comperi, sorte ducti noctibus excubabant."],["apuleius-metamorphoses","4.7","Ibi cum singuli derepsissent stipatis artubus, nobis ante ipsas fores loro valido destinatis, anum quandam curvatam gravi senio, cui soli salus atque tutela tot numero iuvenum commissa videbatur, sic infesti compellant: Etiamne tu, busti cadaver extremum et vitae dedecus primum et Orci fastidium solum, sic nobis otiosa domi residens lusitabis, nec nostris tam magnis tamque periculosis laboribus solacium de tam sera refectione tribues? Quae diebus ae noctibus nil quicquam rei quam merum saevienti ventri tuo soles aviditer ingurgitare. Tremens ad haec et stridens vocula pavida sic anus: At vobis, fortissimi fidelissimique mei hospitatores iuvenes, affatim cuncta suavi sapore percocta pulmenta praesto sunt, panis numerosus, vinum probe calicibus exfricatis affluentel inmissum, et ex more calida tumultuario lavacro vestra praeparata. In fine sermonis huius statim sese dem vestiunt, nudatique et flammae largissimae vapore recreati calidaque perfusi et oleo peruncti mensas dapibus largiter instructas accumbunt."],["apuleius-metamorphoses","4.8","Commodum cubuerant, et ecce quidam longe plures numero iuvenes adveniunt alii, quos incunctanter adaeque latrones arbitrarere, nam et ipsi praedas aureorum argentariorumque nummorum ae vasculorum vestisque sericae et intextae filis aureis invehebant: hi simili lavacro refoti inter toros sociorum sese reponunt. Tunc sorte ducti ministerium faciunt: estur ae potatur incondite pulmentis acervatim, panibus aggeratim, poculis agminatim ingestis; clamor e ludunt, strepitu cantillant, conviciis iocantur, ae iam cetera semiferis Lapithis evantibus Centaurisque similia. Tune inter eos unus, qui robore ceteros antistabat, Nos quidem inquit Milonis Hypatini domum fortiter expugnavimus. Praeter tantam fortunae copiam, quam nostra virtute nacti sumus, et incolumi numero castra nostra petivimus et, si quid ad rem facit, octo pedibus auctiores remeavimus. At vos qui Boeotias urbes appetistis, ipso duce vestro fortissimo Lamacho deminuti debilem numerum reduxistis, cuius salutem merito sarcinis istis quas advexistis omnibus antetulerim. Sed illum quidem utcumque nimia virtus sua peremit; inter inclitos reges ac duces proeliorum tanti viri memoria celebrabitur: enim vos bonae frugi latrones inter furta parva atque servilia timidule per balneas et aniles cellulas reptantes scrutariam facitis."],["apuleius-metamorphoses","4.9","Suscipit unus ex illo posteriore numero: “Tune solus ignoras longe faciliores ad expugnandum domui esse maiores? Quippe quod, licet numerosa familia latis deversetur aedibus, tamen quisque magis suae saluti quam domini consulat opibus: frugi autem et solitarii homines fortunam parvam, vel certe satis amplam, dissimulanter obtectam protegunt acrius et sanguinis sui periculo muniunt. Res ipsa denique fidem sermoni meo dabit: vix enim Thebas heptapylos accessimus, quod est huic disciplinae primarium studium, sedulo fortunas inquirebamus popularium. Nec nos denique latuit Chryseros quidam imminui larius, copiosae pecuniae dominus, qui metu officiorum ac munerum publicorum magnis artibus magnam dissimulabat opulentiam: denique solus ac solitarius parva sed satis munita domuncula contentus, pannosus alioquin ac sordidus aureos folles incubabat. Ergo placuit ad hunc primum ferremus aditum, ut contempta pugna manus unicae nullo negotio cunctis opibus otiose potiremur."],["apuleius-metamorphoses","4.10","Nec mora, cum noctis initio foribus eius praestolamur, quas neque sublevare neque dimoveve ac ne perfringere quidem nobis videbatur, ne vulvarum sonus cunctam viciniam nostri suscitaret exitio. Tunc itaque sublimis ille vexillariis noster Lamachus spectatae virtutis suae fiducia, qua clavi immittendae foramen patebat sensim immissa manu, claustrum evellere gestiebat: sed dudum scilicet omnium bipedum nequissimus Chryseros vigilans et singula rerum sentiens, lenem gradum et obnixum silentium tolerans paulatim arrepit, grandique clavo manum ducis nostri repente nisu fortissimo ad ostii tabulam offigit et exitiabili nexu patibulatum relinquens gurgustioli sui tectum ascendit atque inde contentissima voce clamitans rogansque vicinos et unumquemque proprio nomini ciens et salutis communis admonens, diffamat incendio repentino domum suam possideri: sic unusquisque proximi periculi confinio territus suppetiatum decurrunt anxii."],["apuleius-metamorphoses","4.11","Tunc nos in ancipiti periculo constituti vel opprimendi nostri vel deserendi socii remedium e re nata validum eo volente comminiscimus: antesignani nostri partem, qua manus humerum subit, ictu per articulum medium temperato prorsus abscidimus atque ibi brachio relicto, multis laciniis offulto vulnere, ne stillae sanguinis vestigium proderent, ceterum Lamachum raptim reportamus; ac, dum trepidi religionis urguemur gravi tumultu et instantis periculi metu terremur ad fugam, nec vel sequi propere vel remanere tuto potest vir sublimis animi virtutisque praecipuus, multis nos affatibus multisque precibus querens adhortatur per dexteram Martis, per fidem sacramenti bonum commilitonem cruciatu simul et captivitate liberaremus: cur enim manui, quae rapere et iugulare sola posset, fortem latronem supervivere? Sat se beatum qui manu socia volens occumberet. Cumque nulli nostrum spontale parricidium suadens persuadere posset, manu reliqua sumptum gladium suum diuque deosculatum, per medium pectus ictu fortissimo transadigit. Tunc nos magnanimi ducis vigore venerato corpus reliquum veste lintea diligenter convolutum mari celandum commisimus, et nunc iacet noster Lamachus elemento toto sepultus."],["apuleius-metamorphoses","4.12","Et ille quidem dignum virtutibus suis vitae terminum posuit: enimvero Alcimus sollertibus coeptis minus saevum Fortunae nutum non potuit adducere: Qui cum dormientis anus perfracto tuguriolo conscendisset cubiculum superius iamque protinus oblisis faucibus interstinguere eam debuisset, prius maluit rerum singula per latiorem fenestram forinsecus nobis scilicet rapienda dispergere. Cumque iam cuncta rerum naviter emolitus nec toro quidem aniculae quiescentis parcere vellet, eaque lectulo suo devoluta vestem stragulam subductam scilicet iactare similiter destinaret, genibus eius profusa sic nequissima illa deprecatur: Quid, oro, fili, paupertinas pannosasque resculas miserrimae anus donas vicinis divitibus, quorum haec fenestra domum prospicit? Quo sermone callido deceptus astu, et vera quae dicta sunt credens Alcimus, verens scilicet ne et ea, quae prius miserat quaeque postea missurus foret, non sociis suis sed in alienos Lares iam certus erroris abiceret, suspendit se fenestra sagaciter perspecturus omnia, praesertim domus attiguae, ut dixerat illa, fortunas arbitraturus. Quod eum strenue quidem sed satis improvide conantem senile illud facinus quamquam invalido, repentino tamen et inopinato pulsu, nutantem ac pendulum et in prospectu alioquin attonitum praeceps inegit; qui praeter altitudinem nimiam super quendam etiam vastissimum lapidem propter iacentem reddens, perfracta diffissaque crate costarum rivos sanguinis vomens imitus, narratisque nobis quae gesta sunt, non diu cruciatus vitam evasit: quem prioris exemplo sepulturae traditum bonum secutorem Lamacho dedimus."],["apuleius-metamorphoses","4.13","Tunc orbitatis duplici plaga petiti, iamque Thebanis conatibus abnuentes, Plataeas proximam conscendimus civitatem. Ibi famam celebrem superi quodam Demochare munus edituro gladiatorium deprehendimus: nam vir et genere primarius et opibus plurimus et liberalitate praecipuus digno fortunae suae splendore publicas voluptates instruebat. Quis tantus ingenii, quis facundiae, qui singulas species apparatus multiiugi verbis idoneis posset explicare? Gladiatores isti famosae manus, venatores illi prolatae pernicitatis, alibi noxii perdita securitate suis epulis bestiarum saginas instruentes; confixilis machinae sublicae, turres tabularum nexibus ad instar circumforaneae domus, floridae picturae, decora futurae venationis receptacula. Qui praeterea numerus, quae facies ferarum! Nam praecipuo studio forinsecus etiam advexerat generosa illa damnatorum capitum funera. Sed praeter ceteram speciosi muneris supellectilem totis utcumque patrimonii viribus immanis ursae comparabat numerum copiosum: nam praeter domesticis venationibus captas, praeter largis emptionibus partas, amicorum etiam donationibus variis certatim oblatas tutela sumptuosa sollicite nutriebat."],["apuleius-metamorphoses","4.14","Nec ille tam clarus tamque splendidus publicae voluptatis apparatus invidiae noxios effugit oculos: nam diutina captivitate fatigatae simul et aestiva flagrantia maceratae, pigra etiam sessione languidae, repentina correptae pestilentia paene ad nullum redivere numerum. Passim per plateas plurimas cerneres iacere semivivorum corporum ferina naufragia: tunc vulgus ignobile, quos inculta pauperies sine delectu ciborum tenuato ventri cogit sordentia supplementa et dapes gratuitas conquirere, passim iacentes epulas accurrunt. Tunc e re nata subtile consilium ego et iste Babulus tale comminiscimur: unam, quae ceteris sarcina corporis praevalebat, quasi cibo parandam portamus ad nostrum receptaculum eiusque probe nudatum carnibus corium, servatis sollerter totis unguibus, ipso etiam bestiae capite adusque confinium cervicis solido relicto, tergus omne rasura studiosa tenuamus et minuto cinere perspersum soli siccandum tradimus. Ac dum caelestis vaporis flammis examurgatur, nos interdum pulpis eius valenter saginantes, sic instanti militiae disponimus sacramentum, ut unus e numero nostro, non qui corporis adeo sed animi robore ceteris antistaret, atque is in primis voluntarius, pelle illa contectus ursae subiret effigiem, domumque Democharis illatus per opportuna noctis silentia nobis ianuae faciles praestaret aditus."],["apuleius-metamorphoses","4.15","Nec paucos fortissimi collegii sollers species ad munus obeundum arrexerat: quorum prae ceteris Thrasyleon factionis optione delectus ancipitis machinae subivit alearn, iamque habili corio et mollitie tractabili vultu sereno sese recondit. Tunc tenui sarcimine summas oras eius adaequamus, et iuncturae rimam, licet gracilem, saetae circumfluentis densitate saepimus; ad ipsum confinium gulae, qua cervix bestiae fuerat exsecta, Thrasyleonis caput subire cogimus, parvisque respiratui circa nares et oculos datis foraminibus, fortissimum socium nostrum, prorsus bestiam factum, inmittimus caveae modico praestinatae pretio, quam constanti vigore festinus irrepsit ipse."],["apuleius-metamorphoses","4.16","Ad hunc modum prioribus inchoatis, sic ad reliqua fallaciae pergimus: sciscitati nomen cuiusdam Nicanoris qui genere Thracio proditus ius amicitiae summum cum illo Demochare colebat, litteras affingimus, ut venationis suae primitias bonus amicus videretur ornando muneri dedicasse. Iamque provecta vespera, abusi praesidio tenebrarum, Thrasyleonis caveam Demochari cum litteris illis adulterinis offerimus, qui miratus bestiae magnitudinem suique contubernalis opportuna liberalitate laetatus iubet nobis protinus gaudii sui gerulis decem aureos, ut ipse habebat, e suis loculis adnumerari. Tunc ut novitas consuevit ad repentinas visiones animos hominum pellere, multi numero mirabundi bestiam confluebant, quorum satis callenter curiosos aspectus Thrasyleon noster impetu minaci frequenter inhibebat; consonaque civium voce satis felix ac beatus Demochares ille saepe celebratus, quod post tantam cladem ferarum novo proventu quoquo modo fortunae resisteret, iubet novalibus suis confestim bestiam summa cum diligentia deportari;"],["apuleius-metamorphoses","4.17","sed suscipiens ego Caveas, inquam Domine, flagrantia solis et itineris spatio fatigatam coetui multarum et, ut audio, non recte valentium committere ferarum. Quin potius domus tuae patulum ac perflabilem locum, immo et lacu aliquo conterminum refrigerantemque prospicis? An ignoras hoc genus bestiae lucos consitos et specus roridos et fontes amoenos semper incubare? Talibus monitis Demochares perterritus numerumque perditorum secum recensens, non difficulter assensus, ut ex arbitrio nostro caveam locaremus facile permisit. Sed et nos inquam Ipsi parati sumus hic ibidem pro cavea ista excubare noctes, ut aestus et vexationis incommodo bestiae fatigatae et cibum tempestivum et potum solitum accuratius offeramus. Nihil indigemus labore isto vestro; respondit ille Iam paene tota familia per diutinam consuetudinem nutriendis ursis exercitata est."],["apuleius-metamorphoses","4.18","Post haec valefacto discessimus et portam civitatis egressi monumentum quoddam conspicamur procul a via remoto et abdito loco positum. Ibi capulos carie et vetustate semitectos, quis inhabitabant pulverei et iam cinerosi mortui, passim ad futurae praedae receptacula reseramus et, ex disciplina sectae servati noctis inlunio tempore, quo somnus obvius impetu primo corda mortalium validius invadit ac premit, cohortem nostram gladiis armatam ante ipsas fores Democharis velut expilationis vadimonium sistimus. Nec setius Thrasyleon, examussim capto noctis latrocinali momento, prorepit cavea statimque custodes, qui propter sopiti quiescebant omnes ad unum, moi etiam ianitorem ipsum gladio conficit, clavique subtracta fores ianuae repandit nobisque prompte convolantibus et domus alveo receptis demonstrat horreum ubi vespera sagaciter argentum copiosum recondi viderat. Quo protinus perfracto confertae manus violentia, iubeo singulos commilitonum asportari quantum quisque poterat auri vel argenti, et in illi! aedibus fidelissimorum mortuorum occultare propere rursumque concito gradu recurrentes sarcinas iterare: quod enim ex usu foret omnium, me solum resistentem pro domus limine cuncta rerum exploraturum sollicite dum redirent; nam et facies ursae mediis aedibus discurrentis ad proterrendos, si qui de familia forte evigilassent, videbatur opportuna. Quis enim, quamuis fortis et intrepidus, immani forma tantae bestiae noctu praesertim visitata, non se ad fugam statim concitaret, non obdito cellae pessulo pavens et trepidus sese cohiberet?"],["apuleius-metamorphoses","4.19","His omnibus salubri consilio recte dispositis occurrit scaevus eventus: namque dum reduces socios nostros suspensus opperior, quidam servulus, strepitu scilicet divinitus inquietus, proserpit leniter visaque bestia, quae libere discurrens totis aedibus commeabat, premens obnixum silentium vestigium suum replicat et utcumque cunctis in domo visa pronuntiat. Nec mora, cum numerosae familiae frequentia domus tota completur: taedis, lucernis, cereis, sebaciis, et ceteris nocturni luminis instrumentis clarescunt tenebrae; nec inermis quisquam de tanta copia processit, sed singuli fustibus, lanceis, destrictis denique gladiis armati muniunt aditus. Nec secus canes etiam venaticos, auritos illos et horricomes ad comprimendam bestiam cohortantur."],["apuleius-metamorphoses","4.20","Tunc ego, sensim gliscente adhuc illo tumultu, retrogradi fuga domo facesso sed plane Thrasyleonem mire canibus repugnantem, latens pone ianuam ipse, prospicio: quamquam enim vitae metas ultimas obiret, non tamen sui nostrique vel pristinae virtutis oblitus iam faucibus ipsis hiantis Cerberi reluctabat: scaenam denique quam sponte sumpserat cum anima retinens, nunc fugiens, nunc resistens, variis corporis sui schemis ac motibus tandem domo prolapsus est. Nec tamen, quamvis publica potitus libertate, salutem fuga quaerere potuit, quippe cuncti canes de proximo angiportu satis feri satisque copiosi venaticis illis, qui commodum domo similiter insequentes processerant, se obmiscent agminatim Miserum funestumque spectamen aspexi, Thrasyleonem nostrum catervis canum saevientium cinctum atque obsessum multisque numero morsibus laniatum. Denique tanti doloris impatiens populi circumfluentis turbelis immisceor, et in quo solo poteram celatum auxilium bono ferre commilitoni, sic indaginis principes dehortabar: O grande inquam Et extremum flagitium, magnam et vere pretiosam perdimus bestiam."],["apuleius-metamorphoses","4.21","Nec tamen nostri sermonis artes infelicissimo profuerunt iuveni, quippe quidam procurrens e domo procerus et validus incunctanter lanceam mediis iniecit ursae praecordiis nec secus alius et ecce plurimi iam timore discusso certatim gladios etiam de proximo congerunt: enimvero Thrasyleon egregium decus nostrae factionis, tandem immortalitate digno illo spiritu expugnato, magis quam patientia neque clamore ac ne ululatu quidem fidem sacramenti prodidit, sed iam morsibus laceratus ferroque laniatus, obnixo mugitu et ferino fremitu praesentem casum generoso vigore tolerans gloriam sibi reservavit, vitam fato reddidit. Tanto tamen terrore tantaque formidine coetum illum turbaverat, ut usque diluculum, immo et in multum diem nemo quisquam fuerit ausus quamvis iacentem bestiam vel digito contingere, nisi tandem pigre ac timide quidam. lanius paulo fidentior, utero bestiae resecto, ursae magnificum despoliavit latronem. Sic etiam Thrasyleon nobis perivit sed a gloria non perivit. Confestim itaque constrictis sarcinis illis, quas nobis servaverant fideles mortui, Plataeae terminos concito gradu deserentes, istud apud nostros animos identidem reputabamus, merito nullam fidem in vita nostra repperiri, quod ad manes iam et mortuos odia perfidiae nostrae demigrarit. Sic onere vecturae simul et asperitate viae toti fatigati, tribus comitum desideratis, istas quas videtis praedas adveximus.”"],["apuleius-metamorphoses","4.22","Post istum sermonis terminum poculis aureis memoriae defunctorum commilitonum vino mero libant, dehinc canticis quibusdam Marti deo blanditi paululum conquiescunt. Enim nobis anus illa recens hordeum affatim et sine ulla mensura largita est, ut equus quidem meus tanta copia et quidem solus potitus saliares se cenasse cenas crederet: ego vero, qui numquam alias hordeum cibatus ni minutatum et diutina coquitatione iurulentum semper eserim, rimatus angulum quo panes reliquiae totius multitudinis congestae fuerant, fauces diutina fame saucias et araneantes valenter exerceo. Et ecce nocte promota latrones expergiti castra commovent instructique varie, partim gladiis armati, partim in Lemures reformati, concito se gradu proripiunt. Nec me tamen instanter ac fortiter manducantem vel somnus imminens impedire potuit; et quamquam prius, cum essem Lucius, unico vel secundo pane contentus mensa decederem, tunc ventri tam profundo serviens iam ferme tertium qualum rumigabam. Huic me operi attonitum clara lux oppressit:"],["apuleius-metamorphoses","4.23","tandem itaque asinali verecundia ductus, aegerrime tamen digrediens rivulo proximo sitim lenio. Nec mora, cum latrones ultro anxii atque solliciti remeant, nullam quidem prorsus sarcinam vel omnino, licet vilem, laciniam ferentes sed tantum gladiis totis, totis manibus, immo factionis suae cunctis viribus unicam virginem filo liberalem et, ut matronatus eius indicabat, summatem regionis, puellam mehercules et asino tali concupiscendam, maerentem et crines cum veste sua lacerantem advehebant. Eam simul intrantes speluncam verbisque quae dolebat minora facientes sic alloquuntur: Tu quidem salutis et pudicitiae secura brevem patientiam nostro compendio tribue, quos ad istam sectam paupertatis necessitas adegit. Parentes autem tui de tanto suarum divitiarum cumulo, quamquam satis cupidi, tamen sine mora parabunt scilicet idoneam sui sanguinis redemptionem. His et his similibus blateratis nequicquam dolor sedatur puellae."],["apuleius-metamorphoses","4.24","Quidni, quae inter genua sua deposito capite sine modo flebat? At illi introvocatae anui praecipiunt assidens eam blando quantum posset solaretur alloquio, seque ad sectae sueta conferunt. Nec tamen puella quivit ullis aniculae sermonibus ab inceptis fletibus avocari, sed altius eiulans sese et assiduis singultibus ilia quatiens mihi etiam lacrimas excussit, ac sic An ego inquit Misera, tali domo, tanta familia, tam caris vernulis tam sanctis parentibus desolata et infelicis rapinae praeda et mancipium effecta, inque isto saxeo carcere serviliter clausa et omnibus deliciis, quis inuata atque innutrita sum, privata, sub incerto salutis et carnificinae laniena, inter tot ac tales latrones et horrendum gladiatorum populum, vel fictum desinere vel omnino vivere potero? Lamentata sic, et animi dolore et faucium tundore et corporis lassitudine iam fatigata, marcentes oculos demisit ad soporem;"],["apuleius-metamorphoses","4.25","at commodum conniverat nec diu, cum repente lymphatico ritu somno recussa est longeque vehementius afflictare sese et pectus etiam palmis infestis tundere et faciem illam luculentam verberare incipit, et aniculae quamquam instantissime causas novi et instaurati maeroris requirenti sic assuspirans altius infit: Em nunc certe, nunc maxime funditus perii, nunc spei salutiferae renuntiavi: laqueus aut gladius aut certe praecipitium procul dubio capessendum est. Ad haec anus iratior dicere eam saeviore iam vultu iubebat quid malum fleret vel quid repente postliminio pressae quietis lamentationes licentiosas refricaret: Nimirum inquit Tanto compendio tuae redemptionis defraudare iuvenes meos destinas quod si pergis ulterius, iam faxo lacrimis istis, quas parvi pendere latrones consuerunt, insuper habitis viva exurare."],["apuleius-metamorphoses","4.26","Tali puella sermone deterrita, manuque eius exosculata, Parce inquit “Mi parens, et durissimo casui meo, pietatis humanae memor, subsiste paululum; nec enim, ut reor, aevo longiore maturatae tibi in ista sancta canitie miseratio prorsus exaruit. Specta denique scaenam meae calamitatis: speciosus adulescens inter suos principales, quem filium publicum omnia sibi civitas cooptavit, meus alioquin consobrinus, tantulo triennio maior in aetate, qui mecum primis ab annis nutritus et adultus individuo contubernio domusculae, immo vero cubiculi torique sanctae caritatis affectione mutuo mihi pigneratus, votisque nuptialibus pacto iugali pridem destinatus, consensu parentum tabulis etiam maritus nuncupatus, ad nuptias officio frequenti cognatorum et affinium stipatus templis et aedibus publicis victimas immolabat: domus tota lauris obsita, taedis lucida constrepebat hymenaeum. Tunc me gremio suo mater infelix tolerans mundo nuptiali decenter ornabat, mellitisque saviis crebriter ingestis iam spem futuram liberorum votis anxiis propagabat, cum irruptionis subitae gladiatorum impetus ad belli faciem saeviens, nudis et infestis mucronibus coruscans; non caedi, non rapinae manus afferunt, sed denso conglobatoque cuneo cubiculum nostrum inuadunt protinus: nec ullo de familiaribus nostris repugnante ac ne tantillum quidem resistente, miseram, exanimem saevo pavore, trepidam de medio matris gremio rapuere. Sic ad instar Athracidis et Protesilai dispectae disturbataeque nuptiae."],["apuleius-metamorphoses","4.27","Sed ecce saevissimo somnio mihi nunc etiam redintegratur, immo vero cumulatur infortunium meum: nam visa sum mihi de domo, de thalamo, de cubiculo, de toro denique ipso violenter extracta per solitudines avias infortunatissimi mariti nomen invocare, eumque, ut primum meis amplexibus viduatus est, adhuc unguentis madidum, coronis floridum consequi vestigio me pedibus fugientem alienis: utque clamore percito formosae raptum uxoris conquerens populi testatur auxilium, quidam de latronibus importunae persecutionis indignatione permotus saxo grandi pro pedibus arrepto misellum iuvenem maritum meum percussum interemit: talis aspectus atrocitate perterrita somno funesto pavens excussa sum.” Tunc fletibus eius assuspirans anus sic incipit: “Bono animo esto, mi herilis, nec vanis somniorum figmentis terreare: nam praeter quod diurnae quietis imagines falsae perhibentur, tunc etiam nocturnae visiones contrarios eventus nonnunquam pronuntiant. Denique flere et vapulare et nonnunquam iugulari lucrosum prosperumque proventum nuntiant, contra ridere et mellitis dulciolis ventrem saginare vel in voluptatem Veneriam convenire tristitiae animi, languori corporis damnisque ceteris anxiatum iri praedicant. Sed ego te narrationibus lepidis anilibusque fabulis protinus avocabo ;” et incipit:"],["apuleius-metamorphoses","4.28","“Erant in quadam civitate rex et regina: hi tres numero filias forma conspicuas habuere, sed maiores quidem natu, quamvis gratissima specie, idonee tamen celebrari posse laudibus humanis credebantur, at vero puellae iunioris tam praecipua, tam praeclara pulchritudo nec exprimi ac ne sufficienter quidem laudari sermonis humani penuria poterat. Multi denique civium et advenae copiosi, quos eximii spectacula rumor studiosa celebritate congregabat, inaccessae formositatis admiratione stupidi et admoventes oribus suis dexteram primore digito in erectum pollicem residente ut ipsam prorsus deam Venerem venerabantur religiosis adoptionibus. Iamque proximas civitates et attiguas regiones fama pervaserat deam, quam caerulum profundum pelagi peperit et ros spumantem fluctuum educavit, iam numinis sui passuri tributa venia in mediis conversari populi coetibus, vel certe rursum novo caelestium stillarum germine noni maria, sed terras Venerem aliam, virginali flore praeditam, pullulasse."],["apuleius-metamorphoses","4.29","Sic immensum procedit in dies opinio, sic insulas iam proxumas et terrae plusculum provinciasque plurimas fama porrecta pervagatur: iam multi mortalium longis itineribus atque altissimis maris meatibus ad saeculi specimen gloriosum confluebant: Paphon nemo, Cnidon nemo ac ne ipsa quidem Cythera ad conspectum deae Veneris navigabant. Sacra diae praetereuntur, templa deformantur, pulvinaria proteruntur, caerimoniae negleguntur; incoronata simulacra et arae viduae frigido cinere» foedatae. Puellae supplicatur, et in humanis vultibus deae tantae numina placantur, et in matutino progressu virginis victimis et epulis Veneris absentis nomen propitiatur, iamque per plateas commeantem populi frequenter floribus sertis et solutis apprecantur. Haec honorum caelestium ad puellae mortalis: cultum immodica translatio verae Veneris vehementer incendit animos, et impatiens indignationis capite quassanti fremens altius, sic secum disserit:"],["apuleius-metamorphoses","4.30","En rerum naturae prisca parens, en elementorum origo initialis, en orbis totius alma Venus, quae cum mortali puella partiario maiestatis honore tractor et nomen meum caelo conditum terrenis sordibus profanatur! Nimirum communi numinis piamento vicariae venerationis incertum sustinebo, et imaginem meam circumferet puella moritura. Frustra me pastor ille, cuius iustitiam fidemque magnus comprobavit Iupiter, ob eximiam speciem tantis praetulit deabus. Sed non adeo gaudens ista, quaecumque est, meos honores usurpaverit: iam faxo huius etiam ipsius illicitae formositatis paeniteat. Et vocat confestim puerum suum pinnatum illum et satis temerarium, qui malis suis moribus contempta disciplina publica, flammis et sagittis armatus per alienas domos nocte discurrens et omnium matrimonia corrumpens impune committit tanta flagitia, et nihil prorsus boni facit."],["apuleius-metamorphoses","4.31","Hunc, quamquam genuina licentia procacem, verbis quoque insuper stimulat et perducit ad illam civitatem et Psychen—hoc enim nomine puella nuncupabatur—coram ostendit et tota illa perlata de formositatis aemulatione fabula, gemens ac fremens indignatione Per ego te inquit Maternae caritatis foedera deprecor, per tuae sagittae dulcia vulnera, per flammae istius mellitas uredines, vindictam tuae parenti sed plenam tribue et in pulchritudinem contumacem severiter vindica, idque unum et prae omnibus unicum volens effice virgo ista amore flagrantissimo teneatur hominis extremi, quem et dignitatis et patrimonii simul ei incolumitatis ipsius Fortuna damnavit, tamque infimi ut per totum orbem non inveniat miseriae suae comparem. Sic effata, et osculis hiantibus filium diu ac pressule saviata proximas oras reflui litoris petit, plantisque roseis vibrantium fluctuum summo rore calcato, ecce iam profundum maris sudo resedit vertice, et, ipsum quod incipit velle, et statim, quasi pridem praeceperit, non moratur marinum obsequium. Adsunt Nerei filiae chorum canentes, et Portunus caerulis barbis hispidus, et gravis piscoso sinu Salacia, et auriga parvulus delphini Palaemon iam passim maria persultantes Tritonum catervae; hic concha sonaci leniter buccinat, ille serico tegmina flagrantiae solis obsistit inimici, alius sub oculis dominae speculum progerit, curru biiuges alii subnatant. Talis ad Oceanum pergentem Venerem comitatur exercitus."],["apuleius-metamorphoses","4.32","Interea Psyche cum sua sibi perspicua pulchritudine nullum decoris sui fructum percipit. Spectatur ab omnibus, laudatur ab omnibus, nec quisquam, non rex, non regius, nec de plebe saltem cupiens eius nuptiarum petitor accedit: mirantur quidem divinam speciem, sed ut simulacrum fabre politum mirantur omnes. Olim duae maiores sorores, quarum temperatam formositatem nulli diffamarant populi, procis regibus desponsae iam beatas nuptias adeptae sed Psyche virgo vidua domi residens deflet desertam suam solitudinem, aegra corporis, animi saucia, et quamvis gentibus totis complacitam odit in se suam formositatem. Sic infortunatissimae filiae miserrimus pater,suspectatis caelestibus odiis et irae superum metuens, dei Milesii vetustissimum percontatur oraculum et a tanto numine precibus et victimis ingratae virgini petit nuptias et maritum. Sed Apollo, quamquam Graecus et Ionicus, propter Milesiae conditorem sic Latina sorte respondit:"],["apuleius-metamorphoses","4.33","Montis in excelsi scopulo, rex, siste puellam Ornatam mundo funerei thalami: Nec speres generum mortali stirpe creatum, Sed saevum atque ferum vipereumque malum, Quod pinnis volitans super aethera cuncta fatigat Flammaque et ferro singula debilitat; Quod tremit ipse Iovis, quo numina terrificantur, Fluminaque horrescunt et Stygiae tenebrae. Rex, olim beatus, affatu sanctae vaticinationis accepto pigens tristisque retro domum pergit suaeque coniugi praecepta sortis enodat infaustae. Maeretur, fletur, lamentatur diebus plusculis: sed dirae sortis iam urget taeter effectus, iam feralium nuptiarum miserrimae virgini choragium struitur, iam taedae lumen atrae fuliginis cinere marcescit, et sonus tibiae zygiae mutatur in querulum Lydii modum, cantusque laetus hymenaei lugubri finitur ululatu, et puella nuptura deterget lacrimas ipso suo flammeo. Sic affectae domus triste fatum cuncta etiam civitas congemebat, luctuque publico confestim congruens edicitur iustitium."],["apuleius-metamorphoses","4.34","Sed monitis caelestibus parendi necessitas misellam Psychen ad destinatam poenam efflagitabat: perfectis igitur feralis thalami cum summo maerore sollemnibus toto prosequente populo vivum producitur funus et lacrimosa Psyche comitatur non nuptias sed exequias suas. Ac dum maesti parentes et tanto malo perciti nefarium facinus perficere cunctantur, ipsa illa filia talibus eos adhortatur vocibus: Quid infelicem senectam fletu diutino cruciatis? Quid spiritum vestrum, qui magis meus est, crebris eiulatibus fatigatis? Quid lacrimis inefficacibus ora mihi veneranda foedatis? Quid laceratis in vestris oculis mea lumina? Quid canitiem scinditis? Quid pectora, quid ubera sancta tunditis? Haec erunt vobis egregiae formositatis meae praeclara praemia? Invidiae nefariae letali plaga percussi sero sentitis. Cum gentes et populi celebrarent nos divinis honoribus, cum novam me Venerem ore consono nuncuparent, tunc dolere, tunc flere, tunc me iam quasi peremptam lugere debuistis: iam sentio, iam video solo me nomine Veneris perisse. Ducite me, et cui sors addixit scopulo sistite: festino felices istas nuptias obire, festino generosum illum maritum meum videre. Quid differo? Quid detrecto venientem qui totius orbis exitio natus est?"],["apuleius-metamorphoses","4.35","Sic profata virgo conticuit ingressuque iam valido pompae populi prosequentis sese miscuit. Itur ad constitutum scopulum montis ardui, cuius in summo cacumine statutam puellam cuncti deserunt, taedasque nuptiales, quibus praeluxerant, ibidem lacrimis suis extinctas relinquentes deiectis capitibus domuitionem parant, et miseri quidem parentes eius tanta clade defessi clausae domus abstrusi tenebris perpetuae nocti sese dedidere. Psychen autem paventem ac trepidam et in ipso scopuli vertice deflentem mitis aura molliter spirantis Zephyri, vibratis hinc inde laciniis et reflato sinu, sensim levatam suo tranquillo spiritui vehens paulatim per devexa rupis excelsae, vallis subditae florentis caespitis gremio leniter delapsam reclinat.”"],["apuleius-metamorphoses","5.1","“Psyche teneris et herbosis locis in ipso toro roscidi graminis suave recubans, tanta mentis perturbatione sedata, dulce conquievit. Iamque sufficienti recreata somno placido resurgit animo: videt lucum proceris et vastis arboribus consitum, videt fontem vitreo latice perlucidum medio luci meditullio. Prope fontis allapsum domus regia est, aedificata non humanis manibus sed divinis artibus: iam scies ab introitu primo dei cuiuspiam luculentum et amoenum videre te diversorium. Nam summa laquearia, citro et ebore curiose cavata, subeunt aureae columnae, parietes omnes argenteo caelamine conteguntur, bestiis et id genus pecudibus occurrentibus ob os introeuntium. Mirus prorsum homo, immo semideus vel certe deus, qui magnae artis subtilitate tantum efferavit argentum: enimvero pavimenta ipsa lapide pretioso caesim deminuto in varia picturae genera discriminantur: vehementer iterum ac saepius beatos illos qui super gemmas et monilia calcant! Iam ceterae partes longe lateque dispositae domus sine pretio pretiosae totique parietes solidati massis aureis splendore proprio coruscant, ut diem suum sibi domus faciat licet sole nolente; sic cubicula, sic porticus, sic ipsae valvae fulgurant. Nec setius opes ceterae maiestati domui respondent, ut equidem illud recte videatur ad conversationem humanam magno Iovi fabricatum caeleste palatium."],["apuleius-metamorphoses","5.2","Invitata Psyche talium locorum oblectatione propius accessit et paulo fidentior intra limen sese facit, mox prolectante studio pulcherrimae visionis rimatur singula et altrinsecus aedium horrea sublimi fabrica perfecta magnisque congesta gazis conspicit; nec est quicquam quod ibi non est: sed praeter ceteram tantarum divitiarum admirationem hoc erat praecipue mirificum, quod nullo vinculo, nullo claustro nullo custode totius orbis thesaurus ille muniebatur Haec ei summa cum voluptate visenti offert sese vox quaedam corporis sui nuda, et Quid, inquit Domina, tantis obstupescis opibus? Tua sunt haec omnia. prohinc cubiculo te refer, et lectulo lassitudinem refove, et ex arbitrio lavacrum pete. Nos quarum voces accipis, tuae famulae; sedulo tibi praeministrabimus nec corporis curatae tibi regales epulae morabuntur."],["apuleius-metamorphoses","5.3","Sensit Psyche divinae providentiae beatitudinem monitusque, voces informes audiens, et prius somno et mox lavacro fatigationem sui diluit, visoque statim proximo semirotundo suggestu, propter instrumentum cenatorium rata refectui suo commodum, libens accumbit. Et illico vini nectarei eduliumque variorum fercula copiosa, nullo serviente sed tantum spiritui quodam impulsa, subministrantur: nec quemquam tamen illa videre poterat, sed verba tantum audiebat excidentia et solas voces famulas habebat. Post opimas dapes quidam introcessit et cantavit invisus et alius citharam pulsavit, quae videbatur nec ipsa: tunc. modulatae multitudinis conferta vox aures eius affertur, ut, quamvis hominum nemo pareret, chorus tamen esse pateret."],["apuleius-metamorphoses","5.4","Finitis voluptatibus, vespera suadente, concedit Psyche cubitum, iamque provecta nocte clemens quidam sonus aures eius accedit. Tunc virginitate suae pro tanta solitudine metuens et pavet et horrescit et quovis malo plus timet quod ignorat: iamque aderat ignobilis maritus et torum inscenderat,et uxorem sibi Psychen fecerat et ante lucis exortum propere discesserat: statim voces cubiculo praestolatae novam nuptam interfectae virginitatis curant. Haec diutino tempore sic agebantur, atque, ut est natura redditum, novitas per assiduam consuetudinem delectationem ei commendarat, et sonus vocis incertae solitudinis erat solacium. Interea parentes eius indefesso luctu atque maerore consenescebant latiusque porrecta fama sorores illae maiores cuncta cognorant, propereque maestae atque lugubres deserto Lare certatim ad parentum suorum conspectum affatumque perrexerant."],["apuleius-metamorphoses","5.5","Ea nocte ad suam Psychen sic infit maritus (namque praeter oculos et manibus et auribus is non nihil sentiebatur): Psyche dulcissima et cara uxor exitiabile tibi periculum minatur fortuna saevior, quom observandum pressiore cautela censeo. Sorores, iam tuae mortis opinione turbatae tuumque vestigium requirentes, scopulum istum protinus aderunt, quarum si quas forte lamentationes acceperis, neque respondeas, immo nec prospicias omnino; ceterum mihi quidem gravissimum dolorem, tibi vero summum creabis exitium. Annuit et ex arbitrio mariti se facturam spopondit, sed eo simul cum nocte dilapso diem totum lacrimis ac plangoribus misella consumit, se nunc maxime prorsus perisse iterans, quae beati carceris custodia saepta et humanae conversationis colloquio viduata nec sororibus quidem suis de se maerentibus opem salutarem ferre ac ne videre eas quidem omnino posset; nec lavacro nec cibo nec ulla denique refectione recreata flens ubertim decessit ad somnum."],["apuleius-metamorphoses","5.6","Nec mora, cum paulo maturius lectum maritus accubans, eamque etiamnunc lacrimantem complexus, sic expostulat: Haecine mihi pollicebare, Psyche mea? Quid iam de te tuus maritus expecto, quid spero? Et perdia et pernox nec inter amplexus coniugales desinis cruciatum. Age iam nunc ut voles et animo tuo damnosa poscenti pareto: tantum memineris meae seriae monitionis cum coeperis sero paenitere. Tunc illa precibus et dum se morituram comminatur extorquet a marito cupitis annuat, ut sorores videat, luctus mulceat, ora conferat: sic ille novae nuptae precibus veniam tribuit, et insuper quibuscumque vellet eas auri vel monilium donare concessit, sed identidem monuit ac saepe terruit, nequando sororum pernicioso consilio suasa de forma mariti quaerat, neve se sacrilega curiositate de tanto fortunarum suggestu pessum deiciat nec suum postea contingat amplexum. Gratias egit marito, iamque laetior Sed prius inquit Centies moriar quam tuo isto dulcissimo connubio caream: amo enim, et efflictim te, quicumque es, diligo aeque ut meum spiritum, nec ipsi Cupidini comparo. Sed istud etiam meis precibus, oro, largire et illi tuo famulo Zephyro praecipe simili vectura sorores hic mihi sistat : et imprimens oscula suasoria et ingerens verba mulcentia et iungeris membra cohibentia, haec etiam blanditiis astruit: Mi mellite, mi marite, tuae Psychae dulcis anima. Vi ac potestate Venerei susurrus invitus succubuit maritus et cuncta se facturum spopondit, atque iam luce proximante de manibus uxoria evanuit."],["apuleius-metamorphoses","5.7","At illae sorores percontatae scopulum locumque illum, quo fuerat Psyche deserta, festinanter adveniunt, ibique difflebant oculos et plangebant ubera, quoad crebris earum eiulatibus saxa cautesque parilem sonum resultarent. Iamque nomine proprio sororem miseram ciebant, quoad sono penetrabili vocis ululabilis per prona delapso amens et trepida Psyche procurrit e domo et, Quid inquit Vos miseris lamentationibus nequicquam effligitis? Quam lugetis adsum. Lugubres voces desinite, et diutinis lacrimis madentes genas siccate tandem, quippe cum iam possitis quam plangebatis amplecti. Tunc vocatum Zephyrum praecepti maritalis admonet: nec mora, cum ille parens imperio statim clementissimis flatibus innoxia vectura deportat illas. Iam mutuis amplexibus et festinantibus saviis sese perfruuntur, et illae sedatae lacrimae postliminio redeunt prolectante gaudio. Sed et tectum inquit Et Larem nostrum laetae succedite, et afflictas animas cum Psyche vestra recreate."],["apuleius-metamorphoses","5.8","Sic allocuta summas opes domus aureae vocumque servientium populosam familiam demonstrat auribus earum, lavacroque pulcherrimo et inhumanae mensae lautitiis eas opipare reficit, ut illarum prorsus caelestium divitiarum copiis affluentibus satiatae iam praecordiis penitus nutrirent invidiam. Denique altera earum satis scrupulose curioseque percontari non desinit, quis illarum caelestium rerum dominus, quisve vel qualis ipsius sit maritus: nec tamen Psyche coniugale illud praeceptum ullo pacto temerat vel pectoris arcanis exigit, sed e re nata confingit esse iuvenem quendam et speciosum, commodum lanoso barbitio genas inumbrantem, plerumque rurestribus ac montanis venatibus occupatum, et ne qua sermonis procedentis labe consilium tacitum proderetur, auro facto gemmosisque monilibus onustas eas statim vocato Zephyro, tradit reportandas."],["apuleius-metamorphoses","5.9","Quo protenus perpetrato sorores egregiae domum redeuntes, iamque gliscentis invidiae felle flagrantes multa secum sermonibus mutuis perstrepebant: sic denique infit altera: En orba et saeva et iniqua Fortuna! Hocine tibi complacuit, ut utroque parente prognatae diversam sortem sustineremus? Et nos! quidem, quae natu maiores sumus, maritis advenis ancillae deditae, extorres et Lare et ipsa patria degamus longe parentum velut exulantes, haec autem novissima, quam fetu satiante postremus partum effudit, tantis opibus et deo marito potita sit, quae nec uti recte tanta bonorum copia novit? Vidisti, soror, quanta in domo iacent et qualia monilia, quae praenitent vestes, quae splendicant gemmae, quantum praeterea passim calcatur aurum: quod si maritum etiam tam formosum tenet, ut affirmat, nulla nunc in orbe toto felicior vivit. Fortassis tamen procedente consuetudine et affectione roborata deam quoque illam deus maritus efficiet. Sic est Hercule, sic se gerebat ferebatque: iam iam sursum respicit et deam spirat mulier, quae voces ancillas habet et ventis ipsis imperitat. At ego misera primum patre meo seniorem maritum sortita sum, dein cucurbita calviorem et quovis puero pusilliorem, cunctam domum seris et catenis obditam custodientem."],["apuleius-metamorphoses","5.10","Suscipit alia: Ego vero maritum articulari etiam morbo complicatum curvatumque, ac per hoc rarissimo Venerem meam recolentem sustineo, plerumque detortos et duratos in lapidem digitos eius perfricans, fomentis olidis et pannis sordidis et faetidis cataplasmatibus manus tam delicatas istas adurens, nec uxoris officiosam faciem sed medicae laboriosam personam sustinens. Et tu quidem, soror, videris, quam patienti vel potius servili—dicam enim libere quod sentio— haec per feras animo: enimvero ego nequeo sustinere ulterius tam beatam fortunam illapsam indignae. Recordare enim quam superbe, quam arroganter nobiscum egerit et ipsa iactatione immodicae ostentationis tumentem suum prodiderit animum, deque tantis divitiis exigua nobis invita proiecerit, confestimque praesentia nostra gravata propelli et efflari exsibilarique nos iusserit. Nec sum mulier nec omnino spiro, nisi eam pessum de tantis opibus deiecero. Ac si tibi etiam, ut par est,inacuit nostra contumelia,consilium validum requiramus ambae. Iamque ista, quae ferimus, non parentibus nostris ac nec ulli monstremus alii, immo nec omnino quicquam de eius salute norimus: sat est quod ipsae vidimus quae vidisse paenituit, nedum ut genitoribus et omnibus populis tam beatum eius differamus praeconium: nec sunt enim beati quorum divitias nemo novit. Sciet se non ancillas sed sorores habere maiores: et nunc quidem concedamus ad maritos et Lares pauperes nostros sed plane sobrios revisamus diuque cogitationibus pressioribus instructae ad superbiam poeniendam firmiores redeamus."],["apuleius-metamorphoses","5.11","Placet pro bono duabus malis malum consilium, totisque illis tam pretiosis muneribus absconditis, comam trahentes et proinde ut merebantur ora lacerantes simulatos redintegrant fletus. Ac sic parentes quoque redulcerato prorsum dolore raptim deterrentes, vesania turgidae domus suas contendunt dolum scelestum, immo vero parricidam struentes contra sororem insontem. Interea Psychen maritus ille quem nescit rursum suis illis nocturnis sermonibus sic commonet: Videsne quantum tibi periculum? Velitatur Fortuna eminus ac, nisi longe firmiter praecaves, mox comminus congredietur. Perfidae lupulae magnis conatibus nefarias insidias tibi comparant, quarum summa est, ut te suadeant meos explorare vultus, quos, ut tibi saepe praedixi, non videbis si videris. Ergo igitur si posthac pessimae illae lamiae noxiis animis armatae venerint—venient autem, scio—neque omnino sermonem conteras et, si id tolerare pro genuina simplicitate proque animi tui teneritudine non potueris, certe de marito nil quicquam vel audias vel respondeas: nam et familiam nostram iam propagabimus et hic adhuc infantilis uterus gestat nobis infantem alium, si texeris nostra secreta silentio, divinum, si profanaveris, mortalem."],["apuleius-metamorphoses","5.12","Nuntio Psyche laeta florebat et divinae subolis solacio plaudebat et futuri pignoris gloria gestiebat et materni nominis dignitate gaudebat: crescentes dies et menses exeuntes anxia numerat, et sarcinae nesciae rudimento miratur de brevi punctulo tantum incrementulum locupletis uteri. Sed iam pestes illae taeterrimaeque furiae anhelantes vipereum virus et festinantes impia celeritate navigabant. Tunc sic iterum momentarius maritus suam Psychen admonet: Dies ultima et casus extremus: et sexus infestus et sanguis inimicus iam sumpsit arma et castra commovit et aciem direxit et classicum personavit; iam mucrone destricta iugulum tuum nefariae tuae sorores petunt. Heu quantis urguemur cladibus, Psyche dulcissima! Tui nostrique miserere, religiosaque continentia domum, maritum, teque et istum parvulum nostrum imi minentis ruinae infortunio libera, nec illas scelestas feminas, quas tibi post internecivum odium et calcata sanguinis foedera sorores appellare non licet, vel videas vel audias, cum in morem Sirenum scopulo prominentes funestis vocibus saxa personabunt."],["apuleius-metamorphoses","5.13","Suscipit Psyche singultu lacrimoso sermonem incertans: Iamdudum, quod sciam, fidei atque parciloquio meo perpendisti documenta, nec eo setius approbabitur tibi nunc etiam firmatas animi mei. Tu modo Zephyro nostro rursum praecipe fungatur obsequio, et in vicem denegatae sacrosanctae imaginis tuae redde saltem conspectum sororum. Per istos cinnameos et undique pendulos crines tuos, per teneras et teretes et mei similes genas, per pectus nescioquo calore fervidum, sic in hoc saltem parvulo cognoscam faciem tuam: supplicis anxiae piis precibus erogatus germani complexus indulge fructum et tibi devotae Psychae animam gaudio recrea. Nec quicquam amplius in tuo vultu requiro, iam nil officiunt mihi vel ipsae nocturnae tenebrae: teneo te meum lumen. His verbis et amplexibus mollibus decantatus maritus, lacrimasque eius suis crinibus detergens, se facturum spopondit et praevertit statim lumen nascentis diei."],["apuleius-metamorphoses","5.14","Iugum sororium consponsae factionis, ne pallentibus quidem visis, recta de navibus scopulum petunt illum praecipiti cum velocitate, nec venti ferentis oppertae praesentiam, licentiosa cum temeritate prosiliunt in altum. Nec immemor Zephyrus regalis edicti, quamvis invitus, susceptas eas gremio spirantis aurae solo reddidit. At illae incunctatae statim conferto vestigio domum penetrant, complexaeque praedam suam sorores nomine mentientes thesaurumque penitus abditae fraudis vultu laeto tegentes sic adulant: Psyche, non ita ut pridem parvula, et ipsi iam mater es. Quantum, putas, boni nobis in ista geris perula, quantis gaudiis totam domum nostram hilarabis! O nos beatas quas infantis aurei nutrimenta laetabunt.! Qui si parentum, ut oportet! pulchritudini responderit, prorsus Cupido nascetur."],["apuleius-metamorphoses","5.15","Sic affectione simulata paulatim sororis invadunt animum; statimque eas lassitudine viae sedilibus refotas et balnearum vaporosis fontibus curatas pulcherrime triclinio mirisque illis et beatis edulibus atque tuccetis oblectat. Iubet citharam loqui, psallitur; tibias agere, sonatur; choros canere, cantatur: quae cuncta nullo praesente dulcissimis modulis animos audientium remulcebant. Nec tamen scelestarum feminarum nequitia vel ipsa mellita cantus dulcedine mollita conquievit, sed ad destinatam fraudium pedicam sermonem conferentes dissimulanter occipiunt sciscitari qualis ei maritus et unda natalium, secta cuia proveniret. Tunc illa simplicitate nimia pristini sermonis oblita, novum commentum instruit atque maritum suum de provincia proxima magnis pecuniis negotiantem iam medium, cursum aetatis agere, interspersum rara canitie. Nec in sermone isto tantillum morata rursum opiparis muneribus eas onustas ventoso vehiculo reddidit."],["apuleius-metamorphoses","5.16","Sed dum Zephyri tranquillo spiritu sublimatae domum redeunt, sic secum altercantes: Quid, soror, dicimus de tam monstruoso fatuae illius mendacio? Tunc adolescens modo florenti lanugine barbam instruens, nunc aetate media candenti canitie lucidus: quis ille quem temporis modici spatium repentina senecta reformavit? Nil aliud repperies, mi soror quam vel mendacio istam pessimam feminam confingere vel formam mariti sui nescire; quorum utrum verum est, opibus istis quam primum exterminanda est. Quod si viri sui faciem ignorat, deo profecto denupsit et deum nobis praegnatione ista gerit. Certe si divini puelli—quod absit—haec mater audierit, statim me laqueo nexili suspendam. Ergo interim ad parentes nostros redeamus, et exordio sermonis huius quam concolores fallacias attexamus."],["apuleius-metamorphoses","5.17","Sic inflammatae, parentibus fastidienter appellatis et nocte turbata vigiliis, perditae matutino scopulum pervolant et inde solito venti praesidio vehementer devolant, lacrimisque pressura palpebrarum coactis, hoc astu puellam appellant: Tu quidem felix et ipsa tanti mali ignorantia beata, sedes incuriosa periculi tui; nos autem, quae pervigili cura rebus tuis excubamus, cladibus tuis misere cruciamur. Pro vero namque comperimus nec te, sociae scilicet doloris casusque tui, celare possumus immanem colubrum multinodis voluminibus serpentem, veneno noxio colla sanguinantem hiantemque ingluvie profunda, tecum noctibus latenter acquiescere. Nunc recordare sortis Pythicae, quae te trucis bestiae nuptiis destinatam esse clamavit: et multi coloni, quique circumsecus venantur, et accolae plurimi viderunt eum vespera redeuntem e pastu proximique fluminis vadis innatantem."],["apuleius-metamorphoses","5.18","Nec diu blandis alimoniarum obsequiis te saginaturum omnes affirmant, sed cum primum praegnationem tuam plenus maturaverit uterus, opimiore fructu praeditam devoraturum. Ad haec iam tua est existimatio, utrum sororibus pro tua cara salute sollicitis assentiri velis et declinata morte nobiscum secura periculi vivere, an saevissimac bestiae sepeliri visceribus: quod si te ruris huius vocalis solitudo vel clandestinae Veneris faetidi periculosique concubitus et venenati serpentis amplexus delectant, certe piae sorores nostrum fecerimus. Tunc Psyche misella, utpote simplex et animi tenella, rapitur verborum tam tristium formidine: extra terminum mentis suae posita prorsus omnium mariti monitionum suarumque promissionum memoriam effudit et in profundum calamitatis sese praecipitavit, tremensque et exsangui colore lurida tertiata verba semihianti voce substrepens sic ad illas ait:"],["apuleius-metamorphoses","5.19","Vos quidem, carissimae sorores, ut par erat, in officio vestrae pietatis permanetis, verum et illi qui talia vobis affirmant non videntur mihi mendacium fingere: nec enim unquam viri mei vidi faciem vel omnino cuiatis sit novi, sed tantum nocturnis subaudiens vocibus maritum incerti status et prorsus lucifugam tolero, bestiamque aliquam recte dicentibus vobis merito consentio: meque magnopere semper a suis terret aspectibus, malumque grande de vultus curiositate praeminatur. Nunc si quam salutarem opem periclitanti sorori vestrae potestis afferre, iam nunc subsistite; ceterum incuria sequens prioris providentiae beneficia corrumpet. Tunc nanctae iam portis patentibus nudatum sororis animum facinerosae mulieres, omissis tectae machinae latibulis, destrictis gladiis fraudium simplicis puellae paventes cogitationes invadunt."],["apuleius-metamorphoses","5.20","Sic denique altera: Quoniam nos originis nexus pro tua incolumitate periculum quidem nullum ante oculos habere compellit, viam quae sola deducit iter ad salutem diu diuque cogitatam monstrabimus tibi. Novaculam praeacutam, appulsu etiam palmulae lenientis exasperatam, tori qua parte cubare consuesti latenter absconde lucernamque concinnem completam oleo claro lumine praemicantem subde aliquo claudentis aululae tegmine, omnique isto apparatu tenacissime dissimulate, postquam sulcatos intrahens gressus cubile solitum conscenderit iamque porrectus et exordio somni prementis implicatus altum soporem flare coeperit, toro delapsa nudoque vestigio pensilem gradum pullulatim minuens, caecae tenebrae custodia liberata lucerna, praeclari tui facinoris opportunitatem de luminis consilio mutuare et ancipiti telo illo audaciter, prius dextera sursum elata, nisu quam valido noxii serpentis nodum cervicis et capitis abscinde. Nec nostrum tibi deerit subsidium, sed cum primum, illius morte salutem tibi feceris, anxiae praestolabimur, cunctisque istis ocius tecum relatis, votivis nuptiis hominem te iungemus homini."],["apuleius-metamorphoses","5.21","Tali verborum incendio flammata viscera sororis iam prorsus ardentis deserentes ipsae protinus, tanti mali confinium sibi etiam eximie metuentes, flatus alitis impulsu solito porrectae super scopulum, illico pernici se fuga proripiunt statimque conscensis navibus abeunt. At Psyche relicta sola, nisi quod infestis furiis agitata sola non est, aestu pelagi simile maerendo fluctuat, et quamvis statuto consilio et obstinato animo, iam tamen facinori manus admovens adhuc incerta consilii titubat multisque calamitatis suae distrahitur affectibus. Festinat, differt; audet, trepidat; diffidit, irascitur; et, quod est ultimum, in eodem corpore odit bestiam, diligit maritum. Vespera tamen iam noctem trahente praecipiti festinatione nefarii sceleris instruit apparatum: nox aderat et maritus aderat priusque Veneris proeliis velitatus altum soporem descenderat."],["apuleius-metamorphoses","5.22","Tunc Psyche, et corporis et animi alioquin infirma, fati tamen saevitia subministrante viribus roboratur, et prolata lucerna et arrepta novacula sexum audacia mutatur. Sed cum primum luminis oblatione tori secreta claruerunt, videt omnium ferarum mitissimam dulcissimamque bestiam, ipsum illum Cupidinem formosum deum formose cubantem, cuius aspectu lucernae quoque lumen hilaratum increbruit et acuminis sacrilegi novaculam paenitebat. At vero Psyche tanto aspectu deterrita et impos animi, marcido pallore defecta tremensque desedit in imos poplites et ferrum quaerit abscondere, sed in suo pectore: quod profecto fecisset, nisi ferrum timore tanti flagitii manibus temerariis delapsum evolasset. Iamque lassa, salute defecta dum saepius divini vultus intuetur pulchritudinem, recreatur animi: videt capitis aurei genialem caesariem ambrosia temulentam, cervices lacteas genasque purpureas pererrantes crinium globos decoriter impeditos, alios antependulos, alios retropendulos, quorum splendore nimio fulgurante iam et ipsum lumen lucernae vacillabat: per numeros volatalis dei pinnae roscidae micanti flore candicant et quamvis alis quiescentibus extimae plumulae tenellae ac delicatae tremule resultantes inquieta lasciviunt: ceterum corpus glabellum atque luculentum et quale peperisse Venerem non paeniteret. Ante lectuli pedes iacebat arcus et pharetra et sagittae, magni dei propitia tela;"],["apuleius-metamorphoses","5.23","quae dum insatiabili animo Psyche, satis et curiosa, rimatur atque pertrectat et mariti sui miratur arma, depromit unam de pharetra sagittam et puncto pollicis extremam aciem periclitabunda frementis etiam nunc articuli nisu fortiore pupugit altius, ut per summam cutem roraverint parvulae sanguinis rosei guttae: sic ignara Psyche sponte in Amoris incidit amorem. Tunc magis magisque cupidine flagrans Cupidinis, prona in eum efflictim inhians, patulis ac petulantibus saviis festinanter ingestis, de somni mensura metuebat. Sed dum bono tanto percita saucia mente fluctuat, lucerna illa, sive perfidia pessima sive invidia noxia sive quod tale corpus contingere et quasi basiare et ipsa gestiebat, evomuit de summa luminis sui stillam ferventis olei super humerum dei dexterum: hem audax et temeraria lucerna et amoris vile ministerium, ipsum ignis totius deum aduris, cum te, scilicet amator aliquis, ut diutius cupitis etiam nocte potiretur primus invenerit! Sic inustus exiluit deus visaque detectae fidei colluvie prorsus ex osculis et manibus infelicissimae coniugis tacitus avolavit:"],["apuleius-metamorphoses","5.24","at Psyche statim resurgentis eius crure dextero manibus ambabus arrepto, sublimis evectionis appendix miserandi et per nubilas plagas penduli comitatus extremi consequia tandem fessa delabitur solo. Nec deus amator humi iacentem deserens, involavit proximam cupressum deque eius alto cacumine sic eam graviter commotus affatur: Ego quidem, simplicissima Psyche parentis meae Veneris praceptorum immemor, quae te miseri extremique hominis devinctam cupidine infimo matrimonio addici iusserat, ipse potius amator advolavi tibi. Sed hoc feci leviter, scio, et praeclarus ille sagittarius ipse me telo meo percussi teque coniugem meam feci, ut bestia scilicet tibi viderer ei ferro caput excideres meum, quod istos amatores tuos oculos gerit! Haec tibi semper cavenda censebam, haec benivole remonebam. Sed illae quidem consiliatrices egregiae tuae tam perniciosi magisterii dabunt actutum mihi poenas: te vero tantum fuga! mea punivero ; et cum termino sermonis pinnis in altum se proripuit."],["apuleius-metamorphoses","5.25","Psyche vero humi prostrata et quantum visui poterat volatus mariti prospiciens extremis affligebat lamentationibus animum. Sed ubi remigio plumae raptum maritum proceritas spatii fecerat alienum, per proximi fluminis marginem praecipitem sese dedit: sed mitis fluvius in honorem dei scilicet, qui et ipsas aquas urere consuevit, metuens sibi confestim eam innoxio volumine super ripam florentem herbis exi posuit. Tunc forte Pan deus rusticus iuxta superi cilium amnis sedebat, complexus Echo montanam deam eamque voculas omnimodas edocens recinere; proxime ripam vago pastu lasciviunt, comam fluvii tondentes, capellae. Hircuosus deus sauciam Psychen atque defectam, utcumque casus eius non inscius, clementer ad se vocatam sic permulcet verbis lenientibus: Puella scitula, sum quidem rusticanus et upilio, sed senectutis prolixae beneficio multis experimentis instructus. Verum si recte coniecto, quod profecto prudentes viri divinationem autumant, ab isto titubante et saepius vacillante vestigio deque nimio pallore corporis et assiduo suspiritu, immo ei ipsis marcentibus oculis tuis, amore nimio laboras. Ergo mihi ausculta, nec te rursus praecipitio vel ullo mortis accersitae genere perimas. Luctum desine et pone maerorem precibusque potius Cupidinem deorum maximum percole, et utpote adolescentem delicatum luxuriosumque blandis obsequiis promerere."],["apuleius-metamorphoses","5.26","Sic locuto deo pastore, nulloque sermone reddito sed adorato tantum numine salutari, Psyche pergit ire. Sed cum aliquam multum viae laboranti vestigio pererrasset, inscio quodam tramite, iam die labente, accedit quandam civitatem, in qua regnum maritus unius sororis eius obtinebat. Qua re cognita Psyche nuntiari praesentiam suam sorori desiderat; mox inducta, mutuis amplexibus alternae salutationis expletis, percontanti causas adventus sui sic incipit: Meministi consilium vestrum, scilicet quo mihi suasistis ut bestiam, quae mariti mentito nomine mecum quiescebat, prius quam ingluvie voraci me misellam hauriret, ancipiti novacula peremerem? Sed cum primum, ut aeque placuerat, conscio lumine vultus eius aspexi, video mirum divinumque prorsus spectaculum; ipsum illum deae Veneris filium, ipsum inquam Cupidinem leni quiete sopitum. Ac dum tanti boni spectaculo percita et nimia voluptatis copia turbata fruendi laborarem inopia, casu scilicet pessimo lucerna fervens oleum rebullivit in eius numerum. Quo dolore statim somno recussus, ubi me ferro et igni conspexit armatam, Tu quidem inquit Ob istud tam dirum facinus confestim toro meo divorte tibique res tuas habeto, ego vero sororem tuam —et nomen quo tu censeris aiebat— Iam mihi confestim farreatis nuptiis coniugabo, et statim Zephyri praecipit ultra terminos me domus eius efflaret."],["apuleius-metamorphoses","5.27","Necdum sermonem Psyche finierat; illa vesanae libidinis et invidiae noxiae stimulis agitata, e re concinnato mendacio fallens maritum, quasi de morti parentum aliquid comperisset, statim navem ascendi! et ad illum scopulum protinus pergit, et quamvis alio flante vento, caeca spe tamen inhians, Accipe me dicens Cupido, dignam te coniugem et tu, Zephyre, suscipe dominam! saltu se maximo praecipitem dedit Nec tamen ad illum locum vel saltem mortua pervenire potuit: nam per saxa cautium membris iactatis atque dissipatis et proinde ut merebatur lacerata visceribus suis alitibus bestiisque obvium ferens pabulum interiit. Nec vindictae sequentis poena tardavit nam Psyche rursus errabundo gradu pervenit ad civitatem aliam, in qua pari modo soror morabatur alia. Nec setius et ipsa fallacie germanitatis inducta, et in sororis sceleratas nuptias aemula, festinavit ad scopulum inque simile mortis exitium cecidit."],["apuleius-metamorphoses","5.28","Interim, dum Psyche quaestioni Cupidinis intenta populos circumibat, ille vulnere lucernae dolens in ipso thalamo matris iacens ingemebat. Tunc avis peralba illa gavia, quae super fluctus marinos pinnis natat, demergit sese propere ad Oceani profundum gremium. Ibi commodum Venerem lavantem natantemque propter assistens, indicat adustum filium eius, gravi vulneris dolore maerentem, dubium salutis iacere, iamque per cunctorum ora populorum rumoribus conviciisque variis omnem Veneris familiam male audire, quod ille quidem montano scortatu, tu vero marino natatu secesseritis ac per hoc non voluptas ulla, non gratia, non lepos, sed incompta et agrestia et horrida cuncta sint, non nuptiae coniugales, non amicitiae sociales, non liberum caritates, sed enormis eluvies et squalentium foederum insuave fastidium. Haec illa verbosa et satis coriosa avis in auribus Veneris, filii lacerans existimationem, ganniebat: at Venus irata solidum exclamat repente: Ergo iam ille bonus filius meus habet amicam aliquam! Prome agedum, quae sola mihi servis amanter, nomen eius quae puerum ingenuum et investem sollicitavit, sive illa de Nympharum populo seu de Horarum numero seu de Musarum choro vel de mearum Gratiarum ministerio. Nec loquax illa conticuit avis, sed; Nescio inquit, Domina; puto puellam illum —si probe memini, Psyches nomine dicitur—efflicte cupere. Tunc indignata Venus exclamavit vel maxime: Psychen ille meae formae succubam, mei nominis aemulam si vere diligit, nimirum illud incrementum lenam me putavit, cuius monstratu puellam illam cognosceret."],["apuleius-metamorphoses","5.29","Haec quiritans properiter emergit e mari, suumque protinus aureum thalamum petit, et reperto, sicut audierat, aegroto puero iam inde a foribus quam maxine boans, Honesta inquit Haec et natalibus nostris bonaeque tuae frugi congruentia, ut primum quidem tuae parentis, immo dominae praecepta calcares, nec sordidis amoribus inimicam meam cruciares, verum etiam hoc aetatis puer tuis licentiosis et immaturis iungeres amplexibus, ut egi nurum scilicet tolerarem inimicam! Sed utique praesumis, nugo et corruptor et inamabilis, te solum generosum, nec me iam per aetatem posse concipere velim ergo scias multo te meliorem filium alium genituram; immo, ut contumeliam magis sentias, aliquem de meis adoptaturam vernulis eique donaturam istas pinnas et flammas et arcum et ipsas sagittas et omnem meam supellectilem, quam tibi non ad hos usus dederam: nec enim de patris tui bonis ad instructionem istam quicquam concessum est."],["apuleius-metamorphoses","5.30","Sed male prima pueritia inductus es et acutas manus habes et maiores tuos irreverenter pulsasti totiens et ipsam matrem tuam, me inquam ipsam parricida denudas cotidie et percussisti saepius et quasi viduam utique contemnis, nec vitricum tuum fortissimum illum maximumque bellatorem me tuis. Quidni? Cui saepius in angorem mei paelicatus puellas propinare consuesti. Sed iam faxo te lusus huius paeniteat et sentias acidas et amaras istas nuptias. Sed nunc irrisui habita quid agam? Quo me conferam? Quibus modis stelionem istum cohibeam? Petamne auxilium ab inimica mea Sobrietate, quam propter huius ipsius luxuriam offendi saepius? At rusticae squalentisque feminae colloquium prorsus horresco. Nec tamen vindictae solacium undeunde spernendum est: illa mihi prorsus adhibenda est nec ulla alia, quae castiget asperrime nugonem istum, pharetram explicet et sagittas dearmet, arcum enodet, taedam deflammet, immo et ipsum corpus eius acrioribus remediis coerceat. Tunc iniuriae meae litatum crediderim, cum eius comas, quas istis manibus meis subinde aureo nitore perstrinxi, deraserit; pinnas, quas meo gremio nectarei fontis infeci, practotonderit."],["apuleius-metamorphoses","5.31","Sic effata foras sese proripit infesta et stomachata biles Venerias. Sed eam protinus Ceres et Iuno continuantur visamque vultu tumido quaesiere cur truci supercilio tantam venustatem micantium oculorum coerceret. At illa Opportune inquit Ardenti prorsus isto meo pectori violentiam scilicet perpetraturae venitis. Sed totis, oro, vestris viribus Psychen illam fugitivam volaticam mihi requirite. Nec enim vos utique domus meae famosa fabula ei non dicendi filii mei facta latuerunt. Tunc illae non ignarae, quae gesta sunt, palpare Veneris iram saevientem sic adortae: Quid tale, domina, deliquit tuus filius ut animo pervicaci voluptates illius impugnes, et quam ille diligit tu quoque perdere gestias? Quod autem, oramus, isti crimen si puellari lepidae libenter arrisit? An ignoras eum masculum et iuvenem esse, vel certe iam quot sit annorum oblita es? An quod aetatem portat bellule, puer tibi semper videtur? Mater autem tu et praeterea cordata mulier filii tui lusus semper explorabis curiose, et in eo luxuriem culpabis et amores revinces et tuas artes tuasque delicias in formoso filio reprehendes? Quis autem te deum, quis hominum patietur passim cupidines populis disseminantem, cum tuae domus amores amare coerceas et vitiorum muliebrium publicam praecludas officinam? Sic illae metu sagittarum patrocinio gratioso Cupidini quamvis absenti blandiebantur. Sed Venus indignata ridicule tractari suas iniurias praeversis illis alterorsus concito gradu pelago viam capessit.”"],["apuleius-metamorphoses","6.1","“INTEREA Psyche variis iactabatur discursibus, dies noctesque mariti vestigationibus inquieta animo tanto cupidior iratum licet, si non uxoris blanditiis lenire, certe servilibus precibus propitiare. Ei prospecto templo quodam in ardui montis vertice, Unde autem inquit Scio an istic meus degat dominus? et illico dirigit citatum gradum, quem defectum prorsus assiduis laboribus spes incitabat et votum. Iamque navi ter emensis celsioribus iugis pulvinaribus sese proximam intulit: videt spicas frumentarias in acervo et alias flexiles in corona et spicas hordei videt; erant et falces et operae messoriae mundus omnis, sed cuncta passim iacentia et incuria confusa et, ut solet aestu, laborantium manibus proiecta. Haec singula Psyche curiose dividit et discretim remota rite componit, rata scilicet nullius dei fana ac caerimonias neglegere se debere sed omnium benivolam misericordiam corrogare."],["apuleius-metamorphoses","6.2","Haec eam sollicite seduloque curantem Ceres alma deprehendit et longum exclamat protinus: Ain, Psyche miseranda? Totum per orbem Venus anxia disquisitione tuum vestigium furens animi requirit teque ad extremum supplicium expetit et totis numinis sui viribus ultionem flagitat. Tu vero rerum mearum tutelam nunc geris et aliud quicquam cogitas nisi de tua salute? Tunc Psyche pedes eius advoluta et uberi fletu rigans deae vestigia humumque verrens crinibus suis, multiiugis precibus editis, veniam postulabat: Per ego te frugiferam tuam dexteram istam deprecor, per laetificas messium caerimonias, per tacita secreta cistarum et per famulorum tuorum draconum pinnata curricula et glebae Siculae sulcamina et currum rapacem et terram tenacem et inluminarum Proserpinae nuptiarum demeacula et luminosarum filiae inventionum remeacula, et cetera quae silentio tegit Eleusinis Atticae sacrarium, miserandae Psyches animae,.supplicis tuae, subsiste. Inter istam spicarum congeriem patere vel pauculos dies delitescam, quoad deae tantae saeviens ira spatio temporis mitigetur vel certe meae vires diutino labore fessae quietis intervallo leniantur."],["apuleius-metamorphoses","6.3","Suscipit Ceres: Tuis quidem lacrimosis precibus et commoveor et opitulari cupio; sed cognatae meae, cum qua etiam foedus antiquum amicitiae colo, bonae praeterea feminae, malam gratiam subire nequeo. Decede itaque de istis aedibus protinus, et quod a me retenta custoditaque non fueris, optimi consule. Contra spem suam repulsa Psyche et afflicta duplici maestitia iter retrorsum porrigens inter subsitae convallis sublucidum lucum prospicit fanum sollerti fabrica structura, nec ullam vel dubiam spei melioris viam volens omittere, sed adire cuiuscumque dei veniam, sacratis foribus proximat. Videt dona pretiosa ac lacinias auro litteratas ramis arborum postibusque suffixas, quae cum gratia facti nomen deae cui fuerant dicata testabantur. Tunc genu nixa et manibus aram tepentem amplexa, detersis ante lacrimis, sic apprecatur:"],["apuleius-metamorphoses","6.4","Magni Iovis germana et coniuga, sive tu Sami, quae sola partu vagituque et alimonia tua gloriatur, tenes vetusta delubra; sive celsae Carthaginis, quae te virginem vectura leonis caelo commeantem percolit, beatas sedes frequentas; sive prope ripas Inachi, qui te iam nuptam Tonantis et reginam dearum memorat, inditis Argivorum praesides moenibus; quam cunctus oriens Zygiam veneratur et omnis occidens Lucinam appellat; sis meis extremis casibus Iuno Sospita, meque in tantis exanclatis laboribus defessam imminentis periculi metu libera. Quod sciam, soles praegnatibus periclitantibus ultro subvenire. Ad istum modum supplicanti statim sese Iuno cum totius sui numinis augusta dignitate praesentat, et protinus Quam vellem inquit Per fidem nutum meum precibus tuis accommodare! Sed contra voluntatem Veneris, nurus meae, quam filiae semper dilexi loco, praestare me pudor non sinit. Tunc etiam legibus, quae servos alienos perfugas invitis dominis vetant suscipi, prohibeor."],["apuleius-metamorphoses","6.5","Isto quoque fortunae naufragio Psyche perterrita nec indipisci iam maritum volatilem quiens, tota spe salutis deposita, sic ipsa suas cogitationes consuluit: Iam quae possunt alia meis aerumnis temptari vel adhiberi subsidia, cui nec dearum quidem quamquam volentium potuerunt prodesse suffragia? Quorsum itaque tantis laqueis inclusa vestigium porrigam, quibusque tectis vel etiam tenebris abscondita magnae Veneris inevitabiles oculos effugiam? Quin igitur masculum tandem sumis animum et cassae speculae renuntias fortiter, et ultroneam te dominae tuae reddis et vel sera modestia saevientes impetus eius mitigas? Qui scias an etiam, quem diu quaeritas, illuc in domo matris repperias? Sic ad dubium obsequium, immo ad certum exitium praeparata principium futurae secum meditabatur obsecrationis."],["apuleius-metamorphoses","6.6","At Venus terrenis remediis inquisitionis abnuens caelum petit. Iubet instrui currum, quem ei Vulcanus aurifex subtili fabrica studiose poliverat et ante thalami rudimentum nuptiale munus obtulerat, limae tenuantis detrimento conspicuum et ipsius auri damno pretiosum. De multis quae circa cubiculum dominae stabulant, procedunt quatuor candidae columbae, et hilaris incessibus picta colla torquentes iugum gemmeum subeunt susceptaque domina laetae subvolant. Currum deae prosequentes gannitu constrepenti lasciviunt passeres et ceterae quae dulce cantitant aves melleis modulis suave resonantes adventum deae pronuntiant. Cedunt nubes et caelum filiae panditur et summus aether cum gaudio suscipit deam, nec obvias aquilas vel accipitres rapaces pertimescit magnae Veneris canora familia."],["apuleius-metamorphoses","6.7","Tunc se protinus ad Iovis regias arces dirigit et petitu superbo Mercuri, dei vocalis, operae necessariam usuram postulat. Nec renuit Iovis caerulum supercilium: tunc ovans illico, comitante etiam. Mercurio, Venus caelo demeat eique sollicite serit verba: Frater Arcadi, scis nempe sororem tuam Venerem sine Mercuri praesentia nil unquam fecisse, nec te praeterit utique quanto iam tempore delitescentem ancillam nequiverim repperire: nil ergo superest, quam tuo praeconio praemium investigationis publicitus edicere. Fac ergo mandatum matures meum et indicia, qui possit agnosci, manifeste designes, ne, si quis occultationis illicitae crimen subierit, ignorantiae se possit excusatione defendere ; et simul dicens libellum ei porrigit, ubi Psyches nomen continebatur et cetera. Quo facto protinus domum secessit."],["apuleius-metamorphoses","6.8","Nec Mercurius omisit obsequium: nam per omnium ora populorum passim discurrens sic mandatae praedicationis munus exsequebatur: Si quis a fuga retrahere vel occultam demonstrare poterit fugitivam regis filiam, Veneris ancillam, nomine Psychen, conveniat retro metas Murtias Mercurium praedicatorem, accepturus indicivae nomine ab ipsa. Venere septem savia suavia et unum blandientis appulsu linguae longe mellitum. Ad hunc modum pronuntiante Mercurio tanti praemii cupido certatim omnium mortalium studium arrexerat: quae res nunc vel maxime sustulit Psyches omnem cunctationem. Iamque fores et ius dominae proximanti occurrit una de famulitione Veneris, nomine Consuetudo, statimque, quantum maxime potuit, exclamat: Tandem, ancilla nequissima, dominam habere te scire coepisti? An pro cetera morum tuorum temeritate istud quoque nescire te fingis, quantos labores circa tuas inquisitiones sustinuerimus? Sed bene, quod meas potissimum manus incidisti et inter Orci cancros iam ipsos haesisti, datura scilicet actutum tantae contumaciae poenas ;"],["apuleius-metamorphoses","6.9","et audaciter in capillos eius immissa manu trahebat eam nequaquam renitentem. Quam ubi primum inductam oblatamque sibi conspexit Venus, laetissimum cachinnum extollit, et qualem solent frequenter irati caputque quatiens et ascalpens aurem dexteram Tandem inquit Dignata es socrum tuam salutare? An potius maritum, qui tuo vulnere periclitatur, intervisere venisti? Sed esto secura; iam enim excipiam te ut bonam nurum condecet : et Ubi sunt inquit Sollicitudo atque Tristities ancillae meae? ; quibus intro vocatis torquendam tradidit eam. At illae sequentes herile praeceptum, Psychen misellam flagellis afflictam et ceteris tormentis excruciatam iterum dominae conspectui reddunt. Tunc rursus sublato risu Venus Et ecce inquit Nobis turgidi ventris sui lenocinio commovet miserationem, unde me praeclara subole aviam beatam scilicet faciat. Felix vero ego, quae in ipso aetatis meae flore vocabor avia, et vilis ancillae filius nepos Veneris audiet. Quamquam inepta ego frustra filium dicam: impares enim nuptiae, et praetera in villa sine; testibus, et patre non consentiente factae legitimae non possunt videri, ac per hoc spurius iste nascetur, si tamen partum omnino perferre te patiemur."],["apuleius-metamorphoses","6.10","His editis involat eam vestemque plurifariam diloricat, capilloque discisso et capite conquassato graviter affligit, et accepto frumento et hordeo et milio et papavere et eicere et lente et faba commixtisque acervatim confusis in unum grumulum sic ad illam: Videris enim mihi tam deformis ancilla nullo alio sed tantum sedulo ministerio amatores tuos promereri: iam ergo et ipsa frugem tuam periclitabor. Discem seminum istorum passivam congeriem singulisque granis rite dispositis atque seiugatis ante istam vesperam opus expeditum approbato mihi. Sic assignato tantorum seminum cumulo ipsa cenae nuptiali concessit. Nec Psyche manus admolitur inconditae illi et inextricabili moli, sed humanitate praecepti consternata silens obstupescite Tunc formicula illa parvula atque ruricola, certa difficultatis tantae laborisque, miserta contubernalis magni dei socrusque saevitiam execrata discurrens naviter convocat corrogatque cunctam formicarum accolarum classem: Miseremini terrae omniparentis agiles alumnae, miseremini et Amoris uxori, puellae lepidae, periclitanti prompta velocitate succurrite. Ruunt aliae superque aliae sepedum populorum undae summoque studio singulae granatim totum digerunt acervum separatimque distributis dissitisque generibus e conspectu perniciter abeunt."],["apuleius-metamorphoses","6.11","Sed initio noctis e convivio nuptiali vino madens et fragrans balsama Venus remeat totumque revincta corpus rosis micantibus, visaque diligentia miri laboris, Non tuum inquit Nequissima, nec tuarum manuum istud opus sed illius, cui tuo, immo et ipsius malo placuisti ; et frusto cibarii panis ei proiecto cubitum facessit. Interim Cupido solus interioris domus unici cubiculi custodia clausus coercebatur acriter, partim ne petulanti luxurie vulnus gravaret, partim ne cum sua cupita conveniret. Sic ergo distentis et sub uno tecto separatis amatoribus tetra nox exanclata. Sed Aurora commodum inequitante vocatae Psychae Venus infit talia: Videsne illud nemus quod fluvio praeterluenti ripisque longis attenditur, cuius imi frutices vicinum fontem despiciunt? Oves ibi nitentes aurique colore florentes incustodito pastu vagantur: inde dei coma pretiosi velleris floccum mihi confestim quoquo modo quaesitum afferas censeo."],["apuleius-metamorphoses","6.12","Perrexit Psyche volenter, non obsequium quidem illa functura, sed requiem malorum praecipitia fluvialis rupis habitura. Sed inde de fluvio musicae suavis nutricula leni crepitu dulcis aurae divinitus inspirata sic vaticinatur arundo viridis: Psyche, tantis aerumnis exercita, neque tua miserrima morte meas sanctas aquas polluas nec vero istud horae contra formidabiles oves feras aditum, quoad de solis flagrantia mutuatae calorem truci rabie solent efferri cornuque acuto et fronte saxea et nonnunquam venenatis morsibus in exitium saevire mortalium Sed dum meridies solis sedaverit vaporem et pecua spiritus fluvialis serenitate conquieverint, poteris sub illa procerissima platano, quae mecum simul unum fluentum bibit, latenter abscondere. Et cum primum mitigata furia laxaverint oves animum, percussis frondibus attigui nemoris lanosum aurum repperies, quod passim stirpibus convexis obhaerescit."],["apuleius-metamorphoses","6.13","Sic arundo simplex et humana Psychen aegerrimam salutem suam docebat: nec auscultatu impaenitendo diligenter instructa illa cessavit, sed observatis omnibus furatrina facili flaventis auri mollitie congestum gremium Veneri reportat. Nec tamen apud dominam saltem secundi laboris periculum secundum testimonium meruit, sed contortis superciliis surridens amarum sic inquit: Nec me praeterit huius quoque facti auctor adulterinus. Sed iam nunc ego sedulo periclitabor, an oppido forti animo singularique prudentia sis praedita. Videsne insistentem celsissimae illi rupi montis ardui verticem, de quo fontis atri fuscae defluunt undae proxumaeque conceptaculo vallis inclusae Stygias irrigant paludes et rauca Cocyti fluenta nutriunt? Indidem mihi de summi fontis penita scaturigine rorem rigentem hauritum ista confestim defer urnula. Sic aiens crystallo dedolatum vasculum, insuper ei graviora comminata, tradidit."],["apuleius-metamorphoses","6.14","At illa studiose gradum celerans montis extremum petit cumulum certe vel illic inventum vitae pessimae finem. Sed cum primum praedicti iugi conterminos locos appulit, videt rei vastae letalem difficultatem: namque saxum immani magnitudine procerum et inaccessa salebritate lubricum mediis e faucibus lapidis fontes horridos evomebat, qui statim proni foraminis lacunis editi perque proclive delapsi et angusti canalis exarato contecti tramite proxumam convallem latenter incidebant. Dextra laevaque cautibus cavatis proserpunt et longa colla porrecti saevi dracones inconnivae vigiliae luminibus addictis et in perpetuam lucem pupulis excubantibus. Iamque et ipsae semet muniebant vocales aquae; nam et Discede, et Quid facis? Vide, et Quid agis? Cave, et Fuge, et Peribis subinde clamant. Sic impossibilitate ipsa mutata in lapidem Psyche quamvis praesenti corpore, sensibus tamen aberat, et inextricabilis periculi mole prorsus obruta lacrimarum etiam extremo solacio carebat."],["apuleius-metamorphoses","6.15","Nec Providentiae bonae graves oculos innocentis animae latuit aerumna: nam primi Iovis regalis ales illa repente propansis utrimque pinnis affuit rapax aquila, memorque veteris obsequii, quo ductu Cupidinis Iovi pocillatorem Phrygium sustulerat, opportunam ferens opem deique numen in uxoris laboribus percolens, alti culminis diales vias deserit, et ob os puellae praevolans incipit: At tu simplex alioquin et expers rerum talium, speras te sanctissimi nec minus truculenti fontis vel unam stillam posse furari vel omnino contingere! Diis etiam ipsique Iovi formidabiles aquas istas Stygias vel fando comperisti, quodque vos deieratis per numina deorum, deos per Stygis maiestatem solere! Sed cedo istam urnulam, et protinus arreptam complexamque festinat libratisque pinnarum nutantium molibus inter genas saevientium dentium et trisulca vibramina draconum remigium dextra laevaque porrigens volentes aquas et ut abiret innoxius permittentes excipit, commentus ob iussum Veneris patere eique se praeministrare, quare paulo facilior adeundi fuit copia. Sic acceptam cum gaudio plenam urnulam Psyche Veneri citata rettulit."],["apuleius-metamorphoses","6.16","Nec tamen nutum deae saevientis vel tunc expiare potuit: nam sic eam maiora atque peiora flagitia comminans appellat, renidens exitiabile: Iam tu quidem maga videris quaedam mihi et alta prorsus malefica, quae talibus praeceptis meis obtemperasti naviter; sed adhuc istud, mea pupula, ministrare debebis. Sume istam pyxidem (et dedit) Protinusque ad inferos et ipsius Orci ferales penates te derige. Tunc conferens pyxidem Proserpinae, Petit de te Venus, dicito, Modicum de tua mittas ei formositate, vel ad unam saltem dieculam sufficiens: nam quod habuit dum filium curat aegrotum consumpsit atque contrivit omne. Sed haud immaturius redito, quia me necesse est indidem delitam theatrum deorum frequentare."],["apuleius-metamorphoses","6.17","Tunc Psyche vel maxime sensit ultimas fortunas suas et velamento reiecto ad promptum exitium sese compelli manifeste comperit: quidni, quae suis pedibus ultro ad Tartarum Manesque commeare cogeretur? Nec cunctata diutius pergit ad quampiam turrim praealtam indidem sese datura praecipitem; sic enim rebatur ad inferos recta atque pulcherrime se posse descendere. Sed turris prorumpit in vocem subitam, et Quid te inquit Praecipitem, o misella, quaeris extinguere? Quidque iam novissimo periculo laborique isto temere succumbis? Nam si spiritus corpore tuo semel fuerit seiugatus, ibis quidem profecto ad imum Tartarum, sed inde nullo pacto redire poteris."],["apuleius-metamorphoses","6.18","Mihi ausculta: Lacedaemo Achaiae nobilis civitas non longe sita est; huius conterminam deviis abditam locis quaere Taenarum. Inibi spiraculum Ditis, et per portas hiantes monstratur iter invium cui te limine transmeato simul commiseris, iam canale directo perges ad ipsam Orci regiam. Sed non hactenus vacua debebis per illas tenebras incedere, sed offas polentae mulso concretas ambabus gestare manibus, at in ipso ore duas ferre stipes. Iamque confecta bona parte mortiferae viae continuaberis claudum asinum lignorum gerulum cum agasone simili, qui te rogabit decidentis sarcinae fusticulos aliquos porrigas ei; sed tu nulla voce deprompta tacita praeterito. Nec mora, cum ad flumen mortuum venies, cui praefectus Charon protenus expetens portorium, sic ad ripam ulteriorem sutili cymba deducit commeantes. Ergo et inter mori tuos avaritia vivit, nec Charon ille vel Ditis pater tantus deus, quicquam gratuito facit, sed moriens pauper viaticum debet quaerere, et aes si forte prae manu non fuerit, nemo eum expirare patietur. Huic squalido seni dabis nauli nomine de stipibus quas feres alteram, sic tamen ut ipse sua manu de tui sumat ore. Nec setius tibi pigrum fluentum transi meanti quidam supernatans senex mortuus putres attollens manus orabit ut eum intra navigium trahas: nec tu tamen illicita afflectare pietate."],["apuleius-metamorphoses","6.19","Transito fluvio modicum te progressam textrices orabunt anus telam struentes, manus paulisper accommodes. Nec id tamen tibi contingere fas est: nam haec omnia tibi et multa alia de Veneris insidiis orientur, ut vel unam de manibus omittas offulam: nec putes futile istud polentacium damnum leve; altera enim perdita, lux haec tibi prorsus denegabitur. Canis namque praegrandis, teriugo et satis amplo capite praeditus, immanis et formidabilis, tonantibus oblatrans faucibus mortuos, quibus iam nil mali potest facere, frustra territando ante ipsum limen et atra atria Proserpinae semper excubans servat vacuam Ditis domum: hunc offrenatum unius offulae praeda facile praeteribis, ad ipsamque protinus Proserpinam introibis, quae te comiter excipiet ac benigne, ut em molliter assidere et prandium opipare suadeat sumere. Sed tu et humi reside et panem sordidum petitum esto, deinde nuntiato quid adveneris, susceptoque quod offeretur, rursus remeans canis saevitiam offula reliqua redime, ac deinde, avaro navitae data quam reservaveras stipe transitoque eius fluvio, recolens priora vestigia ad istum caelestium siderum redies chorum. Sed inter omnia hoc observandum praecipue tibi censeo, ne velis aperire vel inspicere illam quam feres pyxidem vel omnino divinae formositati addictum curiosius thesaurum."],["apuleius-metamorphoses","6.20","Sic turris illa prospicua vaticinationis munus explicuit. Nec morata Psyche pergit Taenarum sumptisque rite stipibus illis et offulis, infernum decurrit meatum transitoque per silentium asinaria debili et amnica stipe vectori data, neglecto superi natantis mortui desiderio, et spretis textricum subdolis precibus, et offulae cibo sopita canis horrenda rabie, domum Proserpinae penetrat: nec offerentis hospitae sedile delicatum vel cibum beatum amplexi sed ante pedes eius residens humilis, cibario pane contenta, Veneriam pertulit legationem, statimque secreto repletam conclusamque pyxidem suscipit, et offulae sequentis fraude caninis latratibus obseratis, residuaque navitae reddita stipe, longe vegetior ab inferis recurrit. Et repetita atque adorata candida ista luce, quanquam festinans obsequium terminare, mentem capitur temeraria curiositate, et Ecce inquit Inepta ego divinae fori mositatis gerula, quae nec tantillum quidem indidem mihi delibo, vel sic illi amatori meo formoso placitura,"],["apuleius-metamorphoses","6.21","et cum dicto reserat pyxidem: nec quicquam ibi rerum nec formositas ulla, sed infernus somnus ac vere Stygius, qui statim coperculo revelatus invadit eam crassaque soporis nebula cunctis eius membris perfunditur et in ipso vestigio ipsaque semita coli lapsam possidet; et iacebat immobilis et nihil aliud quam dormiens cadaver. Sed Cupido iam cicatrice solida revalescens nec diutinam suae Psyches absentiam tolerans, per altissimam cubiculi, quo cohibebatur, elapsus fenestram, refectisque pinnis aliquanta quiete, longe velocius provolans Psychen accurrit suam, detersoque somno curiose et rursum in pristinam pyxidis sedem recondito, Psychen innoxio punctulo sagittae suae suscitat, et Ecce inquit Rursum perieras, misella, simili curiositate. Sed interim quidem tu provinciam, quae tibi matris meae praecepto mandata est, exsequere naviter; cetera egomet videro. His dictis amator levis in pinnas se dedit, Psyche vero confestim Veneri munus reportat Proserpinae."],["apuleius-metamorphoses","6.22","Interea Cupido, amore nimio peresus et aegra facie, matris suae repentinam sobrietatem pertimescens ad armillum redit alisque pernicibus caeli penetrato vertice magno Iovi supplicat suamque causam probat. Tunc Iuppiter prehensa Cupidinis buccula manuque ad os suum relata consaviat, atque sic ad illum Licet tu inquit Domine fili, nunquam mihi concessu deum decretum servaris honorem, sed istud pectus meum, quo leges elementorum et vices siderum disponuntur, convulneraris assiduis ictibus crebrisque terrenae libidinis foedaveris casibus, contraque leges et ipsam Iuliam disciplinamque publicam turpibus adulteriis existimationem famamque meam laeseris, in serpentes, in ignes, in feras, in aves et gregalia pecua serenos vultus meos sordide reformando; at tamen modestiae meae memor quodque inter istas meas manus creveris, cuncta perficiam, dum tamen scias aemulos tuos cavere ac, si qua nunc in terris puella praepollet pulchritudine, praesentis beneficii vicem per eam mihi repensare te debere."],["apuleius-metamorphoses","6.23","Sic fatus iubet Mercurium deos omnes ad contionem protinus convocare ac si qui coetu caelestium I defuisset, in poenam decem milium nummum conventum iri pronuntiare. Quo metu statim completo caelesti theatro, pro sede sublimi sedens procerus Iuppiter sic enuntiat: Dei conscripti Musarum albo, adulescentem istum quod manibus meis alumnatus sim, profecto scitis omnes, cuius primae iuventutis caloratos impetus freno quodam coercendos existimavi. Sat est cotidianis eum fabulis ob adulteria cunctasque corruptelas infamatum: tollenda est omnis occasio et luxuria puerilis nuptialibus pedicis alliganda. Puellam elegit et virginitate privavit: teneat, possideat, amplexus Psychen semper suis amoribus perfruatur : et ad Venerem collata facie, Nec tu, inquit Filia, quicquam contristere nec prosapiae tantae tuae statuque de matrimonio mortali metuas. Iam faxo nuptias non impares sed legitimas et iure civili congruas, en illico per Mercurium arripi Psychen et in caelum perduci iubet. Porrecto ambrosiae poculo, Sume, inquit Psyche, et immortalis esto; nec unquam digredietur a tuo nexu Cupido sed istae vobis erunt perpetuae nuptiae."],["apuleius-metamorphoses","6.24","Nec mora, cum cena nuptialis affluens exhibetur: accumbebat summum torum maritus, Psychen gremia suo complexus; sic et cum sua Iunone Iuppiter ac deinde per ordinem toti dei. Tunc poculum nectaris, quod vinum deorum est, Iovi quidem suus pocillator, ille rusticus puer, ceteris vero Liber ministrabat, Vulcanus cenam coquebat, Horae rosis et ceteris floribus purpurabant omnia, Gratiae spargebant balsama, Musae quoque canora personabant, Apollo cantavit ad citharam, Venus suavi musicae superingressa formosa saltavit: scaena sibi sic concinnata, ut Musae quidem chorum canerent et tibias inflarent, Satyrus et Paniscus ad fistulam dicerent. Sic rite Psyche convenit in manum Cupidinis, et nascitur illis maturo partu filia, quam Voluptatem nominamus.”"],["apuleius-metamorphoses","6.25","Sic captivae puellae delira et temulenta illa narrabat anicula; sed astans ego non procul dolebam mehercules quod pugillares et stilum non habebam, qui tam bellam fabellam praenotarem. Ecce confecto nescioquo gravi proelio latrones adveniunt onusti; nonnulli tamen, immo promptiores, vulneratis domi relictis et plagas recurantibus, ipsi ad reliquas occultatas in quadam spelunca sarcinas, ut aiebant, proficisci gestiunt; prandioque raptim tuburcinato, me et equum meum vectores rerum illarum futuros fustibus exinde fundentes producunt in viam, multisque clivis et anfractibus fatigatos prope ipsam vesperam perducunt ad quampiam speluncam, unde multis onustos rebus rursum, ne breviculo quidem tempore refectos ociter reducunt, tantaque trepidatione festinabant, ut me plagis multis obtundentes propellentesque super lapidem propter viam positum deicerent: unde crebris aeque ingestis ictibus crure dextero et ungula sinistra me debilitatum aegre ad exsurgendum compellunt,"],["apuleius-metamorphoses","6.26","et unus Quousque inquit Ruptum istum asellum, nunc etiam claudum, frustra pascemus? , et alius: Quid quod et pessimo pede domum nostram accessit, nec quicquam idonei lucri exinde cepimus sed vulnera et fortissimorum occisiones. Alius iterum: Certe ego cum primum sarcinas istas quamquam invitus pertulerit, protinus eum vulturiis gratissimum pabulum futurum praecipitabo. Dum secum mitissimi homines altercant de mea nece, iam et domum perveneramus, nam timor ungulas mihi alas fecerat. Tum quae ferebamus amoliti properiter, nulla salutis nostrae cura sed ne meae quidem necis habita, comitibus adscitis qui vulnerati remanserant, dudum recurrunt reliqua laturi taedio, ut aiebant, nostrae tarditatis. Nec me tamen mediocris carpebat scrupulus contemplatione comminatae mihi mortis, et ipse mecum: Quid stas, Luci, vel quid iam novissimum expectas? Mors, et haec acerbissima, decreto latronum tibi comparata est; Nec magno conatu res indiget; vides istas rupinas proximas et praeacutas in his prominentes silices, quae te penetrantes antequam decidens, membratim dissipabunt. Nam et illa ipsa praeclara magia tua vultum laboresque tibi tantum asini, verum corium non asini crassum sed hirudinis tenue membranulum circumdedit. Quin igitur masculum tandem sumis animum tuaeque saluti dum licet consulis? Habes summam opportunitatem fugae, dum latrones absunt An custodiam anus semimortuae formidabis, quam licet claudi pedis tui calce unica finire poteris? Sed quo gentium capessetur fuga vel hospitium quis dabit? Haec quidem inepta et prorsus asinina cogitatio: quis enim viantium vectorem suum non libenter auferat secum?"],["apuleius-metamorphoses","6.27","Et alacri statim nisu lorum, quo fueram destinatus abrumpo, meque quadripedi cursu proripio, nec tamen acutulae anus milvinos oculos effugere potui: nam ubi me conspexit absolutum, capta super sexum et aetatem audacia lorum prehendit ac me deducere ac revocare contendit. Nec tamen ego, memor exitiabilis propositi latronum, pietate ulla commoveor, sed incussis in eam posteriorum pedum calcibus protinus applodo terrae. At illa, quamvis humi prostrata, loro tamen tenaciter inhaerebat, ut me procurrentem aliquantisper tractu sui sequeretur, et occipit statim clamosis ululatibus auxilium validioris manus implorare. Sed frustra fletibus cassum tumultum commovebat, quippe cum nullus adforet qui suppetias ei ferre posset, nisi sola illa virgo captiva. Quae vocis excitu procurrens videt Hercule memorandi spectaculi scaenam, non tauro sed asino dependentem Dircen aniculam, sumptaque constantia virili facinus audet pulcherrimum. Extorto etenim loro manibus eius me placidis gannitibus ab impetu revocatum naviter inscendit et sic ad cursum rursum incitat."],["apuleius-metamorphoses","6.28","Ego simul voluntariae fugae voto et liberandae virginis studio, sed et plagarum suasu, quae mel saepicule commonebant, equestri celeritate quadripedi cursu solum replaudens virgini delicatas voculas adhinnire temptabam. Sed et scabendi dorsi mei simulatione nonnunquam obliquata cervice pedes decoros puellae basiabam. Tunc illa suspirans altius, caelumque sollicito vultu petens Vos, inquit “Superi, tandem meis supremis periculis opem facite, et tu, Fortuna durior, iam saevire desiste: sat tibi miseris istis cruciatibus meis litatum est. Tuque, praesidium meae libertatis meaeque salutis, si me domum pervexeris incolumem parentibusque et formoso proco reddideris, quas tibi gratias perhibebo, quos honores habebo, quos cibos exhibebo? Iam primum iubam istam tuam probe pectinatam meis virginalibus monilibus adornabo, frontem vero crispatam prius decoriter discriminabo caudaeque setas incuria lavacri congestas et horridas, comptas diligenter mollibo, bullisque te multis aureis inoculatum, velut stellis sidereis relucentem, et gaudiis popularium pomparum ovantem, sinu serico progestans nucleos et edulia mitiora, te meum sospitatorem cotidie saginabo."],["apuleius-metamorphoses","6.29","Sed nec inter cibos delicatos et otium profundum vitaeque totius beatitudinem deerit tibi dignitas gloriosa: nam memoriam praesentis fortunae meae divinaeque providentiae perpetua testatione signabo, et depictam in tabula fugae praesentis imaginem meae domus atrio dedicabo. Visetur et in fabulis audietur doctorumque stilis rudis perpetuabitur historia Asino vectore virgo regia fugiens captivitatem. Accedes antiquis et ipse miraculis et iam credemus exemplo tuae veritatis et Phrixum arieti supernatasse et Arionem delphinum gubernasse et Europam tauro supercubasse. Quod si vere Iupiter mugivit in bovem, potest in asino meo latere aliqui vel vultus hominis vel facies deorum.” Dum haec identidem puella replicat votisque crebros intermiscet suspiritus, ad quoddam pervenimus trivium, unde me arrepto capistro dirigere dextrorsum magnopere gestiebat, quod ad parentis eius ea scilicet iretur via. Sed ego gnarus latrones illac ad reliquas commeasse praedas, renitebar firmiter atque sic in animo meo tacitus expostulabam: Quid facis,infelix puella? Quid agis? Cur festinas ad Orcum? Quid meis pedibus facere contendis? Non enim te tantum, verum etiam me perditum ibis. Sic nos diversa tendentes et in causa finali de proprietate soli, immo viae herciscundae contendentes, rapinis suis onusti coram deprehendunt ipsi latrones et ad lunae splendorem iam inde longius cognitos risu maligno salutant;"],["apuleius-metamorphoses","6.30","et unus e numero sic appellat: Quorsum istam festinanti vestigio lucubratis viam nec noctis intempestae Manes Larvasque formidatis? An tu, probissima puella, parentes tuos intervisere properabas? Sed nos et solitudini tuae praesidium praestabimus et ad parentes tuos iter monstrabimus, et unus manu secutus prehenso loro retrorsum me circumtorquet, nec baculi nodosi quod gerebat suetis ictibus temperat. Tunc ingratis ad promptum recurrens exitium reminiscor doloris ungulae et occipio nutanti capite claudicare: sed Ecce inquit ille qui me retraxerat, Rursum titubas et vacillas et putres isti tui pedes fugere possunt, ambulare nesciunt! At paulo ante pinnatam Pegasi vincebas celeritatem. Dum sic mecum fustem quatiens benignus iocatur comes, iam domus eorum extremam loricam perveneramus, et ecce de quodam ramo procerae cupressus induta laqueum anus illa pendebat; quam quidem detractam protinus cum suo sibi funiculo devinctam dedere praecipitem puellaque statim distenta vinculis cenam, quam postuma diligentia praeparaverat infelix anicula, ferinis invadunt animis."],["apuleius-metamorphoses","6.31","Ac dum avida voracitate cuncta contruncant, iam incipiunt de nostra poena suaque vindicta secum considerare. Et utpote in coetu turbulento variae fuere sententiae, ut primus vivam cremari censeret puellam, secundus bestiis obici suaderet, tertius patibulo suffigi iuberet, quartus tormentis excarnificari praeciperet; certe calculo cunctorum utcumque mors ei fuerat destinata. Tunc unus omnium sedato tumultu, placido sermone sic orsus est: “Nec sectae collegii nec mansuetudini singulorum ac ne meae quidem modestiae congruit pati vos ultra modum delictique saevire terminum, nec feras nec cruces nec ignes nec tormenta ac ne mortis quidem maturatae festinas tenebras accersere. Meis itaque consiliis auscultantes vitam puellae, sed quam meretur, largimini. Nec vos memoria deseruit utique quid iamdudum decreveritis de isto asino semper pigro quidem sed manducone summo, nunc etiam mendaci fictae debilitatis et virginalis fugae sequestro ministroque. Hunc igitur iugulare crastino placeat, totisque vacuefacto praecordiis per mediam alvum nudam virginem, quam praetulit nobis, insuere, ut sola facie praeminente ceterum corpus puellae nexu ferino coerceat, tunc super aliquod saxum scruposum insiticium et fartilem asinum exponere et solis ardentis vaporibus tradere."],["apuleius-metamorphoses","6.32","Sic enim cuncta, quae recte statuistis, ambo sustinebunt; et mortem asinus quam quidem meruit, et illa morsus ferarum, cum vermes membra laniabunt, et ignis flagrantiam, cum sol nimis caloribus inflammarit uterum, et patibuli cruciatum, cum canes et vultures intima protrahent viscera. Sed et ceteras eius aerumnas et tormenta numerate: mortuae bestiae ipsa vivens ventrem habitabit, tum factore nimio nares excruciante aestu et inediae diutinae letali fame tabescet, nec suis saltem liberis manibus mortem sibi fabricare poterit.” Talibus dictis non pedibus sed totis animis latrones in eius vadunt sententiam. Quam meis tam magnis auribus accipiens, quid aliud quam meum crastinum deflebam cadaver?"],["apuleius-metamorphoses","7.1","Ut primum tenebris abiectis dies inalbebat et candidum solis curriculum cuncta collustrabat, quidam de numero latronum pervenit; sic enim mutuae salutationis officium indicabat. Is in primo speluncae aditu residens et ex anhelitu recepto spiritu tale collegio suo nuntium facit: Quod ad domum Milonis Hypatini quam proxime diripuimus pertinet, discussa sollicitudine iam possumus esse securi. Postquam vos enim fortissimis viribus cunctis ablatis castra nostra remeastis, immixtus ego turbelis popularium dolentique atque indignanti similis arbitrabar super investigatione facti cuiusmodi consilium caperent, et an et quatenus latrones placeret inquiri, renuntiaturus vobis, uti mandaveratis, omnia. Nec argumentis dubiis sed rationibus probabilibus congruo cunctae multitudinis consensu nescioqui Lucius auctor manifestus facinoris postulabatur, qui proximis diebus fictis commendaticiis litteris Miloni sese virum commentitus bonum artius conciliaverat, ut etiam hospitio susceptus inter familiares intimos haberetur, plusculisque ibidem diebus demoratus falsis amoribus ancillae Milonis animum irrepens ianuae claustra sedulo exploraverat et ipsa membra, in quis omne patrimonium condi solebat, curiose perspexerat."],["apuleius-metamorphoses","7.2","Nec exiguum scelerati monstrabatur indicium, quippe cum eadem nocte sub ipso flagitii momento idem profugisset nec exinde usquam compareret; nam et praesidium fugae, quo velocius frustratis insecutoribus procul ac procul abderet sese, eidem facile suppeditasse: equum namque illum suum candidum vectorem futurum duxisse secum. Plane servum eius ibidem in hospitio repertum scelerum consiliorumque herilium futurum indicem per magistratus in publicam custodiam receptum, et altera die tormentis vexatum pluribus ae paene ad ultimam mortem excarnificatum nil quicquam rerum talium esse confessum, missos tamen| in patriam Lucii illius multos numero qui reum poenas daturum sceleris inquirerent. Haec eo enarrante, veteris fortunae et illius beati Lucii praesentisque aerumnae et infelicis asini facta comparatione medullitus ingemebam, subiitque me non de nihilo veteris priscaeque doctrinae viros finxisse ac pronuntiasse caecam et prorsus exoculatam esse Fortunam, quae semper suas opes ad malos et indignos conferat, nec unquam iudicio quemquam mortalium eligat, immo vero cum iis potissimum dei versetur, quos procul si videret, fugere deberet, quodque cunctis est extremius, varias opiniones, immo contrarias nobis attribuat, ut et malus boni viri fama glorietur et innocentissimus contra noxio rumore plectatur."],["apuleius-metamorphoses","7.3","Ego denique quem saevissimus eius impetus in bestiam et extremae sortis quadripedem deduxerat, cuiusque casus etiam quovis nequissimo dolendus atque miserandus merito videretur, crimine latrocinii in hospitem mihi carissimum postulabar. Quod crimen non modo latrocinium, verum etiam parricidium quisque rectius nominarit, nec mihi tamen licebat causam meam defendere vel unico verbo saltem denegare. Denique ne mala conscientia tam scelesto crimini praesens viderer silentio consentire, hoc tantum impatientia perductus volui dicere Non feci. Et verbum quidem praecedens semel ac saepius immodice clamitavi, sequens vero nullo pacto disserere potui, sed in prima remansi voce, et identidem boavi Non, non, quamquam nimia rotunditate pendulas vibrassem labias. Sed quid ego pluribus de Fortunae scacvitate conqueror? Quam nec istud puduit, me cum meo famulo meoque vectore illo equo factum conservum atque coniugem."],["apuleius-metamorphoses","7.4","Talibus cogitationibus fluctuantem subit me illa cura potior, qua statuto consilio latronum manibus virginis decretam me victimam recordabar, ventremque crebro suspiciens meum iam misellam puellam parturibam. Sed ille qui commodum falsam de me notoriam pertulerat, expromptis mille aureum, quo« insutu laciniae contexerat quosque variis viatoribus detractos, ut aiebat, pro sua frugalitate communi conferebat arcae, infit etiam de salute commilitonum sollicite sciscitari; cognitoque quosdam, immo vero fortissimum quemque variis quidem sed impigris casibus oppetisse, suadet, tantisper pacatis itineribus omniumque proeliorum servatis induciis, inquisitioni commilitonum potius insisteretur et tirocinio novae iuventutis ad pristinae manus numerum Martiae cohortis facies integraretur: nam et invitos terrore compelli et volentes praemio provocari posse, nec paucos humili servilique vitae renuntiantes ad instar tyrannicae potestatis sectam suam conferre malle. Se quoque iamdudum pro sua parte quendam convenisse hominem et statu procerum et aetate iuvenem et corpore vastum et manu strenuum, eique suasisse ac denique persuasisse, ut manus hebetatas diutina pigritia tandem referret ad frugem meliorem bonoque secundae dum posset frueretur valetudinis, nec manum validam erogandae stipi porrigeret, sed hauriendo potius exerceret auro."],["apuleius-metamorphoses","7.5","Talibus dictis universi omnes assensere, et illum qui iam comprobatus videretur adscisci et alios ad supplendum numerum vestigari statuunt. Tunc profectus et paululum commoratus ille perducit immanem quendam iuvenem, uti fuerat pollicitus, nescio an ulli praesentium comparandum (nam praeter ceteram corporis molem toto vertice cunctos antepollebat et ei commodum lanugo malis inserpebat) sed plane centunculis disparibus et male consarcinatis semiamictum, inter quos pectus et venter crustata crassitie reluctabant. Sic introgressus Havete inquit “Fortissimo deo Marti clientes, mihique iam fidi commilitones, et virum magnanimae vivacitatis volentem volentes accipite, libentius vulnera corpore excipientem quam aurum manu suscipientem, ipsaque morte, quam formidant alii, meliorem. Nec me putetis egenum vel abiectum, neve de pannulis istis virtutes meas aestimetis: nam praefui validissimae manui totamque prorsus devastavi Macedoniam. Ego sum praedo famosus, Haemus ille Thracius, cuius totae provinciae nomen horrescunt, patre Therone aeque latrone inclito prognatus, humano sanguine nutritus interque ipsos manipulos factionis educatus, heres et aemulus virtutis paternae."],["apuleius-metamorphoses","7.6","Sed omnem pristinam sociorum fortium multitudinem magnasque illas opes exiguo temporis amisi spatio: nam procuratorem principis ducenaria perfunctum, dehinc fortuna tristiore decussum, praetereuntem deo irato fueram aggressus. Sed rei noscendae carpo ordinem. Fuit quidam multis officiis in aula Caesaris clarus atque conspicuus, ipsi etiam probe spectatus. Hunc insimulatum quorundam astu proiecit extorrem saeviens invidia: sed uxor eius Plotina, quaedam rarae fidei atque singularis pudicitiae femina, quae decimo partus stipendio viri familiam fundaverat, spretis atque contemptis urbicae luxuriae deliciis, fugientis comes et infortunii socia, tonso capillo in masculinam faciem reformato habitu, pretiosissimis monilium et auro monetali zonis refertis incincta, inter ipsas custodientium militum manus et gladios nudos intrepida, cunctorum periculorum particeps et pro mariti salute pervigilem curam suscipiens, aerumnas assiduas ingenio masculo sustinebat. Iamque plurimis itineris difficultatibus marisque terroribus exanclatis Zacynthum petebat, quam sors ei fatalis decreverat temporariam sedem."],["apuleius-metamorphoses","7.7","Sed cum primum litus Actiacum, quo tunc Macedonia delapsi grassabamur, appulisset, nocte promota tabernulam quandam litori navique proximam, quam vitatis maris fluctibus incubabant, invadimus et diripimus omnia, nec tamen periculo levi temptati discessimus. Simul namque primum sonum ianuae matrona percepit, procurrens in cubiculum clamoribus inquietis cuncta miscuit, milites suosque famulos nominatim, sed et omnem viciniam suppetiatum convocans, nisi quod pavore cunctorum, qui sibi quisque metuentes delia, tescebant, effectum est, ut impune discederemus. Sed protinus sanctissima—vera enim dicenda sunt—et unicae fidei femina, bonis artibus gratiosa, precibus ad Caesaris numen porrectis, et marito reditum celerem et aggressurae plenam vindictam impetravit: denique noluit esse Caesar Haemi latronis collegium, et confestim interivit; tantum potest nutus etiam magni principis. Tota denique factione militarium vexillationum indagatu confecta atque concisa, ipse me furatus aegre solus mediis Orci faucibus ad hunc evasi modum:"],["apuleius-metamorphoses","7.8","sumpta veste muliebri florida in sinus flaccidos abundante, mitellaque textili confecto capite, calceis femininis albis illis et tenuibus indutus et in sequiorem sexum incertus atque absconditus, asello spicas hordeacias gerenti residens per medias acies infesti militis transabivi; nam mulierem putantes asinariam concedebant liberos abitus, quippe cum mihi etiam tunc depiles genae levi pueritia splendicarent. Nec ab illa tamen paterna gloria vel mea virtute descivi, quamquam semitrepidus iuxta mucrones Martios constitutus, sed habitus alieni fallacia tectus, villas seu castella solus aggrediens, viaticulum mihi corrasi,” et diloricatis statim pannulis in medium duo milia profudit aureorum, et En inquit Istam sportulam, immo vero dotem collegio vestro libens meque vobis ducem fidissimum, si tamen non recusatis, offero, brevi temporis spatio lapideam istam domum vestram facturus auream."],["apuleius-metamorphoses","7.9","Nec mora nec cunctatio, sed calculis omnibus ducatum latrones unanimes ei deferunt, vestemque lautiusculam proferunt sumeret abiecto centunculo divite: sic reformatus singulos exosculatus et in summo pulvinari locatus cena poculisque magnis inauguratur. Tunc sermonibus mutuis de virginis fuga deque mea vectura et utrique destinata monstruosa morte cognoscit, et ubi locorum esset illa percontatus deductusque, visa ea, ut erat vinculis onusta, contorta et vituperanti nare discessit, et Non sum quidem tam brutus vel certe temerarius inquit Ut scitum vestrum inhibeam. sed malae conscientiae reatum intra me sustinebo, si quod bonum mihi videtur dissimulavero. Sed prius fiduciam vestri causa sollicito mihi tribuite, cum praesertim vobis, si sententia haec mea displicuerit, liceat rursum ad asinum redire. Nam ego arbitror latrones,, quique eorum recte sapiunt, nihil anteferre lucro suo debere, ac ne ipsam quidem saepe et aliis damnosam ultionem. Ergo igitur si perdideritis in asino virginem, nihil amplius quam sine ullo compendio indignationem vestram exercueritis. Quin ego censeo deducendam eam ad quampiam civitatem ibique venundandam. Nec enim levi pretio distrahi poterit talis aetatula: nam et ipse quosdam lenones pridem cognitos habeo, quorum poterit unus magnis equidem talentis, ut arbitror, puellam istam praestinare, condigne natalibus suis fornicem processuram nec in similem fugam discursuram; non nihil etiam cum lupanari servierit, vindictae vobis depensuram Hanc ex animo quidem meo sententiam conducibilem protuli, sed vos vestrorum estis consiliorum rerumque domini."],["apuleius-metamorphoses","7.10","Sic ille latronum fisci advocatus nostram causam pertulerat, virginis et asini sospitator egregius; sed in diutina deliberatione ceteri cruciantes mora consilii mea praecordia, immo miserum spiritum, libentes tandem novicii latronis accedunt sententiae et protinus vinculis exsolvunt virginem. Quae quidem simul viderat illum iuvenem, fornicisque et lenonis audierat mentionem, coepit risu laetissimo gestire, ut mihi merito subiret vituperatio totius sexus, eum viderem puellam, proci iuvenis amore nuptiarumque castarum desiderio simulato, lupanaris spurci sordidique subito delectari nomine; et tunc quidem totarum mulierum secta moresque de asini pendebant iudicio. Sed ille iuvenis sermone repetito Quin igitur, inquit Supplicatum Marti comiti pergimus et puellam simul vendituri et socios indagaturi? Sed, ut video, nullum uspiam pecus sacrificatui ac ne vinum quidem potatui affatim vel sufficiens habemus. Decem mihi itaque legate comites, quis contentus proximum castellum petam, inde vobis epulas saliares comparaturus. Sic eo profecto ceteri copiosum instruunt ignem aramque caespite virenti Marti deo faciunt."],["apuleius-metamorphoses","7.11","Nec multo post adveniunt illi vinarios utres ferentes et gregatim pecua comminantes: unde praelectum grandem hircum, annosum et horricomem, Marti secutori comitique victimant, et illico prandium fabricatur opipare. Tune hospes ille Non modo inquit Expeditionum praedarumque, verum etiam voluptatum vestrarum ducem me strenuum sentire debetis, et aggressus insigni facilitate naviter cuncta praeministrat. Verrit, sternit, coquit, tucceta concinnat, apponit scitule, sed praecipui poculis crebris grandibusque singulos ingurgitat. Interdum tamen insimulatione promendi quae poscebat usus, ad puellam commeabat assidue, partesque surreptas clanculo et praegustatas a se potiones offerebat hilaris: at illa sumebat appetenter, et noni nunquam basiare volenti promptis saviolis allubescebat. Quae res oppido mihi displicebat: Hem oblita es nuptiarum tuique mutui cupitoris, puella virgo? Et illi nesciocui recenti marito, quem tibi parentes iunxerunt, hunc advenam cruentumque percussorem praeponis? Nec te conscientia stimulat, sed affectione calcata inter lanceas et gladios istos scortari tibi libet? Quid, si quo modo latrones ceteri persenserint? Non rursum recurres ad asinum et rursum exitium mihi parabis? Re vera ludis dei alieno corio."],["apuleius-metamorphoses","7.12","Dum ista sycophanta ego mecum maxima cum indignatione disputo, de verbis eorum quibusdam dubiis, sed non obscuris prudenti asino, cognosco non Haemum illum praedonem famosum sed Tlepolemum sponsum puellae ipsius. Nam procedente sermone paulo iam clarius, contempta mea praesentia! quasi vere mortui, Bono animo es inquit Charite dulcissima, nam totos istos hostes tuos statim captivos habebis, et instantia validiore vinum iam inmixtum, sed modico tepefactum vapore, sauciis illis et crapula vinolentiaque madidis ipse abstemius non cessat impingere. Et Hercule suspicionem mihi fecit, quasi soporiferum quoddam venenum cantharis immisceret illis. Cuncti denique sed prorsus omnes vino sepulti iacebant, omnes pares mortuis. Tunc nullo negotio artissimis vinculis impeditis ac pro arbitrio suo constrictis illis, imposita dorso meo puella, dirigit gressum ad suam patriam."],["apuleius-metamorphoses","7.13","Quam simul accessimus, tota civitas ad votivum conspectum effunditur. Procurrunt parentes, affines, clientes, alumni, famuli, laeti faciem, gaudio delibuti:( pompam cerneres omnis sexus et omnis aetatis novumque et Hercule memorandum spectamen, virginem asino triumphantem. Denique ipse etiam hilarior pro virili parte ne praesenti negotio ut alienus discreparem, porrectis auribus proflatisque naribus rudivi fortiter, immo tonanti clamore personui. Et illam thalamo receptam commode parentes sui fovebant, me vero cum ingenti iumentorum civiumque multitudine confestim retro Tlepolemus agebat non invitum, nam et alias curiosus et tunc latronum captivitatis spectator optabam fieri. Quos quidem colligatos adhuc vino magis quam vinculis deprehendimus: totis ergo prolatis erutisque rebus et nobis auro argentoque et ceteris onustis, ipsos partim constrictos, uti fuerant, provolutosque in proximas rupinas praecipites dedere, alios vero suis sibi gladiis obtruncatos reliquere. Tali vindicta laeti et gaudentes civitatem revenimus: et illas quidem divitias publicae custodelae commisere, Tlepolemo puellam repetitam lege tradidere."],["apuleius-metamorphoses","7.14","Exin me suum sospitatorem nuncupatum matrona prolixe curitabat, ipsoque nuptiarum die praesepium meum hordeo passim repleri iubet faenumque camelo Bactrinae sufficiens apponi. Sed quas ego condignas Fotidi diras devotiones imprecer, quae me formavit non canem sed asinum, quippe cum viderem largissimae cenae reliquiis rapinisque canes omnes inescatos atque distentos! Post noctem unicam et rudimenta Veneris recens nupta gratias summas apud suos parentes ac maritum mihi meminisse non destitit, quoad summos illi promitterent honores habituri mihi. Convocatis denique gravioribus amicis consilium datur, quo potissimum pacto digne remunerarer. Placuerat uni domi me conclusum et otiosum hordeo lecto fabaque et vicia saginari: sed obtinuit alius qui meae libertati prospexerat, suadens ut rurestribus potius campis in greges equinos lasciviens discurrerem, daturus dominis equarum inscensu generoso multas mulas alumnas."],["apuleius-metamorphoses","7.15","Ergo igitur evocato statim armentario equisone magna cum praefatione deducendus assignor: et sane gaudens laetusque praecurrebam, sarcinis et ceteris oneribus iam nunc renuntiaturus, nanctaque libertate veris initio pratis herbantibus rosas utique reperturus aliquas. Subibat me tamen illa etiam sequens cogitatio, quod tantis actis gratiis honoribusque plurimis asino meo tributis humana facie recepta, multo tanto pluribus beneficiis honestarer. Sed ubi me procul a civitate gregarius ille perduxerat, nullae deliciae ac ne ulla quidem libertas excipit. Nam protinus uxor eius avara equidem nequissimaque illa mulier molae machinariae subiugum me dedit, frondosoque baculo subinde castigans, panem sibi suisque de meo parabat corio. Nec tantum sui cibi gratia me fatigare contenta, vicinorum etiam frumenta mercenariis discursibus meis conterebat. Nec mihi misero statuta saltem cibaria pro tantis praestabantur laboribus: namque hordeum meum frictum et sub eadem mola meis quasi satum ambagibus colonis proximis venditabat, mihi vero per diem laboriosae machinae attento sub ipsa vespera furfures apponebat incretos ac sordidos, multoque lapide salebrosos."],["apuleius-metamorphoses","7.16","Talibus aerumnis edomitum novis Fortuna saeva tradidit cruciatibus, scilicet ut, quod aiunt, domi forisque fortibus factis adoriae plenae gloriarer., Equinis armentis namque me congregem pastor egregius mandati dominici serus anscultator aliquando permisit: at ego tandem liber asinus, laetus et tripudians graduque molli gestiens equas opportunissimas iam mihi concubinas futuras deligebam. Sed haec etiam spes hilarior in capitale processit exitium: mares enim ob admissariam Venerem pasti satianter ac diu saginati, terribiles alioquin et utique quovis asino fortiores, de me metuentes sibi et adulterio degeneri praecaventes, nec hospitalis Iovis servato foedere rivalem summo furentes persequuntur odio. hic, elatis in altum vastis pectoribus, arduus capite en sublimis vertice primoribus in me pugillatur ungulis, ille terga pulposis torulis obesa convertens postremis velitatur calcibus, alius hinnitu maligno comminatus, remulsis auribus dentiumque candentium renudatis asceis, totum me commorsicat. Sic apud historiam de rege Thracio legeram, qui miseros hospites ferinis equis suis lacerandos devorandosque porrigebat: adeo ille praepotens tyrannus sic parcus hordei fuit, ui edacium iumentorum famem corporum humanorum largitione sedaret."],["apuleius-metamorphoses","7.17","Ad eundem modum distractus et ipse variis equorum incursibus, rursus molares illos circuitus requirebam. Verum Fortuna meis cruciatibus insatiabilis aliam mihi denuo pestem instruxit: delegor enim ligno monte devehundo, puerque mihi praefectus imponitur, omnibus ille quidem deterrimus. Nec me montis excelsi tantum arduum fatigabat iugum, nec saxeas tantum sudes incursando contribam ungulas, verum fustium quoque crebris ictibus prolixe dedolabar, ut usque plagarum mihi medullaris insideret dolor; coxaeque dexterae semper ictus incutiens et unum feriendo locum dissipato corio et ulceris latis simi facto foramine, immo fovea vel etiam fenestra, nullus tamen desinebat identidem vulnus sanguine delibutum obtundere. Lignorum vero tanto me premebat pondere, ut fascium molem elephanto, non asino paratam putares: ille vero etiam quotiens in alterum latus praeponderans declinarat sarcina, cum deberet potius gravantis ruinae fustes demere et levata paulisper pressura sanare me, vel certe in alterum latus translatis peraequare, contra, lapidibus additis insuper, sic iniquitati ponderis medebatur."],["apuleius-metamorphoses","7.18","Nec tamen post tantas meas clades immodico sarcinae pondere contentus, cum fluvium transcendet remus, qui forte praeter viam defluebat, peronibus suis ab aquae madore consulens ipse quoque insuper lumbos meos insiliens residebat, exiguum scilicet et illud tantae molis superpondium: ac si quo casu lima caenoso ripae supercilio lubricante oneris impatientia prolapsus deruissem, cum deberet egregius agaso manum porrigere, capistro suspendere, cauda sublevare, certe partem tanti oneris, quoad resurgerem saltem, detrahere, nullum quidem defesso mihi ferebat auxilium, sed occipiens a capite, immo vero et ipsis auribus, totum me compilabat, ceciditque fusti grandissimo, donec fomenti vice ipsae me plagae suscitarent. Idem mihi talem etiam excogitavit perniciem: spinas acerrumas et punctu venenato viriosas in fascem tortili nodo constrictas caudae meae pensilem deligavit cruciatum, ut incessu meo commotae incitataeque funestis aculeis infeste me convulnerarent."],["apuleius-metamorphoses","7.19","Ego igitur ancipiti malo laborabam: nam cum me cursu proripueram fugiens acerbissimos incursus, vehementiore nisu spinarum feriebar; si dolori parcens paululum restitissem, plagis compellebar ad cursum. Nec quicquam videbatur aliud excogitare puer ille nequissimus quam ut me quoquo modo perditum iret, idque iurans etiam nonnunquam comminabatur. Et plane fuit quod eius detestabilem malitiam ad peiores conatus stimularet: nam quadam die, nimia eius insolentia expugnata patientia mea, calces in eum validas extulerant. Denique tale facinus in me comminiscitur: stuppae sarincae me satis onustum probeque funiculis constrictum producit in viam deque proxima villula spirantem carbunculum furatus, oneris in ipso meditullio reponit. Iamque fomento tenui calescens et enutritus ignis surgebat in flammas et totum me funestus ardor invaserat, nec ullum pestis extremae suffugium nec salutis aliquod apparet solacium, et ustrina tales moras non sustinens et meliora consilia praevertitur."],["apuleius-metamorphoses","7.20","Sed in rebus scaevis affulsit Fortunae nutus hilarior, nescio an futuris periculis me reservans, certe praesente statutaque morte liberans: nam forte pluviae pridianae recens conceptaculum aquae lutulentae proximum conspicatus, ibi memet improvido saltu totum abicio, flammaque prorsus extincta, tandem et pondere levatus et exitio liberatus evado. Sed ille deterrimus ac temerarius puer hoc quoque suum nequissimum factum in me retorsit, gregariisque omnibus affirmavit me sponte vicinorum foculos transeuntem, titubanti gradu prolapsum, ignem ultroneum accersisse mihi, et arridens addidit: Quousque ergo frustra pascemus igninum istum? Nec multis interiectis diebus longe peioribus me dolis petivit. Ligno enim quod gerebam in proximam casulam vendito vacuum me ducens, iam se nequitiae meae proclamans imparem miserrimumque istud magisterium renuens, querelas huiusmodi concinnat:"],["apuleius-metamorphoses","7.21","Videtis istum pigrum tardissimumque et nimis asinum? me praeter cetera flagitia nunc nouis periculis etiam angit: ut quemque enim viatorem prospexerit, sive illa scitula mulier seu virgo nubilis seu tener puellus est, illico disturbato gestamine, nonnunquam etiam ipsis stramentis abiectis, furens incurrit et homines amator talis appetit, et humi prostratis illis inhians illicitas atque incognitas temptat libidines et ferinas aversa Venere invitat ad nuptias. Nam imaginem etiam savii mentiendo ore improba compulsat ac morsicat. Quae res nobis non mediocres lites atque iurgia, immo forsitan et crimina pariet. Nunc etiam visa quadam honesta iuvene, ligno quod devehebat abiecto dispersoque, in eam furiosos direxit impetus, et festivus hic amasio humo sordida prostratam mulierem ibidem incoram omnium gestiebat inscendere. Quod nisi ploratu questuque femineo conclamatum viatorum praesidium accurrisset ac de mediis ungulis ipsius esset erepta liberataque, misera illa compavita atque dirupta ipsa quidem cruciabilem cladem sustinuisset, nobis vero poenale reliquisset exitium."],["apuleius-metamorphoses","7.22","Talibus mendaciis admiscendo sermones alios, qui meum verecundum silentium vehementius premerent, animos pastorum in meam perniciem atrociter suscitavit. Denique unus ex illis: Quin igitur publicum istum maritum, inquit Immo communem omnium adulterum illis suis monstruosis nuptiis condignam victimam us hostiam? et heus tu, puer, ait Obtruncato protinus eo intestina quidem canibus nostris iacta, ceteram vero carnem omnem operariorum cenae reserva. Nam corium affirmatum cineris inspersu dominis referemus eiusque mortem de lupo facile mentiemur. Sublata cunctatione accusator ille meum noxius, ipse etiam pastoralis exsecutor sententiae, laetus et meis insultans malis calcisque illius admonitus, quam inefficacem fuisse mehercules doleo, protinus gladium cotis attritu parabat."],["apuleius-metamorphoses","7.23","Sed quidam dei coetu illo rusticorum Nefas ait Tam bellum asinum sic enecare et propter luxuriem lasciviamque, amatoria protinus opera, servitioque tam necessarii carere, cum alioquin exsectis genitalibus possit neque in Venerem ullo modo surgere vosque omni metu periculi liberare, insuper etiam longe crassior atque corpulentior effici. Multos ego scio non modo asinos inertes, verum etiam ferocissimos equos, nimio libidinis laborantes atque ob id truces vesanosque, adhibita tali detestatione mansuetos ac mansues exinde factos, et oneri ferundo non inhabiles et cetero ministerio patientes. Denique, nisi vobis suadeo nolentibus, possum spatio modico interiecto, quo mercatum proximum obire statui, petitis e domo ferramentis huic curae praeparatis, ad vos actutum redire trucemque amatorem istum atque insuavem dissitis femoribus emasculare et quovis vervece mitiorem efficere."],["apuleius-metamorphoses","7.24","Tali sententia mediis Orci manibus extractus, sedi extremae poenae reservatus, maerebam et in novissima parte corporis totum me periturum deflebam Inedia denique continua vel praecipiti ruina memet ipse quaerebam extinguere, moriturus quidem nihilominus sed moriturus integer. Dumque in ista necis meae decunctor electione, matutino me rursum puer ille peremptor meus contra montis suetum ducit vestigium. Iamque me de cuiusdam vastissimae ilicis ramo pendulo destinato, paululum viam supergressus ipse securi lignum quod deveheret reddebat, et ecce de proximo specu vastum attollens caput funesta proserpit ursa. Quam simul conspexi, pavidus et repentina facie conterritus totum corporis pondus in postremos poplites recello, arduaque cervice sublimiter elevata, lorum, quo tenebar, rumpo, meque protinus pernici fugae committo, perque prona, non tantum pedibus verum etiam toto proiecto corpore propere devolutus immitto me campis subpatentibus, ex summo studio fugiens immanem ursam ursaque peiorem illum puerum."],["apuleius-metamorphoses","7.25","Tunc quidam viator solitarium vagumque me respiciens invadit et properiter inscensum baculo quod gerebat obverberans per obliquam ignaramque me ducebat viam. Nec invitus ego cursui me commodabam relinquens atrocissimam virilitatis lanienam; ceterum plagis non magnopere commovebar, quippe consuetus ex forma concidi fustibus. Sed illa Fortuna meis casibus pervicax tam opportunum latibulum misera celeritate praeversa novas instruxit insidias: pastores enim mei perditam sibi requirentes vacculam variasque regiones peragrantes occurrunt nobis fortuito, statimque me cognitum capistro prehensum attrahere gestiunt. Sed audacia valida resistens ille fidem hominum deumque testabatur: Quid me raptatis? Violenter quid invaditis? Ain, te nos tractamus inciviliter, qui nostrum asinum furatus abducis? Quin potius effaris ubi puerum eiusdem agasonem, necatum scilicet, occultaris? : et illico detractus ad terram pugnisque pulsatus et calcibus confusus infit deierans nullum semet vidisse ductorem, sed plane continuatum solutum et solitarium ob indicivae praemium occupasse, domino tamen suo restituturum. Atque utinam ipse asinus, inquit Quem nunquam profecto vidissem, vocem quiret humanam dare meaeque testimonium innocentiae perhibere posset; profecto vos huius iniuriae pigeret. Sic asseverans nihil quicquam promovebat: nam collo constrictum reducunt eum pastores molesti contra montis illius silvosa nemora, unde lignum puer solebat egerere: nec uspiam ruris reperitur ille sed plane corpus eius membratim laceratum multisque dispersum locis conspicitur."],["apuleius-metamorphoses","7.26","Quam rem procul dubio sentiebam ego illius ursae dentibus esse perfectam et Hercule dicerem quod sciebam, si loquendi copia suppeditaret: sed quod solum poteram tacitus licet serae vindictae gratulabar. Et cadaver quidem disiectis partibus tandem totum repertum aegreque concinnatum ibidem terrae dedere, meum vero Bellerophontem, abactorem indubitatum cruentumque percussorem criminantes, ad casas interim suas vinctum perducunt, quoad renascenti die sequenti deductus ad magistratus, ut aiebant, poenae redderetur. Interim dum puerum illum parentes sui plangoribus querebantur et adveniens ecce rusticus nequaquam promissum suum frustratus destinatam sectionem meam flagitat, Non est in his inquit unus Indidem praesens iactura nostra, sed plane crastino libet non tantum naturam, verum etiam caput quoque ipsum pessimo isto asino demetere: nee tibi ministerium deerit istorum."],["apuleius-metamorphoses","7.27","Sic effectum est ut in alterum diem clades differretur mea, at ego gratias agebam bono puero, quod saltem mortuus unam carnificinae meae dieculam donasset. Nec tamen tantillum saltem gratulationi meae quietive spatium datum: nam mater pueri mortem deplorans acerbam filii, fleta et lacrimosa fuscaque veste contecta, ambabus manibus trahens cinerosam canitiem, eiulans et exinde proclamans stabulum irrumpit meum, tunsisque ac diverberatis vehementer uberibus incipit: Et nunc iste securus incumbens praesepio voracitati suae deservit et insatiabilem profundumque ventrem semper esitando distendit, nec aerumnae meae miseretur vel detestabilem casum defuncti magistri recordatur, sed scilicet senectam infirmitatemque meam contemnit ae despicit et impune se laturum tantum scelus credit. At utcumque se praesumit innocentem; est enim congruens pessimis conatibus contra noxiam conscientiam sperare securitatem. Nam pro deum fidem, quadrupes nequissime, licet precariam vocis usuram sumeres, cui tandem vel ineptissimo persuadere possis atrocitatem istam culpa carere, eum propugnare pedibus et arcere morsibus misello puero potueris? An ipsum quidem saepius incursare calcibus potuisti, moriturum vero defendere alacritate simili nequisti? Certe dorso receptum auferres protinus et infesti latronis cruentis manibus eriperes, postiemum deserto deiectoque illo conservo magistro comite pastore non solus aufugeres. An ignoras eos etiam, qui morituris auxilium salutare denegarint, quod contra bonos mores id ipsum fecerint, solere puniri? Sed non diutius meis cladibus laetaberis, homicida: senties, efficiam, misero dolori naturales vires adesse."],["apuleius-metamorphoses","7.28","Et cum dicto subsertis manibus exsolvit suam sibi fasciam pedesque meos singillatim illigans indidem constringit artissime, scilicet ne quod vindictae meae superesset praesidium, et pertica, qua stabuli fores offirmari solebant, abrepta non prius me desiit obtundere quam victis fessisque viribus, suopte pondere degravatus manibus eius fustis esset elapsus. Tunc de brachiorum suorum cita fatigatione conquesta, procurrit ad focum, ardentemque titionem gerens mediis inguinibus obtrudit, donec, solo quod restabat nisus praesidio, liquida fimo strictim egesta faciem atque oculos eius confoedassem. Qua caecitate atque factore tandem fugata est a me pernicies: ceterum titione delirantis Altheae Meleager asinus interissem."],["apuleius-metamorphoses","8.1","NOCTIS gallicinio venit quidam iuvenis e proxuma civitate, ut quidem mihi videbatur unus ex famulis Charites, puellae illius quae mecum apud latrones pares aerumnas exanclaverat. Is de eius exitio et domus totius infortunio mira ac nefanda,ignem propter assidens, inter conservorum frequentiam sic annuntiabat: “Equisones opilionesque, etiam busequae, fuit Charite nobis, quae misella et quidem casu gravissimo, nec vero incomitata Manes adivit. Sed ut cuncta noritis, referam vobis a capite quae gesta sunt, quaeque possent merito doctiores, quibus stilos Fortuna subministrat, in historiae specimen chartis involvere. Erat in proxuma civitate iuvenis natalibus praenobilis, quo clarus eo pecuniae fuit satis locuples sed luxuriae popinalis, scortisque et diurnis potationibus exercitatus, atque ob id factionibus latronum male sociatus, necnon etiam manus inlectus humano cruore, Thrasyllus nomine: idque sic erat et fama dicebat."],["apuleius-metamorphoses","8.2","Hic cum primum Charite nubendo maturuisset, inter praecipuos procos summo studio petitionis eius munus obicrat, et quanquam ceteris omnibus id genus viris antistaret eximiisque muneribus parentum invitaret iudicium, morum tamen improbatus repulsae contumelia fuerat aspersus. Ac dum herilis puella in boni Tlepolemi manum venerat, firmiter deorsus delapsum nutriens amorem et denegati thalami permiscens indignationem, cruento facinori quaerebat accessum. Nanctus denique praesentiae suae tempestillam occasionem, sceleri quod diu cogitarat accingitur, ac die, quo praedonum infestis mucronibus puella fuerat astu virtutibusque sponsi sui liberata, turbae gratulantium exultans insigniter permiscuit sese salutique praesenti ac futurae suboli novorum maritorum gaudibundus, ad honorem splendidae prosapiae inter praecipuos hospites domum nostram receptus, occultato consilio sceleris, amici fidelissimi personam mentiebatur. Iamque sermonibus assiduis et conversatione frequenti, nonnunquam etiam cena poculoque communi carior cariorque factus, in profundam ruinam cupidinis sese paulatim nescius praecipitaverat. Quidni, cum flamma saevi amoris parva quidem primo vapore delectet, sed fomentis consuetudinis exaestuans immodicis ardoribus totos amburat homines?"],["apuleius-metamorphoses","8.3","Diu denique deliberaverat secum Thrasyllus, quod nec clandestinis colloquiis opportunum repperiret locum, et adulterinae Veneris magis magisque praeclusos aditus copia custodientium cerneret novaeque atque gliscentis affectionis firmissimum vinculum noni posse dissociari perspiceret, et puellae, si vellet, quanquam velle non posset, furatrinae coniugalis incommodaret rudimentum; et tamen ad hoc ipsum quod non potest, contentiosa pernicie, quasi posset, impellitur: quod nunc arduum factu putatur, amore per dies roborato facile videtur effectu. Spectata denique sed, oro, sollicitis animis intendite, quorsum furiosae libidinis proruperint impetus."],["apuleius-metamorphoses","8.4","Die quadam venatum Tlepolemus assumpto Thrasyllo petebat indagaturus feras, si quid tamen in capreis feritatis est; nec enim Charite maritum suum quaerere patiebatur bestias armatas dente vel cornu. Iamque apud frondosum tumulum ramorumque densis tegminibus umbrosum, prospectu vestigatorum obsaeptis capreis, canes venationis indagini generosae, mandato cubili residentes invaderent bestias, immittuntur; statimque sollertis disciplinae memores, partitae totos praecingunt aditus tacitaque prius servata mussitatione, signo sibi repentino reddito, latratibus fervidis dissonisque miscent omnia. Nec ulla caprea nec pavens damula nec prae ceteris feris mitior cerva, sed aper immanis atque invisitatus exsurgit toris callosae cutis obesus, pilis inhorrentibus corio squalidus, setis insurgentibus spinae hispidus dentibus attritu sonaci spumeus, oculis aspectu minaci flammeus, impetu saevo frementis oris totus fulmineus; et primum quidem canum procaciores quae comminus contulerant vestigium, genis hac illac iactatis consectas interficit, dein calcata retiola,"],["apuleius-metamorphoses","8.5","qua primos impetus reduxerat, transabiit. Et nos quidem cuncti pavore deterriti et alioquin innoxiis venationibus consueti, tunc etiam inermes atque immuniti, tegumentis frondis vel arboribus latenter abscondimus; Thrasyllus vero nanctus fraudium opportunum decipulum sic Tlepolemum captiose compellat: Quid stupore confusi vel etiam cassa formidine similes humilitati servorum istorum, vel in modum pavoris feminei deiecti tam opimam praedam mediis manibus amittimus? Quin equos inscendimus? Quin ocius indipiscimur? En cape venabulum, ei ego sumo lanceam ; nec tantillum morati protinus insiliunt equos ex summo studio bestiam insequentes. Nec tamen illa genuini vigoris oblita retorquet imi petum et incendio feritatis ardescens dente compulsa quem primum insiliat cunctabunda rimatur. Sed prior Tlepolemus iaculum, quod gerebat, insuper dorsum bestiae contorsit: at Thrasyllus ferae quidem pepercit sed equi, quo vehebatur Tlepolemus, postremos poplites lancea feriens amputat. Quadrupes reccidens, qua sanguis effluxerat, toto tergo supinatus invitus dominum suum devolvit ad terram: nec diu, et eum furens aper invadit iacentem ac primo lacinias eius, mox ipsum resurgentem multo dente laniavit. Nec coepti nefarii bonum piguit amicum vel suae saevitiae litatum saltem tanto periculo cernens potuit expleri, sed percito atque plagoso, cruda vulnera contegenti suumque auxilium miscriter roganti per femus dexterum dimisit lanceam, tanto ille quidem fidentius quanto crederet ferri vulnera similia futura prosectu dentium: necnon tamen ipsam quoque bestiam facili manu transadigit."],["apuleius-metamorphoses","8.6","Ad hunc modum definito iuvene exciti latibulo suo quisque familia maesta concurrimus: at ille quanquam perfecto voto, prostrato inimico laetus ageret, vultu tamen gaudium tegit et frontem asseverat et dolorem simulat, et cadaver, quod ipse fecerat, avide circumplexus, omnia quidem lugentium officia sollerter affinxit; sed solae lacrimae procedere noluerunt. Sic ad nostri similitudinem, qui vere lamentabamur, conformatus manus suae culpam bestiae dabat. Necdum satis scelere transacto fama dilabitur en cursus primos ad domum Tlepolemi detorquet et aures infelicis nuptae percutit. Quae quidem simul percepit tale nuntium quale non audiet aliud, amens et vecordia percita cursuque bacchata furibundo per plateas populosas et arva rurestria fertur, insana voce casum mariti quiritans: confluunt civium maestae catervae, sequuntur obvii dolore sociato, civitas cuncta vacuatur studio visionis. Et ecce mariti cadaver accurrit labantique spiritu totam se super corpus effudit ac paenissime ibidem, quam devoverat ei, reddidit animam. Sed aegre manibus erepta suorum invita remansit in vita, funus vero toto feralem pompam prosequente populo deducitur ad sepulturam."],["apuleius-metamorphoses","8.7","Sed Thrasyllus nimium nimius clamare, plangere, et quas in primo maerore lacrimas non habebat, iam scilicet crescente gaudio reddere et multis caritatis nominibus veritatem ipsam fallere. Illum amicum, coaetaneum, contubernalem, fratrem denique, addito nomine lugubri, ciere, necnon interdum manus Charites a pulsandis uberibus amovere, luctum sedare, eiulatum coercere, verbis palpantibus stimulum doloris obtundere, variis exemplis multivagi casus solacia nectere, cunctis tamen mentitae pietatis officiis studium contrectandae mulieris adhibere odiosumque amorem suum perperam delectando nutrire. Sed officiis inferialibus statim exactis puella protinus festinat ad maritum suum demeare, cunctasque prorsus pertemptat vias, certe illam lenem otiosamque nec telis ullis indigentem sed placidae quieti consimilem: inedia denique misera et incuria squalida tenebris imis abscondita iam cum luce transegerat. Sed Thrasyllus instantia pervicacia partim per semet ipsum, partim per ceteros familiares ac necessarios, ipsos denique puellae parentes extorquet, tandem, iam lurore et illuvie paene collapsa membra lavacro, cibo denique confoveret. At illa parentum suorum alioquin reverens, invita quidem verum religiosae necessitati succumbens, vultu non quidem hilaro, verum paulo sereniore obiens, ut iubebatur, viventium munia, prorsus in pectore, immo vero penitus in medullis luctu ac maerore carpebat animum et dies totos totasque noctes insumebat luctuoso desiderio, et imagines defuncti, quas ad habitum dei Liberi formaverat, affixo servitio divinis percolens honoribus, ipso sese solacio cruciabat."],["apuleius-metamorphoses","8.8","Verum Thrasyllus praeceps alioquin et de ipso nomine temerarius, priusquam dolorem lacrimae satiarent et percitae mentis resideret furor, et in sese nimietatis senio lassesceret luctus, adhuc flentem maritum, adhuc vestes lacerantem, adhuc capillos distrahentem non dubitavit de nuptiis convenire et imprudentiae labe tacita pectoris sui secreta fraudesque ineffabiles detegere. Sed Charite vocem nefandam et horruit et detestata est et, velut gravi tonitru procellaque sideris vel etiam ipso diali fulmine percussa, corruit corpus et obnubilavit animam. Sed intervallo revalescente paulatim spiritu, ferinos mugitus iterans et iam scaenam pessimi Thrasylli perspiciens, ad limam consilii desiderium petitoris distulit. Tunc inter moras umbra illa misere trucidati Tlepolemi sanie cruentam et pallore deformem attollens faciem quietem pudicam interpellat uxoris: Mi coniux (quod tibi prorsus ab alio dici non licebit) etsi pectori tuo iam perimitur nostri memoria, vel acerbae mortis meae casus foedus caritatis intercidit, quovis alio felicius maritare, modo ne in Thrasylli manum sacrilegam convenias, neve sermonem conferas nec mensam accumbas nec toro acquiescas. Fuge mei percussoris cruentam dexteram: noli parricidio nuptias auspicari. Vulnerat illa, quorum sanguinem tuae lacrimae proluerunt, non sunt tota dentium vulnera: lancea mali Thrasylli me tibi fecit alienum : et addidit cetera omnemque scaenam sceleris illuminavit."],["apuleius-metamorphoses","8.9","At illa, ut primum maesta quieverat toro faciem impressa, etiam nunc dormiens lacrimis emanantibus genas cohumidat et velut quodam tormento inquieta quieti excussa, luctu redintegrato prolixum eiulat, discissaque interula decora brachia saevientibus palmulis converberat. Nec tamen cum quoquam participatis nocturnis imaginibus, sed indicio facinoris prorsus dissimulatio, et nequissimum percussorem punire et aerumnabili vitae sese subtrahere tacita decernit. Ecce rursus improvidae voluptatis detestabilis petitor aures obseratas de nuptiis obtundens aderat: sed illa clementer aspernata sermonem Thrasylli astuque miro personata instanter garrienti summisseque deprecanti Adhuc inquit Tui fratris meique carissimi mariti facies pulchra illa in meis deversatur oculis, adhuc odor cinnameus ambrosei corporis per nares meas percurrit, adhuc formosus Tlepolemus in meo vivit pectore. Boni ergo et optimi consules, si luctui legitimo miserrimae feminae necessarium concesseris tempus, quoad residuis mensibus spatium reliquum compleatur anni, quae res cum meum pudorem, tum etiam tuum salutare commodum respicit, ne forte immaturitate nuptiarum indignatione iusta manes acerbos mariti ad exitium salutis tuae suscitemus."],["apuleius-metamorphoses","8.10","Nec isto sermone Thrasyllus sobriefactus vel saltem tempestiva pollicitatione recreatus identidem pergit linguae sauciantis susurros improbos inurguere, quoad simulanter revicta Charite suscipit: Istud equidem certe magnopere deprecanti concedas necesse est mihi, mi Thrasylle, ut interdum taciti clandestinos coitus obeamus nec quisquam persentiscat familiarium, quoad dies reliquos metiatur annus. Promissioni fallaciosae mulieris oppressus succubuit Thrasyllus et prolixe consentit de furtivo concubitu, noctemque et operias exoptat ultro tenebras, uno potiundi studio postponens omnia. Sed heus tu, inquit Charite Quam probe veste contectus omnique comite viduatus prima vigilia tacitus fores meas accedas unoque sibilo contentus nutricem istam meam opperiare, quae claustris adhaerens excubabit adventui tuo: nec setius patefactis aedibus acceptum te nullo lumine conscio ad meum perducet cubiculum."],["apuleius-metamorphoses","8.11","Placuit Thrasyllo scaena feralium nuptiarum: nec sequius aliquid suspicatus sed expectatione turbidus de diei tantum spatio et vesperae mora querebatur. Sed ubi sol tandem nocti decessit, exi imperio Charites adornatus et nutricis captiosa vigilia deceptus irrepit cubiculum pronus spei. Tunc anus de iussu dominae blandiens ei furtim depromptis calicibus et oenophoro, quod immixtum vino soporiferum gerebat venenum, crebris potionibus avide ac secure haurientem, mentita dominae tarditatem, quasi parentem assideret aegrotum, facile sepelivit ad somnum. Iamque eo ad omnes iniurias exposito ac supinato, introvocata Charite masculis animis impetuque diro fremens invadit ac supersistit sicarium:"],["apuleius-metamorphoses","8.12","En inquit Fidus coniugis mei comes, en venator egregius, en carus maritus. Haec est illa dextera quae meum sanguinem fudit, hoc pectus quod fraudulentas ambages in meum concinnavit exitium, oculi isti quibus male placui, qui quodam modo futuras tenebras auspicantes venientes poenas antecedunt. Quiesce securus, beate somniare. Non ego gladio, non ferro petam: absit ut simili mortis genere cum marito meo coaequeris. Vivo tibi morientur oculi, nec quicquam videbis nisi dormiens. Faxo feliciorem necem inimici tui quam vitam tuam sentias. Lumen certe non videbis, manu comitis indigebis, Chariten non tenebis, nuptias non frueris, nec mortis quiete recreaberis nec vitae voluptate laetaberis, sed incertum simulacrum errabis inter Orcum et solem; et diu quaeres dexteram quae tuas expugnavit pupulas, quodque est in aerumna miserrimum, nescies de quo queraris. At ego sepulchrum mei Tlepolemi tuo luminum cruore libabo et sanctis manibus eius istis oculis parentabo. Sed quid mora temporis dignum cruciatum lucraris et meos forsitan tibi pestiferos imaginaris amplexus? Relictis somnolentis tenebris ad aliam poenalem evigila caliginem: attolle vacuam faciem, vindictam recognosce, infortunium intellege, aerumnas computa. Sic pudicae mulieri tui placuerunt oculi, sic faces nuptiales tuos illuminarunt thalamos. Ultrices habebis pronubas, et orbitatem comitem et perpetuae conscientiae stimulum."],["apuleius-metamorphoses","8.13","Ad hunc modum vaticinata mulier acu crinali capite deprompta Thrasylli convulnerat tota lumina eumque prorsus exoculatum relinquens, dum dolore i nescio crapulam cum somno discutit, arrepto nudo I gladio quo se Tlepolemus solebat incingere, per mediam civitatem cursu furioso proripit se, procul dubio nescioquod scelus gestiens et recta monimentum mariti contendit. At nos et omnis populus nudatis totis aedibus studiose consequimur, hortati mutuo ferrum vesanis extorquere manibus. Sed Charite capulum Tlepolemi propter assistens gladioque fulgenti singulos abigens, ubi fletus uberes et lamentationes varias cunctorum intuetur, Abicite inquit, Importunas lacrimas, abicite luctum meis virtutibus alienum. Vindicavi in mei mariti cruentum peremptorem, punita sum funestum mearum nuptiarum praedonem. Iam tempus est ut isto gladio deorsus ad meum Tlepolemum viam quaeram."],["apuleius-metamorphoses","8.14","Et enarratis ordine singulis quae sibi per somnium nuntiaverat maritus quoque astu Thrasyllum inductum petisset, ferro sub papillam dexteram transadacto corruit et in suo sibi pervolutata sanguine postremo balbutiens incerto sermone proflavit animam virilem. Tunc propere familiares miserae Charites accuratissime corpus ablutum unita sepultura ibidem marito perpetuam coniugem reddidere. Thrasyllus vero cognitis omnibus, nequiens idoneum exitum praesenti cladi reddere certusque tanto facinori nec gladium sufficere, sponte delatus ibidem ad sepulchrum, Ultronea vobis, infesti Manes, en adest victima saepe clamitans, valvis super sese diligenter obseratis inedia statuit elidere sua sententia damnatum spiritum.”"],["apuleius-metamorphoses","8.15","Haec ille longos trahens suspiritus et nonnunquam illacrimans graviter affectis rusticis annuntiabat. Tunc illi mutati dominii novitatem metuentes et infortunium domus herilis altius miserantes fugere! comparant. Sed equorum magister qui me curandum magna ille quidem commendatione susceperat, quidquid in casula pretiosum conditumque servabat meo atque aliorum iumentorum dorso repositum asportans sedes pristinas deserit. Gerebamus infantulos ei mulieres, gerebamus pullos, anseres, haedos, catellosj1., et quidquid infirmo gradu fugam morabatur, nostris quoque pedibus ambulabat. Nec me pondus sarcinae!, quanquam enormis, urguebat, quippe gaudiali fuga detestabilem illum exsectorem virilitatis meae relinquentem. Silvosi montis asperum permensi iugum rursusque! reposita camporum spatia pervecti, iam vespera set; mitam tenebrante, pervenimus ad quoddam castellum frequens et opulens, unde nos incolae nocturna, immo vero matutina etiam prohibebant egressione: lupos enim numerosos, grandes et vastis corporibus sarci nosos ac nimia ferocitate saevientes, passim rapinis assuetos infestare cunctam illam regionem, iamque ipsas vias obsidere et in modum latronum praetereuntes aggredi, immo etiam vesana fame rabidos! finitimas expugnare villas exitiumque inertissimorum pecudum ipsis iam humanis capitibus imminere! Denique ob iter illud, qua nobis erat commeandum! iacere semesa hominum corpora suisque visceribus! nudatis ossibus cuncta candere ac per hoc nos quoque summa cautione viae reddi debere idque vel in primis observitare, ut luce clara et die iam provecto et sole florido, vitantes undique latentes insidias, cum et ipso lumine dirarum bestiarum repigratur impetus, non laciniatim disperso sed cuneatim stipato commeatu difficultates illas transabiremus."],["apuleius-metamorphoses","8.16","Sed nequissimi fugitivi ductores illi nostri caecae festinationis temeritate ac metu incertae insecutionis spreta salubri monitione nec expectata luce proxuma! circa tertiam ferme vigiliam noctis onustos nos ad viam propellunt. Tunc ego metu praedicti periculi quantum pote turbae medius et inter conferta iumenta latenter absconditus clunibus meis ab ag gressionibus ferinis consulcbam, iamque me cursu celeri ceteros equos antecellentem mirabantur omnes! sed illa pernicitas non erat alacritatis meae sed fori midinis indicium. Denique mecum ipse reputabam! Pegasum indutum illum metu magis volaticum fuisse ac per hoc merito pinnatum proditum, dum in altum et adusque caelum sussilit ac resultat, formidans scilicet igniferae morsum Chimaerae. Nam et illi pastores qui nos agebant in speciem proelii manus obarmaverant: hic lanceam, ille venabulum, alius gerebat spicula, fustem alius, sed et saxa, quae I salebrosa semita largiter subministrabat; erant qui, sudes praeacutas attollerent, plerique tamen ardentibus facibus proterrebant feras: nec quicquam praeter I unicam tubam deerat quin acies esset proeliaris. Sed nequicquam frustra timorem illum satis inanem perfuncti longe peiores inhaesimus laqueos: nam lupi, forsitan confertae iuventutis strepitu vel certe nimia luce flammarum deterriti vel etiam aliorsum grassantes, nulli contra nos aditum tulerunt ae ne procul saltem ulli comparuerant."],["apuleius-metamorphoses","8.17","Villae vero, quam tunc forte praeteribamus, coloni, multitudinem nostram latrones rati, satis agentes rerum suarum eximieque trepidi canes rabidos et immanes et quibusvis lupis et ursis saeviores, quos ad tutelae praesidia curiose fuerant alumnati, iubilationibus solitis et cuiuscemodi vocibus nobis inhortantur, qui praeter genuinam ferocitatem tumultu suorum exasperati contra nos ruunt, et undique laterum circumfusi passim insiliunt ac sine ullo dilectu iumenta simul et homines lacerant diuque grassati plerosque prosternunt. Cerneres non tam Hercule memorandum quam miserandum etiam spectaculum, canes copiosos ardentibus animis alios fugientes arripere, alios stantibus inhaerere, quosdam iacentes inscendere et per omnem nostrum commeatum morsibus ambulare. Ecce tanto periculo malum maius insequitur: de summis enim tectis ac de proxumo colle rusticani illi saxa super nos raptim devolvunt, ut discernere prorsus nequiremus qua potissimum caveremus clade, comminus canum an eminus lapidum. Quorum quidem unus caput mulieris, quae meum dorsum residebat, repente percussit: quo dolore commota statim fletu cum clamore sublato maritum suum pastorem illum suppetiatum ciet."],["apuleius-metamorphoses","8.18","At ille deum fidem clamitans et cruorem uxoris abstergens altius quiritabat: Quid miseros homines et laboriosos viatores tam crudelibus animis invaditis atque obteritis? Quas praedas inhiatis? Quae damna vindicates? At non speluncas ferarum vel cautes incolitis barbarorum, ut humano sanguine profuso gaudeatis. Vix haec dicta, et statim lapidum congestus cessavit imber et infestorum canum revocata conquievit procella. Unus illinc denique de summo cupressus cacumine At nos inquit Nor vestrorum spoliorum cupidine latrocinamur, sed hanc ipsam cladem de vestris protelamus manibus: iam denique pace tranquilla securi potestis incedere. Sic ille, sed nos plurifariam vulnerati reliquam viam capessimus, alius lapidis, alius morsus vulnera referentes, universi tamen saucii. Aliquanto denique viae permenso spatio pervenimus ad nemus quoddam proceris arboribus consitum et pratentibus virectis amoenum, ubi placuit illis ductoribus nostris refectui paululum conquiescere corporaque sua diverse laniata sedulo recurare. Ergo passim prostrati solo primum fatigatos animos recuperare ac dehinc vulneribus medelas varias adhibere festinant: hic cruorem praeterfluentis aquae rore deluere, ille spongeis inacidatis tumores comprimere, alius fasciolis hiantes vincire plagas. Ad istum modum saluti suae quisque consulebat."],["apuleius-metamorphoses","8.19","Interea quidam senex de summo colle prospectat, quem circum capellae pascentes opilionem esse profecto clamabant. Eum rogavit unus e nostris haberetne venui lactem vel adhuc liquidum vel in caseum recentem inchoatum. At ille diu capite quassanti Vos autem inquit De cibo vel poculo) vel omnino ulla refectione nunc cogitatis? An nulli scitis quo loco comederitis? Et cum dicto conductis oviculis conversus longe recessit. Quae vox eius et fuga pastoribus nostris non mediocrem pavorem incussit: ac dum perterriti de loci qualitate sciscitari gestiunt nec est qui doceat, senex alius, magnus ille quidem, gravatus annis, totus in baculum pronus et lassum trahens vestigium, ubertim lacrimans per viam proximat, visisque nobis cum fletu maximo singulorum iuvenum genua contingens sic adorabat:"],["apuleius-metamorphoses","8.20","Per fortunas vestrosque genios, sic ad meae senectutis spatia validi laetique veniatis, decepto seni subsistite meumque parvulum ab inferis ereptum canis meis reddite. Nepos namque meus et itineris huius suavis comes dum forte passerem incantantem saepiculae consectatur arripere, delapsus in proxumam foveam, quae fruticibus imis subpatet, in extremo iam vitae consistit periculo, quippe cum de fletu ac voce ipsius avum sibi saepicule clamitantis vivere illum quidem sentiam, sed per corporis, ut videtis, mei defectam valitudinem opitulari nequeam. At vobis aetatis et roboris beneficio facile est suppetiari miserrimo seni puerumque illum novissimum successionis meae atque unicam stirpem sospitem mihi facere."],["apuleius-metamorphoses","8.21","Sic deprecantis suamque canitiem distrahentis totos quidem miseruit; sed unus prae ceteris et animo fortior et aetate iuvenior et corpore validior, quique solus praeter alios incolumis proelium superius evaserat, exsurgit alacer et percontatus quonam loci puer, ille decidisset, monstrantem digito non longe frutices horridos senem illum impigre comitatur. Ac dum pabulo nostro suaque cura refecti sarcinulis quisque sumptis suis viam capessunt, clamore primum nominatim cientes illum iuvenem frequenter inclamant; mox mora diutina commoti mittunt e suis arcessitorem unum, qui requisitum comitem tempestivae viae commonefactum reduceret. At ille modicum commoratus refert sese buxanti pallore trepidus miraque super conservo suo renuntiat: conspicatum se quippe supinato illi et iam ex maxima parte consumpto immanem draconem mandentem insistere nec ullum usquam miserrimum senem comparere illum. Qua re cognita et cum pastoris sermone collata, qui saevum prorsus hunc illum nec alium locorum inquilinum praeminabatur, pestilenti deserta regione velociori se fuga proripiunt. nosque pellunt crebris tundentes fustibus."],["apuleius-metamorphoses","8.22","Celerrime denique longo itinere confecto pagum quendam accedimus, ibique totam perquiescimus noctem; ubi coeptum facinus oppido memorabile narrare cupio. Servus quidam, cui cunctam familiae tutelam dominus permiserat suus, quique possessionem maximam illam, in quam deverteramus, villicabat, habens ex eodem famulitio conservam coniugam, liberae cuiusdam extrariaeque mulieris flagrabat cupidine. Quo dolore paclicatus uxor eius instricta cunctas mariti rationes et quicquid horreo reconditum continebatur admoto combussit igne. Nec tali damno tori sui contumeliam vindicasse contenta, iam contra sua saeviens viscera laqueum sibi nectit infantulumque, quem de eodem marito iamdudum susceperat, eodem funiculo nectit seque per altissimum puteum, appendicem parvulum trahens praecipitat. Quam mortem dominus eorum aegerrime sustinens arreptum servulum, qui causam tanti sceleris uxori suae praestiterat, nudum ac totum melle perlitum firmiter alligavit arbori ficulneae, cuius in ipso carioso stipite inhabitantium formicarum nidificia borribant et ultro citro commeabant multiiuga scaturigine. Quae simul dulcem ac mellitum corporis nidorem persentiscunt, parvis quidem sed numerosis et continuis morsiunculis penitus inhaerentes, per longi temporis cruciatum ita, carnibus atque ipsis visceribus adesis, homine consumpto membra nudarunt, ut ossa tantum viduata pulpis nitore nimio candentia funestae cohaererent arbori."],["apuleius-metamorphoses","8.23","Hac quoque detestabili deserta mansione, paganos in summo luctu relinquentes, rursum pergimus dieque tota campestres emensi vias civitatem quandam populosam et nobilem iam fessi pervenimus. Inibi Larem sedesque perpetuas pastores illi statuere decernunt, quod et longe a quaesituris firmae latebrae viderentur et annonae copiosae beata celebritas invitabat. Triduo denique iumentorum refectis corporibus, quo vendibiliores videremur, ad mercatum producimur magnaque voce praeconis pretia singulis nuntiantis equi atque alii asini opulentis emptoribus praestinantur; at me relictum solum ac subsecivum cum, fastidio plerique praeteribant. Iamque taedio contreetationis eorum, qui de dentibus meis aetatem computabant, manum cuiusdam faetore sordentem, qui gingivas identidem meas putidis scalpebat digitis, mordicus arreptam plenissime conterui: quae res circumstantium ab emptione mea utpote ferocissimi deterruit animos. Tunc praeco diruptis faucibus et rauca voce saucius in meas fortunas ridiculos construebat iocos: Quem ad finem cantherium istum venui frustra subiciemus, et vetulum et extritis ungulis debilem et dolore deformem et in hebeti pigritia ferocem nec quicquam amplius quam ruderarium cribrum? Atque ideo vel donemus eum cuipiam, si qui tamen faenum suum perdere non gravatur."],["apuleius-metamorphoses","8.24","Ad istum modum praeco ille cachinnos circumstantibus commovebat. Sed illa fortuna mea saevissima, quam per tot regiones iam fugiens effugere vel praecedentibus malis placare non potui, rursum in me caecos detorsit oculos et emptorem aptissimum duris meis casibus mire repertum obiecit. Scitote qualem: cinaedum et senem cinaedum, calvum quidem sed cincinnis semicanis et pendulis capillatum, unum de triviali popularium faece, qui per plateas et oppida cymbalis et crotalis personantes deamque Syriam circumferentes mendicare compellunt. Is nimio praestinandi studio praeconem rogat cuiatis essem: at ille Cappadocum me et satis forticulum denuntiat. Rursum requirit annos aetatis meae: sed praeco lasciviens: Mathematicus quidem, qui stellas eius disposuit, quintum ei numeravit annum; sed ipse scilicet melius istud de suis novit professionibus. Quanquam enim prudens crimen Corneliae legis incurram, si civem Romanum pro servo tibi vendidero, quin emis bonum et frugi mancipium, quod te et foris et domi poterit iuvare? Sed exinde odiosus emptor aliud de alio non desinit quaerere, denique de mansuetudine etiam mea percontatur anxie."],["apuleius-metamorphoses","8.25","At praeco Vervecem, inquit Non asinum vides ad usus omnes quietum; non mordacem, nec calcitronem quidem sed prorsus ut in asini corio modestum hominem inhabitare credas. Quae res cognitu non ardua: nam si faciem tuam mediis eius feminibus immiseris, facile periclitaberis quam grandem tibi demonstret patientiam. Sic praeco lurchonem tractabat dicacule; sed ille cognito cavillatu, similis indignanti At te inquit Cadaver surdum et mutum delirumque praeconem, omnipotens et omniparens dea Syria et sanctus Sabadius et Bellona et Mater Idaea, et cum suo Adone Venus domina caecum reddant, qui scurrilibus iamdudum contra me velitaris iocis. An me putas, inepte, iumento fero posse deam committere, ut turbatum repente divinum deiciat sumulacrum, egoque miser cogar crinibus solutis discurrere et deae meae humi iacenti aliquem medicum quaerere? Accepto tali sermone cogitabam subito velut lymphaticus exsilire, ut me ferocitate cernens exasperatum emptionem desineret. Sed praevenit cogitatum meum emptor anxius pretio depenso statim, quod quidem gaudens dominus scilicet taedio mei facile suscepit, septemdecim denarium, et illico me tumida spartea deligatum tradidit Philebo: hoc enim nomine censet batur iam meus dominus."],["apuleius-metamorphoses","8.26","At ille susceptum novicium famulum trahebat ad domum statimque illinc de primo limine proclamat: Puellae, servum vobis pulchellum en ecce mercata perduxi. Sed illae puella chorus erat cinaedorum, quae statim exultantes in gaudium, fracta et rauca et effeminata voce clamores absonos intollunt, rati scilicet vere quempiam hominem servulum ministerio suo paratum. Sed postquam non cervam pro virgine sed asinum pro homine succidaneum videre, nare detorta magistrum suum varie cavillantur,: non enim servum sed maritum illum scilicet sibi perduxisse: et heus aiunt Cave ne solus exedas tam bellum scilicet pullulum, sed nobis quoque tuis palumbulis nonnunquam impertias. Haec et huiusmodi mutuo blaterantes praesepio me proximum deligant. Erat quidam iuvenis satis corpulentus, choraula doctissimus, collaticia stipe de mensa paratus, qui foris quidem circumgestantibus deam cornu canens adambulabat, domi vero promiscui operis partiarius agebat concubinus. Hic me simul domi conspexit libenter, appositis largiter cibariis, gaudens alloquitur: Venisti tandem miserrimi laboris vicarius: sed diu vivas et dominis placeas et meis defectis iam lateribus consulas. Haec audiens iam meas futuras novas cogitabam aerumnas."],["apuleius-metamorphoses","8.27","Die sequenti variis coloribus indusiati et deformiter quisque formati, facie caenoso pigmento delita et oculis obunctis graphice prodeunt; mitellis et crocotis et carbasinis et bombycinis iniecti, quidam tunicas albas in modum lanciolarum quoquoversum fluente purpura depictas cingulo subligati, pedes luteis induti calceis; deamque serico contectam amiculo mihi gerendam imponunt brachiisque suis humero tenus renudatis, attollentes immanes gladios ac secures, evantes exsiliunt incitante tibiae cantu lymphaticum tripudium. Nec paucis pererratis casulis ad quandam villam possessoris beati perveniunt et ab ingressu primo statim absonis ululatibus constrepentes fanatice pervolant, diuque capite demisso cervices lubricis intorquentes motibus crinesque pendulos in circulum rotantes, et nonnunquam morsibus suos incursantes musculos, ad postremum ancipiti ferro quod gerebant sua quisque brachia dissicant. Inter haec unus ex illis bacchatur effusius ac de imis praecordiis anhelitus crebros referens, velut numinis divino spiritu repletus, simulabat sauciam vecordiam, prorsus quasi deum praesentia soleant homines non sui fieri meliores sed debiles effici vel aegroti."],["apuleius-metamorphoses","8.28","Specta denique quale caelesti providentia meritum reportaverit. Infit vaticinatione clamosa conficto mendacio semel ipsum incessere atque criminari, quasi contra fas sanctae religionis dissignasset aliquid et insuper iustas poenas noxi facinoris ipse de se suis manibus exposcere. Arrepto denique flagro, quod semiviris illis proprium gestamen est, contortis taeniis lanosi velleris prolixe fimbriatum et multiiugis talis ovium tesseratum, indidem sese multinodis commulcat ictibus, mire contra plagarum dolores praesumptione munitus. Cerneres prosectu gladiorum ictuque flagrorum solum spurcitia sanguinis effeminati madescere. Quae res incutiebat mihi non parvam sollicitudinem videnti tot vulneribus largiter profusum cruorem, ne quo casu deae peregrinae stomachus, ut quorundam hominum lactem, sic illa sanguinem concupisceret asininum. Sed ubi tandem fatigati, vel certe suo laniatu satiati, pausam carnificinae dedere, stipes aereas, immo vero et argenteas multis certatim offerentibus, sinu recepere patulo necnon et vini cadum et lactem et caseos et farris et siliginis aliquid, et nonnullis hordeum deae gerulo donantibus. Avidis animis corradentes omnia et in sacculos huic quaestui de industria praeparatos farcientes dorso meo congerunt, ut duplici scilicet sarcinae pondere gravatus, et horreum simul et templum incederem."],["apuleius-metamorphoses","8.29","Ad istum modum palantes omnem illam depraedabantur regionem. Sed in quodam castello copia laetati largioris quaesticuli gaudiales instruunt dapes: a quodam colono fictae vaticinationis mendacio pinguissimum deposcunt arietem, qui deam Syriam esurientem suo satiaret sacrificio, probeque disposita cenula balneas obeunt ac dehinc lauti quendam fortissimum rusticanum, industria laterum atque imis ventris bene praeparatum, comitem cenae secum adducunt paucisque admodum praegustatis olusculis, ante ipsam mensam spurcissima illa propudia ad illicitae libidinis extrema flagitia infandis uriginibus offerantur, passimque circumfusi nudatum supinatumque iuvenem execrandis oribus flagitabant. Nec diu tale facinus meis oculis tolerantibus Porro Quirites proclamare gestivi, sed viduatum ceteris syllabis ac litteris processit O tantum, sane clarum ac validum et asino proprium sed inopportuno plane tempore: namque de pago proxumo complures iuvenes abactum sibi noctu perquirentes asellum, nimioque studio cuncta devorsoria scrutantes, intus aedium audito, ruditu meo, praedam absconditum latibulis aedium rati, coram rem invasuri suam improvisi conferto gradu se penetrant, palamque illos execrandas foeditates obeuntes deprehendunt: iam iamque vicinos undique percientes turpissimam scaenam patefaciunt, insuper ridicule sacerdotum purissimam laudantes castimoniam."],["apuleius-metamorphoses","8.30","Hac infamia consternati, quae per ora populi facile dilapsa merito invisos ac detestabiles eos cunctis effecerat, noctem ferme circa mediam collectis omnibus furtim castello facessunt, bonaque itineris parte ante iubaris exortum transacta, iam die claro solitudines avias nacti, multa secum prius collocuti accingunt se meo funeri; deaque vehiculo meo sublata et humi reposita cunctis stramentis me renudatum ac de quadam quercu destinatum flagro illo pecuinis ossibus catenato verberantes paene ad extremam confecerant mortem. Fuit unus qui poplites meos enervare secure sua comminaretur, quod de pudore illo candido scilicet suo tam deformiter triumphassem: sed ceteri non meae salutis sed simulacri iacentis contemplatione in a ita me retinendum censuere. Rursum itaque me refertum sarcinis planis gladiis minantes perveniunt ad quandam nobilem civitatem. Inibi vir principalis et alias religiosus et eximie deam reverens, tinnitu cymbalorum et sonu tympanorum cantusque Phrygii mulcentibus modulis excitus, procurrit obviam, deamque votivo suscipiens hospitio nos omnes intra consaeptum domus amplissimae constituit, numenque summa veneratione atque hostiis opimis placare contendit."],["apuleius-metamorphoses","8.31","Hic ego me potissimum capitis periclitatum memini. Nam quidam colonus partem venationis, immanis cervi pinguissimum femus, domino illi suo muneri miserat, quod incuriose pone culinae fores non altiuscule suspensum canis adaeque venaticus latenter invaserat, laetusque, praeda propere custodientes oculos evaserat. Quo damno cognito suaque reprehensa neglegentia cocus diu lamentatus lacrimis inefficacibus, iam iamque domino cenam flagitante maerens et utcunque metuens altius, filio suo parvulo consalutato arreptoque funiculo, mortem sibi nexu laquei comparabat. Nee tamen latuit fidam uxorem eius casus extremus mariti, sed funestum nodum violenter invadens manibus ambabus Adeone inquit Praesenti malo perterritus mente excidisti tua, nee fortuitum istud remedium, quod deum providentia subministrat, intuens? Nam si quid in ultimo fortunae turbine resipiscis, expergite mi ausculta et advenam istum asinum remoto quodam loco deductum iugula, femusque eius ad similitudinem perditi detractum et accuratius in protrimentis sapidissime percoctum appone domino cervini vicem. Nequissimo verberoni sua placuit salus de mea morte, et multum conservae laudata sagacitate destinatae iam lanienae cultros acuebat."],["apuleius-metamorphoses","9.1","Sic ille nequissimus carnifex contra me manus impias obarmabat, at ego, praecipitante consilium periculi tanti praesentia nec expectata diutina cogitatione, lanienam imminentem fuga vitare statui; protinusque vinculo, quo fueram deligatus, abrupto, cursu me proripio totis pedibus, ad tutelam salutis crebris calcibus velitatus; illicoque me, raptim transcursa proxima porticu, triclinio, in quo dominus aedium sacrificales epulas cum sacerdotibus deae cenitabat, incunctanter immitto nec pauca rerum apparatus cibarii, mensas etiam impetu meo collido atque disturbo. Qua rerum deformi strage pater familias commotus, ut importunum atque lascivum me cuidam famulo curiose traditum certo aliquo loco clausum iubet cohiberi, ne rursum convivium placidum simili petulantia dissiparem. Hoc astutulo commento scitule munitus et mediis lanii manibus ereptus custodela salutaris mihi gaudebam carceris, Sed nimirum nihil Fortuna renuente licet homini nato dexterum provenire, nec consilio prudenti vel! remedio sagaci divinae providentiae fatalis dispositio subverti vel reformari potest. Mihi denique id ipsum commentum, quod momentariam salutem repperisse videbatur, periculum grande, immo praesens exitium conflavit aliud."],["apuleius-metamorphoses","9.2","Nam quidam subito puer mobili ac trepida facie percitus, ut familiares inter se susurrabant, irrumpit triclinium suoque annuntiat domino de proxumo angiportu canem rabidam paulo ante per posticam impetu miro sese direxisse ardentique prorsus furore venaticos canes invasisse, ac dehinc proxumum petisse stabulum atque ibi pleraque iumenta incurrisse pari saevitia, nec postremum saltem ipsis hominibus pepercisse: nam Myrtilum mulionem et Hephaestionem cocum et Hypatarium cubicularium et Apollonium medicum, immo vero et plures alios ex familia abigere temptantes variis morsibus quemque lacerasse, certe venenatis morsibus contacta nonnulla iumenta efferari simili rabie. Quae res omnium statim percussit animos, ratique me etiam eadem peste infectum ferocire, arreptis cuiuscemodi telis mutuoque ut exitium commune protelarent cohortari, ipsi potius eodem vesaniae morbo laborantes persequuntur. Nec dubio me lanceis illis vel venabulis, immo vero et bipennibus, quae facile famuli subministraverant, membratim compilassent, ni respecto subiti periculi turbine cubiculum, in quoi mei domini devertebant, protinus irrupissem. Tunc clausis obseratisque super me foribus obsidebant locum, quoad sine ullo congressionis suae periculo pestilentiae letalis pervicaci rabie possessus ac peresus absumerer: quo facto tandem libertatem nanctus, solitariae fortunae munus amplexus, super constratum lectum abiectus post multum equidem temporis somnum humanum quievi."],["apuleius-metamorphoses","9.3","Iamque clara die, mollitie cubiculi refota lassitudine, vegetus exsurgo atque illos, qui meae tutelae pervigiles excubias agitaverant, ausculto de meis sic altercare fortunis: Adhuccine miserum istum asinum iugi furore iactari credimus? Immo vero iam virus increscente saevitia prorsus extinctum. Sic opinionis variae terminum ad explorationem conferunt ac de rima quadam prospiciunt sanum me atque sobrium otiose consistere: iamque ultro foribus patefactis plenius an iam sim mansuefactus periclitantur. Sed unus ex his, de caelo scilicet missus mihi sospitator, argumentum explorandae sanitatis meae tale commonstrat ceteris, ut aquae recentis completam pelvem offerrent potui meo, ac si intrepidus et more solito sumens aquis allibescerem, sanum me atque omni morbo scirent expeditum: contra vero si visum contactumque laticis vitarem ac perhorrescerem, pro comperto noxiam rabiem pertinaciter durare: hoc enim libris etiam pristinis proditum observari solere."],["apuleius-metamorphoses","9.4","Isto placito vas immane confestim aquae pellucidae de proxumo petitae fonte cunctantes adhuc offerunt mihi: at ego sine ulla mora progressus etiam obvio gradu satis sitienter pronus et totum caput inferens salutares vere equidem illas aquas hauriebam. Iamque et plausus manuum et aurium flexus et ductum capistri et quidvis aliud periclitantium placide patiebar, quoad contra vesanam eorum praesumptionem modestiam meam liquido cunctis approbarem. Ad istum modum vitato duplici periculo, die sequenti rursum divinis exuviis onustus cum crotalis et cymbalis circumforaneum mendicabulum producor ad viam. Nec paucis casulis atque castellis oberratis devertimus ad quempiam pagum urbis opulentae quondam, ut memorabant incolae, inter semiruta vestigia conditum, et hospitio proxumi stabuli recepti cognoscimus lepidam de adulterio cuiusdam pauperis fabulam, quam vos etiam cognoscatis volo."],["apuleius-metamorphoses","9.5","Is gracili pauperie laborans fabriles operas praebendo parvis illis mercedibus vitam tenebat. Erat ei tamen uxorcula etiam, satis quidem tenuis et ipsa, verum tamen postrema lascivia famigerabilis. Sed die quadam dum matutino ille ad opus susceptum proficiscitur, statim latenter irrepit eius hospitium temerarius adulter: ac dum Veneris colluctationibus securius operantur, maritus ignarus rerum ac nihil etiam tum tale suspicans improvisus hospitium repetit. Iamque clausis et obseratis foribus uxoris laudata continentia ianuam pulsat, sibilo etiam praesentiam suam denuntiante: tunc mulier callida et ad huiusmodi flagitia perastutula tenacissimis amplexibus expeditum hominem dolio, quod erat in angulo semiobrutum sed alias vacuum, dissimulanter abscondit, et patefactis aedibus adhuc introeuntem maritum aspero sermone accipit: Siccine vacuus et otiosus insinuatis manibus ambulabis mihi nec obito consueto labore vitae nostrae prospicies et aliquid cibatui parabis? At ego misera pernox et per diem lanificio nervos meos contorqueo, ut intra cellulam nostram saltem lucerna luceat. Quanto me felicior Daphne vicina, quae mero et prandio matutino saucia cum suis adulteris volutatur!"],["apuleius-metamorphoses","9.6","Sic confutatus maritus Et quid istic est? ait Nam licet forensi negotio officinator noster attentus ferias nobis fecerit, tamen hodiernae cenulae nostrae prospexi. Vides istud dolium, quod semper vacuum frustra locum detinet tantum et revera praeter impedimentum conversationis nostrae nihil praestat amplius? Istud ego quinque denariis cuidam venditavi; et adest, ut dato pretio secum rem suam ferat. Quin itaque praecingeris mihique manum tantisper accommodas, ut exobrutum protinus tradatur emptori. E re nata fallacia, mulier temerarium tollens cachinnum Magnum inquit Istum virum ac strenuum negotiatorem nacta sum, qui rem, quam ego mulier et intra hospitium contenta iamdudum septem denariis vendidi, minoris distraxit. Additamento pretii laetus maritus Et quis est ille, ait Qui tanto praestinavit? At illa Olim, inepte, inquit Descendit in dolium sedulo soliditatem eius probaturus."],["apuleius-metamorphoses","9.7","Nec ille sermoni mulieris defuit sed exsurgens alacriter Vis inquit Verum scire, materfamilias? Hoc tibi dolium nimis vetustum est et multifariam rimis hiantibus quassum ; ad maritumque eius dissimulanter conversus Quin tu, quicunque es homuncio, lucernam ait Actutum mihi expedis, ut erasis intrinsecus sordibus diligenter an aptum usui possim dinoscere, nisi nos putas aes de malo habere? Nec quicquam moratus ac suspicatus acer et egregius ille maritus, accensa lucerna, Discede, inquit Frater, et otiosus assiste, donec probe procuratum istud tibi repraesentem, et cum dicto nudatus ipse, delato lumine, scabiem vetustam cariosae testae occipit exculpere. At vero adulter, I bellissimus ille pusio, inclinatam dolio pronam uxorem fabri superincurvatus secure dedolabat. Ast illa capite in dolium demisso maritum suum astu meretricio tractabat ludicre: hoc et illud et aliud et rursus aliud purgandum demonstrat digito suo, donec utroque opere perfecto, acceptis septem denariis, calamitosus faber collo suo gerens dolium coactus est ad hospitium adulteri perferre."],["apuleius-metamorphoses","9.8","Pauculis ibi diebus commorati et munificentia publica saginati vaticinationisque crebris mercedibus suffarcinati purissimi illi sacerdotes novum quaestus genus sibi comminiscuntur. Sorte unica pro casibus pluribus enotata consulentes de rebus variis plurimos ad hunc modum cavillantur. Sors haec erat: Ideo coniuncti terram proscindunt boves, ut in futurum laeta germinent sata. Tum si qui matrimonium forte coaptantes interrogarent, rem ipsam responderi aiebant, iungendos, connubio et satis liberum procreandis. Si possessiones praestinaturus quaereret, merito boves ut et iugum et arva sementis florentia pronuntiari. Si qui de profectione sollicitus divinum caperet auspicium. iunctos iam paratosque quadripedum cunctorum mansuetissimos et lucrum promitti de glebae germine. Si proelium capessiturus vel latronum factionem persecuturus utiles necne processus sciscitaretur addictam victoriam forti praesagio contendebant, quippe cervices hostium iugo subactum iri ei praedam de rapinis uberrimam fructuosamque captum iri."],["apuleius-metamorphoses","9.9","Ad istum modum divinationis astu captioso corraserant non parvas pecunias, sed assiduis interrogationibus argumento satietate iam defecti, rursum ad viam prodeunt, via tota quam nocte confeceramus longe peiorem. Quidni? Lacunosis incilibus voraginosam, partim stagnanti palude fluidam et alibi subluvie caenosa lubricam. Crebris denique offensaculis et assiduis lapsibus iam contusis cruribus meis vix tandem ad campestres semitas fessus evadere potui. Et ecce nobis repente de tergo manipulus armati supercurrunt equites, aegreque cohibita equorum curriculi rabie, Philebum ceterosque comites eius involant avidi colloque constricto et sacrilegos impurosque compellantes interdum pugnis obverberant, necnon manicis etiam cunctos coartant et identidem ingenti sermone comprimunt, promerent potius aureum cantharum, promerent auctoramentum illud sui sceleris, quod simulatione sollemnium, quae in operto factitaverant, ab ipsis pulvinaribus matris deum clanculo furati, prorsus quasi possent tanti facinoris evadere supplicium tacita profectione, adhuc luce dubia pomerium pervaserint."],["apuleius-metamorphoses","9.10","Nec defuit qui, manu super dorsum meum iniecta, in ipso deae quam gerebam gremio scrutatus, repperiret atque incoram omnium aureum depromeret cantharum. Nec isto saltem tam nefario scelere impuratissima illa capita confutari terrerive potuere, sed mendacioso risu cavillantes, En inquiunt Indignae rei scaevitatem, qua plerumque insontes periclitantur homines! Propter unicum caliculum, quem deum mater sorori suae deae Syriae hospitale munus obtulit, noxios religionis antistites ad discrimen vocari capitis! Haec et alias similes afannas frustra blaterantes eos retrorsus abducunt pagani statimque vinctos in Tullianum compingunt cantharoque et ipso simulacro, quod gerebant, apud fani donarium redditis ac consecratis, altera die productum me rursum voce praeconis venui subiciunt septemque nummis carius, quam prius me comparaverat Philebus, quidam pistor de proximo castello praestinavit, protinusque frumento etiam coemto affatim onustum per iter arduum, scrupis et cuiuscemodi stirpibus infestum ad pistrinum, quod exercebat, perducit."],["apuleius-metamorphoses","9.11","Ibi complurium iumentorum multivii circuitus intorquebant molas ambage varia; nec die tantum, verum perpeti etiam nocte prorsus instabili machinarum vertigine lucubrabant pervigilem farinam. Sed mihi, ne rudimentum servitii perhorrescerem scilicet, novus dominus loca lautia prolixe praebuit: nam et diem primum illum feriatum dedit et cibariis abundanter instruxit praesepium. Nec tamen illa otii saginaeque beatitudo duravit ulterius, sed die sequenti molae, quae maxima videbatur, matutinus? adstituor et illico velata facie propellor ad incurva spatia flexuosi canalis, ut in orbe termini circumfluentis reciproco gressu mea recalcans vestigia vagarer errore certo. Nec tamen sagacitatis ac prudentiae meae prorsus oblitus facilem me tirocinio disciplinae praebui sed, quamquam frequenter, cum inter homines agerem, machinas similiter circumrotari vidissem, tamen, ut expers et ignarus operis, stupore mentito defixus haerebam, quod enim rebar ut minus aptum et huiusmodi ministerio satis inutilem me ad alium quempiam, utique leviorem laborem legatum iri, vel otiosum certe cibatum iri. Sed frustra sollertiam damnosam exercui: complures enim protinus baculis armati me circumsteterunt atque, ut eram luminibus obtectis securus etiamnunc, repente signo dato et clamore conferto plagas ingerentes acervatim, adeo me strepitu turbulentant, ut cunctis consiliis abiectis illico scitissime taeniae sparteae totus innixus discursus alacres obirem:"],["apuleius-metamorphoses","9.12","at subita sectae commutatione risum tote coetu commoveram. Iamque maxima diei parte transacta defectum alioquin me, helcio sparteo dimoto, nexu machinae liberatum applicant praesepio. At ego quamquam eximie fatigatus et refectione virium vehementer indiguus et prorsus fame perditus, tamen familiari curiositate attonitus et satis anxius, postposito cibo qui copiosus aderat, inoptabilis officinae disciplinam cum delectatione quadam arbitrabar. Dii boni! Quales illic homunculi vibicibus lividis totam cutem depicti dorsumque plagosum scissili centunculo magis inumbrati quam obtecti, nonnulli exiguo tegili tantum modo pubem inlecti, cuncti tamen sic tunicati ut essent per pannulos manifesti, frontes litterati et capillum semirasi et pedes annulati, tum lurore deformes et fumosis tenebris vaporosae caliginis palpebras adesi atque adeo male luminati, et in modum pugilum, qui pulvisculo perspersi dimicant, farinulenta cinere sordide candidati."],["apuleius-metamorphoses","9.13","Iam de meo iumentario contubernio quid vel ad quem modum memorem? Quales illi muli senes vel cantherii debiles! Circa praesepium capita demersi contruncabant moles palearum, cervices cariosa vulnerum putredine follicantes, nares languidas assiduo pulsu tussedinis hiulei, pectora copulae sparteae tritura continua exulcerati, costas perpetua castigatione ossium tenus renudati, ungulas multivia circumcursione in enorme vestigium porrecti totumque corium veterno atque scabiosa macie exasperati. Talis familiae funestum mihi etiam metuens exemplum veterisque Lucii fortunam recordatus et ad ultimam salutis metam detrusus summisso capite maerebam. Nec ullum uspiam cruciabilis vitae solacium aderat, nisi quod ingenita mihi curiositate recreabar dum praesentiam meam parvi facientes libere quae volunt omnes et agunt et loquuntur. Nec immerito priscae poeticae divinus auctor apud Graios summae prudentiae virum monstrare cupiens multarum civitatum obitu et variorum populorum cognitu summas adeptum virtutes cecinit: nam et ipse gratas gratias asino meo memini, quod me suo celatum tegmine variisque fortunis exercitatum, etsi minus prudentem, multiscium reddidit."],["apuleius-metamorphoses","9.14","Fabulam, denique bonam prae ceteris suavem compertu ad aures vestras afferre decrevi, et en occipio. Pistor ille qui me pretio suum fecerat, bonus alioquin vir et apprime modestus, pessimam et ante cunctas mulieres longe deterrimam sortitus coniugam poenas extremas tori Larisque sustinebat, ut Hercule eius vicem ego quoque tacitus frequenter ingemescerem. Nec enim vel unum vitium nequissimae illi feminae deerat, sed omnia prorsus, ut in quandam caenosam latrinam, in eius animum flagitia confluxerant: saeva, scaeva, virosa, ebriosa, pervicax, pertinax, in rapinis turpibus avara, in sumptibus foedis profusa, inimica fidei, hostis pudicitiae: tunc spretis atque calcatis divinis numinibus in vicem certae religionis mentita sacrilega praesumptione dei, quem praedicaret unicum, confictis observationibus vacuis fallens omnes homines et miserum maritum decipiens matutino mero et continuo stupro corpus manciparat."],["apuleius-metamorphoses","9.15","Talis illa mulier miro me persequebatur odio: nam et antelucio recubans adhuc subiungi machinae novicium clamabat asinum, et statim ut cubiculo primum processerat insistens iubebat incoram sui plagas mihi quam plurimas irrogari et,cum tempestivo prandio laxarentur iumenta cetera, longe tardius applicari praesepio iubebat. Quae saevitia multo mihi magis genuinam curiositatem in suos mores ampliaverat: nam et assiduo plane commeantem in eius cubiculum quendam sentiebam iuvenem, cuius et faciem videre cupiebam ex summo studio, si tamen velamentum capitis libertatem tribuisset meis aliquando luminibus; nec enim mihi sollertia defuisset ad detegenda quoquo modo pessimae feminae flagitia. Sed anus quaedam stuprum sequestra et adulterorum internuntia de die cotidie inseparabilis aderat, eum qua protinus ientaculo ac dehinc vino mero mutuis vicibus velitata scaenas fraudulentas in exitium miserrimi mariti subdolis ambagibus construebat. At ego, quamquam graviter suscensens errori Fotidis, quae me dum avem fabricat, perfecit asinum, isto tamen vel unico solacio aerumnabilis deformitatis meae recreabar, quod auribus grandissimis praeditus cuncta longule etiam dissita facillime sentiebam."],["apuleius-metamorphoses","9.16","Denique die quadam madidae illius aniculae, sermo talis meas affertur aures: “ De isto quidem, mi herilis, tecum ipsa videris, quem sine meo consilio pigrum et formidulosum familiarem istum sortita es, qui insuavis et odiosi mariti tui caperratum supercilium ignaviter perhorrescit ac per hoc amoris languidi desidia tuos volentes amplexus discruciat. Quanto melior Philesitherus adulescens et formosus, et liberalis et strenuus et contra maritorum inefficaces diligentias constantissimus, dignus Hercule solus omnium matronarum deliciis perfrui, dignus solus coronam auream capite gestare, vel ob unicum istud, quod nunc nuper in quendam zelotypum maritum eximio studio commentus est. Audi denique et amatorum diversum ingenium compara."],["apuleius-metamorphoses","9.17","Nosti quendam Barbarum nostrae civitatis decurionem, quem Scorpionem prae morum acritudine vulgus appellat? Hic uxorem generosam et eximia formositate praeditum mira custodela munitam domi suae quam cautissime cohibebat.” Ad haec ultima pistoris illa uxor subiciens, Quidni? inquit Novi diligenter. Areten meam condiscipulam memoras. Ergo\" inquit anus \"Nosti totam Philesitheri et ipsius fabulam? Minime gentium, inquit Sed nosse valde cupio, et oro, mater, ordine mihi singula retexe. Nec commorata illa sermocinatrix immodica sic anus incipit: “Barbarus iste eum necessariam profectionem pararet pudicitiamque carae coniugis conservare summa diligentia cuperet, servilium suum Myrmecem, fidelitate praecipua cognitum, secreto commonet suaeque dominae custodelam omnem permittit, carcerem et perpetua vincula, mortem denique violentam defamem comminatus, si quisquam hominum vel in transitu digito tenus eam contigisset, idque deierans etiam confirmat per omnia divina numina. Ergo igitur summo pavore perculsum Myrmecem acerrimum relinquens uxori secutorem, securam dirigit profectionem. Tunc obstinato animo vehementer anxius Myrmex nec usquam dominam suam progredi sinebat, et lanificio domestico destrictam inseparabilis assidebat,ac tantum necessario vespertini lavacri progressu affixus atque conglutinatus, extremas manu prendens lacinias, mira sagacitate commissae provinciae fidem tuebatur."],["apuleius-metamorphoses","9.18","Sed ardentem Philesitheri vigilantiam matronae nobilis pulchritudo latere non potuit, atque hac ipsa potissimum famosa castitate et insignis tutelae nimietate instinctus atque inflammatus, quidvis facere, quidvis pati paratus, ad expugnandam tenacem domus disciplinam totis accingitur viribus; certusque fragilitatis humanae fidei et quod pecuniae cunctae sint difficultates perviae auroque soleant adamantinae etiam perfringi fores, opportune nanetus Myrmecis solitatem, ei amorem suum aperit et supplex eum medelam cruciatui deprecatur; nam sibi statutam decretamque mortem proximare ni maturius cupito potiatur: nee eum tamen quicquam, in re facili formidare debere, quippe cum vespera solus, fide tenebrarum contectus atque absconditus, introrepere et intra momentum temporis remeare posset. His et huiuscemodi suadelis validum addebat cuneum, qui rigentem prorsus servi tenacitatem violenter diffinderet; porrecta enim manu sua demonstrat ei novitate nimia candentes solidos aureos, quorum viginti quidem puellae destinasset, ipsi vero decem libenter offerret."],["apuleius-metamorphoses","9.19","Exhorruit Myrmex inauditum facinus et occlusis auribus effugit protinus: nee auri tamen splendor flammeus oculos ipsius exire potuit, sed quam procul semotus et domum celeri gradu pervectus videbat tamen decora illa monetae lumina et opulentam praedam iam tenebat animo, miroque mentis salo et cogitationum dissensione misellus in diversas sententias carpebatur ae distrahebatur: illic fides, hic lucrum; illic cruciatus, hic voluptas. Ad postremum tamen formidinem mortis vicit aurum: nec saltem spatio cupido formosae pecuniae leniebatur, sed nocturnas etiam curas invaserat pestilens avaritia, ut quamvis herilis eum commutatio domi cohiberet, aurum tamen foras evocaret. Tunc devorato pudore et dimota cunctatione, sic ad aures dominae mandatum perfert: nec a genuina levitate descivit mulier sed execrando metallo pudicitiam suam protinus auctorata est. Ita gaudio perfusus ad suae fidei praecipitium praecipitat Myrmex, non modo capere, verum saltem contingere, quam exitio suo viderat, pecuniam cupiens et magnis suis laboribus perfectum desiderium Philesithero laetitia percitus nuntiat, statimque destinatum praemium reposcit; et tenet nummos aureos manus Myrmecis quae nec aereos norat."],["apuleius-metamorphoses","9.20","Iamque nocte promota solum perducit ad domum, probeque capite contectum amatorem strenuum infert adusque dominae cubiculum. Commodum novis amplexibus amori rudi litabant, commodum prima stipendia Veneri militabant nudi milites; et contra omnium opinionem captata noctis opportunitate improvisus maritus assistit. Suae domus ianuam iam pulsat, iam clamat, iam saxo fores verberat, et ipsa tarditate magis magisque suspectus dira comminatur Myrmeci supplicia. At ille repentino malo perturbatus et misera trepidatione ad inopiam consilii deductus, quod solum poterat, nocturnas tenebras! sibi causabatur obsistere quin clavem curiose absconditam repperiret: interdum Philesitherus cognito strepitu raptim tunicas iniectus sed plane prae turbatione pedibus intectis procurrit cubiculo. Tunc Myrmex tandem clave pessulis subiecta repandit fores et recipit etiam tunc fidem deum boantem dominum, eoque propere cubiculum petente, clandestino transcursu dimittit Philesitherum. Quo iam pro limine liberato securus sui clausa domo rursum sei reddidit quieti."],["apuleius-metamorphoses","9.21","Sed dum prima luce Barbarus procedit cubiculo, videt sub lectulo soleas incognitas quibus inductus Philesitherus irrepserat, suspectisque e re nata quae gesta sunt, non uxori, non ulli familiarium cordolio patefacto, sublatis iis et in sinum furtim absconditis, iusso tantum Myrmece per conservos vincto forum versus attrahi, tacitos secum mugitus iterans rapidum dirigit gressum, certus solearum indicio vestigium adulteri posse se perfacile indipisci. Sed ecce per plateam dum Barbarus vultu turgido subductisque superciliis incedit iratus ac pone eum Myrmex vinculis obrutus, non quidem coram noxae prehensus, conscientia tamen pessima permixtus, lacrimis uberibus ac postremis lamentationibus inefficacem commovet miserationem, opportune Philesitherus occurrens, quamquam diverso quodam negotio destinatos, rei pentina tamen facie permotus, non enim deterritus, recolens festinationis suae delictum et cetera consequenter suspicatus sagaciter, extemplo sumpta familiari constantia, dimotis servulis invadit cum summo clamore Myrmecem pugnisque malas eius dementer obtundens, At te inquit Nequissimum et periurum caput, dominus iste tuus et cuncta caeli numina, quae deierando temere devorasti, pessimum pessime perduint, qui de balneis soleas hesterna die mihi furatus es. Dignus Hercule, dignus qui et ista vincula conteras et insuper carceris etiam tenebras perferas. Hac opportuna fallacia vigorati iuvenis inductus, immo sublatus et ad credulitatem delapsus Barbarus, postliminio domum regressus, vocato Myrmece soleas illas offerens et ignovit ex animo et uti domino redderet, cui surripuerat, suasit.”"],["apuleius-metamorphoses","9.22","Hactenus adhuc anicula garriente suscipit mulier: Beatam illam quae tam constantis sodalis libertate fruitur! At ego misella molae etiam sonum et ecce illius scabiosi asini faciem timentem familiarem incidi. Ad haec anus: Iam tibi ego probe suasum et confirmatum animi amatorem illum alacrem vadimonium sistam, et insuper condicta vespertina regressione cubiculo facessit. At pudica uxor statim cenas saliares comparat, vina pretiosa defaecat, pulmenta recentia tuccetis temperat mensa largiter instructa. Denique ut dei cuiusdam adventus, sic expectatur adulteri; nam et opportune maritus foris apud naccam proximum cenitabat. Ergo igitur metis die propinquante helcio tandem absolutus refectuique secure redditus non tam Hercule laboris libertatem, gratulabar, quam quod revelatis luminibus libere iam cunctas facinorosae mulieris artes prospectare poteram. Sol ipsum quidem delapsus Oceanum subterrenas orbis plagas illuminabat, et ecce nequissimae anus adhaerens lateri temerarius adulter adventat, puer admodum et adhuc lubrico genarum splendore conspicuus, adhuc adulteros ipse delectans: hunc multis admodum saviis exceptum mulier cenam iubet paratam accumbere."],["apuleius-metamorphoses","9.23","Sed ut primum occursoriam potionem et inchoatum gustum extremis labiis contingebat adulescens, multo celerius opinione rediens maritus adventat. Tunc uxor egregia diras devotiones in eum deprecata et crurum ei fragium abominata, exsangui formidine trepidantem adulterum alveo ligneo, quo frumenta confusa purgari consuerant, temere propter iacenti suppositum abscondit, ingenitaque astutia dissimulato tanto flagitio, intrepidum mentita vultum, percontatur dei marito, cur utique contubernalis artissimi deserta cenula praematurus afforet. At ille dolenti prorsus animo suspirans assidue, Nefarium inquit Et extremum facinus perditae feminae tolerare nequiens fuga me proripui. Hem qualis, dii boni, matrona, quam fida quamque sobria turpissimo se dedecora foedavit! Iuro per istam ego sanctam Cererem, me nunc etiam meis oculis de tali muliere minus credere. His instincta verbis mariti audacissima uxor noscendae rei cupiens non cessat obtundere totam prorsus a principio fabulam promeret: nec destitit, donec eius voluntati succubuit maritus et sic, ignarus suorum, domus alienae percenset infortunium:"],["apuleius-metamorphoses","9.24","Contubernalis mei fullonis uxor, alioquin servati pudoris, ut videbatur, femina, quae semper secundo rumore gloriosa Larem mariti pudice gubernabat, occulta libidine prorumpit in adulterum quempiam: cumque furtivos amplexus obiret assidue, ipso illo denique momento, quo nos lauti cenam petebamus, cum eodem illo iuvene miscebatur in Venerem. Ergo nostra repente turbata praesentia, subitario ducta consilio, eundem illum subiectum contegit viminea cavea, quae fustium flexu tereti in rectum aggerata cumulum lacinias circumdatas suffusa candido fumo sulphuris inalbabat, eoque iam, ut sibi videbatur, tutissime celata mensam nobiscum secura participat. Interdum acerrimo gravique odore sulphuris iuvenis inescatus atque obnubilatus intercluso spiritu diffluebat, utque est ingenium vivacis me falli, crebras ei sternutationes commovebat."],["apuleius-metamorphoses","9.25","Atque ut primum e regione mulieris pone tergum eius maritus acceperat sonum sternutationis—quod enim putaret ab ea profectum—solito sermone salutem ei fuerat imprecatus, et iterato rursum et frequentate saepius, donec rei nimietate commotus quod res erat tandem suspicatus et impulsa mensa protenus remotaque cavea producit hominem crebros anhelitus aegre reflantem; inflammatusque indignatione contumeliae gladium flagitans iugulare moriturum gestiebat, ni respecto communi periculo vix eum ab impetu furioso cohibuissem, asseverans brevi absque noxa nostri suapte inimicum eius violentia sulphuris periturum: nec suadela mea sed ipsius rei necessitate lenitus, quippe iam semivivum illum in proxumum deportat angiportum. Tum uxorem eius tacite suasi ac denique persuasi secederet paululum atque ultra limen tabernae ad quampiam tantisper familiarem sibi mulierem migraret, quoad spatio fervens mariti sedaretur animus qui tanto calore tantaque rabie perculsus non erat dubius aliquid etiam de se suaque coniuge tristius profecto cogitare. Talium contubernalis epularum taedio fugatus Larem reveni meum."],["apuleius-metamorphoses","9.26","Haec recensente pistore iamdudum procax et temeraria mulier verbis execrantibus fullonis illius detestabatur uxorem, illam perfidam, illam impudicam, denique universi sexus grande dedecus, quae suo pudore postposito torique genialis calcato foedere Larem mariti lupanari maculasset infamia, iamque perdita nuptae dignitate prostitutae sibi nomen adsciverit: addebat et tales oportere vivas exuri feminas. Et tamen taciti vulneris et suae sordidae conscientiae commonita, quo maturius stupratorem suum tegminis cruciatu liberaret, identidem suadebat maritum temperius quieti decedere. At ille, utpote intercepta cena profugerat prorsus ieiunus, mensam potius comiter postulabat. Apponebat ei propere, quamvis invita mulier, quippini destinatam alii: sed mihi penita carpebantur praecordia et praecedens facinus et praesentem deterrimae feminae constantiam cogitanti mecumque sedulo deliberabam, si quo modo possem, detectis ac revelatis fraudibus, auxilium meo perhibere domino, illumque, qui ad instar testudinis alveum succubabat, depulso tegmine cunctis palam facere."],["apuleius-metamorphoses","9.27","Sic herili contumelia me cruciatum tandem caelestis respexit providentia: nam senex claudus, cui nostra tutela permissa fuerat, universa nos iumenta, id hora iam postulante, ad lacum proxumum bibendi causa gregatim prominabat. Quae res optatissimam mihi vindictae subministravit occasionem: namque praetergrediens observatos extremus adulteri digitos, qui per angustias cavi tegminis prominebant, obliquata atque infesta ungula compressos usque ad summam minutiem confero, donec intolerabili dolore commotus, sublato flebili clamore, repulsoque et abiecto alveo, conspectui profano redditus scaenam propudiosae mulieris patefecit. Nec tamen pistor damno pudicitiae magnopere commotus exsangui pallore trepidantem puerum serena fronte et propitiata facie commulcens incipit: Nihil triste de me tibi, fili, metuas. Non sum barbarus nec agresti morum squalore praeditus, nec ad exemplum naccinae truculentiae sulphuris te letali fumo necabo, ac ne iuris quidem severitate lege de adulteriis ad discrimen vocabo capitis tam venustum tamque pulchellum puellum, sed plane cum uxore mea partiario tractabo; nec herciscundae familiae sed communi dividundo formula dimicabo, ut sine ulla controversia vel dissensione tribus nobis in uno conveniat lectulo. Nam et ipse semper cum mea coniuge tam concorditer vixi, ut ex secta prudentium eadem nobis ambobus placerent. Sed nec aequitas ipsa patitur habere plus auctoritatis uxorem quam maritum."],["apuleius-metamorphoses","9.28","Talis sermonis blanditie cavillatum deducebat ad torum nolentem puerum, sequentem tamen, et pudicissima illa uxore altrorsus disclusa solus ipse cum puero cubans gratissima corruptarum nuptiarum vindicta perfruebatur. Sed cum primum rota solis lucida diem peperit, vocatis duobus e familia validissimis, quam altissime sublato puero, ferula nates eius obvertit berans, Tu autem, inquit Tam mollis ac teneri et admodum puer, defraudatis amatoribus aetatis tuae flore, mulieres appetis atque eas liberas et connubia lege sociata corrumpis et intempestivum tibi nomen adulteri vindicas? His et pluribus verbis compellatum et insuper affatim plagis castigatum forinsecus abicit; at ille adulterarum omnium fortissimus insperata potitus salute, tamen nates candidas illas noctu diuque diruptus, maerens profugit: nec setius pistor ille nuntium remisit uxori eamque protinus de sua proturbavit domo."],["apuleius-metamorphoses","9.29","At illa praeter genuinam nequitiam contumelia etiam, quamvis iusta, tamen altius commota atque exasperata ad armillum revertitur et ad familiares feminarum artes accenditur, magnaque cura requisitam veteratricem quandam feminam, quae devotionibus ac maleficiis quidvis efficere posse credebatur, multis exorat precibus multisque suffarcinat muneribus, alterum de duobus postulans, vel rursum mitigato conciliari marito, vel si id nequiverit, certe larva vel aliquo diro numine immisso violenter eius expugnari spiritum. Tunc saga illa et divini potens primis adhuc armis facinorosae disciplinae suae velitatur et vehementer offensum mariti flectere atque in amorem impellere conatur animum. Quae res cum ei sequius ac rata fuerat proveniret, indignata numinibus, et praeter praemii destinatum compendium contemptione etiam stimulata, ipsi iam miserrimi mariti incipit imminere capiti, umbramque violenter peremptae mulieris ad exitium eius instigare."],["apuleius-metamorphoses","9.30","Sed forsitan lector scrupulosus reprehendens narratum meum sic argumentaberis: Unde autem tu astutule asine, intra terminos pistrini contectus quid secreto, ut affirmas, mulieres gesserint scire potuisti? Accipe igitur quemadmodum homo curiosus iumenti faciem sustinens cuncta quae in perniciem pistoris mei gesta sunt cognovi. Diem ferme circa mediam repente intra pistrinum mulier reatu miraque tristitie deformis apparuit flebili centunculo semiamicta, nudis et intectis pedibus, lurore buxeo macieque foedata, et discerptae comae semicanae sordentes inspersu cineris pleramque eius anteventulae contegebant faciem. Haec talis manu pistori clementer iniecta, quasi quippiam secreto collocutura in suum sibi cubiculum deducit eum et adducta fore quam diutissime demoratur. Sed cum esset iam confectum omne frumentum, quod inter manus opifices tractaverant, necessarioque peti deberet aliud, servuli cubiculum propter adstantes dominum vocabant operique supplementum postulabant: atque ut illis saepicule et intervocaliter clamantibus nullus respondit dominus, iam forem pulsare validius et, quod diligentissime fuerat oppessulata, maius peiusque aliquid opinantes, nisu valido reducto vel diffracto cardine tandem patefaciunt aditum. Nec uspiam reperta illa muliere vident e quodam tigillo constrictum iamque exanimem pendere dominum; eumque nodo cervicis absolutum detractumque summis plangoribus; summisque lamentationibus atque ultimo lavacro procurant, peractisque feralibus officiis frequenti prosequente comitatu tradunt sepulturae."],["apuleius-metamorphoses","9.31","Die sequenti filia eius accurrit e proxumo castello, in quod pridem denupserat, maesta atque crines pendulos quatiens et interdum pugnis obtundens ubera; quae nullo quidem domus infortunium nuntiante cuncta cognorat, sed ei per quietem obtulit sese flebilis patris sui facies, adhuc nodo revincta cervice, eique totum novercae scelus aperuit, de adulterio, de maleficio, et quemadmodum larvatus ad inferos demeasset. Ea cum se diutino plangore cruciasset, concursu familiarium cohibita tandem pausam luctui fecit: iamque nono die rite completis apud tumulum sollemnibus familiam supellectilemque et omnia iumenta ad hereditariam deducit auctionem: tunc unum Larem varie dispergit venditionis incertae licentiosa fortuna. Me denique ipsum pauperculus quidam hortulanus comparat quinquaginta nummis, magno, ut aiebat, sed ut communi labore victum sibi quaereret."],["apuleius-metamorphoses","9.32","Res ipsa mihi poscere videtur ut huius quoque servitii mei disciplinam exponam. Matutino me multis holeribus onustum proxumam civitatem deducere consuerat dominus atque ibi venditoribus tradita merce dorsum insidens meum sic hortum redire. Ac dum fodiens, dum irrigans ceteraque incurvus labore deservit, ego tantisper otiosus placida quiete recreabar. Sed ecce siderum ordinatis ambagibus per numeros dierum ac mensuum remeans annus, post mustulentas autumni delicias ad hibernas Capricorni pruinas deflexerat et assiduis pluviis nocturnisque rorationibus sub dio et intecto conclusus stabulo continuo discruciabar frigore, quippe cum meus dominus prae nimia paupertate ne sibi quidem, nedum mihi posset stramen aliquod vel exiguum tegimen parare, sed frondoso casulae contentus umbraculo degeret. Ad hoc matutino lutum nimis frigidum gelusque praeacuta frusta nudis invadens pedibus enitebar, ac ne suetis saltem cibariis ventrem meum replere poteram; namque et mihi et ipsi domino cena par ac similis, oppido tamen tenuis aderat, lactucae veteres et insuaves illae, quae seminis enormi senecta ad instar scoparum in amaram caenosi succus cariem exolescunt."],["apuleius-metamorphoses","9.33","Nocte quadam paterfamilias quidam de pago proxumo tenebris inluniae caliginis impeditus et imbre nimio madefactus, atque ob id ab itinere directo cohibitus, ad hortulum nostrum iam fesso equo deverterat receptusque comiter pro tempore, licet non delicato, necessario tamen quietis subsidio, remunerari benignum hospitem cupiens promittit ei de praediis suis sese daturum et frumenti et olivi aliquid et amplius duos vini cados. Nec moratus meus sacculo et utribus vacuis secum apportatis nudae spinae meae residens ad sexagesimum stadium profectionem comparat. Eo iam confecto viae spatio pervenimus ad praedictos agros, ibique statim meum dominum comis hospes opipari prandio participat. Iamque iis poculis mutuis altercantibus mirabile prorsus evenit ostentum. Una de cetera cohorte gallina per mediam cursitans aream clangore genuino velut ovum parere gestiens personabat. Eam suus dominus intuens O bona inquit Ancilla et satis fecunda quae multo iam tempore cotidianis nos partubus saginasti! Nunc etiam cogitas, ut video, gustulum nobis praeparare. Et heus inquit Puer, calathum fetui gallinaceo destinatum angulo solita collocato. Ita uti fuerat iussum procurante puero, gallina consuetae lecticulae spreto cubili ante ipsos pedes domini praematurum sed magno prorsus futurum scrupulo prodidit partum: non enim ovum, quod scimus illud, sed pinnis et unguibus et oculis et voce etiam perfectum edidit pullum, qui matrem suam coepit continuo comitari."],["apuleius-metamorphoses","9.34","Nec eo setius longe maius ostentum, et quod omnes merito perhorrescerent, exoritur: sub ipsa enim mensa, quae reliquias prandii gerebat, terra dehiscens imitus largissimum emicuit sanguinis fontem 1; hinc resultantes uberrimae guttae mensam cruore perspergunt. Ipsoque illo momento, quo stupore defixi mirantur ac trepidant divina praesagia, concurrit unus e cella vinaria nuntians omne vinum, quod olim diffusum fuerat, in omnibus doliis ferventi calore et prorsus ut igne copioso subdito rebullire. Visae interea mustelae etiam mortuum serpentem forinsecus mordicus attrahentes, et de ore pastoricii canis virens exsiluit ranula, ipsumque canem qui proximus consistebat aries appetitum unico morsu strangulavit. Haec tot ac talia ingenti pavore domini illius et familiae totius ad extremum stuporem deiecerant animos, quid prius quidve posterius, quid magis quid minus, numinum caelestium leniendis minis quot et qualibus procuraretur hostiis."],["apuleius-metamorphoses","9.35","Adhuc omnibus expectatione taeterrimae formidinis torpidis accurrit quidam servulus magnas et postremas domino illi fundorum clades annuntians. Namque is adultis iam tribus liberis doctrina instructis et verecundia praeditis vivebat gloriosus. His adulescentibus erat cum quodam paupere modicae casulae domino vetus familiaritas: at enim casulae parvulae conterminos magnos et beatos agros possidebat vicinus potens et dives et iuvenis, sed prosapiae maiorum gloria male utens pollensque factionibus et cuncta facile faciens in civitate: hic hostili modo vicini tenuis incursabat pauperiem pecua trucidando, boves abigendo, fruges adhuc immaturas obterendo. Iamque tota frugalitate spoliatum ipsis etiam glebulis exterminare gestiebat finiumque inani commota quaestione terram totam sibi vindicabat. Tunc agrestis, verecundus alioquin, avaritia divitis iam spoliatus, ut suo saltem sepulchro paternum retineret solum, amicos plurimos ad demonstiationem finium trepidans eximie corrogarat: aderant inter alios tres illi fratres cladibus amici quantulum quantulum ferentes auxilium."],["apuleius-metamorphoses","9.36","Nec tamen ille vesanus tantillum praesentia multorum civium territus vel etiam confusus, licet non rapinis, saltem verbis temperare voluit sed, illis clementer expostulantibus fervidosque eius mores blanditiis permulcentibus, repente suam suorumque carorum salutem quam sanctissime adiurans asseverat parvi se pendere tot mediatorum praesentiam; denique vicinum illum auriculis per suos servulos sublatum de casula longissime statimque proiectum iri: quo dicto insignis indignatio totos audientium pertemptavit animos. Tunc unus e tribus fratribus incunctanter et paulo liberius respondit, frustra eum suis opibus confisum tyrannica superbia comminari, cum alioquin pauperes etiam liberali legum praesidio de insolentia locupletium consueverint vindicari. Quod oleum flammae, quod sulphur incendio, quod flagellum Furiae, hoc et iste sermo truculentiae hominis nutrimento fuit. Iamque ad extremam insaniam vecors suspendium sese et totis illis et ipsis legibus mandare proclamans, canes pastoricios villaticos, feros atque immanes, assuetos abiecta per agros, essitare cadavera, praeterea etiam transeuntium viatorum passivis morsibus alumnatos, laxari atque in eorum exitium inhortatos immitti praecipit. Qui simul signo solito pastorum incensi atque inflammati sunt, furiosa rabie conciti et latratibus etiam absonis horribiles, eunt in homines eosque variis aggressi vulneribus distrahunt ac lacerant, nec fugientibus saltem compescunt sed eo magis irritatiores sequuntur."],["apuleius-metamorphoses","9.37","Tunc inter confertam trepidae multitudinis stragem e tribus iunior offenso lapide atque obtunsis digitis terrae prosternitur, saevisque illis ac ferocissimis canibus instruit nefariam dapem: protenus enim nancti praedam iacentem miserum illum adulescentem frustatim discerpunt. Atque ut eius letalem ululatum cognovere ceteri fratres, accurrunt maesti suppetias, obvolutisque lacinia laevis manibus lapidum crebris iactibus propugnare fratri atque abigere canes aggrediuntur. Nec tamen eorum ferociam vel conterrere vel expugnare potuere, quippe cum miserrimus adulescens ultima voce prolata, vindicarent de pollutissimo divite mortem fratris iunioris, illico laniatus interisset. Tunc reliqui fratres non tam Hercule desperata quam ultro neglecta sua salute contendunt ad divitem atque ardentibus animis impetuque vesano lapidibus crebris in eum velitantur. At ille cruentus et multis ante flagitiis similibus exercitatus percussor iniecta lancea duorum alterum per pectus medium transadegit a nec tamen peremptus ac prorsum exanimatus adulescens ille terrae concidit; nam telum transvectum atque ex maxima parte pone tergum elapsum soloque nisus violentia defixum rigore librato suspenderat corpus. Sed et quidam de servulis procerus et validus sicario illi ferens auxilium lapide contorto tertii illius iuvenis dexterum brachium longo iacui petierat, sed impetu casso per extremos digitos transi currens lapis contra omnium opinionem deciderat innoxius."],["apuleius-metamorphoses","9.38","Nonnullam tamen sagacissimo iuveni proventus humanior vindictae speculam subministravit ficta namque manus suae debilitate sic crudelissimum iuvenem compellat: Fruere exitio totius nostrae familiae et sanguine trium fratrum insatiabilem tuam crudelitatem pasce, et de prostratis tuis civibus gloriose triumpha, dum scias, licet privato suis possessionibus paupere fines usque et usque proterminaveris, habiturum te tamen vicinum aliquem. Nam haec etiam dextera, quae tuum prorsus amputasset caput, iniquitate fati confusa decidit. Quo sermone, alioquin exasperatus, furiosus latro rapto gladio sua miserrimum iuvenem manu perempturus invadit avidus. Nec tamen sui molliorem provocarat, quippe insperato et longe contra eius opinionem resistens iuvenis complexu fortissimo arripit eius dexteram, magnoque nisu ferro librato multis et crebris ictibus impuram elidit divitis animam, et ut accurrentium etiam familiarium manu se liberaret, confestim adhuc inimici sanguine delibuto mucrone gulam sibi prorsus exsecuit. Haec erant quae prodigiosa praesagaverant ostenta, haec quae miserrimo domino fuerant nuntiata. Nec ullum verbum ac ne tacitum quidem fletum tot malis circumventus senex quivit emittere, sed arrepto ferro, quo commodum inter suos epulones caseum atque alias prandii partes diviserat, ipse quoque ad instar infelicissimi sui filii iugulum sibi multis ictibus contrucidat, quoad super mensam cernulus corruens portentuosi cruoris maculas novi sanguinis fluvio proluit."],["apuleius-metamorphoses","9.39","Ad istum modum puncto brevissimo dilapsae'! domus fortunam hortulanus ille miseratus suosque casus graviter ingemescens, deprensis pro prandio lacrimis vacuasque manus complodens saepicule, protinus inscenso me retro, quam veneramus, viam capessit. Nec innoxius ei saltem regressus evenit: nam i quidam procerus et, ut indicabat habitus atque habitudo, miles e legione, factus nobis obvius, superbo atque arroganti sermone percontatur quorsum vacuum duceret asinum: at meus adhuc maerore permixtus et alias Latini sermonis ignarus, tacitus praeteribat. Nec miles ille familiarem cohibere quivit insolentiam sed indignatus silentio eius ut convicio, viti quam tenebat obtundens eum dorso meo proturbat. Tunc, hortulanus supplicue respondit sermonis ignorantia se quid ille diceret scire non posse: ergo igitur Graece subiciens miles Ubi inquit Ducis asinum istum? Respondit hortulanus petere se civitatem proxumam. Sed mihi inquit Operae eius opus est; nam de proxumo castello sarcinas praesidis nostri cum ceteris iumentis debet advenere, et iniecta statim manu loro me, quo ducebar, arreptum incipit trahere. Sed hortulanus prioris plagae vulnere prolapsum capite sanguinem detergens rursus deprecatur civibus atque mansuetius versari commilitonem, idque per spes prosperas eius orabat adiurans. Nam et hic ipse aiebat Iners: asellus et nihilo minus morbo detestabili caducus vix etiam paucos holerum manipulos de proxumo hortulo solet anhelitu languido fatigatus subvehere, nedum ut rebus amplioribus idoneus videatur gerulus."],["apuleius-metamorphoses","9.40","Sed ubi nullis precibus mitigari militem magisque in suam perniciem advertit efferari, iamque inversa vite de vastiore nodulo cerebrum suum diffindere, currit ad extrema subsidia, simulansque e re ad commovendam miserationem genua eius velle contingere, summissus atque incurvatus, arreptis eius utrisque pedibus sublimem elatum terrae graviter applodit, et statim qua pugnis, qua cubitis, qua morsibus, etiam de via lapide correpto totam faciem manusque eius et latera converberat Nec ille ut primum humi supinatus est, vel repugnare vel omnino munire se potuit sed plane identidem comminabatur, si surrexisset, sese concisurum eum machaera sua frustatim. Quo sermone eius commonefactus hortulanus eripit ei spatham eaque longissime abiecta rursum saevioribus eum plagis aggreditur: nec ille prostratus et praeventus vulneribus ullum repperire saluti quiens subsidium, quod solum restabat, simulat sese mortuum. Tunc spatham illam secum asportans hortulanus inscenso me concito gradu recta festinat ad civitatem, nec hortulum suum saltem curans invisere, ad quempiam sibi devertit familiarem, cunctisque narratis deprecatur periclitanti sibi ferret auxilium seque cum suo sibi asino tantisper occultaret, quoad celatus spatio bidui triduive capitalem causam evaderet. Nec oblitus ille veteris amicitiae prompte suscipit, meque per scalas complicitis pedibus in superius cenaculum attracto, hortulanus deorsus in ipsa tabernacula derepit in quandam cistulam et superingesto delitescit orificio."],["apuleius-metamorphoses","9.41","At miles ille, ut postea didici, tandem velut emersus gravi crapula, nutabundus tamen et tot plagarum dolore saucius baculoque se vix sustinens civitatem adventat, confususque de impotentia deque inertia sua quicquam ad quemquam referre popularium, sed tacitus iniuriam devorans, quosdam commilitones nanctus, is tantum clades enarrat suas. Placuit ut ipse quidem contubernio se tantisper absconderet (nam praeter propriam contumeliam militaris etiam sacramenti genium ob amissam spatham verebatur), ipsi autem signis nostris enotatis investigationi vindictaeque sedulam darent operam: nec defuit vicinus perfidus qui nos illico occultari nuntiaret. Tum commilitones accersitis magistratibus mentiuntur sese multi pretii vasculum argenteum praesidis in via perdidisse, idque hortulanum quendam repperisse nec velle restituere, sed apud familiarem quendam sibi delitescere. Tunc magistratus et damno et praesidis nomine cognito veniunt ad deversorii nostri fores claraque voce denuntiant hospiti nostro nos, quos occultaret apud se certo certius, dedere potius quam discrimen proprii subiret capitis. Nec ille tantillum conterritus salutique studens eius quem in suam receperat fidem, quicquam de nobis fatetur ac diebus plusculis nec vidisse quidem illum hortulanum contendit: contra commilitones ibi nec uspiam illum delitescere adiurantes genium principis contendebant. Postremum magistratibus placuit obstinate denegantem scrutinio detegere; immissis itaque lictoribus ceterisque publicis ministeriis angulatim cuncta sedulo perlustrari iubent: nec quisquam mortalium ac ne ipse quidem asinus intra limen comparere nuntiatur."],["apuleius-metamorphoses","9.42","Tunc gliscit violentior utrimquesecus contentio: militum pro comperto de nobis asseverantium fidemque Caesaris identidem implorantium, at illius negantis assidueque deum numen obtestantis. Qua contentione et clamoso strepitu cognito, curiosus alioquin et inquieti procacitate praeditus asinus, dum obliquata cervice per quandam fenestrulam quidnam sibi vellet tumultus ille prospicere gestio, unus e commilitonibus casu fortuito collimatis oculis ad umbram meam cunctos testatur incoram. Magnus denique continuo clamor exortus est, et emensis protenus scalis iniecta manu quidam me velut captivum detrahunt. Iamque omni sublata cunctatione scrupulosius contemplantes singula, cista etiam illa revelata repertum productumque et oblatum magistratibus miserum hortulanum, poenas scilicet capite pensurum in publicum deducunt carcerem, summoque risu meum prospectum cavillari non desiliunt. Unde etaim de prospectu et umbra asini natum est frequens proverbium."],["apuleius-metamorphoses","10.1","DIE sequenti meus quidem dominus hortulanus quid egerit nescio, me tamen miles ille, qui propter eximiam impotentiam pulcherrime vapularat, ab illo praesepio nullo equidem contradicente deductum abducit atque a suo contubernio (hoc enim mihi videbatur) sarcinis propriis onustum et prorsum exornatum armatumque militariter producit ad viam. Nam et galeam gerebam nitore praemicantem et scutum longius relucens sed etiam lanceam longissimo hastili conspicuam, quae scilicet non disciplinae tunc quidem causa sed propter terrendos miseros viatores in summo atque edito sarcinarum cumulo ad instar exercitus sedulo composuerat. Confecta campestri nec adeo difficili via ad quandam civitatulam pervenimus, nec in stabulo sed in domo cuiusdam decurionis devertimus, statimque me commendato cuidam servulo ipse ad praepositum suum, qui mille armatorum ducatum sustinebat, sollicite proficiscitur."],["apuleius-metamorphoses","10.2","Post dies plusculos ibidem dissignatum scelestum ac nefarium facinus memini, sed ut vos etiam legatis, ad librum profero. Dominus aedium habebat iuvenem filium probe litteratum atque ob id consequenter pietate, modestia praecipuum, quem tibi quoque provenisse cuperes vel talem. Huius matre multo ante defuncta, rursum matrimonium sibi reparat verat, ductaque alia filium procreaverat alium, qui adaequeiam duodecimum annum aetatis super cesserat. Sed noverca forma magis quam moribus in domo mariti praepollens, seu naturaliter impudica seu fato ad exi tremum impulsa flagitium, oculos ad privignum adiecit: iam ergo, lector optime, scito te tragoediam, non fabulam legere, et a socco ad cothurnum ascendere Sed mulier illa quamdiu primis elementis Cupido parvulus nutriebatur, imbecillis adhuc eius viribus facile ruborem tenuem deprimens silentio resistebat: at ubi, completis igne vesano totis praecordiis, immodice bacchatus Amor exaestuabat, saevienti deo iam succubuit, et languore simulato vulnus animi mentitur in corporis valetudine. Iam cetera salutis vultusque detrimenta et aegris ei amantibus examussim convenire nemo qui nesciat: pallor deformis, marcentes oculi, lassa genua, quies turbida et suspiritus cruciatus tarditate vehementior: crederes et illam fluctuare tantum vaporibus febrium, nisi quod et flebat. Heu medicorum ignarae mentes! Quid venae pulsus, quid caloris intemperantia, quia fatigatus anhelitus et utrimquesecus iactatae crebriter laterum mutuae vicissitudines? Dii boni! Quam facilis licet non artifici medico, cuivis tamen doctu Veneriae cupidinis comprehensio, cum videas aliquem sine corporis calore flagrantem."],["apuleius-metamorphoses","10.3","Ergo igitur impatientia furoris altius agitata diutinum rupit silentium et ad se vocari praecipit filium: quod nomen in eo, si posset, ne ruboris admoneretur, libente eraderet. Nec adulescens aegrae parentis moratus imperium, senili tristitie striatam gerens frontem cubiculum petit, uxori patris matrique fratris utcumque debitum sistens obsequium. Sed illa cruciabili silentio diutissime fatigata, et ut in quodam vado dubitationis haerens, omne verbum quod praesenti sermoni putabat aptissimum rursum improbans mi tante etiam nunc pudore, unde potissimum caperet exordium decunctatur. At iuvenis nihil etiam tunc sequius suspicatus, summisso vultu rogat ultro praesentes causas aegritudinis. Tunc illa nancta solii tudinis damnosam occasionem, prorumpit in audaciam, et ubertim allacrimans laciniaque contegens faciem voce trepida sic eum breviter affatur: Causa omnis et origo praesentis doloris et etiam medela ipsa et salus unica mihi tute ipse es: isti enim tui oculi per meos oculos ad intima delapsi praecordia meis medullis acerrimum commovent incendium. Ergo miserere tua causa pereuntis nec te religio patris omnino deterreat, cui morituram prorsus servabis uxorem: illius enim recognoscens imaginem in tua; facie merito te diligo. Habes solitudinis plenam fiduciam, habes capax necessarii facinoris otium: nam quod nemo novit, paene non fit."],["apuleius-metamorphoses","10.4","Repentino malo perturbatus adulescens quamquam tale facinus protinus exhorruisset, non tamen negationis intempestiva severitate putavit exasperandum, sed cautae promissionis dilatione leniendum. Ergo prolixe pollicetur, et bonum caperet animum refectionique se ac saluti redderet impendio suadet, donec patris aliqua profectione liberum voluptati concederetur spatium, statimque se refert a noxio conspectu novercae, et tam magnam domus cladem ratus indigere consilio pleniore ad quendam compertae gravitatis educatorem senem protinus refert: nec quicquam diutina deliberatione tam salubre visum quam fuga celeri procellam fortunae saevientis evadere. Sed impatiens vel exiguae dilationis mulier ficta qualibet causa confestim marito miris persuadet artibus ad longissime dissitas festinare villulas. Quo facto maturatae spei vesania praeceps promissae libidinis flagitat vadimonium: sed iuvenis modo istud modo aliud causae faciens execrabilem frustratur eius conspectum, quoad illa nuntiorum varietate pollicitationem sibi denegatam manifesto perspiciens, mobilitate lubrica nefarium amorem ad longe deterius transtulisset odium, et assumpto statim nequissimo et ad omne facinus emancipato quodam dotali servulo perfidiae suae consilia communicat: nec quicquam melius videtur quam vita miserum privare iuvenem. Ergo missus continuo furcifer venenum praesentarium comparat, idque vino diligenter dilutum insontis privigni praeparat exitio."],["apuleius-metamorphoses","10.5","Ac dum de oblationis opportunitate secum noxii deliberant homines, forte fortuna puer ille iunior, proprius pessimae feminae filius, post matutinum laborem studiorum domum se recipiens, prandio iam capto sitiens repertum vini poculum, in quo venenum latebat inclusum, nescius fraudis occultae continua perduxit haustu, atque, ubi fratri suo paratam mortem ebibit, exanimis terrae procumbit. Illicoque repentina pueri pernicie paedagogus commotus ululabili clamore matrem totamque ciet familiam, iamque cognito casu noxiae potionis varie quisque praesentium auctores insimulabant extremi facinoris. Sed dira illa femina et malitiae novercalis exemplar unicum, non acerba filii morte, non parricidii conscientia, non infortunio domus, non luctu mariti vel aerumna funeris commota cladem familiae in vindictae compendium traxit, missoque protinus cursore, qui vianti marita domus expugnationem nuntiaret, ac mox eodem ocius ab itinere regresso, personata nimia temeritate insimulat privigni veneno filium suum interceptum. Et hoc quidem non adeo mentiebatur, quod iam destinatam iuveni mortem praevenisset puer; sedi fratrem iuniorem Angebat ideo privigni scelere peremptum, quod eius probrosae libidini, qua se comprimere temptaverat, noluisset succumbere. Neci tam immanibus contenta mendaciis addebat sibi quoque ob detectum flagitium eundem illum gladium comminari. Tunc infelix duplici filiorum morte percussus magnis aerumnarum procellis aestuat: nam et iuniorem incoram sui funerari videbat, et alterum ob incestum parricidiumque capitis scilicet damnatum iri certo sciebat. Ad hoc uxoris dilectae nimium mentitis lamentationibus ad extremum subolis impellebatur odium."],["apuleius-metamorphoses","10.6","Vixdum pompae funebres et sepultura filii fuerat explicata, et statim ab ipso eius rogo senex infelix, ora sua recentibus adhuc rigans lacrimis trahensque cinere sordentem canitiem, foro se festinus immittit atque ibi, tum fletu, tum precibus, genua etiam decurionum contingens, nescius fraudium pessimae, mulieris, in exitium reliqui filii plenis operabatur affectibus: illum incestum paterno thalamo, illum parricidam fraterno exitio et in comminata novercae caede sicarium. Tanta denique miseratione tantaque indignatione curiam sed et plebem maerens inflammaverat, ut remoto iudicandi taedio et accusationis manifestis probationibus et responsionis meditatis ambagibus cuncti conclamarint lapidibus obrutum publicum malum publice vindicari. Magistratus interim metu periculi proprii, ne de parvis indignationis elementis ad exitium disciplinae civitatisque seditio procederet, partim decuriones deprecari, partim populares compescere, ut rite et more maiorum iudicio reddito et utrimquesecus allegationibus examinatis, civiliter sententia promeretur, nec ad instar barbaricae feritatis vel tyrannicae impotentiae damnaretur aliquis inauditus, et in pace placida tam dirum saeculo proderetur exemplum."],["apuleius-metamorphoses","10.7","Placuit salubre consilium et illico iussus praeco pronuntiat patres in curiam convenirent. Quibus protenus dignitatis iure consueta loca residentibus rursum praeconis vocatu primus accusator incedit. Tunc demum clamatus inducitur etiam reus et exemplo legis Atticae Martiique iudicii causae patronis denuntiat praeco neque principia dicere neque miserationem commovere. Haec ad istum modum gesta compluribus mutuo sermocinantibus cognovi: quibus autem verbis accusator urserit, quibus rebus diluerit reus, ac prorsus orationes altercationesque neque ipse absens apud praesepium scire neque ad vos quae ignoravi possum enuntiare, sed quae plane comperi ad istas litteras proferam. Simul enim finita est dicentium contentio, veritatem criminum fidemque probationibus certis instrui nec suspicionibus tantam coniecturam permitti placuit, atque illum potissimum servum, qui solus haec ita gesta esse scire diceretur, sisti modis omnibus oportere. Nec tantillum cruciarius ille vel fortuna tam magni iudicii vel confertae conspectu curiae vel certe noxia conscientia sua deterritus, quae ipse finxerat quasi vera asseverare atque asserere incipit: quod se vocasset indignatus fastidio novercae iuvenis, quod ulciscens iniuriam filii eius mandaverit necem, quod promisisset grande silentii praemium, quod recusanti mortem sit comminatus, quod venenum sua manu temperatum dandum fratri reddiderit, quod ad criminis probationem reservatum poculum neglexisse suspicatus sua postremum manu porrexerit puero. Haec eximie mentita ad veritatis imaginem verberone illo simulata cum trepidatione perferente finitum est iudicium."],["apuleius-metamorphoses","10.8","Nec quisquam decurionum tam aequus remanserat iuveni, quin eum evidenter noxae compertum insui culleo pronuntiaret. Cum iam sententiae pares, cunctorum stilis ad unum sermonem congruentibus, ex more perpetuo in urnam aeream deberent conici, quo semel conditis calculis, iam cum rei fortuna transacto, nihil postea commutavi licebat, sed mancipabatur potestas capitis in manum carnificis, unus e curia senior, prae ceteris compertae fidei atque auctoritatis praecipuae medicus, orificium urnae manu contegens ne quis mitteret calculum temere, haec ad ordinem pertulit: Quod aetatis sum, vobis approbatum me vixisse gaudeo, nec patiar falsis criminibus petito reo manifestum homicidium perpetrari, nec vos, qui iureiurando astricti iudicatis, inductos servuli mendacio peierare. Ipse non possum calcata numinum religione conscientiam meam fallens perperam pronuntiare: ergo ut res est, de me cognoscite."],["apuleius-metamorphoses","10.9","Furcifer iste, venenum praesentarium comparare sollicitus centumque aureos solidos offerens pretium, me non olim convenerat, quod aegroto cuidam dicebat necessarium, qui morbi inextricabilis veterno vehementer implicatus vitae se cruciatui subtrahere gestiret. At ego perspiciens malum istum verberonem blaterantem atque inconcinne causificantem, certusque aliquod moliri flagitium, dedi quidem potionem, dedi; sed futurae quaestioni praecavens non statim pretium quod offerebatur accepi, sed Ne forte aliquis inquam Istorum quos offers aureorum nequam vel adulter repperiatur, in hoc ipso sacculo conditos eos annulo tuo praenota, donec altera die nummulario praesente comprobentur. Sic inductus signavit pecuniam, quam exinde ut iste repraesentatus est iudicio, iussi de meis aliquem curriculo taberna promptam afferre, et en ecce perlatam coram exhibeo. Videat et suum sigillum recognoscat: nam quemadmodum eius veneni frater insimulari potest quod iste comparaverit?"],["apuleius-metamorphoses","10.10","Ingens exinde verberonem corripit trepidatio et in vicem humani coloris succedit pallor infernus, perque universa membra frigidus sudor emanabat: tunc pedes incertis alternationibus commovere, modo hanc modo illam capitis partem scalpere, et ore semiclauso balbutiens nescioquas afannas effutire, ut eum nemo prorsus a culpa vacuum merito crederet. Sed revalescente rursus astutia constantissime negare et accersere mendacii non desinit medicum. Qui praeter iudicii religionem cum fidem suam coram lacerari videret, multiplicate studio verberonem illum contendit redarguere, donec iussu magistratuum ministeria publica contrectatis nequissimi servi manibus annulum ferreum deprehensum cum signo saeculi conferunt, quae comparatio praecedentem roboravit suspicionem. Nec rota vel equuleus more Graecorum tormentis eius apparata iam deerant, sed offirmatus mira praesumptione nullis verberibus ac ne ipso quidem succumbit igni."],["apuleius-metamorphoses","10.11","Tum medicus: Non patiar inquit Hercule, non patiar vel contra fas de innocente isto iuvene supplicium vos sumere, vel hunc ludificato nostro iudicio poenam noxii facinoris evadere. Dabo enim rei praesentis evidens argumentum: nam cum venenum peremptorium comparare pessimus iste gestiret, nec meae sectae crederem convenire causas ulli praebere mortis, nec exitio sed saluti hominum medicinam quaesitam esse didicissem, verens ne si daturum me negassem, intempestiva repulsa viam sceleri subministrarem et ab alio quopiam exitiabilem mercatus hic potionem vel postremum gladio vel quovis telo nefas inchoatum perficeret, dedi venenum, sed somniferum; mandragoram illum gravedinis compertae famosum et morti simillimi soporis efficacem. Nec mirum desperatissimum istum latronem, certum extremae poenae, quae more maiorum in eum competit, cruciatus istos ut leviores facile tolerare. Sed si vere puer meis temperatam manibus sumpsit potionem, vivit et quiescit et dormit et protinus marcido sopore discusso remeabit ad diem lucidam: quod si vere peremptus est, si morte praeventus est, quaeratis licet causas mortis eius alias."],["apuleius-metamorphoses","10.12","Ad istum modum seniore adorante placuit, et itur confestim magna cum festinatione ad illud sepuldirum, quo corpus pueri depositum iacebat: nemo de curia, de optimatibus nemo ac ne de ipso quidem populo quisquam, qui non illuc curiose confluxerit. Ecce pater, suis ipse manibus cooperculo capuli remoto, commodum discusso mortifero sopore surgentem postliminio mortis deprehendit filium, eumque complexus artissime, verbis impar praesenti gaudio, producit ad populum atque, ut erat adhuc feralibus amiculis instrictus atque obditus, deportatur ad iudicium puer. Iamque liquido servi nequissimi atque mulieris nequioris patefactis sceleribus procedit in medium nuda veritas; et novercae quidem perpetuum indicitur exilium, servus vero patibulo suffigitur et omnium consensu bono medico sinuntur aurei, opportuni somni pretium. Et illius quidem senis famosa atque fabulosa fortuna providentiae divinae condignum excipit exitum, qui momento modico, immo puncto exiguo, post orbitatis periculum, adolescentium duorum pater repente factus est."],["apuleius-metamorphoses","10.13","At ego tunc temporis talibus fatorum fluctibus volutabar: miles ille, qui me nullo vendente comi paraverat et sine pretio suum fecerat, tribuni sui praecepto debitum sustinens obsequium, litteras ad magnum scriptas principem Romam versus perlaturus, vicinis me quibusdam duobus servis fratribus undecim denariis vendidit. His erat dives admodum dominus: at illorum alter pistor dulciarius, qui panes et mellita concinnabat edulia, alter cocus, qui sapidissimis intrimentis succuum pulmenta condita vapore mollibat. Unico illi contubernio communem vitam sustinebant meque ad vasa illa compluria gestanda praedestinarant, quae domini regiones plusculas pererrantis variis usibus erant necessaria. Adsciscor itaque inter duos illos fratres tertius contubernalis, haud ullo tempore tam benivolam fortunam expertus: nam vespera, post opiparas cenas earumque splendidissimos apparatus, multas numero partes in cellulam suam mei solebant reportare domini: ille porcorum, pullorum, piscium et cuiuscemodi pulmentorum largissimas reliquias, hic panes, crustula, lucunculos, hamos, lacertulos et plura scitamenta mellita. Qui cum se refecturi clausa cellula balneas petissent, oblatis ego divinitus dapibus affatim saginabar: nec enim tam stultus eram tamque vere asinus, ut dulcissimis illis relictis cibis cenarem asperrimum faenum."],["apuleius-metamorphoses","10.14","Et diu quidem pulcherrime mihi furatrinae procedebat artificium, quippe adhuc timide et satis parce surripienti de tam multis pauciora, nec illis fraudes, ullas in asino suspicantibus. At ubi fiducia latendi pleniore capta partes opimas quasque devorabam et iucundiora eligens abligurribam dulcia, suspicio noni exilis fratrum pupugit animos et quamquam de me nihil etiam tum tale crederent, tamen cotidiani damni studiose vestigabant reum Illi vero postremo etiam mutuo sese rapinae turpissimae criminabantur, iamque curam diligentiorem et acriorem custodelam et dinumerationem adhibebant partium. Tandem denique rupta verecundia sic alter alterum compellat: At istud iam neque aequum ac ne humanum quidem, cotidie ac partes electiores surripere atque iis divenditis peculium latenter augere, de reliquis aequam vindicare divisionem. Si tibi denique societas ista displicet, possumus omnia quidem cetera fratres manere, ab isto tamen nexu communionis discedere: nam video in immensum damni procedentem querelam nutrire nobis immanem discordiam. Subicit alius: Laudo istam tuam mehercules et ipse constantiam, quod cotidie furatis clanculo partibus praevenisti querimoniam, quam diutissime sustinens tacitus ingemescebam, ne viderer rapinae sordidae meum fratrem arguere. Sed bene, quod utrimquesecus sermone prolato iacturae remedium quaeritur, ne silentio procedens simultas Eteocleas nobis contentiones pariat."],["apuleius-metamorphoses","10.15","His et similibus altercati conviciis deierantur utrique nullam se prorsus fraudem, nullam denique surreptionem factitasse, sed plane debere cunctis artibus communis dispendii latronem inquiri: nam neque asinum, qui solus interesset, talibus cibis affici posse, et tamen cotidie partes electiles comparere nusquam, nec utique cellulam suam tam immanes involare muscas ut olim Harpyiae fuere, quae diripiebant Phineias dapes. Interea liberalibus cenis inescatus et humanis affatim cibis saginatus, corpus obesa pinguitie compleveram, corium arvina succulenta molliveram, pilum liberali nitore nutriveram. Sed iste corporis mei decor pudori peperit grande dedecus: insolita namque tergoris vastitate commoti, faenum prorsus intactum cotidie remanere cernentes, iam totos ad me dirigunt animos; et hora consueta velut balneas petituri, clausis ex more foribus, per quandam modicam cavernam rimantur me passim expositis epulis inhaerentem. Nec ulla cura iam damni sui habita, mirati monstruosas asini delicias risu maximo dirumpuntur, vocatoque uno et altero ac dein pluribus conservis, demonstrant infandam memoratu hebetis iumenti gulam. Tantus denique ac tam liberalis cachinnus cunctos invaserat, ut ad aures quoque praetereuntis perveniret domini:"],["apuleius-metamorphoses","10.16","sciscitatus denique, quid bonum rideret familia, cognito quod res erat, ipse quoque per idem prospiciens foramen delectatur eximie. Ac dehinc risu ipse quoque latissimo ad usque intestinorum dolorem redactus, iam patefacto cubiculo proxime consistens coram arbitratus Nam et ego tandem ex aliqua parte mollius mihi renidentis fortunae contemplatus faciem, gaudio praesentium fiduciam mihi subministrante, nec tantillum commotus, securus esitabam, quoad novitate spectaculi laetus dominus aedium duci me iussit, immo vero suis etiam ipse manibus ad triclinium perduxit mensaque. posita omne genus edulium solidorum et illibata fercula iussit apponi. At ego, quamquam iam bellule suffarcinatus, gratiosum commendatioremque me tamen ei facere cupiens esurienter exhibitas escas appetebam: nam et quid potissimum abhorreret asino excogitantes scrupulose, ad explorandam mansuetudinem id offerebant mihi, carnes lasere infectas, altilia pipere inspersa, pisces exotico iure perfusos. Interim convivium summo risu personabat: quidam denique praesens scurrula Date inquit Sodali huic quippiam meri. Quod dictum dominus secutus \"Non adeo\" respondit Absurde locutus es, furcifer: valde enim fieri potest ut contubernalis noster poculum quoque mulsi libenter appetat. Et heus, ait Puer, lautum diligenter ecce illum aureum cantharum mulso contempera et offer parasito meo; simul quod ei praebiberim commoneto. Ingens exin oborta est epulonum expectatio: nec ulla tamen ego ratione conterritus otiose ac satis genialiter contorta in modum linguae postrema labia grandissimum illum calicem uno haustu perduxi: clamor exsurgit consona voce cunctorum salute me prosequentium."],["apuleius-metamorphoses","10.17","Magno denique delibutus gaudio dominus vocatis servis suis, emptoribus meis, iubet quadruplum restitui pretium meque cuidam acceptissimo liberto suo et satis peculiato, magnam praefatus diligentiam, tradidit; qui me satis humane satisque comiter nutriebat et, quo se patrono commendatiorem faceret, studiosissime voluptates eius per meas argutias instruebat. Et primum me quidem mensam accumbere suffixo cubito, dein alluctari et etiam saltare sublatis primoribus pedibus perdocuit, quodque esset apprime mirabile, verbis nutum commodare, ut quod nollem relato, quod vellem deiecto capite monstrarem, sitiensque pocillatore respecto, ciliis alterna connivens, bibere flagitarem Atque haec omnia perfacile oboediebam, quae nullo etiam monstrante scilicet facerem: sed verebar ne si forte sine magistro humano ritu ederem pleraque, rati scaevum praesagium portendere, velut monstrum ostentumque me obtruncatum vulturiis opimum pabulum redderent. Iamque rumor publice crebruerat, quo conspectum atque famigerabilem meis miris artibus effeceram dominum: hic est qui sodalem convivamque possidet asinum luctantem, asinum saltantem, asinum voces humanas intellegentem, sensum nutibus exprimentem."],["apuleius-metamorphoses","10.18","Sed prius est ut vobis, quod initio facere debueram, vel nunc saltem referam, quis iste vel unde fuerit. Thiasus (hoc enim nomine meus nuncupabatur dominus) oriundus patria Corintho, quod caput est totius Achaiae provinciae, ut eius prosapia atque dignitas postulabat, gradatim permensis honoribus quinquennali magistratu fuerat destinatus, et ut splendori capessendorum responderet fascium, munus gladiatorium triduani spectaculi pollicitus latius munificentiam suam porrigebat. Denique gloriae publicae studio tunc Thessaliam etiam accesserat, nobilissimas feras et famosos inde gladiatores comparaturus, iamque ex arbitrio dispositis coemptisque omnibus domuitionem parabat. Spretis luculentis illis suis vehiculis ac posthabitis decoris raedarum carpentis, quae partim confecta, partim revelata, frustra novissimis trahebantur consequiis, equis etiam Thessalicis et aliis iumentis Gallicanis quibus generosa suboles perhibet pretiosam dignitatem, me phaleris aureis et fucatis ephippiis et purpureis tapetis et frenis argenteis et pictilibus balteis et tintinnabulis perargutis exornatum ipse residens amantissime nonnunquam comissimis affatur sermonibus, atque inter alia pleraque summe se delectari profitebatur quod haberet in mel simul et convivam et vectorem."],["apuleius-metamorphoses","10.19","At ubi partim terrestri, partim maritimo itinere confecto Corinthum accessimus, magnae civium turbae confluebant, ut mihi videbatur, non tantum Thiasi dantes honori quam mei conspectus cupientes: nam tanta etiam ibidem de mel fama pervaserat, ut non mediocri quaestui praeposito illi meo fuerim. Qui cum multos videret nimio favore lusus meos spectare gestientes, obserata fore atque singulis eorum seorsus admissis, stipes acceptans non parvas summulas diurnas corradere consuerat. Fuit in illo conventiculo matrona quaedam pollens et opulens, quae more ceterorum visum meum mercata ac dehinc multiformibus Iudiciis delectata per admirationem assiduam paulatim in admirabilem mei cupidinem incidit, nec ullam vesanae libidini medelam capieris ad instar asinariae Pasiphaae complexus meos ardenter expectabat. Grandi denique praemio cum altore meo depecta est noctis unius concubitum: at ille nequam, qua posset de me suave provenire, lucro suo tantum contentus, annuit."],["apuleius-metamorphoses","10.20","Iam denique cenati e triclinio domini decesseramus, et iamdudum praestolantem cubiculo meo matronam offendimus. Dii boni, qualis ille quamque praeclarus apparatus! Quattuor eunuchi confestim pulvillis compluribus ventose tumentibus pluma delicata terrestrem nobis cubitum praestruunt, sed et stragula veste auro ac murice Tyrio depicta probe consternunt, ac desuper brevibus admodum sed satis copiosis puluillis aliis nimis mollibus, quis maxillas et cervices delicatae mulieres suffulcire consuerunt, superstruunt. Nec dominae voluptates diutina sua praesentia morati clausis cubiculi foribus facessunt: at intus cerei praeclara micantes luce nocturnas nobis tenebras inalbabant."],["apuleius-metamorphoses","10.21","Tunc ipsa cuncto prorsus spoliata tegmine, taenia quoque qua decoras devinxerat papillas, lumen propter assistens de stagneo vasculo multo sese perungit oleo balsameo, meque indidem largissime perfricat, sed multo tanto impensius curans etiam nares perfundit meas. Tunc exosculata pressule, non qualia in lupanari solent basiola iactari vel meretricum poscinummia vel adventorum negantinummia, sedi pura atque sincera, instruit, et blandissimos affatus: Amo, et Cupio, et Te solum diligo, et Sine te iam vivere nequeo, et cetera quis mulieres et alios inducunt et suas testantur affectationes; capistroque me prehensum more quo didiceram reclinat facile, quippe cum nil novi nihilque difficile facturus mihi viderer, praesertim post tantum temporis tam formosae mulieris cupientis amplexus obiturus: nam et vino pulcherrimo atque copioso memet madefeceram et unguento fragrantissimo prolubium libidinis suscitaram."],["apuleius-metamorphoses","10.22","Sed angebar plane non exili metui reputans quemadmodum tantis tamque magnis cruribus possem delicatam matronam inscendere, vel tam lucida tamque tenera et lacte ac melle confecta membra duris ungulis complecti, labiasque modicas ambrosio rore purpurantes tam amplo ore tamque enormi et saxeis dentibus deformi saviari, novissime quo pacto, quamquam ex unguiculis perpruriscens, mulier tam vastum genitale susciperet: heu me qui dirupta nobili femina bestiis obiectus munus instructurus sim mei domini! Molles interdum voculas et assidua savia et dulces gannitus commorsicantibus oculis iterabat illa, et in summa Teneo te, inquit Teneo meum palumbulum, meum passerem, et cum dicto vanas fuisse cogitationes meas ineptumque monstrat metum: artissime namque complexa totum me prorsus, sed totum recepit. Illa vero, quotiens ei parcens nates recellebam, accedens totiens nisu rabido et spinam prehendens meam appliciore nexu inhaerebat, ut Hercule etiam deesse mihi aliquid ad supplendam eius libidinem crederem, nec Minotauri matrem frustra delectatam putarem adultero mugiente. Iamque operosa et pervigili nocte transacta, vitata lucis conscientia facessit mulier, condicto pari noctis futurae pretio."],["apuleius-metamorphoses","10.23","Nec gravate magister meus voluptates ex eius arbitrio largiebatur, partim mercedes amplissimas acceptando, partim novum spectaculum domino praeparando: incunctanter ei denique libidinis nostrae totam detegit scaenam. At ille liberto magnifice munerato destinat me spectaculo publico: et quoniam neque egregia illa uxor mea propter dignitatem neque prorsus ulla alia inveniri potuerat grandi praemio, vilis anquiritur aliqua sententia praesidis bestiis addicta, quae mecum incoram publicam populi caveam frequentaret. Eius poenae talem cognoveram fabulam: Maritum habuit, cuius pater peregre proficiscens mandavit uxori suae, matri eiusdem iuvenis (quod enim sarcina praegnationis oneratam eam relinquebat) ut si sexus sequioris edidisset fetum, protinus quod esset editum necaretur. At illa, per absentiam mariti nata puella, insita matribus pietate praeventa, descivit ab obsequio mariti, eamque prodidit vicinis alumnandam, regressoque iam marito natam necatamque nuntiavit. Sed ubi flos aetatis nuptialem virgini diem flagitabat, nec ignaro marito dotare filiam pro natalibus quibat, quod solum potuit, filio suo tacitum secretum aperuit: nam et oppido verebatur ne quo casu caloris iuvenalis impetu lapsus nescius nesciam sororem incurreret. Sed pietatis spectatae iuvenis et matris obsequium et sororis officium religiose dispensat et, arcanis domus venerabilis silentii custodiat traditis, plebeiam facie tenus praetendens humanitatem, sic necessarium sanguinis sui munus aggreditur ut desolatam vicinam puellam parentumque praesidio viduatam domus suae tutela receptaret, ac mox artissimo multumque sibi dilecto contubernali, largitus de proprio dotem liberalissime traderet."],["apuleius-metamorphoses","10.24","Sed haec bene atque optime plenaque cum sanctimonia disposita feralem Fortunae nutum latere non potuerunt, cuius instinctu domum iuvenis protinus se direxit saeva rivalitas, et illico haec eadem uxor eius, quae nunc bestiis propter haec ipsa fuerat addicta, coepit puellam velut aemulam tori succubamque primo suspicari, dehinc detestari, dehinc crudelissimis laqueis mortis insidiari: tale denique comminiscitur facinus. Annulo mariti surrepto rus profecta mittit quendam servulum, sibi quidem fidelem sed de ipsa fide pessime merentem, qui puellae nuntiaret quod eam iuvenis profectus ad villulam vocaret ad sese, addito ut sola et sine ullo comite quam maturissime perveniet: et ne qua forte nasceretur veniendi cunctatio, tradit annulum marito subtractum, qui monstratus fidem verbis adstipularetur. At illa mandatu fratris obsequens (hoc enim nomen sola sciebat) respecto etiam signo eius quod offerebatur, naviter, ut praeceptum fuerat, incomitata festinat. Sed ubi fraudis extremae lapsa decipulo laqueos insidiarum accessit tunc illa uxor egregia sororem mariti libidinosae furiae stimulis efferata primum quidem nudam flagris ultimo verberat, dehinc, quod res erat, clamantem, quodque frustra paelicatus indignatione bulliret, fratrisque nomen saepius iterantem, velut mentitam atque cuncta fingentem titione candenti inter media femina detruso crudelissime necavit."],["apuleius-metamorphoses","10.25","Tunc acerbae mortis exciti nuntiis frater et maritus accurrunt, variisque lamentationibus defletam puellam tradunt sepulturae. Nec iuvenis sororis suae mortem tam miseram et a qua minime par erat illatam aequa tolerare quivit animo, sed medullitus dolore commotus acerrimaeque bilis noxio furore perfusus exin flagrantissimis febribus ardebat, ut ipsi quoque iam medela videretur necessaria. Sed uxor, quae iampridem nomen uxoris cum fide perdiderat, medicum convenit quendam notae perfidiae, qui iam multarum palmarum spectatus proeliis magna dexterae suae tropaea numerabat, eique protinus quinquaginta promittit sestertia, ut ille quidem momentarium venenum venderet, ipsa autem emeret mortem mariti sui. Quo confecto simulatur necessaria praecordiis leniendis bilique subtrahendae illa praenobilis potio, quam sacram doctiores. nominant, sed in eius vice subditur alia Proserpinae sacra Saluti. Iamque praesente familia et nonnullis amicis et amnibus aegroto medicus poculum probe temperatum manu sua porrigebat."],["apuleius-metamorphoses","10.26","Sed audax illa mulier, ut simul ei conscium sceleris amoliretur et quam desponderat pecuniam lucraretur, coram detento calice, Non prius, inquit Medicorum optime, non prius carissimo mihi marito trades istam potionem, quam de ea bonam partem hauseris ipse. Unde enim scio an noxium in ea lateat venenum? Quae res utique te, tam prudentem tamque doctum virum, nequaquam offendet, si religiosa uxor circa salutem mariti sollicita necessariam affero pietatem. Qua mira desperatione truculentae feminae repente perturbatus medicus, excussusque toto consilio et ob angustiam temporis spatio cogitandi privatus, antequam trepidatione aliqua vel cunctatione ipsa daret malae conscientiae suspicionem, indidem de potione gustavit ampliter: quam fidem secutus adolescens etiam, sumpto calice, quod offerebatur hausit. Ad istum modum praesenti transacto negotio medicus quam celerrime domum remeabat salutifera potione pestem praecedentis veneni festinans extinguere: nec eum obstinatione sacrilega, qua semel coeperat, truculenta mulier ungue latius a se discedere passa est, Priusquam inquit Digesta potione medicinae proventus appareat, sed aegre precibus et obtestationibus eius multum ac diu fatigata tandem abire concessit. Interdum perniciem caecam totis visceribus furentem medullae penitus attraxerant: multum denique saucius et gravedine somnulenta iam demersus domum pervadit aegerrime, vixque enarratis cunctis ad uxorem, mandato saltem promissam mercedem mortis geminatae deposceret, sic elisus violenter spectatissimus medicus effundit spiritum."],["apuleius-metamorphoses","10.27","Nec ille tamen iuvenis diutius vitam tenuerat, sed inter fictas mentitasque lacrimas uxoris pari casu mortis fuerat extinctus. Iamque eo sepulto, paucis interiectis diebus, quis feralia mortuis Utantur obsequia, uxor medici pretium geminae mortis petens aderat. Sed mulier usquequaque sui similis, fidei supprimens faciem, praetendens imaginem, blandicule respondit et omnia prolixe accumulateque pollicetur et statutum praemium sine mora se reddituram constituit, modo pauxillum de ea potione largiri sibi vellet ob incepti negotii persecutionem. Quid pluribus? Laqueis fraudium pessimarum uxor inducta medici facile consensit, et quo se gratiorem locupleti feminae faceret, properiter domo petitam totam prorsus veneni pyxidem mulieri tradidit: quae grandem scelerum nancta materiam longe lateque cruentas suas manus porrigit."],["apuleius-metamorphoses","10.28","Habebat filiam parvulam de marito quem nuper necaverat: huic infantulae quod leges necessariam patris successionem deferrent, sustinebat aegerrime, inhiansque toto filiae patrimonio imminebat et capiti. Ergo certa defunctorum liberorum matres sceleratas hereditates excipere, talem parentem praebuit qualem exhibuerat uxorem, prandioque commento pro tempore et uxorem medici simul et suam filiam veneno eodem percutit. Sed parvulae quidem tenuem spiritum et delicata ac tenera praecordia conficit protinus virus infestum; at uxor medici, dum noxiis ambagibus pulmones eius pererrat tempestas detestabilis potionis, primum suspicata quod res erat, mox urgente spiritu iam certo certior contendit ad ipsam praesidis domum, magnoque fidem eius protestata clamore et populi concitato tumultu, utpote tam immania detectura flagitia, efficit statim sibi simul et domus et aures praesidis patefierent. Iamque ab ipso exordio crudelissimae mulieris cunctis atrocitatibus diligenter expositis, repente mentis nubilo turbine correpta semihiantes adhuc compressit labias, et attritu dentium longo stridore reddito, ante ipsos praesidis pedes exanimis corruit. Nec ille, vir alioquin exercitus, tam multiforme facinus excetrae venenatae dilatione languida passus marcescere, confestim cubiculariis mulieris attractis vi tormentorum veritatem eruit, atque illam, minus quidem quam merebatur, sed quod dignus cruciatus alius excogitari non poterat, certe bestiis obiciendam pronuntiavit."],["apuleius-metamorphoses","10.29","Talis mulieris publicitus matrimonium confarreaturus ingentique angore oppido suspensus expectabant diem muneris, saepius quidem mortem mihimet volens consciscere, priusquam scelerosae mulieris contagio macularer vel infamia publici spectaculi depudescerem: sed privatus humana manu, privatus digitis, ungula rotunda atque mutila gladium stringere nequaquam poteram. Plane tenui specula solabar clades ultimas, quod ver in ipso ortu iam gemmulis floridis cuncta depingeret et iam purpureo nitore prata vestiret, et commodum dirupto spineo tegmine spirantes cinnameos odores promicarent rosae, quae me priori meo Lucio redderent. Dies ecce muneri destinatus aderat; ad consaeptum caveae prosequente populo pompatico favore deducor: ac dum ludicris scaenicorum choreis primitiae spectaculi dedicantur, tantisper ante portam constitutus pabulum laetissimi graminis, quod in ipso germinabat aditu, libens affectabam, subinde curiosos oculos patente porta spectaculi prospectu gratissimo reficiens. Nam puelli puellaeque virenti florentes aetatula, forma conspicui, veste nitidi, incessu gestuosi, Graecanicam saltaturi Pyrrhicam dispositis ordinationibus decoros ambitus inerrabant, nunc in orbem rotatum flexuosi, nunc in obliquam seriem connexi et in quadratum patorem cuneati et in catervae discidium separati. At ubi discursus reciproci multinodas ambages tubae terminalis cantus explicuit, aulaeo subducto et complicitis siparis scaena disponitur."],["apuleius-metamorphoses","10.30","Erat mons ligneus ad instar incliti montis illius quem vates Homerus Idaeum cecinit, sublimi instructus fabrica, consitus virectis et vivis arboribus, summo cacumine de manibus fabri fonte manante, fluviales aquas eliquans. Capellae pauculae tondebant herbulas, et in modum Paridis Phrygii pastoris barbaricis amiculis humeris defluentibus pulchre indusiatus adolescens, aurea tiara confecto capite, pecuarium simulabat magisterium. Adest luculentus puer nudus, nisi quod ephebica chlamida sinistrum tegebat numerum, flavis crinibus usquequaque conspicuus, et inter comas eius aureae pinnulae cognatione simili sociatae prominebant, quem caduceum et virgula Mercurium indicabant. Is saltatorie procurrens malumque bracteis inauratum dextra gerens, ei qui Paris videbatur porrigit, quid mandaret Iuppiter nutu significans, et protinus gradum scitule referens e conspectu facessit. Insequitur puella vultu honesta in deae Iunonis speciem similis; nam et caput stringebat diadema candida, ferebat et sceptrum Irrupit alia quam putares Minervam, caput confecta fulgenti galea (et oleaginea corona tegebatur ipsa galea) clypeum attollens et hastam quatiens et qualis illa cum pugnat."],["apuleius-metamorphoses","10.31","Super has introcessit alio visendo decore praepollens, gratia coloris ambrosei designans Venerem, qualis fuit Venus cum fuit virgo, nudo et intecto corpore perfectam formositatem professa, nisi quod tenui pallio bombycino inumbrabat spectabilem pubem: quam quidem laciniam curiosulus ventus satis amanter nunc lasciviens reflabat, ut dimota pateret flos aetatulae, nunc luxurians aspirabat, ut adhaerens pressule membrorum voluptatem graphice deliniaret. Ipse autem color deae diversus in speciem, corpus candidum quod caelo demeat, amictus caerulus quod mari remeat. Iam singulas virgines, quae deae putabantur, sui sequebantur comites, Iunonem quidem Castor et Pollux, quorum capita cassides ovatae stellarum apicibus insignes contegebant, sed et isti Castores erant scaenici pueri: haec puella varios modulos Iastia concinente tibia procedens quieta et inaffectata gesticulatione nutibus honestis pastori pollicetur, si sibi praemium decoris addixisset, et sese regnum totius Asiae tributuram. At illam quam cultus armorum Minervam fecerat duo pueri muniebant, proeliaris deae comites armigeri, Terror et Metus, nudis insultantes gladiis: at pone tergum tibicen Donum canebat bellicosum et permiscens bombis gravibus tinnitus acutos in modum tubae saltationis agilis vigorem suscitabat: haec inquieto capite et oculis in aspectum minacibus, citato et intorto genere gesticulationis alacer demonstrabat Paridi, si sibi formae victoriam tradidisset, fortem tropaeisque bellorum inclitum suis adminiculis futurum."],["apuleius-metamorphoses","10.32","Venus ecce cum magno favore caveae in ipso meditullio scaenae, circumfuso populo laetissimorum parvulorum, dulce surridens constitit amoene: illos teretes et lacteos puellos diceres tu Cupidines veros de caelo vel mari commodum involasse; nam et pinnulis en sagittulis et habitu cetero formae praeclare congruebant, et velut nuptiales epulas obiturae dominae coruscis praelucebant facibus. Et influunt innuptarum puellarum decorae suboles: hinc Gratiae gratissimae, inde Horae pulcherrimae, quae iaculis floris serti et soluti deam suam propitiantes scitissimum construxerant chorum, dominae voluptatum veris coma blandientes. Iam tibiae multiforabiles cantus Lydios dulciter consonant: quibus spectatorum pectora suave mulcentibus, longe suavior Venus placide commoveri cunctantique lente vestigio et leniter fluctuante spinula et sensim annutante capite coepit incedere, mollique tibiarum sono debeatis respondere gestibus et nunc mite conniventibus, nunc acre comminantibus gestire pupillis et nonnunquam saltare solis oculis. Haec ut primum ante iudicis conspectum facta est, nisu brachiorum polliceri videbatur, si fuisset deabus ceteris antelata, daturam se nuptam Paridi forma praecipuam suique similem: tunc animo volenti Phrygius iuvenis malum quod tenebat aureum, velut victoriae calculum, puellae tradidit."],["apuleius-metamorphoses","10.33","Quid ergo miramini si vilissima capita, immo forensia pecora, immo vero togati vulturii, si toti nunc iudices sententias suas pretionundinantur, cumrerum exordio inter deos et homines agitatum iudicium corruperit gratia, et originalem sententiam magni Iovis consiliis electus iudex rusticanus et opilio lucro libidinis vendiderit cum totius etiam suae stirpis exitio? Sic Hercule et aliud sequens iudicium inter inclitos Achivorum duces celebratum, vel cum falsis insimulationibus eruditione doctrinaque praepollens Palamedes proditionis damnatur, vel cum virtute Martia praepotenti praefertur Ulixes modicus Aiaci maximo. Quale autem et illud iudicium apud legiferos Athenienses catos illos et omnis scientiae magistros? Nonne divinae prudentiae senex, quem sapientia praetulit cunctis mortalibus deus Delphicus, fraude et invidia nequissimae factionis circumventus velut corruptor adulescentiae, quam frenis cohercebat, herbae pestilentis succo noxio peremptus est, relinquens civibus ignominiae perpetuae maculam, cum nunc etiam egregii philosophi sectam eius sanctissimam praeoptent et summo beatitudinis studio iurent in ipsius nomen? Sed ne quis indignationis meae reprehendat impetum, secum sic reputans: Ecce nunc patiemur philosophantem nobis asinum, rursus unde decessi revertar ad fabulam."],["apuleius-metamorphoses","10.34","Postquam finitum est illud Paridis iudicium, Iuno quidem cum Minerva tristes et iratis similes e scaena redeunt, indignationem repulsae gestibus professae; Venus vero gaudens et hilaris laetitiam suam saltando toto cum choro professa est. Tunc de summo montis cacumine per quandam latentem fistulam in excelsum prorumpit vino crocus diluta, sparsimque defluens pascentes circa capellas odoro perpluit imbre, donec in meliorem maculatae speciem canitiem propriam luteo colore mutarent: iamque tota suave fragrante cavea montem illum ligneum terrae vorago decepit. Ecce quidam miles per mediam plateam dirigit cursum petiturus, iam populo postulante, illam de publico carcere mulierem, quam dixi propter multiforme scelus bestiis esse damnatam meisque praeclaris nuptiis destinatam, et iam torus genialis scilicet noster futurus accuratissime disternebatur, lectus Indica testudine pellucidus, plumea congerie tumidus, veste serica floridus. At ego praeter pudorem obeundi publice concubitus, praeter contagium scelestae pollutaeque feminae, metu etiam mortis maxime cruciabar, sic ipse mecum reputans, quod in amplexu venerio scilicet nobis cohaerentibus quaecumque ad exitium mulieris bestia fuisset immissa, non adeo vel prudentia sollers vel artificio docta vel abstinentia frugi posset provenire, ut adiacentem lateri meo laceraret mulierem, mihi vero quasi indemnato et innoxio parceret."],["apuleius-metamorphoses","10.35","Ergo igitur non de pudore iam sed de salute ipsa sollicitus, dum magister meus lectulo probe coaptando districtus inseruit et tota familia partim ministerio venationis occupata, partim voluptario spectaculo attonita meis cogitationibus liberum tribuebatur; arbitrium, nec magnopere quisquam custodiendum tam mansuetum putabat asinum, paulatim furtivum pedem proferens portam, quae proxuma est, potitus, iam cursu me celerrimo proripio, sexque totis passuum milibus perniciter confectis Cenchreas pervado, quod oppidum audit quidem nobilissimae coloniae Corinthiensium, alluitur autem Aegaeo et Saronico mari: inibi portus etiam tutissimum navium receptaculum magno frequentatur populo. Vitatis ergo turbulis et electo secreto litore prope ipsas fluctuum aspergines in quodam mollissimo harenae gremio lassum corpus porrectus refoveo: nam et ultimam diei metam curriculum solis deflexerat, et vespernae me quieti traditum dulcis somnus oppresserat."],["apuleius-metamorphoses","11.1","Circa primam ferme noctis vigiliam, experrectus pavore subito, video praemicantis lunae candore nimio completum orbem commodum marinis emergentem fluctibus, nanctusque opacae noctis silentiosa secreta, certus etiam summatem deam praecipua maiestate pollere resque prorsus humanas ipsius regi providentia, nec tantum pecuina et ferina, verum inanima etiam divino eius luminis numinisque nutu vegetari, ipsa etiam corpora terra caelo marique nunc incrementis consequenter augeri, nunc detrimentis obsequenter imminui, fato scilicet iam meis tot tantisque cladibus satiato et spem salutis, licet tardam, subministrante, augustum specimen deae praesentis statui deprecari, confestimque discussa pigra quiete alacer exsurgo meque protinus purificandi studio marino lavacro trado, septiesque submerso fluctibus capite, quod eum numerum praecipue religionibus aptissimum divinus ille Pythagoras prodidit, laetus et alacer deam praepotentem lacrimoso vultu sic apprecabar:"],["apuleius-metamorphoses","11.2","Regina caeli, sive tu Ceres alma frugum parens originalis, quae, repertu laetata filiae, vetustae glandis ferino remoto pabulo, miti commonstrato cibo, nunc Eleusiniam glebam percolis; seu tu caelestis Venus, quae primis rerum exordiis sexuum diversitatem generato amore sociasti et aeterna subole humano genere propagato nunc circumfluo Paphi sacrario coleris; seu Phoebi soror, quae partu fetarum medelis lenientibus recreato populos tantos educasti praeclarisque nunc veneraris delubris Ephesi; seu nocturnis ululatibus horrenda Proserpina triformi facie larvales impetus comprimens terraeque claustra cohibens,lucos diversos inerrans vario cultu propitiaris: ista luce feminea collustrans cuncta moenia et udis ignibus nutriens laeta semina et solis ambagibus dispensans incerta lumina—quoquo nomine, quoquo ritu, quaqua facie te fas est invocare: tu meis iam nunc extremis aerumnis subsiste, tu fortunam collapsam affirma, tu saevis exanclatis casibus pausam pacemque tribue; sit satis laborum, sit satis periculorum. Depelle quadripedis diram faciem, redde me conspectui meorum, redde me meo Lucio: ae si quod offensum numen inexorabili me saevitia premit, mori saltem liceat, si non licet vivere."],["apuleius-metamorphoses","11.3","Ad istum modum fusis precibus et adstructis miseris lamentationibus, rursus mihi marcentem animum in eodem illo cubili sopor circumfusus oppressit. Necdum satis conniveram, et ecce pelago medio venerandos diis etiam vultus attollens emergit divina facies: ae dehinc paulatim toto corpore pellucidum simulacrum excusso pelago ante me constitisse visum est. Eius mirandam speciem ad vos etiam referre conitar, si tamen mihi disserendi tribuerit facultatem paupertas oris humani, vel ipsum numen eius dapsilem copiam elocutilis facundiae subministraverit. Iam primum crines uberrimi prolixique et sensim intorti per divina colla passive dispersi molliter defluebant. Corona multiformis variis floribus sublimem destrinxerat verticem, cuius media quidem super frontem plana rotunditas in modum speculi vel immo argumentum lunae candidum lumen emicabat, dextra laevaque sulcis insurgentium viperarum cohibita, spicis etiam Cerialibus desuper porrectis Vestis multicolor bysso tenui pertexta, nunc albo candore lucida, nune croceo flore lutea, nune roseo rubore flammida, et, quae longe longeque etiam meum confutabat obtutum, palla nigerrima splendescens atro nitore, quae circumcirca remeans et sub dexterum latus ad numerum laevum recurrens umbonis vicem deiecta parte laciniae multiplici contabulatione dependula ad ultimas oras nodulis fimbriarum decoriter confluctuabat."],["apuleius-metamorphoses","11.4","Per intextam extremitatem et in ipsa eius planitie stellae dispersae coruscabant, earumque media semenstris luna flammeos spirabat ignes: quaqua tamen insignis illius pallae perfluebat ambitus, individuo nexu corona totis floribus totisque constructa pomis adhaerebat. Iam gestamina longe diversa: nam dextra quidem ferebat aereum crepitaculum, cuius per angustam laminam in modum baltei recurvatam traiectae mediae paucae virgulae, crispante brachio trigeminos iactus, reddebant argutum sonorem; laevae vero cymbium dependebat aureum, cuius ansulae, qua parte conspicua est, insurgebat aspis caput extollens arduum, cervicibus late tumescentibus. Pedes ambroseos tegebant soleae palmae victricis foliis intextae. Talis ac tanta, spirans Arabiae felicia germina, divina me voce dignata est:"],["apuleius-metamorphoses","11.5","En adsum tuis commota, Luci, precibus, rerum naturae parens, elementorum omnium domina, saeculorum progenies initialis, summa numinum, regina manium, prima caelitum, deorum dearumque facies uniformis, quae caeli luminosa culmina, maris salubria flamina, inferum deplorata silentia nutibus meis dispenso: cuius numen unicum multiformi specie, ritu vario, nomine multiiugo totus veneratur orbis. Inde primigenii Phryges Pessinuntiam deum Matrem, hinc autochthones Attici Cecropeiam Minervam, illinc fluctuantes Cyprii Paphiam Venerem, Cretes sagittiferi Dictynnam Dianam, Siculi trilingues Stygiam Proserpinam, Eleusini vetustam deam Cererem, Iunonem alii, Bellonam alii, Hecatam isti, Rhamnusiam illi, et qui nascentis dei solis inchoantibus illustrantur radiis Aethiopes utrique priscaque doctrina pollentes Aegyptii, caerimoniis me propriis percolentes, appellant vero nomine reginam Isidem. Adsum tuos miserata casus, adsum favens et propitia. Mitte iam fletus et lamentationes omitte, depelle maerorem: iam tibi providentia mea illucescit dies salutaris. Ergo igitur imperiis istis meis animum intende sollicitum. Diem, qui dies ex ista nocte nascetur, aeterna mihi nuncupavit religio, quo, sedatis hibernis tempestatibus et lenitis maris procellosis fluctibus, navigabili iam pelago rudem dedicantes carinam primitias commeatus libant» mei sacerdotes: id sacrum nec sollicita nec profana!"],["apuleius-metamorphoses","11.6","mente debebis opperiri. Nam meo monitu sacerdos in ipso procinctu pompae roseam manu dextera sistro cohaerentem gestabit coronam. Incunctanter ergo dimotis turbulis alacer continuare pompam, mea volentia fretus, et de proxumo clementer velut manum sacerdotis osculabundus rosis decerptis pessimae mihique destabilis iamdudum beluae istius corio te protinus exue. Nec quicquam rerum mearum reformides ut arduum: nam hoc eodem momento quo tibi venio, simul et ibi praesens quae sunt sequentia sacerdoti meo per quietem facienda praecipio. Meo iussu tibi constricti comitatus decedent populi; nec inter hilares caerimonias et festiva spectacula quisquam deformem istam quam geris faciem perhorrescet, vel figuram tuam repente mutatam sequius interpretatus aliquis maligne criminabitur. Plane memineris et penita mente conditum semper tenebis mihi reliqua vitae tuae curricula ad usque terminos ultimi spiritus vadata: nec iniurium, cuius beneficio rediens ad homines, ei totum debere quod vives. Vives autem beatus, vives in mea tutela gloriosus; et cum spatium saeculi tui permensus ad inferos demearis, ibi quoque in ipso subterraneo semirotundo me, quam vides Acherontis tenebris interlucentem Stygiisque penetralibus regnantem, campos Elysios incolens ipse, tibi propitiam frequens adorabis. Quod si sedulis obsequiis et religiosis ministeriis et tenacibus castimoniis numeri nostrum promerueris, scies ultra statuta fato tum spatia vitam quoque tibi prorogare mihi tantum licere."],["apuleius-metamorphoses","11.7","Sic oraculi venerabilis fine prolato numen invictum in se recessit. Nec mora, cum somno protinus absolutus pavore et gaudio ac dein sudore nimio permixtus exsurgo, summeque miratus deae potentis tam claram praesentiam, marino rore respersus magnisque imperiis eius intentus monitionis ordinem recolebam. Nec mora, cum noctis atrae fugato nubilo sol exsurgit aureus, et ecce discursu religioso ac prorsus triumphali turbulae complent totas plateas tantaque hilaritudine praeter peculiarem meam gestire mihi cuncta videbantur, ut pecua etiam cuiuscemodi et totas domos et ipsum diem serena facie gaudere sentirem. Nam et pruinam pridianam dies apricus ac placidus repente fuerat insecutus, ut canorae etiam aviculae prolectatae verno vapore concentus suaves assonarent matrem siderum, parentem temporum orbisque totius dominam blando mulcentes affaminc. Quid quod arbores etiam, quae pomifera subole fecundae quaeque earum tantum umbra contentae steriles, austrinis laxatae flatibus, germine foliorum renidentes, clementi motu brachiorum dulces strepitus obsibilabant, magnoque procellarum sedato fragore ac turbido fluctuum tumore posito mare quietas alluvies temperabat, caelum autem nubilosa caligine disiecta nudo sudoque luminis proprii splendore candebat."],["apuleius-metamorphoses","11.8","Ecce pompae magnae paulatim praecedunt anteludia votivis cuiusque studiis exornata pulcherrume. Hic incinctus balteo militem gerebat,illum succinctum chlamyde crepides et venabula venatorem fecerant, alius soccis obauratis inductus serica veste mundoque pretioso et attextis capiti crinibus incessu perfluo feminam mentiebatur. Porro alium ocreis, scuto, galea ferroque insignem e ludo putares gladiatorio procedere. Nec ille deerat qui magistratum fascibus purpuraque luderet, nec qui pallio baculoque et baxeis et hircino barbitio philosophum fingeret, nec qui diversis harundinibus alter aucupem cum visco, alter piscatorem cum hamis induceret. Vidi et ursam mansuem cultu matronali, quae sella vehebatur, et simiam pileo textili crocotisque Phrygiis Catamiti pastoris specie aureum gestantem poculum, et asinum pinnis agglutinatis adambulantem cuidam seni debili, ut illum quidem Bellerophontem, hunc autem diceres Pegasum, tamen rideres utrumque."],["apuleius-metamorphoses","11.9","Inter has oblectationes ludicras popularium, quae passim vagabantur, iam sospitatricis deae peculiaris pompa moliebatur. Mulieres candido splendentes amicimine, vario laetantes gestamine, verno florentes coronamine, quae de gremio per viam, qua sacer incedebat comitatus, solum sternebant flosculis; aliae quae nitentibus speculis pone tergum reversis venienti deae obvium commonstrarent obsequium, et quae pectines eburnos ferentes gestu brachiorum flexuque digitorum ornatum atque oppexum crinium regalium fingerent; illae etiam, quae ceteris unguentis et geniali balsamo guttatim excusso conspargebant plateas: magnus praeterea sexus utriusque numerus lucernis, taedis, cereis et alio genere facium, lumine siderum caelestium stirpem propitiantes. Symphoniae dehinc suaves, fistulae tibiaeque modulis dulcissimis personabant. Eas amoenus lectissimae iuventutis, veste nivea et cataclista praenitens, sequebatur chorus, carmen venustum iterantes, quod Camenarum favore sollers poeta modulatus edixerat, quod argumentum referebat interim maiorum antecantamenta votorum. Ibant et dicati magno Sarapi tibicines, qui per obliquum calamum, ad aurem porrectum dexteram, familiarem templi deique modulum frequentabant, et plerique qui facilem sacris viam dari praedicarent."],["apuleius-metamorphoses","11.10","Tunc influunt turbae sacris divinis initiatae, viri feminaeque omnis dignitatis et omnis aetatis linteae vestis candore puro luminosi, illae limpido tegmine crines madidos obvolutae, hi capillum derasi funditus verticem praenitentes, magnae religionis terrena sidera, aereis et argenteis, immo vero aureis etiam sistris argutum tinnitum constrepentes. Sed antistites sacrorum proceres illi, qui candido linteamine cinctum pectoralem adusque vestigia strictim iniecti potentissimorum deum proferebant insignes exuvias: quorum primus lucernam claro praemicantem porrigebat lumine, non adeo nostris illis consimilem quae vespertinas illuminant epulas, sed aureum cymbium medio sui patore flammulam suscitans largiorem: secundus vestitu quidem similis, sed manibus ambabus gerebat auxillas, quibus nomen dedit proprium deae summatis auxiliaris providentia: ibat tertius attollens palmam auro subtiliter foliatam necnon Mercuriale etiam caduceum: quartus aequitatis ostendebat indicium, deformatam manum sinistram porrecta palmula, quae genuina pigritia, nulla calliditate, nulla sollertia praedita, videbatur aequitati magis aptior quam dextera; idem gerebat et aureum vasculum in modum papillae rotundatum de quo lacte libabat: quintus auream vannum aureis congestam ramulis, et alius ferebat amphoram."],["apuleius-metamorphoses","11.11","Nec mora, cum dei dignati pedibus humanis incedere prodeunt: hic horrendus ille superum commeator et inferum, nunc atra nunc aurea facie sublimis, attollens canis cervices arduas Anubis, laeva caduceum gerens, dextera palmam virentem quatiens; huius vestigium continuum sequebatur bos in erectum levata statum, bos, omniparentis deae fecundum simulacrum, quod residens numeris suis proferebat unus e ministerio beato gressu gestuosus. Ferebatur ab alio cista secretorum capax penitus celans operta magnificae religionis. Gerebat alius felici suo gremio summi numinis venerandam effigiem, non pecoris, non avis, non ferae, ac ne hominis quidem ipsius consimilem, sed sollerti repertu etiam ipsa novitate reverendam altioris utcumque et magno silentio tegendae religionis argumentum ineffabile, sed ad istum plane modum fulgente auro figuratam: urnula faberrime cavata, fundo quam rotundo, miris extrinsecus simulacris Aegyptiorum effigiata; eius orificium non altiuscule levatum in canalem porrectum longo rivulo prominebat; ex alia vero parte multum recedens spatiosa dilatione adhaerebat ansa, quam contorto nodulo supersedebat aspis squameae cervicis striato tumore sublimis."],["apuleius-metamorphoses","11.12","Et ecce praesentissimi numinis promissa nobis accedunt beneficia, et fata salutemque ipsam meam gerens sacerdos appropinquat, ad ipsum praescriptum divinae promissionis ornatum dextera proferens sistrum deae, mihi coronam et Hercule coronam consequenter, quod tot ac tantis exanclatis laboribus,tot emensis periculis deae maximae providentia alluctantem mihi saevissime Fortunam superarem. Nec tamen gaudio subitario commotus inclementi me cursu proripui, verens scilicet ne repentino quadripedis impetu religionis quietus turbaretur ordo, sed placido ac prorsus humano gradu cunctabundus, paulatim obliquato corpore, sane divinitus decedente populo, sensim irrepo."],["apuleius-metamorphoses","11.13","At sacerdos ut reapse cognoscere potui, nocturni commonefactus oraculi miratusque congruentiam mandati muneris, confestim restitit, et ultro porrecta dextera ob os ipsum meum coronam exhibuit. Tunc ego trepidans, assiduo pulsu micanti corde, coronam, quae rosis amoenis intexta fulgurabat, avido ore susceptam cupidus promissi devoravi. Nec me fefellit caeleste promissum: protinus mihi delabitur deformis et ferina facies. Ac primo quidem squalens pilus defluit, ac dehinc cutis crassa tenuatur, venter obesus residet, pedum plantae per ungulas in digitos exeunt, manus non iam pedes sunt sed in erecta porriguntur officia, cervix procera cohibetur, os et caput rotundatur, aures enormes repetunt pristinam parvitatem, dentes saxei redeunt ad humanam minutiem, et, quae me potissimum cruciabat ante, cauda nusquam. Populi mirantur, religiosi venerantur tam evidentem maximi numinis potentiam et consimilem nocturnis imaginibus magnificentiam et facilitatem reformationis, claraque et consona voce, caelo manus attendentes, testantur tam illustre deae beneficium."],["apuleius-metamorphoses","11.14","At ego stupore nimio defixus tacitus haerebam, mimo meo tam repentinum tamque magnum non capiente gaudium, quid potissimum praefarer primarium, unde novae vocis exordium caperem, quo sermone nunc renata lingua felicius auspicarer, quibus quantisque verbis tantae deae gratias agerem. Sed sacerdos, utcumque divino monitu cogniti ab origine cunctis cladibus meis, quamquam et ipse i insigni permotus miraculo, nutu significato prius praecipit tegendo mihi linteam dari laciniam: nam me cum primum nefasto tegmine despoliaverat asinus, compressis in artum femiuibus et superstrictis accurate manibus, quantum nudo licebat, velamento me naturali probe muniveram. Tunc e cohorte religionis unus impigre superiorem exutus tunicam supertexit me celerrime: quo facto, sacerdos vultu geniali et Hercule perhumano in aspectum meum attonitus sic effatur:"],["apuleius-metamorphoses","11.15","Multis et variis exanclatis laboribus magnisque Fortunae tempestatibus et maximis actus procellis ad portum quietis et aram misericordiae tandem. Luci, venisti: nec tibi natales ac ne dignitas quidem, vel ipsa qua flores usquam doctrina profuit, sed lubrico virentis aetatulae ad serviles delapsus voluptates, curiositatis improsperae sinistrum praemium reportasti. Sed utcumque Fortunae caecitas, dum te pessimis periculis discruciat, ad religiosam istam beatitudinem improvida produxit malitia. Eat nunc et summo furore saeviat, et crudelitati suae materiem quaerat aliam: nam in eos quorum sibi vitas in servitium deae nostrae maiestas vindicavit, non habet locum casus infestus. Quid latrones, quid ferae, quid servitium, quid asperrimorum itinerum ambages reciprocae, quid metus mortis cotidianae nefariae Fortunae profuit? In tutelam iam receptus es Fortunae, sed videntis, quae suae lucis splendore ceteros etiam deos illuminat. Sume iam vultum laetiorem candido isto habitu tuo congruentem, comitare pompam deae sospitatricis inovanti gradu, Videant irreligiosi, videant et errorem suum recognoscant: En ecce pristinis aerumnis absolutus Isidis magnae providentia gaudens Lucius de sua Fortuna triumphat. Quo tamen tutior sis atque munitior, da nomen sanctae huic militiae, cuius non olim sacramento etiam rogabaris, teque iam nunc obsequio religionis nostrae dedica et ministerii iugum subi voluntarium: nam cum coeperis deae servire, tunc magis senties fructum tuae libertatis."],["apuleius-metamorphoses","11.16","Ad istum modum vaticinatus sacerdos egregius fatigatos anhelitus trahens conticuit. Exin permixtus agmini religioso procedens comitabar sacrarium totae civitati notus ac conspicuus, digitis hominum nutibusque notabilis. Omnes in me populi fabulabantur: Hunc omnipotentis hodie deae numen augustum reformavit ad homines: felix Hercule et ter beatus qui vitae scilicet praecedentis innocentia fideque meruerit tam praeclarum de caelo patrocinium, ut renatus quodam modo statim sacrorum obsequio desponderetur. Inter haec et festorum votorum tumultum paulatim progressi iam ripam maris proximamus atque ad ipsum illum locum, quo pridie meus stabulaverat asinus, pervenimus. Ibidem simulacris rite dispositis navem faberrime factam, picturis miris Aegyptiorum circumsecus variegatam, summus sacerdos taeda lucida et ovo et sulphure sollemnissimas preces de casto praefatus ore, quam purissime purificatam deae nuncupavit dedicavitque. Huius felicis alvei nitens carbasus litteras voti intextas progerebat: eae litterae votum instaurabant de novi commeatus prospera navigatione. Iam malus insurgit, pinus rotunda splendore sublimis, insigni carchesio conspicua, et puppis intorta chenisco, bracteis aureis vestita fulgebat, omnisque prorsus carina citro limpido perpolita florebat. Tunc cuncti populi, tam religiosi quam profani, vannos onustas aromatis et huiuscemodi suppliciis certatim congerunt et insuper fluctus libant intritum lacte confectum, donec muneribus largis et devotionibus faustis completa navis, absoluta strophiis ancoralibus, peculiari serenoque flatu pelago redderetur: quae postquam cursu? spatio prospectum sui nobis incertat, sacrorum geruli, sumptis rursum quae quisque detulerant, alacres ad fanum reditum capessunt simili structu pompae decori."],["apuleius-metamorphoses","11.17","At cum ad ipsum iam templum pervenimus, sacerdos maximus, quique divinas effigies progerebant, et qui venerandis penetralibus pridem fuerant initiati, intra cubiculum deae recepti disponunt rite simulacra spirantia. Tunc ex his unus, quem cuncti grammatea dicebant, pro foribus assistens coetu pastophorum (quod sacrosancti collegii nomen est) velut in contionem vocato, indidem de sublimi suggestu de libro, de litteris fausta vota praefatus principi magno senatuique et equiti totoque Romano populo, nauticis navibusque, quae sub imperio mundi nostratis reguntur, renuntiat sermone rituque Graeciensi ita: ploiafe/sia ; quam vocem feliciter cunctis evenire signavit populi clamor insecutus. Exin gaudio delibuti populares thallos, verbenas, corollas ferentes, exosculatis vestigiis deae quae gradibus haerebat argento formata, ad suos discedunt Lares. Nec tamen me sinebat animus ungue latius indidem digredi, sed intentus in deae specimen pristinos casus meos recordabar."],["apuleius-metamorphoses","11.18","Nec tamen fama volueris pigra pinnarum tarditate cessaverat, sed protinus in patria deae providentis adorabile beneficium meamque ipsius fortunam memorabilem narraverat passim. Confestim denique familiares ac vernulae, quique mihi proxumo nexu sanguinis cohaerebant, luctu deposito quem de meae mortis falso nuntio susceperant, repentino laetati gaudio varie quisque munerabundi ad meum festinant illico diurnum reducemque ab inferis conspectum. Quorum desperata ipse etiam facie recreatus oblationes honestas aequi bonique facio, quippe cum mihi familiares quod ad cultum sumptumque largiter succederet deferre prospicue curassent."],["apuleius-metamorphoses","11.19","Affatis itaque ex officio singulis, narratisque meis probe et pristinis aerumnis et praesentibus gaudiis, me rursum ad deae gratissimum mihi refero conspectum, aedibusque conductis intra consaeptum templi Larem temporarium mihi constituo, deae ministeriis adhuc privatis appositus contuberniisque sacerdotum individuus et numinis magni cultor inseparabilis. Nec fuit nox una vel quies aliqua visu deae monituque ieiuna, sed crebris imperiis sacris suis me iamdudum destinatum nunc saltem censebat initiari. At ego,quamquam cupienti voluntate praeditus,tamen religiosa formidine retardabar, quod enim sedulo percontaveram difficile religionis obsequium et castimoniorum abstinentiam satis arduam cautoque circumspectu vitam, quae multis casibus subiacet, esse muniendam. Haec identidem mecum reputans nescioquo modo, quamquam festinans, differebam."],["apuleius-metamorphoses","11.20","Nocte quadam plenum gremium suum visus est mihi summus sacerdos offerre, ac requirenti, quid utique istud, respondisse partes illas de Thessalia mihi missas, servum etiam meum indidem supervenisse nomine Candidum. Hanc experrectus imaginem diu diuque apud cogitationes meas revolvebam quid rei portenderet, praesertim cum nullum unquam habuisse me servum isto nomine nuncupatum certus essem; utut tamen sese praesagium somni porrigeret, lucrum certum modis omnibus significari partium oblatione credebam. Sic anxius et in proventum prosperiorem attonitus templi matutinas apertiones opperiebar: ac dum, velis candentibus reductis in diversum, deae venerabilem conspectum apprecamur, et per dispositas aras circumiens sacerdos, rem divinam procurans supplicamentis sollemnibus, de penetrali fontem petitum spondeo libat, rebus iam rite consummatis inchoatae lucis salutationibus religiosi primam nuntiantes horam perstrepunt. Et ecce superveniunt Hypata quos ibi reliquerant famulos, cum me Fotis malis incapistrasset erroribus, cognitis scilicet fabulis meis, necnon et equum quoque illum meum reducentes, quem diverse distractum notae dorsualis agnitione recuperaverant. Quare sollertiam somni tum mirabar vel maxime, quod praeter congruentiam lucrosae pollicitationis argumento servi Candidi equum mihi reddidisset colore candidum."],["apuleius-metamorphoses","11.21","Quo facto idem sollicitus sedulum colendi frequentabam ministerium spe futura beneficiis praesentibus pignerata; nec minus in dies mihi magis magisque accipiendorum sacrorum cupido gliscebat, summisque precibus primarium sacerdotem saepissime conveneram, petens ut me noctis sacratae tandem arcanis initiaret. At ille, vir alioquin gravis et sobriae religionis observatione famosus, clementer ac comiter et ut solent parentes immaturis liberorum desideriis modificari, meam differens instantiam, spei melioris solaciis alioquin anxium mihi permulcebat animum. Nam et diem quo quisque possit initiari deae nutu demonstrari, et sacerdotem qui sacra debeat ministrare eiusdem providentia deligi, sumptus etiam caerimoniis necessarios simili praecepto destinari: quae cuncta nos quoque observabili patientia sustinere censebat, quippe cum aviditati contumaciaeque summe cavere, et utramque culpam vitare, ac neque vocatus morari nec non iussus festinare deberem. Nec tamen esse quemquam de suo numero tam perditae mentis vel immo destinatae mortis, qui non sibi quoque seorsum iubente domina, temerarium atque sacrilegum audeat ministerium subire noxamque letalem contrahere. Nam et inferum claustra et salutis tutelam in deae manu posita, ipsamque traditionem ad instar voluntariae mortis et precariae salutis celebrari, quippe cum transactis vitae temporibus iam in ipso finitae lucis limine constitutos, quis tamen tuto possint magna religionis committi silentia, numen deae soleat elicere et sua providentia quodam modo renatos ad novae reponere rursus salutis curricula Ergo igitur me quoque oportere caeleste sustinere praeceptum, quamquam praecipua evidentique magni numinis dignatione iamdudum felici ministerio nuncupatum destinatumque, nec secus quam cultores ceteri cibis profanis ac nefariis iam nunc temperare, quo rectius ad arcana purissimae religionis secreta pervaderem."],["apuleius-metamorphoses","11.22","Dixerat sacerdos, nec impatientia corrumpebatur obsequium meum, sed intentus miti quiete et probabili taciturnitate sedulum quot dies obibam culturae sacrorum ministerium. Nec me fefellit vel longi temporis prolatione cruciavit deae potentis benignitas salutaris, sed noctis obscurae non obscuris imperiis evidenter monuit advenisse diem mihi semper optabilem, quo me maximi voti compertiret, quantoque sumptu deberem procurare supplicamentis; ipsumque Mithram illum suum sacerdotem praecipuum, divino quodam stellarum consortio, ut aiebat, mihi coniunctum, sacrorum ministrum decernit. Quis et ceteris benivolis praeceptis summatis deae recreatus animi, necdum satis luce lucida, discussa quiete, protinus ad receptaculum sacerdotis contendo, atque eum cubiculo suo commodum prodeuntem continuatus salute Solito constantius destinaveram iam velut debitum saetis obsequium flagitare: at ille statim, ut me conspexit prior, O inquit Luci, te felicem, te beatum, quem propitia voluntate numen augustum tantopere dignatur: et quid inquit Iam nunc stas otiosus teque ipsum demoraris? Adest tibi dies votis assiduis exoptatus, quo deae multinominis divinis imperiis per istas meas manus piissimis sacrorum arcanis insinueris : et iniecta dextera senex comissimus ducit me protinus ad ipsas fores aedis amplissimae, rituque sollemni apertionis celebrato ministerio ac matutino peracto sacrificio, de opertis adyti profert quosdam libros litteris ignorabilibus praenotatos, partim figuris cuiuscemodi animalium concepti sermonis compendiosa verba suggerentes, partim nodosis et in modum rotae tortuosis capreolatimque condensis apicibus a curiosa profanorum lectione munita: indidem mihi praedicat quae forent ad usum teletae necessario praeparanda."],["apuleius-metamorphoses","11.23","Ea protinus naviter et aliquanto liberalius partim ipse, partim per meos socios coemenda procuro. Iamque tempore, ut aiebat sacerdos, id postulante, stipatum me religiosa cohorte deducit ad proxumas balneas, et prius sueto lavacro traditum, praefatus deum veniam, purissime circumrorans abluit, rursumque ad templum reductum, iam duabus diei partibus transactis, ante ipsa deae vestigia constituit, secretoque mandatis quibusdam quae voce meliora sunt, illud plane cunctis arbitris praecipit, decem continuis illis diebus cibariam voluptatem cohercerem neque ullum animal essem et invinius essem. Quis venerabili continentia rite servatis, iam dies aderat divino destinatus vadimonio, et sol curvatus intrahebat vesperam: tum ecce confluunt undique turbae sacratorum ritu vetusto variis quisque me muneribus honorantes. Tunc semotis procul profanis omnibus linteo rudique me contectum amicimine arrepta manu sacerdos deducit ad ipsius sacrarii penetralia. Quaeras forsitan satis anxie, studiose lector, quid deinde dictum, quid factum: dicerem si dicere liceret, cognosceres si liceret audire: sed parem noxam contraherent aures et linguae illae temerariae curiositatis. Nec te tamen desiderio forsitan religioso suspensum angore diutino cruciabo: igitur audi, sed crede, quae vera sunt. Accessi confinium mortis et calcato Proserpinae limine per omnia vectus elementa remeavi; nocte media vidi solem candido coruscantem lumine; deos inferos et deos superos accessi coram et adoravi de proxumo. Ecce tibi rettuli quae, quamvis audita, ignores tamen necesse est: ergo quod solum potest sine piaculo ad profanorum intellegentias enuntiari, referam."],["apuleius-metamorphoses","11.24","Mane factum est, et perfectis sollemnibus processi duodecim sacratus stolis, habitu quidem religioso satis, sed effari de eo nullo vinculo prohibeor, quippe quod tunc temporis videre praesentes plurimi. Namque in ipso aedis sacrae meditullio ante deae simulacrum constitutum tribunal ligneum iussus superstiti, byssina quidem sed floride depicta veste conspicuus, et humeris dependebat pone tergum talorum tenus pretiosa chlamida: quaqua tamen viseres, colore vario circumnotatis insignibar animalibus; hinc dracones Indici, inde grypes Hyperborei quos in speciem pinnatae alitis generat mundus alter: hanc Olympiacam stolam sacrati nuncupant. At manu dextera gerebam flammis adultam facem, et caput decore corona cinxerat, palmae candidae foliis in modum radiorum prosistentibus: sic ad instar solis exornato me et in vicem simulacri constituto, repente velis reductis, in aspectum populus errabat. Exhinc festissimum celebravi natalem sacrorum et suaves epulae et faceta convivia; dies etiam tertius pari caerimoniarum ritu celebratus, et ientaculum religiosum et teletae legitima consummatio. Paucis deliine ibidem commoratus diebus inexplicabili voluptate simulacri divini perfruebar, irremunerabili quippe beneficio pigneratus. Sed tandem deae monitu, licet non plene, tamen pro meo modulo supplicii e gratiis persolutis, tardam satis domuitionem comparo, vix equidem abruptis ardentissimi desiderii retinaculis. Provolutus denique ante conspectum deae et facie mea diu detersis vestigiis eius, lacrimis obortis, singultu crebro sermonem interficiens et verba devorans, aio:"],["apuleius-metamorphoses","11.25","Tu quidem saneta et humani generis sospitatrix perpetua, semper fovendis mortalibus munifica, dulcem matris affectionem miserorum casibus tribuis. Nec dies nec quies ulla ac ne momentum quidem tenue tuis transcurrit beneficiis otiosum, quin mari terraque protegas homines et depulsis vitae procellis salutarem porrigas dexteram, qua fatorum etiam inextricabiliter contorta retractas licia, et Fortunae tempestates mitigas, et stellarum noxios meatus cohibes. Te superi colunt, observant inferi, tu rotas orbem, luminas solem, regis mundum, calcas Tartarum. Tibi respondent sidera, redeunt tempora, gaudent numina, serviunt elementa: tuo nutu spirant flamina, nutriunt nubila, germinant semina, crescunt germina. Tuam maiestatem perhorrescunt aves caelo meantes, ferae montibus errantes, serpentes solo latentes, beluae ponto natantes. At ego referendis laudibus tuis exilis ingenio et adhibendis sacrificiis tenuis patrimonio: nec mihi vocis ubertas ad dicenda quae de tua maiestate sentio sufficit, nec ora mille linguaeque totidem vel indefessi sermonis aeterna series. Ergo quod solum potest, religiosus quidem sed pauper alioquin, efficere curabo: divinos tuos vultus numenque sanctissimum intra pectoris mei secreta conditum perpetuo custodiens imaginabor. Ad istum modum deprecato summo numine, complexus Mithram sacerdotem et meum iam parentem, colloque eius multis osculis inhaerens veniam postulabam, quod eum condigne tantis beneficiis munerari nequirent."],["apuleius-metamorphoses","11.26","Diu denique gratiarum gerendarum sermone prolixo commoratus, tandem digredior, et recta patrium Larem revisurus meum post aliquam multum temporis, contendo; paucisque post diebus, deae potentis instinctu, raptim constrictis sarcinulis, nave conscensa Romam versus profectionem dirigo; tutusque prosperitate ventorum ferentium Augusti portum celerrime ac dehinc carpento pervolavi, vesperanus quam dies insequebatur Iduum Decemblium sacrosanctam istam civitatem accedo. Nec ullum tam praecipuum mihi exinde studium fuit, quarti cotidie supplicare summo nummi reginae Isidis, quae, de templi situ sumpto nomine, Campensis summa cum veneratione propitiatur. Eram cultor denique assiduus, fani quidem advena, religionis autem indigena. Ecce transcurso signifero circulo sol magnus annum compleverat, et quietem meam rursus interpellat numinis benefici cura pervigilis et rursus teletae, I rursus sacrorum commonet. Mirabar quid rei temptaret, quid pronuntiaret futurum; quidni? Plenissime iamdudum videbar initiatus."],["apuleius-metamorphoses","11.27","Ac dum religiosum scrupulum partim apud meum sensum disputo, partim sacratorum consiliis examino, novum mirumque plane comperior, deae quidem me tantum sacris imbutum at magni dei deumque summi parentis, invicti Osiris, necdum sacris illustratum. Quamquam enim connexa, immo vero inunita ratio numinis religionisque esset, tamen teletae discrimen interesse maximum: prohinc me quoque peti magno etiam deo famulum sentire deberem. Nec diu res in ambiguo stetit: nam proxuma nocte vidi quendam de sacratis, linteis iniectum, qui thyrsos et hederas et tacenda quaedam gerens ad ipsos meos Lares collocaret, et occupato sedili meo religionis amplae denuntiaret epulas. Is ut agnitionem mihi scilicet certo aliquo sui signo subministraret, sinistri pedis talo paululum reflexo cunctabundo clementer incedebat vestigio. . Sublata est ergo post tam manifestam deum voluntatem ambiguitatis tota caligo, et illico deae matutinis perfectis salutationibus summo studio percontabar singulos, ecqui vestigium similis sit ut somnium. Nec fides afuit: nam de pastophoris unum conspexi statim praeter indicium pedis, cetero etiam statu itque habitu examussim nocturnae imagini congruentem,quem Asinium Marcellum vocitari cognovi postea, reformationis meae non alienum nomen. Nec moratus conveni protinus eum, sane nec ipsum futuri sermonis ignarum, quippe iamdudum consimili praecepto sacrorum ministrandorum commonefactum: nam sibi visus est quiete proxuma, dum magno deo coronas exaptat, et de eius ore, quo singulorum fata dictat, audisse, mitti sibi Madaurensem sed admodum pauperem, cui statim sua sacra deberet ministrare; nam et illi studiorum gloriam et ipsi grande compendium sua comparari providentia."],["apuleius-metamorphoses","11.28","Ad istum modum desponsus sacris, sumptuum tenuitate contra votum meum retardabar: nam et viriculas patrimonii peregrinationis attriverant impensae, et erogationes urbicae pristinis illis provincialibus antistabant plurimum. Ergo duritia paupertatis intercedente, quod ait vetus proverbium, inter sacrum et saxum positus cruciabar, nec setius tamen identidem numinis premebar instantia. Iamque saepicule non sine magna turbatione stimulatus, postremo iussus, veste ipsa mea quamvis parvula distracta, sufficientem corrasi summulam Et id ipsum praeceptum fuerat specialiter: An tu inquit Si quam rem voluptati struendae moliris, laciniis tuis nequaquam parceres, nunc tantas caerimonias aditurus impaenitendae te pauperiei cunctaris committere? Ergo igitur cunctis affatim praeparatis, decem rursus diebus inanimis contentus cibis, insuper etiam deraso capite, principalis dei nocturnis orgiis illustratus, plena iam fiducia germanae religionis obsequium divinum frequentabam. Quae res summum peregrinationi meae tribuebat solacium, nec minus etiam victum uberiorem subministrabat: quidni? Spiritu faventis eventus quaesticulo forensi nutrito per patrocinia sermonis Romani."],["apuleius-metamorphoses","11.29","Et ecce post pauculum tempus inopinatis et usquequaque mirificis imperiis deum rursus interpellor, et cogor tertiam quoque teletam susceptare. Nec levi cura sollicitus sed oppido suspensus animi mecum ipse cogitationes exercitius agitabam, quorsus nova haec et inaudita se caelestium porrigeret intentio, quid subsecivum quamvis iteratae iam traditioni remansisset: nimirum perperam vel minus plene consuluerunt in me sacerdos uterque 1: et Hercule iam de fide quoque eorum opinari coeptabam sequius. Quo me cogitationis aestu fluctuantem ad instar insaniae percitum sic instruxit nocturna divinatione demens imago: Nihil est inquit Quod numerosa serie religionis, quasi quicquam sit prius omissum, terreare. Quin assidua ista numinum dignatione laetum capesse gaudium, et potius exulta ter futurus quod alii vel semel vix conceditur, teque de isto numero merito praesume semper beatum. Ceterum futura tibi sacrorum traditio pernecessaria est, si tecum nunc saltem reputaveris exuvias deae, quas in provincia sumpsisti, in eodem fano depositas perseverat, nec te Romae diebus sollemnibus vel supplicare iis vel, cum praeceptum fuerit, felici illo amictu illustrari posse. Quod felix itaque ac faustum salutareque tibi sit, animo gaudiali rursum sacris initiare diis magnis auctoribus."],["apuleius-metamorphoses","11.30","Hactenus divini somnii suada maiestas, quod usus foret, pronuntiavit. Nec deinceps postposito vel in supinam procrastinationem reiecto negotio, statim sacerdoti meo relatis quae videram, inanimae protinus castimoniae iugum subeo et lege perpetua praescripta illis decem diebus spontali sobrietate multiplicatis, instructum teletae comparo largitus, ex studio pietatis magis quam mensura rerum collatis. Nec Hercule laborum me sumptuumque quicquam tamen paenituit; quidni? Liberali deum providentia iam stipendiis forensibus bellule fotum. Denique post dies admodum pauculos deus deum magnorum potior, et maiorum summus, et summorum maximus, et maximorum regnator Osiris, non alienam quampiam personam reformatus, sed coram suo illo venerando me dignatus affamine per quietem praecipere visus est, quam nunc incunctanter gloriosa in foro redderem patrocinia, nec extimescerem malevolorum disseminationes, quas studiorum meorum laboriosa doctrina ibi differebat. Ac ne sacris suis gregi cetero permixtus deservirem, in collegium me pastophorum suorum, immo inter ipsos decurionum quinquennalem allegit: rursus denique quam raso capillo collegii vetustissimi et sub illis Syllae temporibus conditi munia, non obumbrato vel obtecto calvitio sed quoquoversus obvio, gaudens obibam."],["cato-agricultura","pr","Est interdum praestare mercaturis rem quaerere, nisi tam periculosum sit, et item fenerari, si tam honestum sit. maiores nostri sic habuerunt et ita in legibus posiverunt, furem dupli condemnari, feneratorem quadrupli. quanto peiorem civem existimarint feneratorem quam furem, hinc licet existimare. et virum bonum quom laudabant, ita laudabant, bonum agricolam bonumque colonum. amplissime laudari existimabatur qui ita laudabatur. mercatorem autem strenuum studiosumque rei quaerendae existimo, verum, ut supra dixi, periculosum et calamitosum. at ex agricolis et viri fortissimi et milites strenuissimi gignuntur, maximeque pius quaestus stabilissimusque consequitur minimeque invidiosus, minimeque male cogitantes sunt qui in eo studio occupati sunt. nunc ut ad rem redeam, quod promisi institutum principium hoc erit."],["cato-agricultura","1","Praedium quom parare cogitabis, sic in animo habeto, uti ne cupide emas neve opera tua parcas visere et ne satis habeas semel circumire. quotiens ibis, totiens magis placebit quod bonum erit. vicini quo pacto niteant, id animum advertito: in bona regione bene nitere oportebit. et uti eo introeas et circumspicias, uti inde exire possis. uti bonum caelum habeat, ne calamitosum siet, solo bono, sua virtute valeat. si poteris, sub radice montis siet, in meridiem spectet, loco salubri, operariorum copia siet, bonumque aquarium, oppidum validum prope siet aut mare aut amnis, qua naves ambulant, aut via bona celebrisque. siet in his agris, qui non saepe dominos mutant: qui in his agris praedia vendiderint, eos pigeat vendidisse. uti bene aedificatum siet. caveto alienam disciplinam temere contemnas. de domino bono colono bonoque aedificatore melius emetur. ad villam cum venies, videto, vasa torcula et dolia multane sient: ubi non erunt, scito pro ratione fructum esse. instrumenti ne magni siet, loco bono siet. videto, quam minimi instrumenti sumptuosusque ager ne siet. scito idem agrum quod hominem, quamvis quaestuosus siet, si sumptuosus erit, relinqui non multum. praedium quod primum siet, si me rogabis, sic dicam: de omnibus agris optimoque loco iugera agri centum, vinea est prima, si vino bono et multo est, secundo loco hortus inriguus, tertio salictum, quarto oletum, quinto pratum, sexto campus frumentarius, septimo silva caedua, octavo arbustum, nono glandaria silva."],["cato-agricultura","2","Pater familias ubi ad villam venit, ubi larem familiarem salutavit, fundum eodem die, si potest, circumeat; si non eodem die, at postridie. ubi cognovit, quo modo fundus cultus siet operaque quae facta infectaque sient, postridie eius diei vilicum vocet, roget, quid operis siet factum, quid restet, satisne temperi opera sient confecta, possitne quae reliqua sient conficere, et quid factum vini, frumenti aliarumque rerum omnium. ubi ea cognovit, rationem inire oportet operarum, dierum. si ei opus non apparet, dicit vilicus sedulo se fecisse, servos non valuisse, tempestates malas fuisse, servos aufugisse, opus publicum effecisse, ubi eas aliasque causas multas dixit, ad rationem operum operarumque vilicum revoca. cum tempestates pluviae fuerint, quae opera per imbrem fieri potuerint, dolia lavari, picari, villam purgari, frumentum transferri, stercus foras efferri, stercilinum fieri, semen purgari, funes sarciri, novos fieri; centones, cuculiones familiam oportuisse sibi sarcire. per ferias potuisse fossas veteres tergeri, viam publicam muniri, vepres recidi, hortum fodiri, pratum purgari, virgas vinciri, spinas runcari, expinsi far, munditias fieri. cum servi aegrotarint, cibaria tanta dari non oportuisse. ubi ea cognita aequo animo sint, quae reliqua opera sint curare uti perficiantur: rationes putare argentariam, frumentariam, pabuli causa quae parata sunt; rationem vinariam, oleariam, quid venierit, quid exactum siet, quid reliquum siet, quid siet quod veneat: quae satis accipiunda sint, satis accipiantur: reliqua quae sint uti conpareant. siquid desit in annum, uti paretur: quae supersint, ut veneant: quae opus sint locato, locentur: quae opera fieri velit et quae locari velit, uti imperet et ea scripta relinquat. pecus consideret. auctionem uti faciat: vendat oleum, si pretium habeat, vinum, frumentum quod supersit vendat: boves vetulos, armenta delicula, oves deliculas, lanam, pelles, plostrum vetus, ferramenta vetera, servum senem, servum morbosum, et siquid aliut supersit, vendat. patrem familias vendacem, non emacem esse oportet."],["cato-agricultura","3","Prima adulescentia patrem familiae agrum conserere studere oportet. aedificare diu cogitare oportet, conserere cogitare non oportet, sed facere oportet. ubi aetas accessit ad annos XXXVI, tum aedificare oportet, si agrum consitum habeas. ita aedifices, ne villa fundum quaerat neve fundus villam. patrem familiae villam rusticam bene aedificatam habere expedit, cellam oleariam, vinariam, dolia multa, uti lubeat caritatem expectare: et rei et virtuti et gloriae erit. torcularia bona habere oportet, ut opus bene effici possit. olea ubi lecta siet, oleum fiat continuo, ne corrumpatur. cogitato quotannis tempestates magnas venire et oleam deicere solere. si cito sustuleris et vasa parata erunt, damni nihil erit ex tempestate et oleum viridius et melius fiet. si in terra et tabulato olea nimium diu erit, putescet, oleum fetidum fiet. ex quavis olea oleum viridius et bonum fieri potest, si temperi facies. in iugera oleti CXX vasa bina esse oportet, si oletum bonum beneque frequens cultumque erit. trapetos bonos privos inpares esse oportet, si orbes contriti sient, ut conmutare possis, funes loreos privos, vectes senos, fibulas duodenas, medipontos privos loreos. trochileas Graecanicas binis funibus sparteis ducunt: orbiculis superioribus octonis, inferioribus senis citius duces: si rotas voles facere, tardius ducetur, sed minore"],["cato-agricultura","4","labore. bubilia bona, bonas praesepis Faliscas clatratas, clatros interesse oportet pede. si ita feceris, pabulum boves non eicient. villam urbanam pro copia aedificato. in bono praedio si bene aedificaveris, bene posiveris, ruri si recte habitaveris, libentius et saepius venies: fundus melius erit, minus peccabitur, fructi plus capies. frons occipitio prior est: vicinis bonus esto; familiam ne siveris peccare. si te libenter vicinitas videbit, facilius tua vendes, opera facilius locabis, operarios facilius conduces: si aedificabis, operis, iumentis, materie adiuvabunt: siquid bona salute usus venerit, benigne defendent."],["cato-agricultura","5","Haec erunt vilici officia. disciplina bona utatur. feriae serventur. alieno manum abstineat, sua servet diligenter. litibus familia supersedeat: siquis quid deliquerit, pro noxa bono modo vindicet. familiae male ne sit, ne algeat, ne esuriat: opere bene exerceat, facilius malo et alieno prohibebit. vilicus si nolet male facere, non faciet. si passus erit, dominus inpune ne sinat esse. pro beneficio gratiam referat, ut aliis recte facere libeat. vilicus ne sit ambulator, sobrius siet semper, ad cenam nequo eat. familiam exerceat, consideret, quae dominus imperaverit fiant. ne plus censeat sapere se quam dominum. amicos domini, eos habeat sibi amicos. cui iussus siet, auscultet. rem divinam nisi Conpitalibus in conpito aut in foco ne faciat. iniussu domini credat nemini: quod dominus crediderit, exigat. satui semen, cibaria, far, vinum, oleum mutuum dederit nemini. duas aut tres familias habeat, unde utenda roget et quibus det, praeterea nemini. rationem cum domino crebro putet. operarium, mercennarium, politorem diutius eundem ne habeat die. nequid emisse velit insciente domino, neu quid dominum celavisse velit. parasitum nequem habeat. haruspicem, augurem, hariolum, Chaldaeum nequem consuluisse velit. segetem ne defrudet: nam id infelix est. opus rusticum omne curet uti sciat facere, et id faciat saepe, dum ne lassus fiat: si fecerit, scibit in mente familiae quid sit, et illi animo aequiore facient. si hoc faciet, minus libebit ambulare et valebit rectius et dormibit libentius. primus cubitu surgat, postremus cubitum eat. prius villam videat clausa uti siet, et uti suo quisque loco cubet et uti iumenta pabulum habeant. Boves maxima diligentia curatos habeto. bubulcis opsequito partim, quo libentius boves curent. aratra vomeresque facito uti bonos habeas. terram cariosam cave ne ares, neve plostrum neve pecus inpellas. si ita non caveris, quo inpuleris, trienni fructum amittes. pecori et bubus diligenter substernatur, ungulae curentur. scabiem pecori et iumentis caveto: id ex fame et si inpluit fieri solet. opera omnia mature conficias face. nam res rustica sic est, si unam rem sero feceris, omnia opera sero facies. stramenta si deerunt, frondem iligneam legito, eam substernito ovibus bubusque. stercilinum magnum stude ut habeas. stercus sedulo conserva: cum exportabis, purgato et conminuito; per autumnum evehito. circum oleas autumnitate ablaqueato et stercus addito. frondem populneam, ulmeam, querneam caedito per tempus: eam condito non peraridam, pabulum ovibus. item faenum cordum, sicilimenta de prato, ea arida condito. post imbrem autumnum rapinam, pabulum lupinumque serito."],["cato-agricultura","6","Agrum quibus locis conseras, sic observari oportet. ubi ager crassus et laetus est sine arboribus, eum agrum frumentarium esse oportet. idem ager si nebulosus est, rapa, raphanos, milium, panicum, id maxime seri oportet. in agro crasso et caldo oleam conditivam, radium maiorem, Sallentinam, orcitem, poseam, Sergianam, Colminianam, albicerem, quam earum in iis locis optimam dicent esse, eam maxime serito. hoc genus oleae in XXV aut in XXX pedes conserito. ager oleto conserundo, qui in ventum favonium spectabit et soli ostentus erit, alius bonus nullus erit. qui ager frigidior et macrior erit, ibi oleam Licinianam seri oportet. si in loco crasso aut calido severis, hostus nequam erit et ferundo arbor peribit et muscus ruber molestus erit. circum coronas et circum vias ulmos serito et partim populos, uti frondem ovibus et bubus habeas, et materies, siquo opus sit, parata erit. sicubi in iis locis ripae aut locus umectus erit, ibi cacumina populorum serito et harundinetum. id hoc modo serito: bipalio vortito, ibi oculos harundinis pedes ternos alium ab alio serito. ibi corrudam serito, unde asparagi fiant. nam convenit harundinetum cum corruda, eo quia foditur et incenditur et umbram per tempus habet. salicem Graecam circum harundinetum serito, uti siet qui vineam alliges. Vineam quo in agro conseri oporteat, sic observatoqui locus vino optimus dicetur esse et ostentus soli, Aminnium minusculum et geminum eugeneum, helvolum minusculum conserito. qui locus crassus erit aut nebulosior, ibi Aminnium maius aut Murgentinum, Apicium, Lucanum serito. ceterae vites, miscellae maxime, in quemvis agrum conveniunt."],["cato-agricultura","7","Fundum suburbanum arbustum maxime convenit habere: et ligna et virgae venire possunt, et domino erit qui utatur. in eodem fundo suum quidquid conseri oportet: vitem † cöpularia Aminnium minusculum et maius et Apicium: uvae in olla in vinaceis conduntur: eadem in sapa, in musto, in lora recte conduntur. quas suspendas duracinas Aminnias maiores, vel ad fabrum ferrarium pro passis eae recte servantur. poma, mala strutea, Cotonea Scantiana, Quiriniana, item alia conditiva, mala mustea et Punica (eo lotium suillum aut stercus ad radicem addere oportet, uti pabulum malorum fiat), pira volaema, Aniciana sementiva (haec conditiva in sapa bona erunt), Tarentina, mustea cucurbitiva, item alia genera quam plurima serito aut inserito. oleas orcites, posias: eae optime conduntur vel virides in muria vel in lentisco contusae, vel orcites ubi nigrae erunt et siccae, sale confriato dies V: postea salem excutito, in sole ponito biduum, vel sine sale in defrutum condito. sorba in sapa condere vel siccare:"],["cato-agricultura","8","arida facias. item pira facias. ficos mariscas in loco cretoso et aperto serito: Africanas et Herculaneas, Sacontinas, hibernas, Tellanas atras pediculo longo, eas in loco crassiore aut stercorato serito. pratum si inrigivum habebis, si non erit siccum, ne faenum desiet, summittito. sub urbe hortum omne genus, coronamenta omne genus, bulbos Megaricos, murtum coniugulum et album et nigrum, loream Delphicam et Cypriam et silvaticam, nuces calvas, Abellanas, Praenestinas, Graecas, haec facito uti serantur. fundum suburbanum, et qui eum fundum solum habebit, ita paret itaque conserat, uti quam sollertissimum habeat."],["cato-agricultura","9","Salicta locis aquosis, umectis, umbrosis, propter amnes ibi seri oportet; et id videto uti aut domino opus siet aut ut vendere possit. prata inrigiva, si aquam habebis, id potissimum facito: si aquam non habebis, sicca quam plurima facito. hoc est praedium quod ubi vis expedit facere."],["cato-agricultura","10","Quo modo oletum agri iugera CCXL instruere oporteat. vilicum, vilicam, operarios quinque, bubulcos III, asinarium I, subulcum I, opilionem I, summa homines XIII: boves trinos, asinos ornatos clitellarios qui stercus vectent tris, asinum molarium I, oves C: vasa olearia instructa iuga V, ahenum quod capiat Q. XXX, operculum aheni, uncos ferreos III, urceos aquarios III, infidibula II, ahenum quod capiat Q. V, operculum aheni, uncos III, labellum pollulum I, amphoras olearias II, urnam quinquagenariam unam, trullas tris, situlum aquarium I, pelvim I, matellionem I, trullium I, scutriscum I, matellam I, nassiternam I, trullam I, candelabrum I, sextarium I: plostra maiora III, aratra cum vomeribus VI, iuga cum loris ornata III, ornamenta bubus VI: irpicem I, crates stercerarias IIII, sirpeas stercerarias III, semuncias III, instrata asinis III: ferramenta, ferreas VIII, sarcula VIII, palas IIII, rutra V, rastros quadridentes II, falces faenarias VIII, stramentarias V, arborarias V, securis III, cuneos III, fistulam farrariam I, forpicis II, rutabulum I, foculos II: dolia olearia C, labra XII, dolia quo vinacios condat X, amurcaria X, vinaria X, frumentaria XX, labrum lupinarium I, serias X, labrum eluacrum I, solium I, labra aquaria II, opercula doliis seriis priva: molas asinarias unas et trusatilis unas, Hispaniensis unas, molilia III, abacum I, orbes aheneos II, mensas II, scamna magna III, scamnum in cubiculo I, scabilla III, sellas IIII, solia II, lectum in cubiculo I, lectos loris subtentos IIII et lectos III: pilam ligneam I, fullonicam I, telam togalem I, pilas II, pilum fabarium I, farrearium I, seminarium I, qui nucleos succernat I, modium I, semodium I: culcitas VIII, instragula VIII, pulvinos XVI, operimenta X, mappas III, centones pueris VI."],["cato-agricultura","11","Quo modo vineae iugera C instruere oporteat. vilicum, vilicam, operarios X, bubulcum I, asinarium I, salictarium I, subulcum I, summa homines XVI: boves II, asinos plostrarios II, asinum molarium I: vasa torcula instructa III, dolia ubi quinque vindemiae esse possint culleum DCCC, dolia ubi vinaceos condat XX, frumentaria XX, opercula doliorum et tectaria priva, urnas sparteas VI, amphoras sparteas IIII, infidibula II, cola vitilia III, cola qui florem demat III, urceos mustarios X: plostra II, aratra II, iugum plostrarium I, iugum vinarium I, iugum asinarium I, orbem aheneum I, molile I: ahenum quod capiat culleum I, operculum aheni I, uncos ferreos III, ahenum coculum quod capiat culleum I, urceos aquarios II, nassiternam I, pelvim I, matellionem I, trulleum I, situlum aquarium I, scutriscum I, trullam I, candelabrum I, matellam I, lectos IIII, scamnum I, mensas II, abacum I, arcam vestiariam I, armarium promptarium I, scamna longa VI, rotam aquariam I, modium praeferratum I, semodium I, labrum eluacrum I, solium I, labrum lupinarium I, serias X: ornamenta bubus II, ornamenta asinis instrata III, semuncias III, sportas faecarias III, molas asinarias III, molas trusatilis unas: ferramenta, falces sirpiculas V, falces silvaticas VI, arborarias III, secures V, cuneos IIII, vomeres II, ferreas X, palas VI, rutra IIII, rastros quadridentes II, crates stercorarias IIII, sirpiam stercorariam I, falculas viniaticas XL, falculas rustarias X, foculos II, forpices II, rutabulum I: corbulas Amerinas XX, quala sataria vel alveos XL, palas ligneas XL, luntris II, culcitas IIII, instragula IIII, pulvinos VI, operimenta VI, mappas III, centones pueris VI."],["cato-agricultura","12","In torcularium quae opus sunt. vasis quinis prela temperata V, supervacanea III, suculas V, supervacaneam I, funes loreos V, subductarios V, melipontos V, troclias X, capistra V, assercula ubi prela sita sient V, serias III, vectes XL, fibulas XL constibilis ligneas, qui arbores conprimat, si dishiascent, et cuneos VI, trapetos V, cupas minusculas X, alveos X, palas ligneas X, rutra ferrea quinque."],["cato-agricultura","13","In torcularium in usu quod opus est. urceum I, ahenum quod capiat Q. V, uncos ferreos III, orbem aheneum I, molas *, cribrum I, incerniculum I, securim I, scamnum I, seriam vinariam I, clavem torculari I, lectum stratum ubi duo custodes liberi cubent (tertius servus una cum factoribus uti cubet), fiscinas novas *, veteres *, epidromum I, pulvinum I, lucernas *, corium I, craticulas duas, carnarium I, scalas unas. In cellam oleariam haec opus sunt. dolia olearia, opercula, labra olearia XIIII, concas maioris II et minoris II, trullas aheneas tris, amphoras olearias II, urceum aquarium I, urnam quinquagenariam I, sextarium olearium I, labellum I, infidibula II, spongeas II, urceos fictiles II, urnales II, trullas ligneas II, claves cum clostris in cellas II, trutinam I, centumpondium incertum I et pondera cetera."],["cato-agricultura","14","Villam aedificandam si locabis novam ab solo, faber haec faciat oportet. parietes omnes, uti iussitur, calce et caementis, pilas ex lapide angulari, tigna omnia, quae opus sunt, limina, postes, iugumenta, asseres, fulmentas, praesepis bubus hibernas aestivas Faliscas, equile, cellas familiae, carnaria III, orbem, ahenea II, haras X, focum, ianuam maximam et alteram quam volet dominus, fenestras, clatros in fenestras maioris bipedalis X, luminaria VI, scamna III, sellas V, telas togalis duas, paullulam pilam ubi triticum pinsat I, fulloniam I, antepagmenta, vasa torcula II. hae rei materiem et quae opus sunt dominus praebebit et ad opus dabit, serram I, lineam I (materiem dumtaxat succidet, dolabit, secabit facietque conductor), lapidem, calcem, harenam, aquam, paleas, terram unde lutum fiat. si de caelo villa tacta siet, de ea re verba uti fiant. huic operi pretium ab domino bono, qui bene praebeat quae opus sunt et nummos fide bona solvat, in tegulas singulas II S. tectum sic numerabitur: tegula integra quae erit, quae non erit, unde quarta pars aberit, duae pro una, conliciares quae erunt pro binis putabuntur; vallus quot erunt, in singulas quaternae numerabuntur. Villa lapide calce. fundamenta supra terram pede, ceteros parietes ex latere, iugumenta et antepagmenta quae opus erunt indito. cetera lex uti villae ex calce caementis. pretium in tegulas singulas II S. loco salubri bono domino haec quae supra pretia posita sunt: ex signo manipretium erit. loco pestilenti, ubi aestate fieri non potest, bono domino pars quarta preti accedat."],["cato-agricultura","15","Macerias ex calce caementis silice. uti dominus omnia ad opus praebeat, altam P. V et columen P. I, crassam P. I S, longam P. XIV, et uti sublinat locari oportet. parietes villae si locet in P. C, id est P. X quoquo versum, libellis in ped. V et perticam I P. VIC. N. X. sesquipedalem parietem dominus fundamenta faciat et ad opus praebeat calcis in P. singulos in longitudinem modium unum, harenae modios duos."],["cato-agricultura","16","Calcem partiario coquendam qui dant, ita datur. perficit et coquit et ex fornace calcem eximit calcarius et ligna conficit ad fornacem. dominus lapidem, ligna ad fornacem, quod opus siet, praebet."],["cato-agricultura","17","Robus materies, item ridica, ubi solstitium fuerit ad brumam semper tempestiva est. cetera materies quae semen habet, cum semen maturum habet, tum tempestiva est. quae materies semen non habet, cum glubebit, tum tempestiva est. † eo, quia semen viride et maturum habet (id semen de cupresso, de pino quidvis anni legere possis), item quidvis anni matura est et tempestiva. ibidem sunt nuces bimae, inde semen excidet, et anniculae, eae ubi primum incipiunt hiascere, tum legi oportet: per sementim primum incipiunt maturae esse, postea usque adeo sunt plus menses VIII. hornotinae nuces virides sunt. ulmus, cum folia cadunt, tum iterum tempestiva est."],["cato-agricultura","18","Torcularium si aedificare voles quadrinis vasis, uti contra ora sient, ad hunc modum vasa conponito. arbores crassas P. II, altas P. VIIII cum cardinibus, foramina longa P. III S exculpta digit. VI, ab solo foramen primum P. I S, inter arbores et parietes P. II, in II arbores P. I, arbores ad stipitem primum derectas P. XVI, stipites crassos P. II, altos cum cardinibus P. X, suculam praeter cardines P. VIIII, prelum longum P. XXV, inibi lingulam P. II S, pavimentum binis vasis cum canalibus duabus P. XXX, IIII trapetibus locum dextra sinistra pavimentum P. XX, inter binos stipites vectibus locum P. XXII, alteris vasis exadversum ab stipite extremo ad parietem qui pone arbores est P. XX: summa torculario vasis quadrinis latitudine P. LXVI, longitudine P. LII. inter parietes, arbores ubi statues, fundamenta bona facito alta P. V, inibi lapides silices, totum forum longum P. V, latum P. II S, crassum P. I S. ibi foramen pedicinis duobus facito, ibi arbores pedicino in lapide statuito. inter duas arbores quod loci supererit robore expleto, eo plumbum infundito. superiorem partem arborum digitos VI altam facito siet, eo capitulum robustum indito, uti siet stipites ubi stent. fundamenta P. V facito, ibi silicem longum P. II S, latum P. II S, crassum P. I S planum statuito, ibi stipites statuito. item alterum stipitem statuito. insuper arbores stipitesque trabem planam inponito latam P. II, crassam P. I, longam P. XXXVII, vel duplices indito, si solidas non habebis. sub eas trabes inter canalis et parietes extremos, ubi trapeti stent, trabeculam pedum XXIII S inponito sesquipedalem, aut binas pro singulis eo supponito. in iis trabeculis trabes, quae insuper arbores stipites stant, conlocato: in iis tignis parietes extruito iungitoque materiae, uti oneris satis habeat. aram ubi facies, pedes V fundamenta alta facito, lata P. VI, aram et canalem rutundam facito latam P. IIII S, ceterum pavimentum totum fundamenta P. II facito. fundamenta primum festucato, postea caementis minutis et calce harenato semipedem unum quodque corium struito. pavimenta ad hunc modum facito: ubi libraveris, de glarea et calce harenato primum corium facito, id pilis subigito, idem alterum corium facito: eo calcem cribro subcretam indito alte digitos duo, ibi de testa arida pavimentum struito: ubi structum erit, pavito fricatoque, uti pavimentum bonum siet. arbores stipites robustas facito aut pineas. si trabes minores facere voles, canalis extra columnam expolito. si ita feceris, trabes P. XXII longae opus erunt. orbem olearium latum P. IIII Punicanis coagmentis facito, crassum digitos VI facito, subscudes iligneas adindito. eas ubi confixeris, clavis corneis occludito. in eum orbem tris catenas indito. eas catenas cum orbi clavis ferreis corrigito. orbem ex ulmo aut ex corylo facito: si utrumque habebis, alternas indito."],["cato-agricultura","19","In vasa vinaria stipites arboresque binis pedibus altiores facito, supra foramina arborum, pedem quaeque uti absiet, unae fibulae locum facito. semipedem quoquo versum in suculam sena foramina indito. foramen quod primum facies semipedem ab cardine facito, cetera dividito quam rectissime. porculum in media sucula facito. inter arbores medium quod erit, id ad mediam conlibrato, ubi porculum figere oportebit, uti in medio prelum recte situm siet. lingulam cum facies, de medio prelo conlibrato, ut inter arbores bene conveniat, digitum pollicem laxamenti facito. vectes longissimos P. XIIX, secundos P. XVI, tertios P. XV, remissarios P. XII, alteros P. X, tertios P. VIII."],["cato-agricultura","20","Trapetum quo modo concinnare oporteat. columellam ferream, quae in miliario stat, eam rectam stare oportet in medio ad perpendiculum, cuneis salignis circumfigi oportet bene, eo plumbum effundere, caveat ni labet columella. si movebitur, eximito; denuo eodem modo facito, ne se moveat. modiolos in orbis oleagineos ex orcite olea facito, eos circumplumbato, caveto ne laxi sient. in cupam eos indito. cunicas solidas latas digitum pollicem facito, labeam bifariam faciat habeant, quas figat clavis duplicibus, ne cadant."],["cato-agricultura","21","Cupam facito P. X, tam crassam quam modioli postulabunt, media inter orbis quae conveniat. crassam quam columella ferrea erit, eam mediam pertundito, uti columellam indere possis. eo fistulam ferream indito, quae in columellam conveniat et in cupam. inter cupam dextra sinistra pertundito late digitos primoris IIII, alte digitos primoris III, sub cupa tabulam ferream, quam lata cupa media erit, pertusam figito, quae in columellam conveniat. dextra sinistra, foramina ubi feceris, lamnis circumplectito. replicato in inferiorem partem cupae omnis quattuor lamminas: utrimque secus lamminas sub lamminas pollulas minutas supponito, eas inter sese configito, ne foramina maiora fiant, quo cupulae minusculae indentur. cupa qua fini in modiolos erit, utrimque secus imbricibus ferreis quattuor de suo sibi utrimque secus facito qui figas. imbrices medias clavulis figito. supra imbrices extrinsecus cupam pertundito, qua clavus eat, qui orbem cludat. insuper foramen librarium ferreum digitos sex latum indito, pertusum utrimque secus, qua clavus eat. haec omnia eius rei causa fiunt, uti ne cupa in lapide conteratur. armillas IIII facito, quas circum orbem indas, ne cupa et clavus conterantur intrinsecus. cupam materia ulmea aut faginea facito. ferrum factum quod opus erit uti idem faber figat: (??) LX opus sunt. plumbum in cupam emito (??) IIII. cupam qui concinnet et modiolos qui indat et plumbet, operas fabri dumtaxat (??) VIII: idem trapetum oportet accommodet. summa sumpti (??) LXXII praeter adiutores."],["cato-agricultura","22","Trapetum hoc modo accommodare oportet. librator uti statuatur pariter ab labris. digitum minimum orbem abesse oportet ab solo mortari. orbes cavere oportet nequid mortarium terant. inter orbem et miliarium unum digitum interesse oportet. si plus intererit atque orbes nimium aberunt, funi circumligato miliarium arte crebro, uti expleas quod nimium interest. si orbes altiores erunt atque nimium mortarium deorsom teret, orbiculos ligneos pertusos in miliarium in columella supponito, eo altitudinem temperato. eodem modo latitudinem orbiculis ligneis aut armillis ferreis temperato, usque dum recte temperabitur. Trapetus emptus est in Suessano (??) CCCC et olei PL. conposturae (??) LX: vecturam boum, operas VI, homines VI cum bubulcis (??) LXXII: cupam ornatam (??) LXXII, pro oleo (??) XXV: S. S. (??) DCXXVIIII. Pompeis emptus ornatus (??) CCCXXCIIII: vecturam (??) CCXXC: domi melius concinnatur et accommodatur, eo sumpti opus est (??) LX: S. S. (??) DCCXXIIII. si orbes in veteres trapetos parabis, medios crassos P. I digitos III, altos P. I, foramen semipedem quoquo vorsum. eos cum advexeris, ex trapeto temperato. ii emuntur ad Rufri macerias (??) CXXC, temperantur (??) XXX. tantidem Pompeis emitur."],["cato-agricultura","23","Fac ad vindemiam quae opus sunt ut parentur. vasa laventur, corbulae sarciantur, picentur, dolia quae opus sunt picentur, quom pluet; quala parentur, sarciantur, far molatur, menae emantur, oleae caducae salliantur. uvas miscellas, vinum praeliganeum quod operarii bibant, ubi tempus erit, legito. siccum puriter omnium dierum pariter in dolia dividito. si opus erit, defrutum indito in mustum de musto lixivo coctum, partem quadragesimam addito defruti vel salis sesquilibram in culleum. marmor si indes, in culleum libram indito: id indito in urnam, misceto cum musto: id indito in doleum. resinam si indes, in culleum musti P. III, bene conminuito, indito in fiscellam et facito uti in doleo musti pendeat: eam quassato crebro, uti resina condeliquescat. ubi indideris defrutum aut marmor aut resinam, dies XX permisceto crebro, tribulato cotidie. tortivum mustum circumcidaneum suo cuique dolio dividito additoque pariter."],["cato-agricultura","24","Vinum Graecum hoc modo fieri oportet. uvas Apicias percoctas bene legito. ubi delegeris, in eius musti culleum aquae marinae veteris Q. II indito vel salis puri modium: eum in fiscella suspendito sinitoque cum musto distabescat. si helvolum vinum facere voles, dimidium helvoli, dimidium Apicii vini indito, defruti veteris partem tricesimam addito. quidquid vini defrutabis, partem tricesimam defruti addito."],["cato-agricultura","25","Quom vinum coctum erit et quom legetur, facito uti servetur familiae primum suisque, facitoque studeas bene percoctum siccumque legere, ne vinum nomen perdat. vinaceos cotidie recentis succernito lecto restibus subtento, vel cribrum illi rei parato. eos conculcato in dolia picata vel in lacum vinarium picatum. id bene iubeto oblini, quod des bubus per hiemem. indidem, si voles, lavito paulatim. erit lora familiae quod bibat."],["cato-agricultura","26","Vindemia facta vasa torcula, corbulas, fiscinas, funis, patibula, fibulas iubeto suo quidquid loco condi. dolia cum vino bis in die fac extergeantur, privasque scopulas in dolia facito habeas illi rei, qui labra doliorum circumfrices. ubi erit lectum dies triginta, si bene deacinata erunt dolia, oblinito. si voles de faece demere vinum, tum erit ei rei optimum tempus."],["cato-agricultura","27","Sementim facito, ocinum, viciam, faenum Graecum, fabam, ervum, pabulum bubus. alteram et tertiam pabuli sationem facito. deinde alias fruges serito. scrobis in vervacto oleis, ulmis, vitibus, ficis: simul cum semine serito. si erit locus siccus, tum oleas per sementim serito, et quae ante satae erunt, teneras tum supputato et arbores ablaqueato."],["cato-agricultura","28","Oleas, ulmos, ficos, poma, vites, pinos, cupressos cum seres, bene cum radicibus eximito cum terra sua quam plurima circumligatoque, uti ferre possis: in alveo aut in corbula ferri iubeto. caveto, quom ventus siet aut imber, effodias aut feras: nam id maxime cavendum est. in scrobe quom pones, summam terram subdito: postea operito terra radicibus fini, deinde calcato pedibus bene, deinde festucis vectibusque calcato quam optime poteris: id erit ei rei primum. arbores crassiores digitis V quae erunt, eas praecisas serito oblinitoque fimo summas et foliis alligato."],["cato-agricultura","29","Stercus dividito sic. partem dimidiam in segetem, ubi pabulum seras, invehito, et si ibi olea erit, simul ablaqueato stercusque addito: postea pabulum serito. partem quartam circum oleas ablaqueatas, quom maxime opus erit, addito terraque stercus operito. alteram quartam partem in pratum reservato idque, quom maxime opus erit, ubi favonius flabit, evehito luna silenti."],["cato-agricultura","30","Bubus frondem ulmeam, populneam, querneam, ficulneam, usque dum habebis, dato. ovibus frondem viridem, usque dum habebis, praebeto: ubi sementim facturus eris. ibi oves delectato: et frondem usque ad pabula matura. pabulum aridum quod condideris in hiemem quam maxime conservato, cogitatoque hiemis quam longa siet."],["cato-agricultura","31","Ad oleam cogendam quae opus erunt parentur. vimina matura, salix per tempus legatur, uti sit unde corbulae fiant et veteres sarciantur. fibulae unde fiant, aridae iligneae, ulmeae, nuceae, ficulneae, fac in stercus aut in aquam coniciantur: inde, ubi opus erit, fibulas facito. vectes iligneos, acrufolios, laureos, ulmeos facito uti sient parati. prelum ex carpino atra potissimum facito. ulmeam, pineam, nuceam, hanc atque aliam materiem omnem cum effodies, luna decrescente eximito post meridiem sine vento austro. tum erit tempestiva, cum semen suum maturum erit, cavetoque per rorem trahas aut doles. quae materies semen non habebit, cum glubebit, tempestiva erit. vento austro caveto nequam materiem neve vinum tractes nisi necessario."],["cato-agricultura","32","Vineas arboresque mature face incipias putare. vites propages in sulcos: susum vorsum, quod eius facere poteris, vitis facito uti ducas. arbores hoc modo putentur, rami uti divaricentur, quos relinques, et uti recte caedantur et ne nimium crebri relinquantur. vites bene nodentur: per omnes ramos diligenter caveto ne vitem praecipites et ne nimium praestringas. arbores facito uti bene maritae sint vitesque uti satis multae adserantur et, sicubi opus erit, de arbore deiciantur, uti in terram deprimantur, et biennio post praecidito veteres."],["cato-agricultura","33","Viniam sic facito uti curetur. vitem bene nodatam deligato recte, flexuosa uti ne sit, susum vorsum semper ducito, quod eius poteris. vinarios custodesque recte relinquito. quam altissimam viniam facito alligatoque recte, dum ne nimium constringas. hoc modo eam curato. capita vitium per sementim ablaqueato. vineam putatam circumfodito, arare incipito, ultro citroque sulcos perpetuos ducito. vites teneras quam primum propagato, sic occato: veteres quam minimum castrato, potius, si opus erit, deicito biennioque post praecidito. vitem novellam resicari tum erit tempus, ubi valebit. si vinea a vite calva erit, sulcos interponito ibique viveradicem serito, umbram ab sulcis removeto crebroque fodito. in vinea vetere serito ocinum, si macra erit (quod granum capiat ne serito), et circum capita addito stercus, paleas, vinaceas, aliquid horum, quo rectius valeat. ubi vinea frondere coeperit, pampinato. vineas novellas alligato crebro, ne caules praefringantur, et quae iam in perticam ibit, eius pampinos teneros alligato leviter corrigitoque, uti recte spectent. ubi uva varia fieri coeperit, vites subligato, pampinato uvasque expellito, circum capita sarito. Salictum suo tempore caedito, glubito arteque alligato. librum conservato, cum opus erit in vinea, ex eo in aquam coicito, alligato. vimina, unde corbulae fiant, conservato."],["cato-agricultura","34","Redeo ad sementim. ubi quisque locus frigidissimus aquosissimusque erit, ibi primum serito. in caldissimis locis sementim postremum fieri oportet. terram cave cariosam tractes. ager rubricosus et terra pulla, materina, rudecta, harenosa, item quae aquosa non erit, ibi lupinum bonum fiet. in creta et uligine et rubrica et ager qui aquosus erit, semen adoreum potissimum serito. quae loca sicca et non herbosa erunt, aperta ab umbra, ibi triticum"],["cato-agricultura","35","serito. fabam in locis validis non calamitosis serito. viciam et faenum Graecum quam minime herbosis locis serito. siliginem, triticum in loco aperto celso, ubi sol quam diutissime siet, seri oportet. lentim in rudecto et rubricoso loco, qui herbosus non siet, serito. hordeum, qui locus novus erit aut qui restibilis fieri poterit, serito. trimestre, quo in loco sementim maturam facere non potueris et qui locus restibilis crassitudine fieri poterit, seri oportet. rapinam et coles rapicii unde fiant et raphanum in loco stercorato bene aut in loco crasso serito."],["cato-agricultura","36","Quae segetem stercorent. stercus columbinum spargere oportet in pratum vel in hortum vel in segetem. caprinum, ovillum, bubulum, item ceterum stercus omne sedulo conservato. amurcam spargas vel inriges ad arbores: circum capita maiora amphoras, ad minora urnas cum aquae dimidio addito, ablaqueato prius non alte."],["cato-agricultura","37","Quae mala in segete sint. si cariosam terram tractes. cicer, quod vellitur et quod salsum est, eo malum est. hordeum, faenum Graecum, ervum, haec omnia segetem exsugunt et omnia quae velluntur. nucleos in segetem ne indideris. Quae segetem stercorent fruges: lupinum, faba, vicia. Stercus unde facias: stramenta, lupinum, paleas, fabalia, acus, frondem iligneam, querneam. ex segeti vellito ebulum, cicutam et circum salicta herbam altam ulvamque: eam substernito ovibus bubusque, frondem putidam. partem de nucleis succernito et in lacum coicito, eo aquam addito, permisceto rutro bene: inde lutum circum oleas ablaqueatas addito, nucleos conbustos item addito. vitis si macra erit, sarmenta sua concidito minute et ibidem inarato aut infodito. Per hiemem lucubratione haec facito: ridicas et palos, quos pridie in tecto posueris, siccos dolato, faculas facito, stercus egerito. nisi intermestri lunaque dimidiata tum ne tangas materiem. quam effodies aut praecides abs terra, diebus vii proximis, quibus luna plena fuerit, optime eximetur. omnino caveto nequam materiem doles neu caedas neu tangas, si potes, nisi siccam neu gelidam neu rorulentam. frumenta face bis sarias runcesque avenamque destringas. de vinea et arboribus putatis sarmenta degere et fascinam face et vitis et ligna in caminum ficulna et codicillos domino in acervum conpone."],["cato-agricultura","38","Fornacem calcariam pedes latam X facito, altam pedes XX, usque ad pedes tres summam latam redigito. si uno praefurnio coques, lacunam intus magnam facito, uti satis siet ubi cinerem concipiat, ne foras sit educendus. fornacemque bene struito: facito fortax totam fornacem infimam conplectatur. si duobus praefurniis coques, lacuna nihil opus erit. cum cinere eruto opus erit, altero praefurnio eruito, in altero ignis erit. ignem caveto ne intermittas quin semper siet, neve noctu neve ullo tempore intermittatur caveto. lapidem bonum in fornacem quam candidissimum, quam minime varium indito. cum fornacem facies, fauces praecipites deorsum facito. ubi satis foderis, tum fornaci locum facito, uti quam altissima et quam minime ventosa siet. si parum altam fornacem habebis ubi facias, latere summam statuito aut caementis cum luto summam extrinsecus oblinito. cum ignem subdideris, siqua flamma exibit nisi per orbem summum, luto oblinito. ventus ad praefurnium caveto ne accedat: inibi austrum caveto maxime. hoc signi erit, ubi calx cocta erit, summos lapides coctos esse oportebit: item infimi lapides cocti cadent, et flamma minus fumosa exibit. Si ligna et virgas non poteris vendere neque lapidem habebis, unde calcem coquas, de lignis carbones coquito, virgas et sarmenta, quae tibi usioni supererunt, in segete conburito. ubi eas conbusseris, ibi papaver serito."],["cato-agricultura","39","Vbi tempestates malae erunt, cum opus fieri non poterit, stercus in stercilinum egerito. bubile, ovile, cohortem, villam bene purgato. dolia plumbo vincito vel materie quernea virisicca alligato. si bene sarseris aut bene alligaveris et in rimas medicamentum indideris beneque picaveris, quodvis dolium vinarium facere poteris. medicamentum in dolium hoc modo facito: cerae P. I, resinae P. I, sulpuris P. C' C'. haec omnia in calicem novum indito, eo addito gypsum contritum, uti crassitudo fiat quasi emplastrum, eo dolia sarcito. ubi sarseris, qui colorem eundem facias, cretae crudae partes duas, calcis tertiam conmisceto: inde laterculos facito, coquito in fornace, eum conterito idque inducito. Per imbrem in villa quaerito quid fieri possit. ne cessetur, munditias facito. cogitato, si nihil fiet, nihilo minus sumptum futurum."],["cato-agricultura","40","Per ver haec fieri oportet. sulcos et scrobes fieri, seminariis, vitiariis locum verti, vites propagari, in locis crassis et umectis ulmos, ficos, poma, oleas seri oportet. ficos, oleas, mala, pira, vites inseri oportet luna silenti post meridiem sine vento austro. oleas, ficos, pira, mala hoc modo inserito. quem ramum insiturus eris, praecidito, inclinato aliquantum, ut aqua defluat: cum praecides, caveto ne librum convellas. sumito tibi surculum durum, eum praeacuito, salicem Graecam discindito. argillam vel cretam coaddito, harenae paululum et fimum bubulum, haec una bene condepsito, quam maxime uti lentum fiat. capito tibi scissam salicem, ea stirpem praecisum circumligato, ne liber frangatur. ubi id feceris, surculum praeacutum inter librum et stirpem artito primoris digitos II. postea capito tibi surculum, quod genus inserere voles, eum primorem praeacuito oblicum primoris digitos II. surculum aridum, quem artiveris, eximito, eo artito surculum, quem inserere voles. librum ad librum vorsum facito, artito usque adeo, quo praeacueris. idem alterum surculum, tertium, quartum facito: quot genera voles, tot indito. salicem Graecam amplius circumligato, luto depsto stirpem oblinito digitos crassum tres. insuper lingua bubula obtegito, si pluat, ne aqua in librum permanet. eam linguam insuper libro alligato, ne cadat. postea stramentis circumdato alligatoque, ne gelus noceat."],["cato-agricultura","41","Vitis insitio una est per ver, altera est cum uva floret, ea optuma est. pirorum ac malorum insitio per ver et per solstitium dies l et per vindemiam. oleae et ficorum insitio est per ver. vitem sic inserito: praecidito quam inseres, eam mediam diffindito per medullam: eo surculos praeacutos artito: quos inseres, medullam cum medulla conponito. altera insitio est: si vitis vitem continget, utriusque vitem teneram praeacuito, obliquo inter sese medullam cum medulla libro conligato. tertia insitio est: terebra vitem quam inseres pertundito, eo duos surculos vitigineos, quod genus esse voles, insectos obliquos artito ad medullam: facito iis medullam cum medulla coniungas artitoque ea qua terebraveris alterum ex altera parte. eos surculos facito sint longi pedes binos, eos in terram demittito replicatoque ad vitis caput, medias vitis vinclis in terram defigito terraque operito. haec omnia luto depsto oblinito, alligato integitoque ad eundem modum, tamquam oleas."],["cato-agricultura","42","Ficos et oleas altero modo. quod genus aut ficum aut oleam esse voles, inde librum scalpro eximito, alterum librum cum gemma de eo fico, quod genus esse voles, eximito, adponito in eum locum unde exicaveris in alterum genus facitoque uti conveniat. librum longum facito digitos III S, latum digitos III. ad eundem modum oblinito, integito, uti cetera."],["cato-agricultura","43","Sulcos, si locus aquosus erit, alveatos esse oportet, latos summos pedes tres, altos pedes quattuor, infimum latum P. I et palmum. eos lapide consternito: si lapis non erit, perticis saligneis viridibus controversus conlatis consternito: si pertica non erit, sarmentis conligatis. postea scrobes facito altos P. III S, latos P. IIII, et facito de scrobe aqua in sulcum defluat: ita oleas serito. vitibus sulcos et propagines ne minus P. II S quoquo versus facito. si voles vinea cito crescat et olea, quam severis, semel in mense sulcos et circum capita oleaginea quot mensibus, usque donec trimae erunt, fodere oportet. eodem modo ceteras arbores procurato."],["cato-agricultura","44","Olivetum diebus XV ante aequinoctium vernum incipito putare. ex eo die dies XLV recte putabis. id hoc modo putato. qua locus recte ferax erit, quae arida erunt, et siquid ventus interfregerit, ea omnia eximito. qua locus ferax non erit, id plus concidito aratoque. bene enodato stirpesque levis facito."],["cato-agricultura","45","Taleas oleagineas, quas in scrobe saturus eris, tripedaneas decidito diligenterque tractato, ne liber laboret, cum dolabis aut secabis. quas in seminario saturus eris, pedalis facito, eas sic inserito. locus bipalio subactus siet beneque terra tenera siet beneque glittus siet. cum taleam demittes, pede taleam opprimito. si parum descendet, malleo aut mateola adigito cavetoque ne librum scindas, cum adiges. palo prius locum ne feceris, quo taleam demittas. si ita severis uti stet talea, melius vivet. taleae ubi trimae sunt, tum denique maturae sunt, ubi liber sese vertet. si in scrobibus aut in sulcis seres, ternas taleas ponito easque divaricato, supra terram ne plus IIII digitos transvorsos emineant; vel oculos serito."],["cato-agricultura","46","Seminarium ad hunc modum facito. locum quam optimum et apertissimum et stercorosissimum poteris et quam simillimum genus terrae eae, ubi semina positurus eris, et uti ne nimis longe semina ex seminario ferantur, eum locum bipalio vertito, delapidato circumque saepito bene et in ordine serito. in sesquipedem quoquo vorsum taleam demittito opprimitoque pede. si parum deprimere poteris, malleo aut matiola adigito. digitum supra terram facito semina emineant fimoque bubulo summam taleam oblinito signumque aput taleam adponito crebroque sarito, si voles cito semina crescant. ad eundem modum alia semina serito."],["cato-agricultura","47","Harundinem sic serito: ternos pedes oculos disponito. Vitiarium eodem modo facito seritoque. ubi vitis bima erit, resicato: ubi trima erit, eximito. si pecus pascetur, ubi vitem serere voles, ter prius resicato, quam ad arborem ponas. ubi V nodos veteres habebit, tum ad arborem ponito. quotannis porrinam serito, quotannis habebis quod eximas."],["cato-agricultura","48","Pomarium seminarium ad eundem modum atque oleagineum facito. suum quidquid genus talearum serito. Semen cupressi ubi seres, bipalio vertito. vere primo serito. porcas pedes quinos latas facito, eo stercus minutum addito, consarito glebasque conminuito. porcam planam facito, paulum concavam. tum semen serito crebrum tamquam linum, eo terram cribro incernito altam digitum transversum. eam terram tabula aut pedibus conplanato, furcas circum offigito, eo perticas intendito, eo sarmenta aut cratis ficarias inponito, quae frigus defendant et solem. uti subtus homo ambulare possit facito. crebro runcato. simul herbae inceperint nasci, eximito. nam si herbam duram velles, cupressos simul evelles. Ad eundem modum semen pirorum, malorum serito tegitoque. nuces pineas ad eundem modum nisi tamquam alium serito."],["cato-agricultura","49","Vineam veterem si in alium locum transferre voles, dumtaxat brachium crassam licebit. primum deputato, binas gemmas ne amplius relinquito. ex radicibus bene exfodito, usque radices persequito et caveto ne radices saucies. ita uti fuerit, ponito in scrobe aut in sulco operitoque et bene occulcato, eodemque modo vineam statuito, alligato flexatoque, uti fuerit, crebroque fodito."],["cato-agricultura","50","Prata primo vere stercerato luna silenti. quae inrigiva non erunt, ubi favonius flare coeperit, cum prata defendes, depurgato herbasque malas omnis radicitus effodito. Vbi vineam deputaveris, acervum lignorum virgarumque facito. ficos interputato et in vinea ficos subradito alte, ne eas vitis scandat. seminaria facito et vetera resarcito. haec facito, antequam viniam fodere incipias. Vbi daps profanata comestaque erit, verno arare incipito. ea loca primum arato, quae siccissima erunt, et quae crassissima et aquosissima erunt, ea postremum arato, dum ne prius obdurescant."],["cato-agricultura","51","Propagatio pomorum, aliarum arborum. ab arbore abs terra pulli qui nascentur, eos in terram deprimito extollitoque primorem partem, uti radicem capiat: inde biennio post effodito seritoque. ficum, oleam, malum Punicum, Cotoneum aliaque mala omnia, laurum, murtum, nuces Praenestinas, platanum, haec omnia a capite propagari"],["cato-agricultura","52","eximique serique eodem modo oportet. quae diligentius propagari voles, in aullas aut in qualos pertusos propagari oportet et cum iis in scrobem deferri oportet. in arboribus, uti radices capiant, calicem pertundito: per fundum aut qualum ramum, quem radicem capere voles, traicito: eum qualum aut calicem terra inpleto calcatoque bene, in arbore relinquito. ubi bimum fuerit, ramum sub qualo praecidito. qualum incidito ex ima parte perpetuum, sive calix erit, conquassato. cum eo qualo aut calice in scrobem ponito. eodem modo vitem facito, eam anno post praecidito seritoque cum qualo. hoc modo quod genus vis propagabis."],["cato-agricultura","53","Faenum, ubi tempus erit, secato cavetoque ne sero seces. priusquam semen maturum siet, secato, et quod optimum faenum erit, seorsum condito, per ver cum arabunt, antequam ocinum des, quod edint boves."],["cato-agricultura","54","Bubus pabulum hoc modo parari darique oportet. ubi sementim patraveris, glandem parari legique oportet et in aquam conici. inde semodios singulis bubus in dies dari oportet, et si non laborabunt, pascantur satius erit, aut modium vinaceorum, quos in dolium condideris. interdiu pascito, noctu faeni P. XXV uni bovi dato. si faenum non erit, frondem iligneam et hederaciam dato. paleas triticeas et hordeaceas, acus fabaginum, de vicia vel de lupino, item de ceteris frugibus, omnia condito. cum stramenta condes, quae herbosissima erunt, in tecto condito et sale spargito, deinde ea pro faeno dato. ubi verno dare coeperis, modium glandis aut vinaceorum dato aut modium lupini macerati et faeni P. XV. ubi ocinum tempestivum erit, dato primum. manibus carpito, id renascetur: quod falcula secueris, non renascetur. usque ocinum dato, donec arescat: ita temperato. postea viciam dato, postea panicum dato, secundum panicum frondem ulmeam dato. si populneam habebis, admisceto, ut ulmeae satis siet. ubi ulmeam non habebis, querneam et ficulneam dato. nihil est quod magis expediat, quam boves bene curare. boves nisi per hiemem, cum non arabunt, pasci non oportet. nam viride cum edunt, semper id expectant, et fiscellas habere oportet, ne herbam sectentur, cum arabunt."],["cato-agricultura","55","Ligna domino in tabulato condito, codicillos oleagineos, radices in acervo sub dio metas facito."],["cato-agricultura","56","Familiae cibaria. qui opus facient per hiemem tritici modios IIII, per aestatem modios IIII S, vilico, vilicae, epistatae, opilioni modios III, conpeditis per hiemem panis P. IIII, ubi vineam fodere coeperint, panis P. V, usque adeo dum ficos esse coeperint, deinde ad P. IIII redito."],["cato-agricultura","57","Vinum familiae. ubi vindemia facta erit, loram bibant menses tres: mense quarto heminas in dies, id est in mense congios II S: mense quinto, sexto, septimo, octavo in dies sextarios, id est in mense congios quinque: nono, decimo, undecimo, duodecimo in dies heminas ternas, id est inmense amphoram: hoc amplius Saturnalibus et Conpitalibus in singulos homines congios III S: summa vini in homines singulos inter annum Q. VII. conpeditis, uti quidquid operis facient, pro portione addito: eos non est nimium in annos singulos vini Q. X ebibere."],["cato-agricultura","58","Pulmentarium familiae. oleae caducae quam plurimum condito. postea oleas tempestivas, unde minimum olei fieri poterit, eas condito, parcito, uti quam diutissime durent. ubi oleae comesae erunt, hallecem et acetum dato. oleum dato in menses uni cuique S. I. salis uni cuique in anno modium satis est."],["cato-agricultura","59","Vestimenta familiae. tunicam P. III S, saga alternis annis. quotiens cuique tunicam aut sagum dabis, prius veterem accipito, unde centones fiant. sculponias bonas alternis annis dare oportet."],["cato-agricultura","60","Bubus cibaria annua in iuga singula lupini modios centum viginti aut glandis modios CCXL, faeni pondo I(??)XX, ocini *, fabae (??). XX, viciae (??). XXX. praeterea granatui videto uti satis viciae seras. pabulum cum seres, multas sationes facito."],["cato-agricultura","61","Quid est agrum bene colere? bene arare. quid secundum? arare. quid tertium? stercorare. Qui oletum saepissime et altissime miscebit, is tenuissimas radices exarabit. si male arabit, radices susum abibunt, crassiores fient, et in radices vires oleae abibunt. agrum frumentarium cum ares, bene et tempestivo ares, sulco vario ne ares. cetera cultura est multum sarire et diligenter eximere semina et per tempus radices quam plurimas cum terra ferre; ubi radices bene operueris, calcare bene, ne aqua noceat. siquis quaeret, quod tempus oleae serendae siet, agro sicco per sementim, agro laeto per ver."],["cato-agricultura","62","Quot iuga boverum, mulorum, asinorum habebis, totidem plostra esse oportet."],["cato-agricultura","63","Funem torculum esse oportet extentum pedes LV, funem loreum in plostrum P. LX, lora retinacula longa P. XXVI, subiugia in plostrum P. XIIX, funiculum P. XV, in aratrum subiugia lora P. XVI, funiculum P. VIII."],["cato-agricultura","64","Olea ubi matura erit, quam primum cogi oportet, quam minimum in terra et in tabulato esse oportet. in terra et in tabulato putescit. leguli volunt uti olea caduca quam plurima sit, quo plus legatur; factores, ut in tabulato diu sit, ut fracida sit, quo facilius efficiant. nolito credere oleum in tabulato posse crescere. quam citissime conficies, tam maxime expediet, et totidem modiis collecta et plus olei efficiet et melius. olea quae diu fuerit in terra aut in tabulato, inde olei minus fiet et deterius. oleum, si poteris, bis in die depleto. nam oleum quam diutissime in amurca et in fracibus erit, tam deterrimum erit."],["cato-agricultura","65","Oleum viride sic facito. oleam quam primum ex terra tollito. si inquinata erit, lavito, a foliis et stercore purgato. postridie aut post diem tertium, quam lecta erit, facito. olea ubi nigra erit, stringito. quam acerbissima olea oleum facies, tam oleum optimum erit. domino de matura olea oleum fieri maxime expediet. si gelicidia erunt, cum oleam coges, triduum atque quatriduum post oleum facito. eam oleam, si voles, sale spargito. quam calidissimum torcularium et cellam habeto."],["cato-agricultura","66","Custodis et capulatoris officia. servet diligenter cellam et torcularium. caveat quam minimum in torcularium et in cellam introeatur. quam mundissime purissimeque fiat. vaso aheneo neque nucleis ad oleum ne utatur. nam si utetur, oleum male sapiet. cortinam plumbeam in lacum ponito, quo oleum fluat. ubi factores vectibus prement, continuo capulator conca oleum, quam diligentissime poterit, tollat, ne cesset. amurcam caveat ne tollat. oleum in labrum primum indito, inde in alterum dolium indito. de iis labris fraces amurcamque semper subtrahito. cum oleum sustuleris de cortina, amurcam deorito."],["cato-agricultura","67","Item custodis officia. qui in torculario erunt vasa pura habeant curentque uti olea bene perficiatur beneque siccetur. ligna in torculario ne caedant. oleum frequenter capiant. factoribus det in singulos factus olei sextarios et in lucernam quod opus siet. fraces cotidie reiciat. amurcam conmutet usque adeo, donec in lacum qui in cella est postremum pervenerit. fiscinas spongia effingat. cotidie oleo locum conmutet, donec in dolium pervenerit. in torculario et in cella caveat diligenter nequid olei subripiatur."],["cato-agricultura","68","Vbi vindemia et oletas facta erit, prela extollito; funes torculos, melipontos, subductarios in carnario aut in prelo suspendito; orbes, fibulas, vectes, scutulas, fiscinas, corbulas, quala, scalas, patibula, omnia quis usus erit, in suo quidque loco reponito."],["cato-agricultura","69","Dolia olearia nova sic inbuito. amurca inpleto dies VII, facito ut amurcam cotidie suppleas. postea amurcam eximito et arfacito. ubi arebit, cummim pridie in aquam infundito, eam postridie diluito. postea dolium calfacito minus, quam si picare velis, tepeat satis est : lenibus lignis facito calescat. ubi temperate tepebit, tum cummim indito, postea linito. si recte leveris, in dolium quinquagenarium cummim P. IIII satis erit."],["cato-agricultura","70","Bubus medicamentum. si morbum metues, sanis dato salis micas tres, folia laurea III, porri fibras III, ulpici spicas III, alii spicas III, turis grana tria, herbae Sabinae plantas tres, rutae folia tria, vitis albae caules III, fabulos albos III, carbones vivos III, vini S. III. haec omnia sublimiter legi teri darique oportet. ieiunus siet qui dabit. per triduum de ea potione uni cuique bovi dato. ita dividito, cum ter uni cuique dederis, omnem absumas, bosque ipsus et qui dabit facito ut uterque sublimiter stent. vaso ligneo dato."],["cato-agricultura","71","Bos si aegrotare coeperit, dato continuo ei unum ovum gallinaceum crudum: integrum facito devoret. postridie caput ulpici conterito cum hemina vini facitoque ebibat. sublimiter terat et vaso ligneo det, bosque ipsus et qui dabit sublimiter stet. ieiunus ieiuno bovi dato."],["cato-agricultura","72","Boves ne pedes subterant, priusquam in viam quoquam ages, pice liquida cornua infima unguito."],["cato-agricultura","73","Vbi uvae variae coeperint fieri, bubus medicamentum dato quotannis, uti valeant. pellem anguinam ubi videris, tollito et condito, ne quaeras cum opus siet. eam pellem et far et salem et serpullum, haec omnia una conterito cum vino, dato bubus bibant omnibus. per aestatem boves aquam bonam et liquidam bibant semper curato: ut valeant refert."],["cato-agricultura","74","Panem depsticium sic facito. manus mortariumque bene lavato. farinam in mortarium indito, aquae paulatim addito subigitoque pulchre. ubi bene subegeris, defingito coquitoque sub testu."],["cato-agricultura","75","Libum hoc modo facito. casei P. II bene disterat in mortario. ubi bene distriverit, farinae siligineae libram aut, si voles tenerius esse, selibram similaginis eodem indito permiscetoque cum caseo bene. ovum unum addito et una permisceto bene. inde panem facito, folia subdito, in foco caldo sub testu coquito leniter."],["cato-agricultura","76","Placentam sic facito. farinae siligineae L. II, unde solum facias, in tracta farinae L. IIII et alicae primae L. II. alicam in aquam infundito. ubi bene mollis erit, in mortarium purum indito siccatoque bene. deinde manibus depsito. ubi bene subactum erit, farinae L. IIII paulatim addito. id utrumque tracta facito. in qualo, ubi arescant, conponito. ubi arebunt, conponito puriter. cum facies singula tracta, ubi depsueris, panno oleo uncto tangito et circumtergeto unguitoque. ubi tracta erunt, focum, ubi cocas, calfacito bene et testum. postea farinae L. II conspargito condepsitoque. inde facito solum tenue. casei ovilli P. XIIII ne acidum et bene recens in aquam indito. ibi macerato, aquam ter mutato. inde eximito siccatoque bene paulatim manibus, siccum bene in mortarium inponito. ubi omne caseum bene siccaveris, in mortarium purum manibus condepsito conminuitoque quam maxime. deinde cribrum farinarium purum sumito caseumque per cribrum facito transeat in mortarium. postea indito mellis boni P. IIII S. id una bene conmisceto cum caseo. postea in tabula pura, quae pateat P. I, ibi balteum ponito, folia laurea uncta supponito, placentam fingito. tracta singula in totum solum primum ponito, deinde de mortario tracta linito, tracta addito singulatim, item linito usque adeo, donec omne caseum cum melle abusus eris. in summum tracta singula indito, postea solum contrahito ornatoque focum † de ve primo temperatoque, tunc placentam inponito, testo caldo operito, pruna insuper et circum operito. videto ut bene et otiose percoquas. aperito, dum inspicias, bis aut ter. ubi cocta erit, eximito et melle unguito. haec erit placenta semodialis."],["cato-agricultura","77","Spiram sic facito. quantum voles pro ratione, ita uti placenta fit, eadem omnia facito, nisi alio modo fingito. in solo tracta cum melle oblinito bene. inde tamquam restim tractes facito, ita inponito in solo, simplicibus conpleto bene arte. cetera omnia, quasi placentam facias, facito coquitoque."],["cato-agricultura","78","Scriblitam sic facito. in balteo tractis caseo ad eundem modum facito, uti placentam, sine melle."],["cato-agricultura","79","Globos sic facito. caseum cum alica ad eundem modum misceto. inde quantos voles facere facito. in ahenum caldum unguen indito. singulos aut binos coquito versatoque crebro duabus rudibus, coctos eximito, eos melle unguito, papaver infriato, ita ponito."],["cato-agricultura","80","Encytum ad eundem modum facito, uti globos, nisi calicem pertusum cavum habeat. ita in unguen caldum fundito. honestum quasi spiram facito idque duabus rudibus vorsato praestatoque. item unguito coloratoque caldum ne nimium. id cum melle aut cum mulso adponito."],["cato-agricultura","81","Erneum sic facito tamquam placentam. eadem omnia indito, quae in placentam. id permisceto in alveo, id indito in irneam fictilem, eam demittito in aulam aheneam aquae calidae plenam. ita coquito ad ignem. ubi coctum erit, irneam confringito, ita ponito."],["cato-agricultura","82","Spaeritam sic facito, ita uti spiram, nisi sic fingito. de tractis caseo melle spaeras pugnum altas facito. eas in solo conponito densas, eodem modo conponito atque spiram itemque coquito."],["cato-agricultura","83","Votum pro bubus, uti valeant, sic facito. Marti, Silvano in silva interdius in capita singula boum votum facito. farris L. III et lardi P. IIII S et pulpae P. IIII S, vini S. III, id in unum vas liceto coicere, et vinum item in unum vas liceto coicere. eam rem divinam vel servus vel liber licebit faciat. ubi res divina facta erit, statim ibidem consumito. mulier ad eam rem divinam ne adsit neve videat quo modo fiat. hoc votum in annos singulos, si voles, licebit vovere."],["cato-agricultura","84","Savillum hoc modo facito. farinae selibram, casei P. II S una conmisceto quasi libum, mellis P. (??) et ovum unum. catinum fictile oleo unguito. ubi omnia bene conmiscueris, in catinum indito, catinum testo operito. videto ut bene percocas medium, ubi altissimum est. ubi coctum erit, catinum eximito, melle unguito, papaver infriato, sub testum subde paulisper, postea eximito. ita pone cum catillo et lingula."],["cato-agricultura","85","Pultem Punicam sic coquito. libram alicae in aquam indito, facito uti bene madeat. id infundito in alveum purum, eo casei recentis P. III, mellis P. S, ovum unum, omnia una permisceto bene. ita insipito in aulam novam."],["cato-agricultura","86","Graneam triticeam sic facito. selibram tritici puri in mortarium purum indat, lavet bene corticemque deterat bene eluatque bene. postea in aulam indat et aquam puram cocatque. ubi coctum erit, lacte addat paulatim usque adeo, donec cremor crassus erit factus."],["cato-agricultura","87","Amulum sic facito. siliginem purgato bene, postea in alveum indat, eo addat aquam bis in die. die decimo aquam exsiccato, exurgeto bene, in alveo puro misceto bene, facito tamquam faex fiat. id in linteum novum indito, exprimito cremorem in patinam novam aut in mortarium. id omne ita facito et refricato denuo. eam patinam in sole ponito, arescat. ubi arebit, in aulam novam indito, inde facito cum lacte coquat."],["cato-agricultura","88","Salem candidum sic facito. amphoram defracto collo puram inpleto aquae purae, in sole ponito. ibi fiscellam cum sale populari suspendito et quassato suppletoque identidem. id aliquotiens in die cotidie facito, usque adeo donec sal desiverit tabescere biduum. id signi erit: menam aridam vel ovum demittito: si natabit, ea muries erit, vel carnem vel caseos vel salsamenta quo condas. eam muriam in Iabella vel in patinas in sole ponito. usque adeo in sole habeto, donec concreverit. inde flos salis fiet. ubi nubilabitur et noctu sub tecto ponito; cotidie, cum sol erit, in sole ponito."],["cato-agricultura","89","Gallinas et anseres sic farcito. gallinas teneras, quae primum parient, concludat. polline vel farina hordeacia consparsa turundas faciat, eas in aquam intinguat, in os indat, paulatim cotidie addat: ex gula consideret, quod satis sit. bis in die farciat et meridie bibere dato: ne plus aqua sita siet horam unam. eodem modo anserem alito, nisi prius dato bibere et bis in die, bis escam."],["cato-agricultura","90","Palumbum recentem sic farcito. ubi prensus erit, ei fabam coctam tostam primum dato, ex ore in eius os inflato, item aquam. hoc dies VII facito. postea fabam fresam puram et far purum facito et fabae tertia pars ut infervescat, tum far insipiat, puriter facito et coquito bene. id ubi excluseris, depsito bene, oleo manum unguito, primum pusillum, postea magis depses, oleo tangito depsitoque, dum poterit facere turundas. ex aqua dato, escam temperato."],["cato-agricultura","91","Aream sic facito. locum ubi facies confodito. postea amurca conspargito bene sinitoque conbibat. postea conminuito glebas bene. deinde coaequato et paviculis verberato. postea denuo amurca conspargito sinitoque arescat. si ita feceris, neque formicae nocebunt neque herbae nascentur."],["cato-agricultura","92","Frumento ne noceat curculio neu mures tangant. lutum de amurca facito, palearum paulum addito, sinito macerescant bene et subigito bene: eo granarium totum oblinito crasso luto. postea conspargito amurca omne quod lutaveris. ubi aruerit, eo frumentum refrigeratum condito: curculio non nocebit."],["cato-agricultura","93","Olea si fructum non feret, ablaqueato. postea stramenta circumponito. postea amurcam cum aqua conmisceto aequas partes. deinde ad oleam circumfundito. ad arborem maxumam urnam conmixti sat est: ad minores arbores pro ratione indito. et idem hoc si facies ad arbores feraces, eae quoque meliores fient. ad eas stramenta ne addideris."],["cato-agricultura","94","Fici uti grossos teneant, facito omnia quo modo oleae, et hoc amplius, cum ver adpetet, terram adaggerato bene. si ita feceris, et grossi non cadent et fici scabrae non fient et multo feraciores erunt."],["cato-agricultura","95","Convolvolus in vinia ne siet. amurcam condito, puram bene facito, in vas aheneum indito congios II. postea igni leni coquito, rudicula agitato crebro usque adeo, dum fiat tam crassum quam mel. postea sumito bituminis tertiarium et sulpuris quartarium. conterito in mortario seorsum utrumque. postea infriato quam minutissime in amurcam caldam et simul rudicula misceto et denuo coquito sub dio caelo. nam si in tecto coquas, cum bitumen et sulpur additum est, excandescet. ubi erit tam crassum quam viscum, sinito frigescat. hoc vitem circum caput et sub brachia unguito: convolvolus non nascetur."],["cato-agricultura","96","Oves ne scabrae fiant. amurcam condito, puram bene facito, aquam in qua lupinus deferverit et faecem de vino bono, inter se omnia conmisceto pariter. postea cum detonderis, unguito totas, sinito biduum aut triduum consudent. deinde lavito in mari: si aquam marinam non habebis, facito aquam salsam, ea lavito. si haec sic feceris, neque scabrae fient et lanae plus et meliorem habebunt, et ricini non erunt molesti. eodem in omnes quadripedes utito, si scabrae erunt."],["cato-agricultura","97","Amurca decocta axem unguito et lora et calciamenta et coria: omnia meliora facies."],["cato-agricultura","98","Vestimenta ne tiniae tangant. amurcam decoquito ad dimidium, ea unguito fundum arcae et extrinsecus et pedes et angulos. ubi ea adaruerit, vestimenta condito. si ita feceris, tiniae non nocebunt. et item ligneam supellectilem omnem si ungues, non putescet, et cum ea terseris, splendidior fiet. item ahenea omnia unguito, sed prius extergeto bene. postea cum unxeris, cum uti voles, extergeto. splendidior erit, et aerugo non erit molesta."],["cato-agricultura","99","Fici aridae si voles uti integrae sint, in vas fictile condito. id amurca decocta unguito."],["cato-agricultura","100","Oleum si in metretam novam inditurus eris, amurca, ita uti est cruda, prius conluito agitatoque diu, ut bene conbibat. id si feceris, metreta oleum non bibet, et oleum melius faciet, et ipsa metreta firmior erit."],["cato-agricultura","101","Virgas murteas si voles cum bacis servare et item aliut genus quod vis, et si ramulos ficulneos voles cum foliis, inter se alligato, fasciculos facito, eos in amurcam demittito, supra stet amurca facito. sed ea quae demissurus eris sumito paulo acerbiora. vas, quo condideris, oblinito plane."],["cato-agricultura","102","Si bovem aut aliam quamvis quadrupedem serpens momorderit, melanthi acetabulum, quod medici vocant zmurnaeum, conterito in vini veteris hemina. id per nares indito et ad ipsum morsum stercus suillum adponito. et idem hoc, si usus venerit, homini facito."],["cato-agricultura","103","Boves uti valeant et curati bene sint, et qui fastidient cibum, uti magis cupide adpetant, pabulum quod dabis amurca spargito; primo paululum, dum consuescant, postea magis, et dato rarenter bibere conmixtam cum aqua aequabiliter. quarto quinto quoque die hoc sic facies. ita boves et corpore curatiores erunt, et morbus aberit."],["cato-agricultura","104","Vinum familiae per hiemem qui utatur. musti Q. X in dolium indito, aceti acris Q. II eodem infundito, sapae Q. II, aquae dulcis Q. L. haec rude misceto ter in die dies quinque continuos. eo addito aquae marinae veteris sextarios LXIIII et operculum in dolium inponito et oblinito post dies X. hoc vinum durabit tibi usque ad solstitium. siquid superfuerit post solstitium, acetum acerrimum et pulcherrimum erit."],["cato-agricultura","105","Qui ager longe a mari aberit, ibi vinum Graecum sic facito. musti Q. XX in aheneum aut plumbeum infundito, ignem subdito. ubi bullabit vinum, ignem subducito. ubi id vinum refrixerit, in dolium quadragenarium infundito. seorsum in vas aquae dulcis Q. I infundito, salis (??) I, sinito muriam fieri. ubi muria facta erit, eodem in dolium infundito. schoenum et calamum in pila contundito, quod satis siet, sextarium unum eodem in dolium infundito, ut odoratum siet. post dies XXX dolium oblinito. ad ver diffundito in amphoras. biennium in sole sinito positum esse. deinde in tectum conferto. hoc vinum deterius non erit quam Coum."],["cato-agricultura","106","Aquae marinae concinnatio. aquae marinae Q. I ex alto sumito, quo aqua dulcis non accedit. sesquilibram salis frigito, eodem indito et rude misceto usque adeo, donec ovum gallinaceum coctum natabit, desinito miscere. eodem vini veteris vel Aminnii vel miscelli albi congios II infundito, misceto probe. postea in vas picatum confundito et oblinito. siquid plus voles aquae marinae concinnare, pro portione ea omnia facito."],["cato-agricultura","107","Quo labra doliorum circumlinas, ut bene odorata sint et nequid viti in vinum accedat. sapae congios VI quam optimae infundito in aheneum aut in plumbeum et iris aridae contusae heminam et sertam Campanicam P. V bene odoratam una cum iri contundas quam minutissime, per cribrum cernas et una cum sapa coquas sarmentis et levi flamma. conmoveto, videto ne aduras. usque coquito, dum dimidium excoquas. ubi refrixerit, confundito in vas picatum bene odoratum et oblinito et utito in labra doliorum."],["cato-agricultura","108","Vinum si voles experiri duraturum sit necne, polentam grandem dimidium acetabuli in caliculum novum indito et vini sextarium de eo vino quod voles experiri eodem infundito et inponito in carbones: facito bis aut ter inferveat. tum id percolato, polentam abicito. vinum ponito sub dio. postridie mane gustato. si id sapiet, quod in dolio est, scito duraturum: si subacidum erit, non durabit."],["cato-agricultura","109","Vinum asperum quod erit lene et suave si voles facere, sic facito. de ervo farinam facito libras IIII et vini cyatos IIII conspargito sapa. postea facito laterculos. sinito conbibant noctem et diem. postea conmisceto cum eo vino in dolio et oblinito post dies LX. id vinum erit lene et suave et bono colore et bene odoratum."],["cato-agricultura","110","Odorem deteriorem demere vino. testam de tegula crassam puram calfacito in igni bene. ubi calebit, eam picato, resticula alligato, testam demittito in dolium infimum leniter, sinito biduum oblitum dolium. si demptus erit odor deterior, id optime; si non, saepius facito, usque dum odorem malum dempseris."],["cato-agricultura","111","Si voles scire, in vinum aqua addita sit necne, vasculum facito de materia hederacia. vinum id, quod putabis aquam habere, eo demittito. si habebit aquam, vinum effluet, aqua manebit. nam non continet vinum vas hederaceum."],["cato-agricultura","112","Vinum Coum si voles facere, aquam ex alto marinam sumito mari tranquillo, cum ventus non erit, dies LXX ante vindemiam, quo aqua dulcis non perveniet. ubi hauseris de mari, in dolium infundito, nolito inplere, quadrantalibus quinque minus sit quam plenum. operculum inponito, relinquito qua interspiret. ubi dies XXX praeterierint, transfundito in alterum dolium puriter et leniter, relinquito in imo quod desiderit. post dies XX in alterum dolium item transfundito: ita relinquito usque ad vindemiam. unde vinum Coum facere voles, uvas relinquito in vinea, sinito bene coquantur, et ubi pluerit et siccaverit, tum deligito et ponito in sole biduum aut triduum sub dio, si pluviae non erunt. si pluvia erit, in tecto in cratibus conponito, et siqua acina corrupta erunt, depurgato. tum sumito aquam marinam Q. S. S. E, in dolium quinquagenarium infundito aquae marinae Q. X. tum acina de uvis miscellis decarpito de scopione in idem dolium, usque dum inpleveris. manu conprimito acina, ut conbibant aquam marinam. ubi inpleveris dolium, operculo operito, relinquito qua interspiret. ubi triduum praeterierit, eximito de dolio et calcato in torculario et id vinum condito in dolia lauta et pura et"],["cato-agricultura","113","sicca. ut odoratum bene sit, sic facito. sumito testam picatam, eo prunam lenem indito, suffito serta et schoeno et palma, quam habent unguentarii, ponito in dolio et operito, ne odor exeat, antequam vinum indas. hoc facito pridie quam vinum infundere voles. de lacu quam primum vinum in dolia indito, sinito dies XV operta, antequam oblinas, relinquito qua interspiret , postea oblinito. post dies XL diffundito in amphoras et addito in singulas amphoras sapae sextarium unum. amphoras nolito inplere nimium, ansarum infimarum fini, et amphoras in sole ponito, ubi herba non siet, et amphoras operito, ne aqua accedat, et ne plus quadriennium in sole siveris. post quadriennium in cuneum conponito et instipato."],["cato-agricultura","114","Vinum si voles concinnare, ut alvum bonam faciat, secundum vindemiam, ubi vites ablaqueantur, quantum putabis ei rei satis esse vini, tot vites ablaqueato et signato. earum radices circumsecato et purgato. veratri atri radices contundito in pila, eas radices dato circum vitem et stercus vetus et cinerem veterem et duas partes terrae circumdato radices vitis. terram insuper inicito. hoc vinum seorsum legito. si voles servare in vetustatem ad alvum movendam, servato, ne conmisceas cum cetero vino. de eo vino cyatum sumito et misceto aqua et bibito ante cenam. sine periculo alvum movebit."],["cato-agricultura","115","In vinum mustum veratri atri manipulum coicito in amphoram. ubi satis efferverit, de vino manipulum eicito. id vinum servato ad alvum movendam. Vinum ad alvum movendam concinnare. vites cum ablaqueabuntur, signato rubrica, ne admisceas cum cetero vino. tris fasciculos veratri atri circumponito circum radices et terram insuper inicito. per vindemiam de iis vitibus quod delegeris, seorsum servato, cyatum in ceteram potionem indito. alvum movebit et postridie perpurgabit sine periculo."],["cato-agricultura","116","Lentim quo modo servari oporteat. laserpicium aceto diluito, permisceto lentim aceto laserpiciato et ponito in sole. postea lentim oleo perfricato, sinito arescat. ita integra servabitur recte."],["cato-agricultura","117","Oleae albae quo modo condiantur. antequam nigrae fiant, contundantur et in aquam deiciantur. crebro aquam mutet. deinde, ubi satis maceratae erunt, exprimat et in acetum coiciat et oleum addat, salis selibram in modium olearum. feniculum et lentiscum seorsum condat in acetum. si una admiscere voles, cito utito. in orculam calcato. manibus siccis, cum uti voles, sumito."],["cato-agricultura","118","Oleam albam, quam secundum vindemiam uti voles, sic condito. musti tantundem addito, quantum aceti. cetera item condito ita, uti supra scriptum est."],["cato-agricultura","119","Epityrum album nigrum variumque sic facito. ex oleis albis nigris variisque nuculeos eicito. sic condito. concidito ipsas, addito oleum, acetum, coriandrum, cuminum, feniculum, rutam, mentam. in orculam condito, oleum supra siet. ita utito."],["cato-agricultura","120","Mustum si voles totum annum habere, in amphoram mustum indito et corticem oppicato, demittito in piscinam. post dies XXX eximito. totum annum mustum erit."],["cato-agricultura","121","Mustaceos sic facito. farinae siligineae modium unum musto conspargito. anesum, cuminum, adipis P. II, casei libram, et de virga lauri deradito, eodem addito, et ubi definxeris, lauri folia subtus addito, cum coques."],["cato-agricultura","122","Vinum concinnare, si lotium difficilius transibit. capreidam vel iunipirum contundito in pila, libram indito, in duobus congiis vini veteris in vase aheneo vel in plumbeo defervefacito. ubi refrixerit, in lagonam indito. id mane ieiunus sumito cyatum: proderit."],["cato-agricultura","123","Vinum ad isciacos sic facito. de iunipiro materiem semipedem crassam concidito minutim. eam infervefacito cum congio vini veteris. ubi refrixerit, in lagonam confundito et postea id utito cyatum mane ieiunus: proderit."],["cato-agricultura","124","Canes interdiu clausos esse oportet, ut noctu acriores et vigilantiores sint."],["cato-agricultura","125","Vinum murteum sic facito. murtam nigram arfacito in umbra. ubi iam passa erit, servato ad vindemiam, in urnam musti contundito murtae semodium, id oblinito. ubi desiverit fervere mustum, murtam eximito. id est ad alvum crudam et ad lateris dolorem et ad coeliacum."],["cato-agricultura","126","Ad tormina, et si alvus non consistet, et si taeniae et lumbrici molesti erunt. XXX mala Punica acerba sumito, contundito, indito in urceum et vini nigri austeri congios III. vas oblinito. post dies XXX aperito et utito: ieiunus heminam bibito."],["cato-agricultura","127","Ad dyspepsiam et stranguriam mederi. malum Punicum ubi florebit, conligito, tris minas in amphoram infundito, vini Q. I veteris addito et feniculi radicem puram contusam minam. oblinito amphoram et post dies XXX aperito et utito. ubi voles cibum concoquere et lotium facere, hinc bibito quantum voles sine periculo. idem vinum taenias perpurgat et lumbricos, si sic concinnes. incenatum cenatum iubeto esse. postridie turis drachmam unam conterito et mel coctum drachmam unam et vini sextarium origaniti. dato ieiuno, et puero pro aetate triobolum et vini heminam. supra pilam inscendat et saliat decies et deambulet."],["cato-agricultura","128","Habitationem delutare. terram quam maxime cretosam vel rubricosam, eo amurcam infundito, paleas indito. sinito quadriduum fracescat. ubi bene fracuerit, rutro concidito. ubi concideris, delutato. ita neque aspergo nocebit, neque mures cava facient, neque herba nascetur, neque lutamenta scindent se."],["cato-agricultura","129","Aream, ubi frumentum teratur, sic facito. confodiatur minute terra, amurca bene conspargatur et conbibat quam plurimum. conminuito terram et cylindro aut pavicula coaequato. ubi coaequata erit, neque formicae molestae erunt, et cum pluerit, lutum non erit."],["cato-agricultura","130","Codicillos oleagineos et cetera ligna amurca cruda perspargito et in sole ponito, perbibant bene. ita neque fumosa erunt et ardebunt bene."],["cato-agricultura","131","Piro florente dapem pro bubus facito. postea verno arare incipito. ea loca primum arato, quae rudecta harenosaque erunt. postea uti quaeque gravissima et aquosissima erunt, ita postremo arato."],["cato-agricultura","132","Dapem hoc modo fieri oportet. Iovi dapali culignam vini quantam vis polluceto. eo die feriae bubus et bubulcis et qui dapem facient. cum pollucere oportebit, sic facies: 'Iuppiter dapalis, quod tibi fieri oportet in domo familia mea culignam vini dapi, eius rei ergo macte hac illace dape pollucenda est.' manus interluito, postea vinum sumito: 'Iuppiter dapalis, macte istace dape pollucenda esto, macte vino inferio esto.' Vestae, si voles, dato. daps Iovi assaria pecunia urna vini. Iovi caste profanato sua contagione. postea dape facta serito milium, panicum, alium, lentim."],["cato-agricultura","133","Propagatio pomorum ceterarumque arborum. arboribus abs terra pulli qui nati erunt, eos in terram deprimito, extollito, uti radicem capere possint. inde, ubi tempus erit, effodito seritoque recte. ficum, oleam, malum Punicum, mala strutea, Cotonia aliaque mala omnia, laurum Cypriam, Delphicam, prunum, murtum coniugulum et murtum album et nigrum, nuces Abellanas, Praenestinas, platanum, haec omnia genera a capitibus propagari eximique ad hunc modum oportebit. quae diligentius seri voles, in calicibus seri oportet. in arboribus radices uti capiant, calicem pertusum sumito tibi aut quasillum: per eum ramulum transserito: eum quasillum terra inpleto calcatoque, in arbore relinquito. ubi bimum erit, ramum tenerum infra praecidito, cum quasillo serito. eo modo quod vis genus arborum facere poteris uti radices bene habeant. item vitem in quasillum propagato terraque bene operito, anno post praecidito, cum qualo serito."],["cato-agricultura","134","Priusquam messim facies, porcam praecidaneam hoc modo fieri oportet. Cereri porca praecidanea porco femina, priusquam hasce fruges condas, far, triticum, hordeum, fabam, semen rapicium. ture vino Iano Iovi Iunoni praefato, priusquam porcum feminam inmolabis. Iano struem ommoveto sic: 'Iane pater, te hac strue ommovenda bonas preces precor, uti sies volens propitius mihi liberisque meis domo familiaeque meae.' fertum Iovi ommoveto et mactato sic: 'Iuppiter, te hoc ferto obmovendo bonas preces precor, uti sies volens propitius mihi liberisque meis domo familiaeque meae mactus hoc ferto'. postea Iano vinum dato sic: 'Iane pater, uti te strue ommovenda bonas preces bene precatus sum, eiusdem rei ergo macte vino inferio esto'. postea Iovi sic: 'Iuppiter macte isto ferto esto, macte vino inferio esto'. postea porcam praecidaneam inmolato. ubi exta prosecta erunt, Iano struem ommoveto mactatoque item, uti prius obmoveris. Iovi fertum obmoveto mactatoque item, uti prius feceris. item Iano vinum dato et Iovi vinum dato, item uti prius datum ob struem obmovendam et fertum libandum. postea Cereri exta et vinum dato."],["cato-agricultura","135","Romae tunicas, togas, saga, centones, sculponeas: Calibus et Minturnis cuculliones, ferramenta, falces, palas, ligones, secures, ornamenta, murices, catellas: Venafro palas. Suessae et in Lucanis plostra, treblae: Albae, Romae dolia, labra: tegulae ex Venafro. aratra in terram validam Romanica bona erunt, in terram pullam Campanica: iuga Romanica optima erunt: vomeris indutilis optimus erit. trapeti Pompeis, Nolae ad Rufri maceriam: claves, clostra Romae: hamae, urnae oleariae, urcei aquarii, urnae vinariae, alia vasa ahenea Capuae, Nolae: fiscinae Campanicae † eame utiles sunt. funes subductarios, spartum omne Capuae: fiscinas Romanicas Suessae, Casino * optimae erunt Romae. Funem torculum siquis faciet, Casini L. Tunnius, Venafri C. Mennius L. F. eo indere oportet coria bona VIII nostratia, recentia quae depsta sient, quam minimum salis habeant. ea depsere et unguere unguine prius oportet, tum siccare. funem exordiri oportet longum P. LXXII. toros in habeat, lora in toros singulos vim lata digitos II. cum tortus erit, longus P. XLVIIII. in conmissura abibit P. III, rel. erit P. XLVI. ubi extentus erit, accedent P. V: longus erit P. LI. funem torculum extentum longum esse oportet P. LV maximis vasis, minoribus P. LI. funem loreum in plostrum iustum P. LX, semifunium P. XLV, lora retinacula in plostrum P. XXXVI, ad aratrum P. XXVI, lora praeductoria P. XXVII S, subiugia in plostrum lora P. XIX, funiculum P. XV,in aratrum subiugia lora P. XII, funiculum P. IIX. Trapetos latos maximos P. IIII S, orbis altos P. III S, orbis medios, ex lapicaedinis cum eximet, crassos pedem et palmum, inter miliarium et labrum P. II digitos II, labra crassa digitum. secundarium trapetum latum P. IIII et palmum, inter miliarium et labrum pes unus digitus unus, labra crassa digitos V, orbis altos P. III et digitos V, crassos P. I et digitos III. foramen in orbis semipedem quoquo versum facito. tertium trapetum latum P. IIII, inter miliarium et labrum P. I, labrum digitos V, orbis altos P. III digitos III, crassos P. I et digitos II. trapetum ubi arvectum erit, ubi statues, ibi accommodato concinnatoque."],["cato-agricultura","136","Politionem quo pacto partiario dari oporteat. in agro Casinate et Venafro in loco bono parti octava corbi dividat, satis bono septima, tertio loco sexta; si granum modio dividet, parti quinta. in Venafro ager optimus nona parti corbi dividat. si communiter pisunt, qua ex parte politori pars est, eam partem in pistrinum politor. hordeum quinta modio, fabam quinta modio dividat."],["cato-agricultura","137","Vineam curandam partiario. bene curet fundum, arbustum, agrum frumentarium. partiario faenum et pabulum, quod bubus satis siet, qui illic sient. cetera omnia pro indiviso."],["cato-agricultura","138","Boves feriis coniungere licet. haec licet facere: arvehant ligna, fabalia, frumentum, quod non † daturus erit. mulis, equis, asinis feriae nullae, nisi si in familia sunt."],["cato-agricultura","139","Lucum conlucare Romano more sic oportet. porco piaculo facito, sic verba concipito: 'si deus, si dea es, quoium illud sacrum est, uti tibi ius est porco piaculo facere illiusce sacri coercendi ergo harumque rerum ergo, sive ego sive quis iussu meo fecerit, uti id recte factum siet, eius rei ergo te hoc porco piaculo inmolando bonas preces precor, uti sies volens propitius mihi domo familiaeque meae liberisque meis: harumce rerum ergo macte"],["cato-agricultura","140","hoc porco piaculo inmolando esto'. si fodere voles, altero piaculo eodem modo facito, hoc amplius dicito: 'operis faciundi causa'. dum opus, cotidie per partes facito. si intermiseris aut feriae publicae aut familiares intercesserint, altero piaculo facito."],["cato-agricultura","141","Agrum lustrare sic oportet. impera suovitaurilia circumagi: 'cum divis volentibus quodque bene eveniat, mando tibi, Mani, uti illace suovitaurilia fundum agrum terramque meam quota ex parte sive circumagi sive circumferenda censeas, uti cures lustrare'. Ianum Iovemque vino praefamino, sic dicito: 'Mars pater, te precor quaesoque uti sies volens propitius mihi domo familiaeque nostrae, quoius rei ergo agrum terram fundumque meum suovitaurilia circumagi iussi, uti tu morbos visos invisosque, viduertatem vastitudinemque, calamitates intemperiasque prohibessis defendas averruncesque; utique tu fruges, frumenta, vineta virgultaque grandire beneque evenire siris, pastores pecuaque salva servassis duisque bonam salutem valetudinemque mihi domo familiaeque nostrae: harumce rerum ergo, fundi terrae agrique mei lustrandi lustrique faciendi ergo, sicuti dixi, macte hisce suovitaurilibus lactentibus inmolandis esto: Mars pater, eiusdem rei ergo macte hisce suovitaurilibus lactentibus esto'. item cultro facito struem et fertum uti adsiet, inde obmoveto. ubi porcum inmolabis, agnum vitulumque, sic oportet: 'eiusque rei ergo macte suovitaurilibus inmolandis esto'. † nominare vetat Martem neque agnum vitulumque. si minus in omnis litabit, sic verba concipito: 'Mars pater, siquid tibi in illisce suovitaurilibus lactentibus neque satisfactum est, te hisce suovitaurilibus piaculo'. si in uno duobusve dubitabit, sic verba concipito: 'Mars pater, quod tibi illoc porco neque satisfactum est, te hoc porco piaculo'."],["cato-agricultura","142","Vilici officia quae sunt, quae dominus praecepit, ea omnia quae in fundo fieri oportet quaeque emi pararique oportet, quo modoque cibaria, vestimenta familiae dari oportet, eadem uti curet faciatque moneo dominoque dicto audiens sit. hoc amplius, quo modo vilicam uti oportet et quo modo eae imperari oportet, uti adventu domini quae"],["cato-agricultura","143","opus sunt parentur curenturque diligenter. vilicae quae sunt officia, curato faciat. si eam tibi dederit dominus uxorem, ea esto contentus. ea te metuat facito. ne nimium luxuriosa siet. vicinas aliasque mulieres quam minimum utatur neve domum neve ad sese recipiat. ad cenam nequo eat neve ambulatrix siet. rem divinam ni faciat neve mandet, qui pro ea faciat, iniussu domini aut dominae. scito dominum pro tota familia rem divinam facere. munda siet: villam conversam mundeque habeat: focum purum circumversum cotidie, priusquam cubitum eat, habeat. Kalendis, Idibus, Nonis, festus dies cum erit, coronam in focum indat, per eosdemque dies lari familiari pro copia supplicet. cibum tibi et familiae curet uti coctum habeat. gallinas multas et ova uti habeat. pira arida, sorba, ficos, uvas passas, sorba in sapa et pira et uvas in doliis et mala strutea, uvas in vinaciis et in urceis in terra obrutas et nuces Praenestinas recentes in urceo in terra obrutas habeat. mala Scantiana in doliis et alia quae condi solent et silvatica, haec omnia quotannis diligenter uti condita habeat. farinam bonam et far suptile sciat facere."],["cato-agricultura","144","Oleam legendam hoc modo locare oportet. oleam cogito recte omnem arbitratu domini, aut quem custodem fecerit, aut cui olea venierit. oleam ne stringito neve verberato iniussu domini aut custodis. si adversus ea quis fecerit, quod ipse eo die delegerit, pro eo nemo solvet neque debebitur. qui oleam legerint, omnes iuranto ad dominum aut ad custodem sese oleam non subripuisse neque quemquam suo dolo malo ea oletate ex fundo L. Manli. qui eorum non ita iuraverit, quod is legerit omne, pro eo argentum nemo dabit neque debebitur. oleam cogi recte satis dato arbitratu L. Manli. scalae ita uti datae erunt, ita reddito, nisi quae vetustate fractae erunt. si non erunt reddet † eaeque arbitratu deducetur. siquid redemptoris opera domino damni datum erit, resolvito: id viri boni arbitratu deducetur. legulos, quot opus erunt, praebeto et strictores. si non praebuerit, quanti conductum erit aut locatum erit, deducetur: tanto minus debebitur. de fundo ligna et oleam ne deportato. qui oleam legerit, qui deportarit, in singulas deportationes (??) N. II deducentur neque id debebitur. omnem oleam puram metietur modio oleario. adsiduos homines L praebeto, duas partes strictorum praebeto. nequis concedat, quo olea legunda et faciunda carius locetur, extra quam siquem socium inpraesentiarum dixerit. siquis adversum ea fecerit, si dominus aut custos volent, iurent omnes socii. si non ita iuraverint, pro ea olea legunda et faciunda nemo dabit neque debebitur ei qui non iuraverit. accessiones: in (??) (??) CC accedit oleae salsae (??) V, olei puri p. VIIII, in tota oletate aceti Q. V. quod oleae salsae non acceperint, dum oleam legent, in modios singulos S. S. (??) V dabuntur."],["cato-agricultura","145","Oleam faciundam hac lege oportet locare. facito recte arbitratu domini aut custodis, qui id negotium curabit. si sex iugis vasis opus erit, facito. homines eos dato, qui placebunt aut custodi aut quis eam oleam emerit. † trapeti facito. si operarii conducti erunt aut facienda locata erit, pro eo resolvito, aut deducetur. oleum ne tangito utendi causa neque furandi causa, nisi quod custos dederit aut dominus. si sumpserit, in singulas sumptiones (??) N. XL deducentur neque debebitur. factores, qui oleum fecerint, omnes iuranto aut ad dominum aut ad custodem sese de fundo L. Manli neque alium quemquam suo dolo malo oleum neque oleam subripuisse. qui eorum non ita iuraverit, quae eius pars erit, omne deducetur neque debebitur. socium nequem habeto, nisi quem dominus iusserit aut custos. siquid redemptoris opera domino damni datum erit, viri boni arbitratu deducetur. si viride oleum opus siet, facito. accedet oleum et sale suae usioni quod satis siet, vasarium vict. II."],["cato-agricultura","146","Oleam pendentem hac lege venire oportet. olea pendens in fundo Venafro venibit. qui oleam emerit, amplius quam quanti emerit omnis pecuniae centesima accedet, praeconium praesens (??) L et oleum: romanici P. (??) D, viridis P. CC, oleae caducae (??) L, strictivae (??) X, modio oleario mensum dato, unguinis P. X. ponderibus modiisque domini dato † iri pri primae cotulas duas. dies argento ex K. Nov. mensum X oleae legendae faciendae quae locata est, et si emptor locarit, Idibus solvito. recte haec dari fierique satisque dari domino, aut cui iusserit, promittito satisque dato arbitratu domini. donicum solutum erit aut ita satis datum erit, quae in fundo inlata erunt, pigneri sunto: nequid eorum de fundo deportato: siquid deportaverit, domini esto. vasa torcula, funes, scalas, trapetos, siquid et aliut datum erit, salva recte reddito, nisi quae vetustate fracta erunt. si non reddet, aequom solvito. si emptor legulis et factoribus, qui illic opus fecerint, non solverit, cui dari oportebit, si dominus volet, solvat. emptor domino debeto et id satis dato, proque ea re ita uti S. S. E item pignori sunto."],["cato-agricultura","147","Hac lege vinum pendens venire oportet. vinaceos inlutos et faecem relinquito. locus vinis ad K. Octob. primas dabitur. si non ante ea exportaverit, dominus vino quid volet faciet. cetera lex, quae oleae pendenti."],["cato-agricultura","148","Vinum in doliis hoc modo venire oportet. vini in culleos singulos quadragenae et singulae urnae dabuntur. quod neque aceat neque muceat, id dabitur. in triduo proxumo viri boni arbitratu degustato. si non ita fecerit, vinum pro degustato erit. quot dies per dominum mora fuerit, quo minus vinum degustet, totidem dies emptori procedent. vinum accipito ante K. Ian. primas. si non ante acceperit, dominus vinum admetietur. quod admensus erit, pro eo resolvito. si emptor postularit, dominus ius iurandum dabit verum fecisse. locus vinis ad K. Octobres primas dabitur. si ante non deportaverit, dominus vino quid volet faciet. cetera lex, quae oleae pendenti."],["cato-agricultura","149","Qua lege pabulum hibernum venire oporteat. qua vendas fini dicito. pabulum frui occipito ex Kal. Septembribus. prato sicco decedat, ubi pirus florere coeperit: prato inriguo, ubi super inferque vicinus permittet, tum decedito, vel diem certam utrique facito. cetero pabulo Kal. Martiis decedito. bubus domitis binis, cantherio uni, cum emptor pascet, domino pascere recipitur. holeris, asparagis, lignis, aqua, itinere, actu domini usioni recipitur. siquid emptor aut pastores aut pecus emptoris domino damni dederit, viri boni arbitratu resolvat. siquid dominus aut familia aut pecus emptori damni dederit, viri boni arbitratu resolvetur. donicum pecuniam solverit aut satisfecerit aut delegarit, pecus et familia, quae illic erit, pigneri sunto. siquid de iis rebus controversiae erit, Romae iudicium fiat."],["cato-agricultura","150","Fructum ovium hac lege venire oportet. in singulas casei P. I S dimidium aridum, lacte feriis quod mulserit dimidium et praeterea lactis urnam unam: hisce legibus, agnus diem et noctem qui vixerit in fructum: et Kal. Iun. emptor fructu decedat; si interkalatum erit, K. Mais. agnos XXX ne amplius promittat. oves quae non pepererint binae pro singulis in fructu cedent. † die lanam et agnos vendat menses X ab coactore releget. porcos serarios in oves denas singulos pascat. conductor duos menses pastorem praebeat. donec domino satisfecerit aut solverit, pignori esto."],["cato-agricultura","151","Semen cupressi quo modo legi seri propagarique oporteat et quo pacto cupresseta seri oporteat, Minius Percennius Nolanus ad hunc modum monstravit. semen cupressi Tarentinae per ver legi oportet; materiem, ubi hordeum flavescit. id ubi legeris, in sole ponito, semen purgato. id aridum condito, uti aridum expostum siet. per ver serito in loco ubi terra tenerrima erit, quam pullam vocant, ubi aqua propter siet. eum locum stercorato primum bene stercore caprino aut ovillo, tum vortito bipalio, terram cum stercore bene permisceto, depurgato ab herba graminibusque, bene terram conminuito. areas facito pedes latas quaternos: subcavas facito, uti aquam continere possint: inter eas sulcos facito, qua herbas de areis purgare possis. ubi areae factae erunt, semen serito crebrum, ita uti linum seri solet. eo cribro terram incernito, dimidiatum digitum terram altam succernito. id bene tabula aut manibus aut pedibus conplanato. siquando non pluet, uti terra sitiat, aquam inrigato leniter in areas. si non habebis unde inriges, gerito inditoque leniter. quotienscumque opus erit, facito uti aquam addas. si herbae natae erunt, facito uti ab herbis purges. quam tenerrimis herbis, et quotiens opus erit, purges. per aestatem ita uti dictum est fieri oportet, et ubi semen satum siet, stramentis operiri; ubi germinascere coeperit, tum demi."],["cato-agricultura","152","De scopis virgeis, Q. A. M. Manlii monstraverunt. in diebus XXX, quibus vinum legeris, aliquotiens facito scopas virgeas ulmeas aridas, in asserculo alligato, eabus latera doliis intrinsecus usque bene perfricato, ne faex in lateribus adhaerescat."],["cato-agricultura","153","Vinum faecatum sic facito. fiscinas olearias Campanicas duas illae rei habeto. eas faecis inpleto sub prelumque subdito exprimitoque."],["cato-agricultura","154","Vinum emptoribus sine molestia quo modo admetiaris. labrum culleare illae rei facito. id habeat ad summum ansas IIII, uti transferri possitur. id imum pertundito: ea fistulam subdito, uti opturarier recte possit: et ad summum, qua fini culleum capiet, pertundito. id in suggestu inter dolia positum habeto, uti in culleum de dolio vinum salire possit. id inpleto, postea obturato."],["cato-agricultura","155","Per hiemem aquam de agro depelli oportet. in monte fossas inciles puras habere oportet. prima autumnitate cum pulvis est, tum maxime ab aqua periculum est. cum pluere incipiet, familiam cum ferreis sarculisque exire oportet, incilia aperire, aquam diducere in vias et curare oportet uti fluat. in villa, cum pluet, circumire oportet, sicubi perpluat, et signare carbone, cum desierit pluere, uti tegula mutetur. per segetem in frumentis aut in segete aut in fossis sicubi aqua constat aut aliquid aquae obstat, id emittere, patefieri removerique oportet."],["cato-agricultura","156","De brassica quod concoquit. brassica est quae omnibus holeribus antistat. eam esto vel coctam vel crudam. crudam si edes, in acetum intinguito. mirifice concoquit, alvum bonam facit, lotiumque ad omnes res salubre est. si voles in convivio multum bibere cenareque libenter, ante cenam esto crudam quantum voles ex aceto, et item, ubi cenaveris, comesto aliqua V folia: reddet te quasi nihil ederis, bibesque quantum voles. Alvum si voles deicere superiorem, sumito brassicae quae levissima erit P. IIII. inde facito manipulos aequales tres conligatoque. postea ollam statuito cum aqua. ubi occipiet fervere, paulisper demittito unum manipulum, fervere desistet. postea ubi occipiet fervere, paulisper demittito ad modum dum quinque numeres, eximito. item facito alterum manipulum, item tertium. postea conicito, contundito, item eximito in linteum, exurgeto sucum quasi heminam in pocillum fictile. eo indito salis micam quasi ervum et cumini fricti tantum quod oleat. postea ponito pocillum in sereno noctu. qui poturus erit, lavet calida, bibat aquam mulsam, cubet incenatus. postea mane bibat sucum deambuletque horas IIII, agat, negoti siquid habebit. ubi libido veniet, nausia adprehendet, decumbat purgetque sese. tantum bilis pituitaeque eiciet, uti ipse miretur, unde tantum siet. postea ubi deorsum versus ibit, heminam aut paulo plus bibat. si amplius ibit, sumito farinae minutae concas duas, infriet in aquam, paulum bibat, constituet. verum quibus tormina molesta erunt, brassicam in aqua macerare oportet. ubi macerata erit, coicito in aquam calidam, coquito usque donec conmadebit bene, aquam defundito. postea salem addito et cumini paululum et pollinem polentae eodem addito et oleum. postea fervefacito, infundito in catinum, uti frigescat. eo interito quod volet cibi, postea edit. sed si poterit solam brassicam esse, edit. et si sine febre erit, dato vini atri duri aquatum bibat quam minimum; si febris erit, aquam. id facito cotidie mane. nolito multum dare, ne pertaedescat, uti possit porro libenter esse. ad eundem modum viro et mulieri et puero dato. nunc de illis, quibus aegre lotium it quibusque substillum est. sumito brassicam, coicito in aquam ferventem, coquito paulisper, uti subcruda siet. postea aquam defundito non omnem. eo addito oleum bene et salem et cumini paululum, infervefacito paulisper. postea inde iusculum frigidum sorbere et ipsam brassicam esse, uti quam primum excoquatur. cotidie id facito."],["cato-agricultura","157","De brassica Pythagorea, quid in ea boni sit salubritatisque. principium te cognoscere oportet, quae genera brassicae sint et cuius modi naturam habeant. omnia ad salutem temperat conmutatque sese semper cum calore, arida simul et umida et dulcis et amara et acris. sed quae vocantur septem bona in conmixtura, natura omnia haec habet brassica. nunc uti cognoscas naturam earum, prima est levis quae nominatur: ea est grandis, latis foliis, caule magno, validam habet naturam et vim magnam habet. altera est crispa, apiacon vocatur: haec est natura et aspectu bona, ad curationem validior est quam quae supra scripta est. et item est tertia, quae lenis vocatur, minutis caulibus, tenera, et acerrima omnium est istarum tenui suco vehementissima. et primum scito, de omnibus brassicis nulla est illius modi medicamento. ad omnia vulnera tumores eam contritam inponito. haec omnia ulcera purgabit sanaque faciet sine dolore. eadem tumida concoquit, eadem erumpit, eadem vulnera putida canceresque purgabit sanosque faciet, quod aliud medicamentum facere non potest. verum prius quam id inponas, aqua calida multa lavato: postea bis in die contritam inponito: ea omnem putorem adimet. cancer ater, is olet et saniem spurcam mittit; albus purulentus est, sed fistulosus et subtus suppurat sub carne. in ea vulnera huiusce modi teras brassicam, sanum faciet: optima est ad huiusce modi vulnus. et luxatum siquid est, bis die aqua calida foveto, brassicam tritam opponito, cito sanum faciet: bis die id opponito, dolores auferet. et siquid contusum est, erumpet: brassicam tritam opponito, sanum faciet. et siquid in mammis ulceris natum et carcinoma, brassicam tritam opponito, sanum faciet. et si ulcus acrimoniam eius ferre non poterit, farinam hordeaceam misceto, ita opponito. huiusce modi ulcera omnia haec sana faciet, quod aliud medicamentum facere non potest neque purgare. et puero et puellae si ulcus erit huiusce modi, farinam hordeaceam addito. et si voles eam consectam lautam siccam sale aceto sparsam esse, salubrius nihil est. quo libentius edis, aceto mulso spargito: lautam siccam et rutam coriandrum sectam sale sparsam paulo libentius edes. id bene faciet et mali nihil sinet in corpore consistere et alvum bonam faciet. siquid antea mali intus erit, omnia sana faciet, et de capite et de oculis omnia deducet et sanum faciet. hanc mane esse oportet ieiunum. et si bilis atra est et si lienes turgent et si cor dolet et si iecur aut pulmones aut praecordia, uno verbo omnia sana faciet intro quae dolitabunt. eodem silpium inradito, bonum est. nam venae omnes ubi sufflatae sunt ex cibo, non possunt perspirare in toto corpore: inde aliqui morbus nascitur. ubi ex multo cibo alvus non it, pro portione brassica si uteris, id ut te moneo, nihil istorum usu veniet morbis. verum morbum articularium nulla res tam purgat, quam brassica cruda, si edes concisam et rutam et coriandrum concisam siccam et sirpicium inrasum et brassicam ex aceto oxymeli et sale sparsam. haec si uteris, omnis articulos poteris experiri. nullus sumptus est, et si sumptus esset, tamen valetudinis causa experirus. hanc oportet mane ieiunum esse. insomnis vel siquis est seniosus, hac eadem curatione sanum facies. verum assam brassicam et unctam caldam, salis paulum dato homini ieiuno. quam plurimum ederit, tam citissime sanus fiet ex eo morbo. tormina quibus molesta erunt, sic facito. brassicam macerato bene, postea in aulam coicito, defervefacito bene. ubi cocta erit bene, aquam defundito. eo addito oleum bene et salis paululum et cuminum et pollinem polentae. postea ferve bene facito. ubi ferverit, in catinum indito. dato edit, si poterit, sine pane; si non, dato panem purum ibidem madefaciat. et si febrim non habebit, dato vinum atrum bibat: cito sanus fiet. et hoc siquando usus venerit, qui debilis erit, haec res sanum facere potest: brassicam edit ita uti S. S. E. et hoc amplius lotium conservato eius qui brassicam essitarit, id calfacito, eo hominem demittito, cito sanum facies hac cura: expertum hoc est. item pueros pusillos si laves eo lotio, numquam debiles fient. et quibus oculi parum clari sunt, eo lotio inunguito, plus videbunt. si caput aut cervices dolent, eo lotio caldo lavito, desinent dolere. et si mulier eo lotio locos fovebit, numquam † umseri fient, et fovere sic oportet: ubi in scutra fervefeceris, sub sellam supponito pertusam. eo mulier adsidat, operito, circum vestimenta eam dato. Brassica erratica maximam vim habet. eam arfacere et conterere oportet bene minutam. siquem purgare voles, pridie ne cenet, mane ieiuno dato brassicam tritam, aquae cyatos IIII. nulla res tam bene purgabit, neque elleborum neque scamonium, et sine periculo, et scito salubrem esse corpori. quos diffidas sanos facere, facies. qui hac purgatione purgatus erit, sic eum curato. sorbitione liquida hoc per dies septem dato. ubi esse volet, carnem assam dato. si esse non volet, dato brassicam coctam et panem, et bibat vinum lene dilutum, lavet raro, utatur unctione. qui sic purgatus erit, diutina valetudine utetur, neque ullus morbus veniet nisi sua culpa. et siquis ulcus taetrum vel recens habebit, hanc brassicam erraticam aqua spargito, opponito: sanum facies. et si fistula erit, turundam intro trudito. si turundam non recipiet, diluito, indito in vesicam, eo calamum alligato, ita premito, in fistulam introeat: ea res sanum faciet cito. et ad omnia ulcera vetera et nova contritam cum melle opponito, sanum faciet. et si polypus in naso intro erit, brassicam erraticam aridam tritam in manum conicito et ad nasum admoveto, ita subducito susum animam quam plurimum poteris: in triduo polypus excidet. et ubi exciderit, tamen aliquot dies idem facito, ut radices polypi persanas facias. auribus si parum audies, terito cum vino brassicam, sucum exprimito, in aurem intro tepidum instillato: cito te intelleges plus audire. depetigini spurcae brassicam opponito, sanam faciet et ulcus non faciet."],["cato-agricultura","158","Alvum deicere hoc modo oportet, si vis bene tibi deicere. sume tibi ollam, addito eo aquae sextarios sex et eo addito ungulam de perna. si ungulam non habebis, addito de perna frustum P. S quam minime pingue. ubi iam coctum incipit esse, eo addito brassicae coliculos duos, betae coliculos duos cum radice sua, feliculae pullum, herbae Mercurialis non multum, mitulorum L. II, piscem capitonem et scorpionem I, cochleas sex et lentis pugillum. haec omnia decoquito usque ad sextarios III iuris. oleum ne addideris. indidem sume tibi sextarium unum tepidum, adde vini Coi cyatum unum, bibe, interquiesce, deinde iterum eodem modo, deinde tertium: purgabis te bene. et si voles insuper vinum Coum mixtum bibere, licebit bibas. ex iis tot rebus quod scriptum est unum, quod eorum vis, alvum deicere potest. verum ea re tot res sunt, uti bene deicias, et suave est."],["cato-agricultura","159","Intertrigini remedium. in viam cum ibis, apsinthi Pontici surculum sub anulo habeto."],["cato-agricultura","160","Luxum siquod est, hac cantione sanum fiet. harundinem prende tibi viridem P. IIII aut quinque longam, mediam diffinde, et duo homines teneant ad coxendices. incipe cantare : 'motas uaeta daries dardares astataries dissunapiter', usque dum coeant. ferrum insuper iactato. ubi coierint et altera alteram tetigerint, id manu prehende et dextera sinistra praecide, ad luxum aut ad fracturam alliga, sanum fiet. et tamen cotidie cantato et luxato vel hoc modo: 'huat haut haut istasis tarsis ardannabou dannaustra'."],["cato-agricultura","161","Asparagus quo modo seratur. locum subigere oportet bene, qui habeat umorem, aut locum crassum. ubi erit subactus, areas facito, ut possis dextra sinistraque sarire runcare, ne calcetur. cum areas deformabis, intervallum facito inter areas semipedem latum in omnes partes. deinde serito, ad lineam palo grana bina aut terna demittito et eodem palo cavum terra operito. deinde supra areas stercus spargito bene. serito secundum aequinoctium vernum. ubi erit natum, herbas crebro purgato cavetoque ne asparagus una cum herba vellatur. quo anno severis, satum stramentis per hiemem operito, ne praeuratur. deinde primo vere aperito, sarito runcatoque. post annum tertium, quam severis, incendito vere primo. deinde ne ante sarueris, quam asparagus natus erit, ne in sariendo radices laedas. tertio aut quarto anno asparagum vellito ab radice. nam si defringes, stirpes fient et intermorientur. usque licebit vellas, donicum in semen videris ire. semen maturum fit ad autumnum. ita, cum sumpseris semen, incendito, et cum coeperit asparagus nasci, sarito et stercorato. post annos VIII aut novem, cum iam est vetus, digerito et in quo loco posturus eris terram bene subigito et stercerato. deinde fossulas facito, quo radices asparagi demittas. intervallum sit ne minus pedes singulos inter radices asparagi. vellito, sic circumfodito, ut facile vellere possis: caveto ne frangatur. stercus ovillum quam plurimum fac ingeras: id est optimum ad eam rem: aliut stercus herbas creat."],["cato-agricultura","162","Salsura pernarum et ofellae Puteolanae. pernas sallire sic oportet in dolio aut in seria. cum pernas emeris, ungulas earum praecidito. salis Romaniensis moliti in singulas semodios. in fundo dolii aut seriae sale sternito, deinde pernam ponito, cutis deosum spectet, sale obruito totam. deinde alteram insuper ponito, eodem modo obruito, caveto ne caro carnem tangat. ita omnes obruito. ubi iam omnes conposueris, sale insuper obrue, ne caro appareat: aequale facito. ubi iam dies quinque in sale fuerint, eximito omnis cum suo sale. quae tum summae fuerint, imas facito eodemque modo obruito et conponito. post dies omnino XII pernas eximito et salem omnem detergeto et suspendito in vento biduum. die tertio extergeto spongea bene, perunguito oleo, suspendito in fumo biduum. tertio die demito, perunguito oleo et aceto conmixto, suspendito in carnario. nec tinia nec vermes tangent."],["varro-rustica","1.1","Otium si essem consecutus, Fundania, commodius tibi haec scriberem, quae nunc, ut potero, exponam cogitans esse properandum, quod, ut dicitur, si est homo bulla, eo magis senex. Annus enim octogesimus admonet me ut sarcinas conligam, antequam proficiscar e vita. Quare, quoniam emisti fundum, quem bene colendo fructuosum cum facere velis, meque ut id mihi habeam curare roges, experiar; et non solum, ut ipse quoad vivam, quid fieri oporteat ut te moneam, sed etiam post mortem. Neque patiar Sibyllam non solum cecinisse quae, dum viveret, prodessent hominibus, sed etiam quae cum perisset ipsa, et id etiam ignotissimis quoque hominibus; ad cuius libros tot annis post publice solemus redire, cum desideramus, quid faciendum sit nobis ex aliquo portento: me, ne dum vivo quidem, necessariis meis quod prosit facere. Quocirca scribam tibi tres libros indices, ad quos revertare, siqua in re quaeres, quem ad modum quidque te in colendo oporteat facere. Et quoniam, ut aiunt, dei facientes adiuvant, prius invocabo eos, nec, ut Homerus et Ennius, Musas, sed duodecim deos Consentis; neque tamen eos urbanos, quorum imagines ad forum auratae stant, sex mares et feminae totidem, sed illos XII deos, qui maxime agricolarum duces sunt. Primum, qui omnis fructos agri culturae caelo et terra continent, Iovem et Tellurem: itaque, quod ii parentes, magni dicuntur, Iuppiter pater appellatur, Tellus terra mater. Secundo Solem et Lunam, quorum tempora observantur, cum quaedam seruntur et conduntur. Tertio Cererem et Liberum, quod horum fructus maxime necessari ad victum: ab his enim cibus et potio venit e fundo. Quarto Robigum ac Floram, quibus propitiis neque robigo frumenta atque arbores corrumpit, neque non tempestive florent. Itaque publice Robigo feriae Robigalia, Florae ludi Floralia instituti. Item adveneror Minervam et Venerem, quarum unius procuratio oliveti, alterius hortorum; quo nomine rustica Vinalia instituta. Nec non etiam precor Lympham ac Bonum Eventum, quoniam sine aqua omnis arida ac misera agri cultura, sine successu ac bono eventu frustratio est, non cultura. Iis igitur deis ad venerationem advocatis ego referam sermones eos quos de agri cultura habuimus nuper, ex quibus quid te facere oporteat animadvertere poteris. in quis quae non inerunt et quaeres, indicabo a quibus scriptoribus repetas et Graecis et nostris. Qui Graece scripserunt dispersim alius de alia re, sunt plus quinquaginta. Hi sunt, quos tu habere in consilio poteris, cum quid consulere voles, Hieron Siculus et Attalus Philometor: de philosophis Democritus physicus, Xenophon Socraticus, Aristoteles et Theophrastus peripatetici, Archytas Pythagoreus: item Amphilochus Atheniensis, Anaxipolis Thasius, Apollodorus Lemnius, Aristophanes Mallotes, Antigonus Cymaeus, Agathocles Chius, Apollonius Pergamenus, Aristandros Atheniensis, Bacchius Milesius, Bion Soleus, Chaeresteus et Chaereas Athenienses, Diodorus Prieneus, Dion Colophonius, Diophanes Nicaeensis, Epigenes Rhodios, Euagon Thasius, Euphronii duo, unus Atheniensis, alter Amphipolites, Hegesias Maronites, Menandri duo, unus Prieneus, alter Heracleotes, Nicesius Maronites, Pythion Rhodius. De reliquis, quorum quae fuerit patria non accepi, sunt Androtion, Aeschrion, Aristomenes, Athenagoras, Crates, Dadis, Dionysios, Euphiton, Euphorion, Eubulus, Lysimachus, Mnaseas, Menestratus, Plentiphanes, Persis, Theophilus. Hi quos dixi omnes soluta oratione scripserunt; easdem res etiam quidam versibus, ut Hesiodus Ascraeus, Menecrates Ephesius. Hos nobilitate Mago Carthaginiensis praeteriit, poenica lingua qui res dispersas comprendit libris XXIIX, quos Cassius Dionysius Uticensis vertit libris XX ac Graeca lingua Sextilio praetori misit: in quae volumina de Graecis libris eorum quos dixi adiecit non pauca et de Magonis dempsit instar librorum VIII. Hosce ipsos utiliter ad VI libros redegit Diophanes in Bithynia et misit Deiotaro regi. Quo brevius de ea re conor tribus libris exponere, uno de agri cultura, altero de re pecuaria, tertio de villaticis pastionibus, hoc libro circumcisis rebus, quae non arbitror pertinere ad agri culturam. Itaque prius ostendam, quae secerni oporteat ab ea, tum de his rebus dicam sequens naturales divisiones. Ea erunt ex radicibus trinis, et quae ipse in meis fundis colendo animadverti, et quae legi, et quae a peritis audii."],["varro-rustica","1.2","Sementivis feriis in aedem Telluris veneram rogatus ab aeditumo, ut dicere didicimus a patribus nostris, ut corrigimur a recentibus urbanis, ab aedituo. Offendi ibi C. Fundanium, socerum meum, et C. Agrium equitem R. Socraticum et P. Agrasium publicanum spectantes in pariete pictam Italiam. Quid vos hic? inquam, num feriae sementivae otiosos huc adduxerunt, ut patres et avos solebant nostros? Nos vero, inquit Agrius, ut arbitror, eadem causa quae te, rogatio aeditumi. Itaque si ita est, ut annuis, morere oportet nobiscum, dum ille revertatur. Nam accersitus ab aedile, cuius procuratio huius templi est, nondum rediit et nos uti expectaremus se reliquit qui rogaret. Voltis igitur interea vetus proverbium, quod est 'Romanus sedendo vincit', usurpemus, dum ille venit? Sane, inquit Agrius, et simul cogitans portam itineri dici longissimam esse ad subsellia sequentibus nobis procedit. Cum consedissemus, Agrasius, Vos, qui multas perambulastis terras, ecquam cultiorem Italia vidistis? inquit. Ego vero, Agrius, nullam arbitror esse quae tam tota sit culta. Primum cum orbis terrae divisus sit in duas partes ab Eratosthene maxume secundum naturam, ad meridiem versus et ad septemtriones, et sine dubio quoniam salubrior pars septemtrionalis est quam meridiana, et quae salubriora illa fructuosiora, dicendum utique Italiam magis etiam fuisse opportunam ad colendum quam Asiam, primum quod est in Europa, secundo quod haec temperatior pars quam interior. Nam intus paene sempiternae hiemes, neque mirum, quod sunt regiones inter circulum septemtrionalem et inter cardinem caeli, ubi sol etiam sex mensibus continuis non videtur. Itaque in oceano in ea parte ne navigari quidem posse dicunt propter mare congelatum. Fundanius, Em ubi tu quicquam nasci putes posse aut coli natum. Verum enim est illud Pacuvi, sol si perpetuo sit aut nox, flammeo vapore aut frigore terrae fructos omnis interire. Ego hic, ubi nox et dies modice redit et abit, tamen aestivo die, si non diffinderem meo insiticio somno meridie, vivere non possum. Illic in semenstri die aut nocte quem ad modum quicquam seri aut alescere aut meti possit? Contra quid in Italia utensile non modo non nascitur, sed etiam non egregium fit? Quod far conferam Campano? Quod triticum Apulo? Quod vinum Falerno? Quod oleum Venafro? Non arboribus consita Italia, ut tota pomarium videatur? An Phrygia magis vitibus cooperta, quam Homerus appellat ampeloessan, quam haec? Aut tritico Argos, quod idem poeta polupuron? In qua terra iugerum unum denos et quinos denos culleos fert vini, quot quaedam in Italia regiones? An non M. Cato scribit in libro Originum sic: 'ager Gallicus Romanus vocatur, qui viritim cis Ariminum datus est ultra agrum Picentium. In eo agro aliquotfariam in singula iugera dena cullea vini fiunt'? Nonne item in agro Faventino, a quo ibi trecenariae appellantur vites, quod iugerum trecenas amphoras reddat? Simul aspicit me, Certe, inquit, Libo Marcius, praefectus fabrum tuos, in fundo suo Faventiae hanc multitudinem dicebat suas reddere vites. Duo in primis spectasse videntur Italici homines colendo, possentne fructus pro impensa ac labore redire et utrum saluber locus esset an non. Quorum si alterutrum decolat et nihilo minus quis vult colere, mente est captus adque adgnatos et gentiles est deducendus. Nemo enim sanus debet velle impensam ac sumptum facere in cultura, si videt non posse refici, nec si potest reficere fructus, si videt eos fore ut pestilentia dispereant. Sed, opinor, qui haec commodius ostendere possint adsunt. Nam C. Licinium Stolonem et Cn. Tremelium Scrofam video venire: unum, cuius maiores de modo agri legem tulerunt (nam Stolonis illa lex, quae vetat plus D iugera habere civem R.), et qui propter diligentiam culturae Stolonum confirmavit cognomen, quod nullus in eius fundo reperiri poterat stolo, quod effodiebat circum arbores e radicibus quae nascerentur e solo, quos stolones appellabant. Eiusdem gentis C. Licinius, tr. pl. cum esset, post reges exactos annis CCCLXV primus populum ad leges accipiendas in septem iugera forensia e comitio eduxit. Alterum collegam tuum, viginti virum qui fuit ad agros dividendos Campanos, video huc venire, Cn. Tremelium Scrofam, virum omnibus virtutibus politum, qui de agri cultura Romanus peritissimus existimatur. An non iure? inquam. Fundi enim eius propter culturam iucundiore spectaculo sunt multis, quam regie polita aedificia aliorum, cum huius spectatum veniant villas, non, ut apud Lucullum, ut videant pinacothecas, sed oporothecas. Huiusce, inquam, pomarii summa sacra via, ubi poma veneunt contra aurum, imago. Illi interea ad nos, et Stolo, Num cena comessa, inquit, venimus? Nam non L. videmus Fundilium, qui nos advocavit. Bono animo este, inquit Agrius. Nam non modo ovom illut sublatum est, quod ludis circensibus novissimi curriculi finem facit quadrigis, sed ne illud quidem ovom vidimus, quod in cenali pompa solet esse primum. Itaque dum id nobiscum una videatis ac venit aeditumus, docete nos, agri cultura quam summam habeat, utilitatemne an voluptatem an utrumque. Ad te enim rudem esse agri culturae nunc, olim ad Stolonem fuisse dicunt. Scrofa, Prius, inquit, discernendum, utrum quae serantur in agro, ea sola sint in cultura, an etiam quae inducantur in rura, ut oves et armenta. Video enim, qui de agri cultura scripserunt et Poenice et Graece et Latine, latius vagatos, quam oportuerit. Ego vero, inquit Stolo, eos non in omni re imitandos arbitror et eo melius fecisse quosdam, qui minore pomerio finierunt exclusis partibus quae non pertinent ad hanc rem. Quare tota pastio, quae coniungitur a plerisque cum agri cultura, magis ad pastorem quam ad agricolam pertinere videtur. Quocirca principes qui utrique rei praeponuntur vocabulis quoque sunt diversi, quod unus vocatur vilicus, alter magister pecoris. Vilicus agri colendi causa constitutus atque appellatus a villa, quod ab eo in eam convehuntur fructus et evehuntur, cum veneunt. A quo rustici etiam nunc quoque viam veham appellant propter vecturas et vellam, non villam, quo vehunt et unde vehunt. Item dicuntur qui vecturis vivunt velaturam facere. Certe, inquit Fundanius, aliut pastio et aliut agri cultura, sed adfinis et ut dextra tibia alia quam sinistra, ita ut tamen sit quodam modo coniuncta, quod est altera eiusdem carminis modorum incentiva, altera succentiva. Et quidem licet adicias, inquam, pastorum vitam esse incentivam, agricolarum succentivam auctore doctissimo homine Dicaearcho, qui Graeciae vita qualis fuerit ab initio nobis ita ostendit, ut superioribus temporibus fuisse doceat, cum homines pastoriciam vitam agerent neque scirent etiam arare terram aut serere arbores aut putare; ab iis inferiore gradu aetatis susceptam agri culturam. Quocirca ea succinit pastorali, quod est inferior, ut tibia sinistra a dextrae foraminibus. Agrius, Tu, inquit, tibicen non solum adimis domino pecus, sed etiam servis peculium, quibus domini dant ut pascant, atque etiam leges colonicas tollis, in quibus scribimus, colonus in agro surculario ne capra natum pascat: quas etiam astrologia in caelum recepit, non longe ab tauro. Cui Fundanius, Vide, inquit, ne, Agri, istuc sit ab hoc, cum in legibus etiam scribatur 'pecus quoddam'. Quaedam enim pecudes culturae sunt inimicae ac veneno, ut istae, quas dixisti, caprae. Eae enim omnia novella sata carpendo corrumpunt, non minimum vites atque oleas. Itaque propterea institutum diversa de causa ut ex caprino genere ad alii dei aram hostia adduceretur, ad alii non sacrificaretur, cum ab eodem odio alter videre nollet, alter etiam videre pereuntem vellet. Sic factum ut Libero patri, repertori vitis, hirci immolarentur, proinde ut capite darent poenas; contra ut Minervae caprini generis nihil immolarent propter oleam, quod eam quam laeserit fieri dicunt sterilem: eius enim salivam esse fructuis venenum: hoc nomine etiam Athenis in arcem non inigi, praeterquam semel ad necessarium sacrificium, ne arbor olea, quae primum dicitur ibi nata, a capra tangi possit. Nec ullae, inquam, pecudes agri culturae sunt propriae, nisi quae agrum opere, quo cultior sit, adiuvare, ut eae quae iunctae arare possunt. Agrasius, Si istuc ita est, inquit, quo modo pecus removeri potest ab agro, cum stercus, quod plurimum prodest, greges pecorum ministrent? Sic, inquit Agrius, venalium greges dicemus agri culturam esse, si propter istam rem habendum statuerimus. Sed error hinc, quod pecus in agro esse potest et fructus in eo agro ferre, quod non sequendum. Nam sic etiam res aliae diversae ab agro erunt adsumendae, ut si habet plures in fundo textores atque institutos histonas, sic alios artifices. Scrofa, Diiungamus igitur, inquit, pastionem a cultura, et siquis quid vult aliud. Anne ego, inquam, sequar Sasernarum patris et filii libros ac magis putem pertinere, figilinas quem ad modum exerceri oporteat, quam argentifodinas aut alia metalla, quae sine dubio in aliquo agro fiunt? Sed ut neque lapidicinae neque harenariae ad agri culturam pertinent, sic figilinae. Neque ideo non in quo agro idoneae possunt esse non exercendae, atque ex iis capiendi fructus: ut etiam, si ager secundum viam et opportunus viatoribus locus, aedificandae tabernae devorsoriae, quae tamen, quamvis sint fructuosae, nihilo magis sunt agri culturae partes. Non enim, siquid propter agrum aut etiam in agro profectus domino, agri culturae acceptum referre debet, sed id modo quod ex satione terra sit natum ad fruendum. Suscipit Stolo, Tu, inquit, invides tanto scriptori et obstrigillandi causa figlinas reprehendis, cum praeclara quaedam, ne laudes, praetermittas, quae ad agri culturam vehementer pertineant. Cum subrisisset Scrofa, quod non ignorabat libros et despiciebat, et Agrasius se scire modo putaret ac Stolonem rogasset ut diceret, coepit: Scribit cimices quem ad modum interfici oporteat his verbis: 'cucumerem anguinum condito in aquam eamque infundito quo voles, nulli accedent; vel fel bubulum cum aceto mixtum, unguito lectum'. Fundanius aspicit ad Scrofam, Et tamen verum dicit, inquit, hic, ut hoc scripserit in agri cultura. Ille, Tam hercle quam hoc, siquem glabrum facere velis, quod iubet ranam luridam coicere in aquam, usque qua ad tertiam partem decoxeris, eoque unguere corpus. Ego, Quod magis, inquam, pertineat ad Fundani valetudinem in eo libro, est satius dicas: nam huiusce pedes solent dolere, in fronte contrahere rugas. Dic sodes, inquit Fundanius: nam malo de meis pedibus audire, quam quem ad modum pedes betaceos seri oporteat. Stolo subridens, Dicam, inquit, eisdem quibus ille verbis scripsit (vel Tarquennam audivi, cum homini pedes dolere coepissent, qui tui meminisset, ei mederi posse): 'ego tui memini, medere meis pedibus, terra pestem teneto, salus hic maneto in meis pedibus'. Hoc ter noviens cantare iubet, terram tangere, despuere, ieiunum cantare. Multa, inquam, item alia miracula apud Sasernas invenies, quae omnia sunt diversa ab agri cultura et ideo repudianda. Quasi vero, inquit, non apud ceteros quoque scriptores talia reperiantur. An non in magni illius Catonis libro, qui de agri cultura est editus, scripta sunt permulta similia, ut haec, quem ad modum placentam facere oporteat, quo pacto libum, qua ratione pernas sallere? Illud non dicis, inquit Agrius, quod scribit, 'si velis in convivio multum bibere cenareque libenter, ante esse oportet brassicam crudam ex aceto aliqua folia quinque'."],["varro-rustica","1.3","Igitur, inquit Agrasius, quae diiungenda essent a cultura cuius modi sint, quoniam discretum, de iis rebus quae scientia sit in colendo nos docete, ars id an quid aliud, et a quibus carceribus decurrat ad metas. Stolo cum aspexisset Scrofam, Tu, inquit, et aetate et honore et scientia quod praestas, dicere debes. Ille non gravatus, Primum, inquit, non modo est ars, sed etiam necessaria ac magna; eaque est scientia, quae sint in quoque agro serenda ac facienda, quo terra maximos perpetuo reddat fructus."],["varro-rustica","1.4","Eius principia sunt eadem, quae mundi esse Ennius scribit, aqua, terra, anima et sol. Haec enim cognoscenda, priusquam iacias semina, quod initium fructuum oritur. Hinc profecti agricolae ad duas metas dirigere debent, ad utilitatem et voluptatem. Utilitas quaerit fructum, voluptas delectationem: priores partes agit quod utile est, quam quod delectat. Nec non ea, quae faciunt cultura honestiorem agrum, pleraque non solum fructuosiorem eadem faciunt, ut cum in ordinem sunt consita arbusta atque oliveta, sed etiam vendibiliorem atque adiciunt ad fundi pretium. Nemo enim eadem utilitati non formosius quod est emere mavult pluris, quam si est fructuosus turpis. Utilissimus autem is ager qui salubrior est quam alii, quod ibi fructus certus; contra [quod] in pestilenti calamitas, quamvis in feraci agro, colonum ad fructus pervenire non patitur. Etenim ubi ratio cum orco habetur, ibi non modo fructus est incertus, sed etiam colentium vita. Quare ubi salubritas non est, cultura non aliud est atque alea domini vitae ac rei familiaris. Nec haec non deminuitur scientia. Ita enim salubritas, quae ducitur e caelo ac terra, non est in nostra potestate, sed in naturae, ut tamen multum sit in nobis, quo graviora quae sunt ea diligentia leviora facere possimus. Etenim si propter terram aut aquam odore, quem aliquo loco eructat, pestilentior est fundus, aut propter caeli regionem ager calidior sit, aut ventus non bonus flet, haec vitia emendari solent domini scientia ac sumptu, quod permagni interest, ube sint positae villae, quantae sint, quo spectent porticibus, ostiis ac fenestris. An non ille Hippocrates medicus in magna pestilentia non unum agrum, sed multa oppida scientia servavit? Sed quid ego illum voco ad testimonium? Non hic Varro noster, cum Corcyrae esset exercitus ac classis et omnes domus repletae essent aegrotis ac funeribus, immisso fenestris novis aquilone et obstructis pestilentibus ianuaque permutata ceteraque eius generis diligentia suos comites ac familiam incolumes reduxit?"],["varro-rustica","1.5","Sed quoniam agri culturae quod esset initium et finis dixi, relinquitur quot partes ea disciplina habeat ut sit videndum. Equidem innumerabiles mihi videntur, inquit Agrius, cum lego libros Theophrasti complures, qui inscribuntur phuton istorias et alteri phutikon aition. Stolo, Isti, inquit, libri non tam idonei iis qui agrum colere volunt, quam qui scholas philosophorum; neque eo dico, quo non habeant et utilia et communia quaedam. Quapropter tu potius agri culturae partes nobis expone. Scrofa, Agri culturae, inquit, quattuor sunt partes summae: e quis prima cognitio fundi, solum partesque eius quales sint; secunda, quae in eo fundo opus sint ac debeant esse culturae causa; tertia, quae in eo praedio colendi causa sint facienda; quarta, quo quicque tempore in eo fundo fieri conveniat. De his quattuor generalibus partibus singulae minimum in binas dividuntur species, quod habet prima ea quae ad solum pertinent terrae et iterum quae ad villas et stabula. Secunda pars, quae moventur atque in fundo debent esse culturae causa, est item bipertita, de hominibus, per quos colendum, et de reliquo instrumento. Tertia pars quae de rebus dividitur, quae ad quamque rem sint praeparanda et ubi quaeque facienda. Quarta pars de temporibus, quae ad solis circumitum annuum sint referenda et quae ad lunae menstruum cursum. De primis quattuor partibus prius dicam, deinde subtilius de octo secundis."],["varro-rustica","1.6","Igitur primum de solo fundi videndum haec quattuor, quae sit forma, quo in genere terrae, quantus, quam per se tutus. Formae cum duo genera sint, una quam natura dat, altera quam sationes imponunt, prior, quod alius ager bene natus, alius male, posterior, quod alius fundus bene consitus est, alius male, dicam prius de naturali. Igitur cum tria genera sint a specie simplicia agrorum, campestre, collinum, montanum, et ex iis tribus quartum, ut in eo fundo haec duo aut tria sint, ut multis locis licet videre, e quibus tribus fastigiis simplicibus sine dubio infimis alia cultura aptior quam summis, quod haec calidiora quam summa, sic collinis, quod ea tepidiora quam infima aut summa: haec apparent magis ita esse in latioribus regionibus, simplicia cum sunt. Itaque ubi lati campi, ibi magis aestus, et eo in Apulia loca calidiora ac graviora, et ubi montana, ut in Vesuvio, quod leviora et ideo salubriora: qui colunt deorsum, magis aestate laborant, qui susum, magis hieme. Verno tempore in campestribus maturius eadem illa seruntur quae in superioribus et celerius hic quam illic coguntur. Nec non susum quam deorsum tardius seruntur ac metuntur. Quaedam in montanis prolixiora nascuntur ac firmiora propter frigus, ut abietes ac sappini, hic, quod tepidiora, populi ac salices: susum fertiliora, ut arbutus ac quercus, deosum, ut nuces graecae ac mariscae fici. In collibus humilibus societas maior cum campestri fructu quam cum montano, in altis contra. Propter haec tria fastigia formae discrimina quaedam fiunt sationum, quod segetes meliores existimantur esse campestres, vineae collinae, silvae montanae. Plerumque hiberna iis esse meliora, qui colunt campestria, quod tunc prata ibi herbosa, putatio arborum tolerabilior: contra aestiva montanis locis commodiora, quod ibi tum et pabulum multum, quod in campis aret, ac cultura arborum aptior, quod tum hic frigidior aer. Campester locus is melior, qui totus aequabiliter in unam partem verget, quam is qui est ad libellam aequos, quod is, cum aquae non habet delapsum, fieri solet uliginosus: eo magis, siquis est inaequabilis, eo deterior, quod fit propter lacunas aquosus. Haec atque huiusce modi tria fastigia agri ad colendum disperiliter habent momentum."],["varro-rustica","1.7","Stolo, Quod ad hanc formam naturalem pertinet, de eo non incommode Cato videtur dicere, cum scribit optimum agrum esse, qui sub radice montis situs sit et spectet ad meridianam caeli partem. Subicit Scrofa, De formae cultura hoc dico, quae specie fiant venustiora, sequi ut maiore quoque fructu sint, ut qui habent arbusta, si sata sunt in quincuncem, propter ordines atque intervalla modica. Itaque maiores nostri ex arvo aeque magno male consito et minus multum et minus bonum faciebant vinum et frumentum, quod quae suo quicque loco sunt posita, ea minus loci occupant, et minus officit aliud alii ab sole ac luna et vento. Hoc licet coniectura videre ex aliquot rebus, ut nuces integras quas uno modio comprendere possis, quod putamina suo loco quaeque habet natura composita, cum easdem, si fregeris, vix sesquimodio concipere possis. Praeterea quae arbores in ordinem satae sunt, eas aequabiliter ex omnibus partibus sol ac luna coquunt. Quo fit ut uvae et oleae plures nascantur et ut celerius coquantur. Quas res duas sequuntur altera illa duo, ut plus reddant musti et olei et preti pluris. Sequitur secundum illud, quali terra solum sit fundi, a qua parte vel maxime bonus aut non bonus appellatur. Refert enim, quae res in eo seri nascique et cuius modi possint: non enim eadem omnia in eodem agro recte possunt. Nam ut alius est ad vitem appositus, alius ad frumentum, sic de ceteris alius ad aliam rem. Itaque Cretae ad Cortyniam dicitur platanus esse, quae folia hieme non amittat, itemque in Cypro, ut Theophrastus ait, una, item Subari, qui nunc Thurii dicuntur, quercus simili esse natura, quae est in oppidi conspectu: item contra atque apud nos fieri ad Elephantinen, ut neque ficus neque vites amittant folia. Propter eandem causam multa sunt bifera, ut vitis apud mare Zmyrnae, malus in agro Consentino. Idem ostendit, quod in locis feris plura ferunt, in iis quae sunt culta meliora. Eadem de causa sunt quae non possunt vivere nisi in loco aquoso aut etiam aqua, et id discriminatim alia in lacubus, ut [h]arundines in Reatino, alia in fluminibus, ut in Epiro arbores alni, alia in mari, ut scribit Theophrastus palmas et squillas. In Gallia transalpina intus, ad Rhenum cum exercitum ducerem, aliquot regiones accessi, ubi nec vitis nec olea nec poma nascerentur, ubi agros stercorarent candida fossicia creta, ubi salem nec fossicium nec maritimum haberent, sed ex quibusdam lignis combustis carbonibus salsis pro eo uterentur. Stolo, Cato quidem, inquit, gradatim praeponens alium alio agrum meliorem dicit esse in novem discriminibus, quod sit primus ubi vineae possint esse bono vino et multo, secundus ubi hortus inriguus, tertius ubi salicta, quartus ubi oliveta, quintus ubi pratum, sextus ubi campus frumentarius, septimus ubi caedua silva, octavus ubi arbustum, nonus ubi glandaria silva. Scrofa, Scio, inquit, scribere illum; sed de hoc non consentiunt omnes, quod alii dant primatum bonis pratis, ut ego, a quoantiqui prata parata appellarunt. Caesar Vopiscus, aedilicius causam cum ageret apud censores, campos Roseae Italiae dixit esse sumen, in quo relicta pertica postridie non appareret propter herbam."],["varro-rustica","1.8","Contra vineam sunt qui putent sumptu fructum devorare. Refert, inquam, quod genus vineae sit, quod sunt multae species eius. Aliae enim humiles ac sine ridicis, ut in Hispania, aliae sublimes, quae appellantur iugatae, ut pleraeque in Italia. Cuius generis nomina duo, pedamenta et iuga. Quibus stat rectis vinea, dicuntur pedamenta; quae transversa iunguntur, iuga: ab eo quoque vineae iugatae. Iugorum genera fere quattuor, pertica, harundo, restes, vites: pertica, ut in Falerno, harundo, ut in Arpano, restes, ut in Brundisino, vites, ut in Mediolanensi. iugationis species duae, una derecta, ut in agro Canusino, altera conpluviata in longitudinem et latitudinem iugata, ut in Italia pleraeque. Haec ubi domo nascuntur, vinea non metuit sumptum; ubi multa e propinqua villa, non valde. Primum genus quod dixi maxime quaerit salicta, secundum harundineta, tertium iunceta aut eius generis rem aliquam, quartum arbusta, ubi traduces possint fieri vitium, ut Mediolanenses faciunt in arboribus, quas vocant opulos, Canusini in hardulatione in ficis. Pedamentum item fere quattuor generum: unum robustum, quod optimum solet afferri in vineam e querco ac iunipiro et vocatur ridica; alterum palus e pertica, meliore dura, quo diuturnior; quem cum infimum terra solvit, puter evertitur et fit solum summum: tertium, quod horum inopiae subsidio misit harundinetum. Inde enim aliquot colligatas libris demittunt in tubulos fictiles cum fundo pertuso, quas cuspides appellant, qua umor adventicius transire possit. Quartum est pedamentum nativum eius generis, ubi ex arboribus in arbores traductis vitibus vinea fit, quos traduces quidam rumpos appellant. Vineae altitudinis modus longitudo hominis, intervalla pedamentorum, qua boves iuncti arare possint. Ea minus sumptuosa vinea, quae sine iugo ministrat acratophoro vinum. Huius genera duo: unum, in quo terra cubilia praebet uvis, ut in Asia multis locis, quae saepe vulpibus et hominibus fit communis. Nec non si parit humus mures, minor fit vindemia, nisi totas vineas oppleris muscipulis, quod in insula Pandateria faciunt. Alterum genus vineti, ubi ea modo removetur a terra vitis, quae ostendit se adferre uvam. Sub eam, ubi nascitur uva, subiciuntur circiter bipedales e surculis furcillae, ne vindemia facta denique discat pendere in palma aut funiculo aut vinctu, quod antiqui vocabant cestum. Ibi dominus simul ac vidit occipitium vindemiatoris, furcillas reducit hibernatum in tecta, ut sine sumptu harum opera altero anno uti possit. Hac consuetudine in Italia utuntur Reatini. Haec ideo varietas maxime, quod terra cuius modi sit refert. Ubi enim natura umida, ibi altius vitis tollenda, quod in partu et alimonio vinum non ut in calice quaerit aquam, sed solem. Itaque ideo, ut arbitror, primum e vinea in arbores escendit vitis."],["varro-rustica","1.9","Terra, inquam, cuius modi sit refert et ad quam rem bona aut non bona sit. Ea tribus modis dicitur, communi et proprio et mixto. Communi, ut cum dicimus orbem terrae et terram Italiam aut quam aliam. In ea enim et lapis et harena et cetera eius generis sunt in nominando comprensa. Altero modo dicitur terra proprio nomine, quae nullo alio vocabulo neque cognomine adiecto appellatur. Tertio modo dicitur terra, quae est mixta, in qua seri potest quid et nasci, ut argillosa aut lapidosa, sic aliae, cum in hac species non minus sint multae quam in illa communi propter admixtiones. In illa enim cum sint dissimili vi ac potestate partes permultae, in quis lapis, marmor, rudus, harena, sabulo, argilla, rubrica, pulvis, creta, cinis, carbunculus, id est quae sole perferve ita fit, ut radices satorum comburat, ab iis quae proprio nomine dicitur terra, cum est admixta ex iis generibus aliqua re, dicitur aut cretosa * * * sic ab aliis generum discriminibus mixta. Horum varietatis ita genera haec, ut praeterea subtiliora sint alia, minimum in singula facie terna, quod alia terra est valde lapidosa, alia mediocriter, alia prope pura. Sic de aliis generibus reliquis admixtae terrae tres gradus ascendunt eosdem. Praeterea hae ipsae ternae species ternas in se habent alias, quod partim sunt umidiores, partim aridiores, partim mediocres. Neque non haec discrimina pertinent ad fructus vehementer. Itaque periti in loco umidiore far adoreum potius serunt quam triticum, contra in aridiore hordeum potius quam far, in mediocri utrumque. Praeterea etiam discrimina omnium horum generum subtiliora alia, ut in sabulosa terra, quod ibi refert sabulo albus sit an rubicundus, quod subalbus ad serendos surculos alienus, contra rubicundior appositus. Sic magna tria discrimina terrae, quod refert utrum sit macra an pinguis an mediocris, quod ad culturam pinguis fecundior ad multa, macra contra. Itaque in tenui, ut in Pupinia, neque arbores prolixae neque vites feraces, neque stramenta videre crassa possis neque ficum mariscam et arbores plerasque ac prata retorrida muscosa. Contra in agro pingui, ut in Etruria, licet videre et segetes fructuosas ac restibilis et arbores prolixas et omnia sine musco. In mediocri autem terra, ut in Tiburti, quo propius accedit ut non sit macra, quam ut sit ieiuna, eo ad omnes res commodior, quam si inclinabit ad illud quod deterius. Stolo, Non male, inquit, quae sit idonea terra ad colendum aut non, Diophanes Bithynos scribit signa sumi posse aut ex ipsa aut quae nascuntur ex iis: ex ipsa, si sit terra alba, si nigra, si levis, quae cum fodiatur, facile frietur, natura quae non sit cineracia neve vehementer densa: ex iis autem quae enata sunt fera, si sunt prolixa atque quae ex iis nasci debent earum rerum feracia. Sed quod sequitur, tertium illut de modis dic."],["varro-rustica","1.10","Ille, Modos, quibus metirentur rura, alius alios constituit. Nam in Hispania ulteriore metiuntur iugis, in Campania versibus, apud nos in agro Romano ac Latino iugeris. Iugum vocant, quod iuncti boves uno die exarare possint. Versum dicunt centum pedes quoquo versum quadratum. Iugerum, quod quadratos duos actus habeat. Actus quadratus, qui et latus est pedes CXX et longus totidem: is modus acnua latine appellatur. Iugeri pars minima dicitur scripulum, id est decem pedes et longitudine et latitudine quadratum. Ab hoc principio mensores non numquam dicunt in subsicivum esse unciam agri aut sextantem, sic quid aliud, cum ad iugerum pervenerunt, quod habet iugerum scripula CCLXXXVIII, quantum as antiquos noster ante bellum punicum pendebat. Bina iugera quod a Romulo primum divisa dicebantur viritim, quae heredem sequerentur, heredium appellarunt. Haec postea centum centuria. Centuria est quadrata, in omnes quattuor partes ut habeat latera longa pedum **CD. Hae porro quattuor, centuriae coniunctae ut sint in utramque partem binae, appellantur in agris divisis viritim publice saltus."],["varro-rustica","1.11","In modo fundi non animadverso lapsi multi, quod alii villam minus magnam fecerunt, quam modus postulavit, alii maiorem, cum utrumque sit contra rem familiarem ac fructum. Maiora enim tecta et aedificamus pluris et tuemur sumptu maiore. Minora cum sunt, quam postulat fundus, fructus solent disperire. Dubium enim non est quin cella vinaria maior sit facienda in eo agro, ubi vineta sint, ampliora ut horrea, si frumentarius ager est. Villa aedificanda potissimum ut intra saepta villae habeat aquam, si non, quam proxime: primum quae ibi sit nata, secundum quae influat perennis. Si omnino aqua non est viva, cisternae faciendae sub tectis et lacus sub dio, ex altero loco ut homines, ex altero ut pecus uti possit."],["varro-rustica","1.12","Danda opera ut potissimum sub radicibus montis silvestris villam ponat, ubi pastiones sint laxae, item ut contra ventos, qui saluberrimi in agro flabunt. Quae posita est ad exortos aequinoctiales, aptissima, quod aestate habet umbram, hieme solem. Sin cogare secundum flumen aedificare, curandum ne adversum eam ponas; hieme enim fiet vehementer frigida et aestate non salubris. Advertendum etiam, siqua erunt loca palustria, et propter easdem causas, et quod crescunt animalia quaedam minuta, quae non possunt oculi consequi, et per aera intus in corpus per os ac nares perveniunt atque efficiunt difficilis morbos. Fundanius, Quid potero, inquit, facere, si istius modi mi fundus hereditati obvenerit, quo minus pestilentia noceat? Istuc vel ego possum respondere, inquit Agrius; vendas, quot assibus possis, aut si nequeas, relinquas. At Scrofa, Vitandum, inquit, ne in eas partes spectet villa, e quibus ventus gravior afflare soleat, neve in convalli cava et ut potius in sublimi loco aedifices, qui quod perflatur, siquid est quod adversarium inferatur, facilius discutitur. Praeterea quod a sole toto die inlustratur, salubrior est, quod et bestiolae, siquae prope nascuntur et inferuntur, aut efflantur aut aritudine cito pereunt. Nimbi repentini ac torrentes fluvii periculosi illis, qui in humilibus ac cavis locis aedificia habent, et repentinae praedonum manus quod improvisos facilius opprimere possunt, ab hac utraque re superiora loca tutiora."],["varro-rustica","1.13","In villa facienda stabula ita, ut bubilia sint ibi, hieme quae possint esse caldiora. Fructus, ut est vinum et oleum, loco plano in cellis, item vasa vinaria et olearia potius faciendum; aridus, ut est faba et faenum, in tabulatis. Familia ubi versetur providendum, si fessi opere aut frigore aut calore, ubi commodissime possint se quiete reciperare. Vilici proximum ianuam cellam esse oportet eumque scire, qui introeat aut exeat noctu quidve ferat, praesertim si ostiarius est nemo. In primis culina videnda ut sit admota, quod ibi hieme antelucanis temporibus aliquot res conficiuntur, cibus paratur ac capitur. Faciundum etiam plaustris ac cetero instrumento omni in cohorte ut satis magna sint tecta, quibus caelum pluvium inimicum. Haec enim si intra clausum in consaepto et sub dio, furem modo non metuunt, adversus tempestatem nocentem non resistunt. Cohortes in fundo magno duae aptiores: una ut interdius conpluvium habeat lacum, ubi aqua saliat, qui intra stylobatas, cum velit, sit semipiscina. Boves enim ex arvo aestate reducti hic bibunt, hic perfunduntur, nec minus e pabulo cum redierunt anseres, sues, porci. In cohorte exteriore lacum esse oportet, ubi maceretur lupinum, item alia quae demissa in aquam ad usum aptiora fiunt. Cohors exterior crebro operta stramentis ac palea occulcata pedibus pecudum fit ministra fundo, ex ea quod evehatur. Secundum villam duo habere oportet stercilina aut unum bifariam divisum. Alteram enim partem fieri oportet novam, alteram veterem tolli in agrum, quod enim quam recens quod confracuit melius. Nec non stercilinum melius illud, cuius latera et summum virgis ac fronde vindicatum a sole. Non enim sucum, quem quaerit terra, solem ante exugere oportet. Itaque periti, qui possunt, ut eo aqua influat eo nomine faciunt (sic enim maxime retinetur sucus) in eoque quidam sellas familiaricas ponunt. Aedificium facere oportet, sub quod tectum totam fundi subicere possis messem, quod vocant quidam nubilarium. Id secundum aream faciendum, ubi triturus sis frumentum, magnitudine pro modo fundi, ex una parti apertum, et id ab area, quo et in tritura proruere facile possis et, si nubilare coepit, inde ut rursus celeriter reicere. Fenestras habere oportet ex ea parti, unde commodissime perflari possit. Fundanius, Fructuosior, inquit, est certe fundus propter aedificia, si potius ad anticorum diligentiam quam ad horum luxuriam derigas aedificationem. Illi enim faciebant ad fructum rationem, hi faciunt ad libidines indomitas. Itaque illorum villae rusticae erant maioris preti quam urbanae, quae nunc sunt pleraque contra. Illic laudabatur villa, si habebat culinam rusticam bonam, praesepis laxas, cellam vinariam et oleariam ad modum agri aptam et pavimento proclivi in lacum, quod saepe, ubi conditum novum vinum, orcae in Hispania fervore musti ruptae neque non dolea in Italia. Item cetera ut essent in villa huiusce modi, quae cultura quaereret, providebant. Nunc contra villam urbanam quam maximam ac politissimam habeant dant operam ac cum Metelli ac Luculli villis pessimo publico aedificatis certant. Quo hi laborant ut spectent sua aestiva triclinaria ad frigus orientis, hiberna ad solem occidentem, potius quam, ut antiqui, in quam partem cella vinaria aut olearia fenestras haberet, cum fructus in ea vinarius quaerat ad dolia aera frigidiorem, item olearia calidiorem. Item videre oportet, si est collis, nisi quid impedit, ut ibi potissimum ponatur villa."],["varro-rustica","1.14","Nunc de saeptis, quae tutandi causa fundi aut partis fiant, dicam. Earum tutelarum genera IIII, unum naturale, alterum agreste, tertium militare, quartum fabrile. Horum unum quodque species habet plures. Primum naturale saepimentum, quod opseri solet virgultis aut spinis, quod habet radices ac vivit, praetereuntis lascivi non metuet facem ardentem. Secunda saeps est agrestis e ligno, sed non vivit: fit aut palis statutis crebris et virgultis implicatis aut latis perforatis et per ea foramina traiectis longuris fere binis aut ternis aut ex arboribus truncis demissis in terram deinceps constitutis. Tertium militare saepimentum est fossa et terreus agger. Sed fossa ita idonea, si omnem aquam, quae e caelo venit, recipere potest aut fastigium habet, ut exeat e fundo. Agger is bonus, qui intrinsecus iunctus fossa aut ita arduus, ut eum transcendere non sit facile. Hoc genus saepes fieri secundum vias publicas solent et secundum amnes. Ad viam Salariam in agro Crustumino videre licet locis aliquot coniunctos aggeres cum fossis, ne flumen agris noceat. Aggeres faciunt sine fossa: eos quidam vocant muros, ut in agro Re tino. Quartum fabrile saepimentum est novissimum, maceria. Huius fere species quattuor, quod fiunt e lapide, ut in agro Tusculano, quod e lateribus coctilibus, ut in agro Gallico, quod e lateribus crudis, ut in agro Sabino, quod ex terra et lapillis compositis in formis, ut in Hispania et agro Tarentino."],["varro-rustica","1.15","Praeterea sine saeptis fines praedi satione arborum tutiores fiunt, ne familiae rixent[ur] cum vicinis ac limites ex litibus iudicem quaerant. Serunt alii circum pinos, ut habet uxor in Sabinis, alii cupressos, ut ego habui in Vesuvio, alii ulmos, ut multi habent in Crustumino: ubi id pote, ut ibi, quod est campus, nulla potior serenda, quod maxime fructuosa, quod et sustinet saepe ac cogit aliquot corbulas uvarum et frondem iucundissimam ministrat ovibus ac bubus ac virgas praebet saepibus et foco ac furno. Scrofa, Igitur primum haec, quae dixi, quattuor videnda agricolae, de fundi forma, de terrae natura, de modo agri, de finibus tuendis."],["varro-rustica","1.16","Relinquitur altera pars, quae est extra fundum, cuius appendices et vehementer pertinent ad culturam propter adfinitatem. Eius species totidem: si vicina regio est infesta; si quo neque fructus nostros exportare expediat neque inde quae opus sunt adportare; tertium, si viae aut fluvii, qua portetur, aut non sunt aut idonei non sunt; quartum, siquid ita est in confinibus fundis, ut nostris agris prosit aut noceat. E quis quattuor quod est primum, refert infesta regio sit necne. Multos enim agros egregios colere non expedit propter latrocinia vicinorum, ut in Sardinia quosdam, qui sunt prope Oeliem, et in Hispania prope Lusitaniam. Quae vicinitatis invectos habent idoneos, quae ibi nascuntur ubi vendant, et illinc invectos opportunos quae in fundo opus sunt, propter ea fructuosa. Multi enim habent, in praediis quibus frumentum aut vinum aliudve quid desit, importandum; contra non pauci, quibus aliquid sit exportandum. Itaque sub urbe colere hortos late expedit, sic violaria ac rosaria, item multa quae urps recipit, cum eadem in longinquo praedio, ubi non sit quo deferri possit venale, non expediat colere. Item si ea oppida aut vici in vicinia aut etiam divitum copiosi agri ac villae, unde non care emere possis quae opus sunt in fundum, quibus quae supersint venire possint, ut quibusdam pedamenta aut perticae aut harundo, fructuosior fit fundus, quam si longe sint importanda, non numquam etiam, quam si colendo in tuo ea parare possis. Itaque in hoc genus coloni potius anniversarios habent vicinos, quibus imperent, medicos, fullones, fabros, quam in villa suos habeant, quorum non numquam unius artificis mors tollit fundi fructum. Quam partem lati fundi divites domesticae copiae mandare solent. Si enim a fundo longius absunt oppida aut vici, fabros parant, quos habeant in villa, sic ceteros necessarios artifices, ne de fundo familia ab opere discedat ac profestis diebus ambulet feriata potius, quam opere faciendo agrum fructuosiorem reddat. Itaque ideo Sasernae liber praecipit, nequis de fundo exeat praeter vilicum et promum et unum, quem vilicus legat; siquis contra exierit, ne impune abeat; si abierit, ut in vilicum animadvertatur. Quod potius ita praecipiendum fuit, nequis iniussu vilici exierit, neque vilicus iniussu domini longius, quam ut eodem die rediret, neque id crebrius, quam opus esset fundo. Eundem fundum fructuosiorem faciunt vecturae, si viae sunt, qua plaustra agi facile possint, aut flumina propinqua, qua navigari possit, quibus utrisque rebus evehi atque invehi ad multa praedia scimus. Refert etiam ad fundi fructus, quem ad modum vicinus in confinio consitum agrum habeat. Si enim ad limitem querquetum habet, non possis recte secundum eam silvam serere oleam, quod usque eo est contrarium natura, ut arbores non solum minus ferant, sed etiam fugiant, ut introrsum in fundum se reclinent, ut vitis adsita ad holus facere solet. Ut quercus, sic iugulandes magnae et crebrae finitimae fundi oram faciunt sterilem."],["varro-rustica","1.17","De fundi quattuor partibus, quae cum solo haerent, et alteris quattuor, quae extra fundum sunt et ad culturam pertinent, dixi. Nunc dicam, agri quibus rebus colantur. Quas res alii dividunt in duas partes, in homines et adminicula hominum, sine quibus rebus colere non possunt; alii in tres partes, instrumenti genus vocale et semivocale et mutum, vocale, in quo sunt servi, semivocale, in quo sunt boves, mutum, in quo sunt plaustra. Omnes agri coluntur hominibus servis aut liberis aut utrisque: liberis, aut cum ipsi colunt, ut plerique pauperculi cum sua progenie, aut mercennariis, cum conducticiis liberorum operis res maiores, ut vindemias ac faenisicia, administrant, iique quos obaerarios nostri vocitarunt et etiam nunc sunt in Asia atque Aegypto et in Illyrico complures. De quibus universis hoc dico, gravia loca utilius esse mercennariis colere quam servis, et in salubribus quoque locis opera rustica maiora, ut sunt in condendis fructibus vindemiae aut messis. De iis, cuius modi esse oporteat, Cassius scribit haec: operarios parandos esse, qui laborem ferre possint, ne minores annorum XXII et ad agri culturam dociles. Eam coniecturam fieri posse ex aliarum rerum imperatis, et in eo eorum e noviciis requisitione, ad priorem dominum quid factitarint. Mancipia esse oportere neque formidulosa neque animosa. Qui praesint esse oportere, qui litteris atque aliqua sint humanitate imbuti, frugi, aetate maiore quam operarios, quos dixi. Facilius enim iis quam qui minore natu sunt dicto audientes. Praeterea potissimum eos praeesse oportere, qui periti sint rerum rusticarum. Non solum enim debere imperare, sed etiam facere, ut facientem imitetur et ut animadvertat eum cum causa sibi praeesse, quod scientia praestet. Neque illis concedendum ita imperare, ut verberibus coerceant potius quam verbis, si modo idem efficere possis. Neque eiusdem nationis plures parandos esse: ex eo enim potissimum solere offensiones domesticas fieri. Praefectos alacriores faciendum praemiis dandaque opera ut habeant peculium et coniunctas conservas, e quibus habeant filios. Eo enim fiunt firmiores ac coniunctiores fundo. Itaque propter has cognationes Epiroticae familiae sunt inlustriores ac cariores. Inliciendam voluntatem praefectorum honore aliquo habendo, et de operariis qui praestabunt alios, communicandum quoque cum his, quae facienda sint opera, quod, ita cum fit, minus se putant despici atque aliquo numero haberi a domino. Studiosiores ad opus fieri liberalius tractando aut cibariis aut vestitu largiore aut remissione operis concessioneve, ut peculiare aliquid in fundo pascere liceat, huiusce modi rerum aliis, ut quibus quid gravius sit imperatum aut animadversum qui, consolando eorum restituat voluntatem ac benevolentiam in dominum."],["varro-rustica","1.18","De familia Cato derigit ad duas metas, ad certum modum agri et genus sationis, scribens de olivetis et vineis ut duas formulas: unam, in qua praecipit, quo modo olivetum agri iugera CCXL instruere oporteat. Dicit enim in eo modo haec mancipia XIII habenda, vilicum, vilicam, operarios V, bubulcos III, asinarium I, subulcum I, opilionem I. Alteram formulam scribit de vinearum iugeribus C, ut dicat haberi oportere haec XV mancipia, vilicum, vilicam, operarios X, bubulcum, asinarium, subulcum. Saserna scribit satis esse ad iugera VIII hominem unum: ea debere eum confodere diebus XLV tametsi quaternis operis singula iugera possit; sed relinquere se operas XIII valetudini, tempestati, inertiae, indiligentiae. Horum neuter satis dilucide modulos reliquit nobis, quod Cato si voluit, debuit sic, ut pro portione ad maiorem fundum et minorem adderemus et demeremus. Praeterea extra familiam debuit dicere vilicum et vilicam. Neque enim, si minus CCXL iugera oliveti colas, non possis minus uno vilico habere, nec, si bis tanto ampliorem fundum aut eo plus colas, ideo duo vilici aut tres habendi. Fere operarii modo et bubulci pro portione addendi ad maioris modos fundorum, ii quoque, si similis est ager. Sin est ita dissimilis, ut arari non possit, quod sit confragosus atque arduis clivis, minus multi opus sunt boves et bubulci. Mitto illut, quod modum neque unum nec modicum proposuit CCXL iugerum (modicus enim centuria, et ea CC iugerum), e quo quom sexta pars sit ea XL, quae de CCXL demuntur, non video quem ad modum ex eius praecepto demam sextam partem et de XIII mancipiis, nihilo magis, si vilicum et vilicam removero, quem ad modum ex XI sextam partem demam. Quod autem ait in C iugeribus vinearum opus esse XV mancipia, siquis habebit centuriam, quae dimidium vineti, dimidium oliveti, sequetur ut duo vilicos et duas vilicas habeat, quod est deridiculum. Quare alia ratione modus mancipiorum generatim est animadvertendus et magis in hoc Saserna probandus, qui ait singula iugera quaternis operis uno operario ad conficiendum satis esse. Sed si hoc in Sasernae fundo in Gallia satis fuit, non continuo idem in agro Ligusco montano. Itaque de familiae magnitudine et reliquo instrumento commodissime scies quantam pares, si tria animadverteris diligenter: in vicinitate praedia cuius modi sint et quanta, et quot quaeque hominibus colantur, et quot additis operis aut demptis melius aut deterius habeas cultum. Bivium nobis enim ad culturam dedit natura, experientiam et imitationem. Antiquissimi agricolae temptando pleraque constituerunt, liberi eorum magnam partem imitando. Nos utrumque facere debemus, et imitari alios et aliter ut faciamus experientia temptare quaedam, sequentes non aleam, sed rationem aliquam: ut si altius repastinaverimus aut minus quam alii, quod momentum ea res habeat, ut fecerunt ii in sariendo iterum et tertio, et qui insitiones ficulnas ex verno tempore in aestivum contulerunt."],["varro-rustica","1.19","De reliqua parte instrumenti, quod semivocale appellavi, Saserna ad iugera CC arvi boum iuga duo satis esse scribit, Cato in olivetis CCXL iugeris boves trinos. Ita fit ut, si Saserna dicit verum, ad C iugera iugum opus sit, si Cato, ad octogena. Sed ego neutrum modum horum omnem ad agrum convenire puto et utrumque ad aliquem. Alia enim terra facilior aut difficilior est: aliam terram boves proscindere nisi magnis viribus non possunt et saepe fracta bura relinquunt vomerem in arvo. Quo sequendum nobis in singulis fundis, dum sumus novicii, triplici regula, superioris domini instituto et vicinorum et experientia quadam. Quod addit asinos qui stercus vectent tres, asinum molarium, in vinea iugerum C iugum boum, asinorum iugum, asinum molendarium: in hoc genere semivocalium adiciendum de pecore ea sola quae agri colendi causa erunt et quae solent esse peculiaria pauca habenda, quo facilius mancipia se tueri et assidua esse possint. In eo numero non modo qui prata habent, ut potius oves quam sues habeant curant, sed etiam qui non solum pratorum causa habent, propter stercus. De canibus vero utique, quod villa sine iis parum tuta."],["varro-rustica","1.20","Igitur de omnibus quadripedibus prima est probatio, qui idonei sint boves, qui arandi causa emuntur. Quos rudis neque minoris trimos neque maioris quadrimos parandum: ut viribus magnis sint ac pares, ne in opere firmior inbecilliorem conficiat: amplis cornibus et nigris potius quam aliter ut sint, lata fronte, naribus simis, lato pectore, crassis coxendicibus. Hos veteranos ex campestribus locis non emendum in dura ac montana, nec non contra si incidit, ut sit vitandum. Novellos cum quis emerit iuvencos, si eorum colla in furcas destitutas incluserit ac dederit cibum, diebus paucis erunt mansueti et ad domandum proni. Tum ita subigendum, ut minutatim adsuefaciant et ut tironem cum veterano adiungant (imitando enim facilius domatur), et primum in aequo loco et sine aratro, tum eo levi, principio per harenam aut molliorem terram. Quos ad vecturas, item instituendum ut inania primum ducant plaustra et, si possis, per vicum aut oppidum: creber crepitus ac varietas rerum consuetudine celeberrima ad utilitatem adducit. Neque pertinaciter, quem feceris dextrum, in eo manendum, quod, si alternis fit sinister, fit laboranti in alterutra parte requies. Ubi terra levis, ut in Campania, ibi non bubus gravibus, sed vaccis aut asinis quod arant, eo facilius ad aratrum leve adduci possunt, ad molas et ad ea, siquae sunt, quae in fundo convehuntur. In qua re alii asellis, alii vaccis ac mulis utuntur, exinde ut pabuli facultas est; Nam facilius asellus quam vacca alitur, sed fructuosior haec. In eo agricolae hoc spectandum, quo fastigio sit fundus. In confragoso enim haec ac difficili valentiora parandum et potius ea quae per se fructum reddere possint, cum idem operis faciant."],["varro-rustica","1.21","Canes potius cum dignitate et acres paucos habendum quam multos, quos consuefacias potius noctu vigilare et interdiu clausos dormire. De indomitis quadripedibus ac pecore faciendum: si prata sunt in fundo neque pecus habet, danda opera ut pabulo vendito alienum pecus in suo fundo pascat ac stabulet."],["varro-rustica","1.22","De reliquo instrumento muto, in quo sunt corbulae, dolia, sic alia, haec praecipienda. Quae nasci in fundo ac fieri a domesticis poterunt, eorum nequid ematur, ut fere sunt quae ex viminibus et materia rustica fiunt, ut corbes, fiscinae, tribula, valli, rastelli; sic quae fiunt de cannabi, lino, iunco, palma, scirpo, ut funes, restes, tegetes. Quae e fundo sumi non poterunt, ea si empta erunt potius ad utilitatem quam ob speciem, sumptu fructum non extenuabunt; eo magis, si inde empta erunt potissimum, ubi ea et bona et proxime et vilissimo emi poterunt. Cuius instrumenti varia discrimina ac multitudo agri magnitudine finitur, quod plura opus sunt, si fines distant late. Itaque, Stolo inquit, proposita magnitudine fundi de eo genere Cato scribit, oliveti iugera CCXL qui coleret, eum instruere ita oportere, ut faceret vasa olearia iuga quinque, quae membratim enumerat, ut ex aere ahenea, urceos, nassiternam, item alia: sic e ligno et ferro, ut plostra maiora tria, aratra cum vomeribus sex, crates stercorarias quattuor, item alia; sic de ferramentis quae sint et qua opus multitudine, ut ferreas octo, sarcula totidem, dimidio minus palas, item alia. Item alteram formulam instrumenti fundi vinarii fecit, in qua scribit, si sit C iugerum, habere oportere vasa torcularia instructa trina, dolia cum operculis culleorum octingentorum, acinaria viginti, frumentaria viginti, item eius modi alia. Quae minus multa quidem alii, sed tantum numerum culleorum scripsisse puto, ne cogeretur quotannis vendere vinum. Vetera enim quam nova et eadem alio tempore quam alio pluris. Item sic de ferramentorum varietate scribit permulta, et genere et multitudine qua sint, ut falces, palas, rastros, sic alia, quorum non nulla genera species habent plures, ut falces. Nam dicuntur ab eodem scriptore vineaticae opus esse XL, sirpiculae V, silvaticae V, arborariae III, rustariae X. Hic haec. At Scrofa, Instrumentum et supellectilem rusticam omnem oportet habere scriptam in urbe et rure dominum, vilicum contra ea ruri omnia certo suo quoque loco ad villam esse posita; quae non possunt esse sub clavi, quam maxime facere ut sint in conspectu oportet, eo magis ea quae in rariore sunt usu, ut quibus in vindemia utuntur et corbulae, et sic alia. Quae enim res cotidie videntur, minus metuunt furem."],["varro-rustica","1.23","Suscipit Agrasius, Et quoniam habemus illa duo prima ex divisione quadripertita, de fundo et de instrumento, quo coli solet, de tertia parte expecto. Scrofa, Quoniam fructum, inquit, arbitror esse fundi eum qui ex eo satus nascitur utilis ad aliquam rem, duo consideranda, quae et quo quidque loco maxime expediat serere. Alia enim loca adposita sunt ad faenum, alia ad frumentum, alia ad vinum, alia ad oleum, sic ad pabulum quae pertinent, in quo est ocinum, farrago, vicia, medica, cytiscum, lupinum. Neque in pingui terra omnia seruntur recte neque in macra nihil. Rectius enim in tenuiore terra ea quae non multo indigent suco, ut cytisum et legumina praeter cicer; hoc enim quoque legumen, ut cetera quae velluntur e terra, non subsecantur, quae, quod ita leguntur, legumina dicta. In pingui rectius quae cibi sunt maioris, ut holus, triticum, siligo, linum. Quaedam etiam serenda non tam propter praesentem fructum quam in annum prospicientem, quod ibi subsecta atque relicta terram faciunt meliorem. Itaque lupinum, cum minus siliculam cepit, et non numquam fabalia, si ad siliquas non ita pervenit, ut fabam legere expediat, si ager macrior est, pro stercore inarare solent. Nec minus ea discriminanda in conserendo quae sunt fructuosa, propter voluptatem, ut quae pomaria ac floralia appellantur, item illa quae ad hominum victum ac sensum delectationemque non pertinent neque ab agri utilitate sunt diiuncta. Idoneus locus eligendus, ubi facias salictum et harundinetum, sic alia quae umidum locum quaerunt, contra ubi segetes frumentarias, ubi fabam potissimum seras, item alia quae arida loca secuntur: sic ut umbrosis locis alia seras, ut corrudam, quod ita petit asparagus; aprica, ut ibi seras violam et hortos facias, quod ea sole nutricantur, sic alia. Et alio loco virgulta serenda, ut habeas vimina, unde viendo quid facias, ut sirpeas, vallus, crates; alio loco ut seras ac colas silvam caeduam, alio ubi aucupere, sic ubi cannabim, linum, iuncum, spartum, unde nectas bubus soleas, lineas, restis, funes. Quaedam loca eadem alia ad serendum idonea. Nam et in recentibus pomariis dissitis seminibus in ordinemque arbusculis positis primis annis, antequam radices longius procedere possint, alii conserunt hortos, alii quid aliud, neque cum convaluerunt arbores, idem faciunt, ne violent radices."],["varro-rustica","1.24","Stolo, Quod ad haec pertinet, Cato non male, quod scribit de sationibus, ager crassus et laetus si sit sine arboribus, eum agrum frumentarium fieri oportere; idem ager si nebulosus sit, rapa, raphanos, milium, panicum; in agro crasso et calido oleam conditaneam, radium maiorem, Sallentinam, orcitem, poseam, Sergianam, Colminiam, albicerem, quam earum in iis locis optimam dicant esse, eam maxime serere. Agrum oliveto conserendo, nisi qui in ventum favonium spectet et soli ostentus sit, alium bonum nullum esse. Qui ager frigidior et macrior sit, ibi oleam licinianam seri oportere. Si in loco crasso aut calido posueris, hostum nequam fieri et ferendo arborem perire et muscum rubrum molestum esse. Hostum vocant quod ex uno facto olei reficitur. Factum dicunt quod uno tempore conficiunt, quem alii CLX aiunt esse modiorum, alii ita minus magnum, ut ad CXX descendat, exinde ut vasa olearia quot et quanta habeant, quibus conficiunt illut. Quod Cato ait circum fundum ulmos et populos, unde frons ovibus et bubus sit et materies, seri oportere (sed hoc neque in omnibus fundis opus est neque, in quibus est opus, propter frondem maxime), sine detrimento ponuntur a septemtrionali parte, quod non officiunt soli. Ille adicit ab eodem scriptore, si locus umectus sit, ibi cacumina populorum serenda et harundinetum. Id prius bipalio verti, ibi oculos harundinis pedes ternos alium ab alio seri, * * * aptam esse utrique eandem fere culturam. Salicem Graecam circum harundinetum seri oportere, uti sit qui vitis alligari possit."],["varro-rustica","1.25","Vinea quo in agro serenda sit, sic observandum. Qui locus optimus vino sit et ostentus soli, Aminneum minusculum et geminum eugeneum, helvium minusculum seri oportere. Qui locus crassior sit aut nebulosus, ibi Aminneum maius aut Murgentinum, Apicium, Lucanum seri. Ceteras vites, et de iis miscellas maxime, in omne genus agri convenire."],["varro-rustica","1.26","In omni vinea diligenter observant ut ridica vitis ad septemtrionem versus tegatur; et si cupressos vivas, pro ridicis quas inserunt, alternos ordines inponunt neque eos crescere altius quam ridicas patiuntur, neque propter eos ut adserant vites, quod inter se haec inimica. Agrius Fundanio, Vereor, inquit, ne ante aeditumus veniat huc, quam hic ad quartum actum. Vindemiam enim expecto. Bono animo es, inquit Scrofa, ac fiscinas expedi et urnam."],["varro-rustica","1.27","Et quoniam tempora duorum generum sunt, unum annale, quod sol circuitu suo finit, alterum menstruum, quod luna circumiens comprendit, prius dicam de sole. Eius cursus annalis primum fere circiter ternis mensibus ad fructus est divisus in IIII partis, et idem subtilius sesquimensibus in IIX, in IIII, quod dividitur in ver et aestatem et autumnum et hiemem. Vere sationes quae fiunt, terram rudem proscindere oportet, quae sunt ex ea enata, priusquam ex iis quid seminis cadat, ut sint exradicata; et simul glaebis ab sole percalefactis aptiores facere ad accipiendum imbrem et ad opus faciliores relaxatas; neque eam minus binis arandum, ter melius. Aestate fieri messes oportere, autumno siccis tempestatibus vindemias, ac silvas excoli commodissime tunc, praecidi arbores oportere secundum terram: radices autem primoribus imbribus ut effodiantur, nequid ex iis nasci possit. Hieme putari arbores dumtaxat his temporibus, cum gelu cortices ex imbribus careant et glacie."],["varro-rustica","1.28","Dies primus est veris in aquario, aestatis in tauro, autumni in leone, hiemis in scorpione. Cum unius cuiusque horum IIII signorum dies tertius et vicesimus IIII temporum sit primus et efficiat ut ver dies habeat XCI, aestas XCIV, autumnus XCI, hiems XXCIX, quae redacta ad dies civiles nostros, qui nunc sunt, primi verni temporis ex a. d. VII id. Febr., aestivi ex a. d. VII id. Mai., autumnalis ex a. d. III id. Sextil., hiberni ex a. d. IV id. Nov., suptilius descriptis temporibus observanda quaedam sunt, eaque in partes VIII dividuntur: primum a favonio ad aequinoctium vernum dies XLV, hinc ad vergiliarum exortum dies XLIV, ab hoc ad solstitium dies XLIIX, inde ad caniculae signum dies XXVII, dein ad aequinoctium autumnale dies LXVII, exin ad vergiliarum occasum dies XXXII, ab hoc ad brumam dies LVII, inde ad favonium dies XLV."],["varro-rustica","1.29","Primo intervallo inter favonium et aequinoctium vernum haec fieri oportet. Seminaria omne genus ut serantur, putari arbusta, stercorari in pratis, circum vites ablacuari, radices quae in summa terra sunt praecidi, prata purgari, salicta seri, segetes sariri. Seges dicitur quod aratum satum est, arvum quod aratum necdum satum est, novalis, ubi satum fuit, antequam secunda aratione novatur rursus. Terram cum primum arant, proscindere appellant, cum iterum, offringere dicunt, quod prima aratione glaebae grandes solent excitari; cum iteratur, offringere vocant. Tertio cum arant iacto semine, boves lirare dicuntur, id est cum tabellis additis ad vomerem simul et satum frumentum operiunt in porcis et sulcant fossas, quo pluvia aqua delabatur. Non nulli postea, qui segetes non tam latas habent, ut in Apulia et id genus praediis, per sartores occare solent, siquae in porcis relictae grandiores sunt glaebae. Qua aratrum vomere lacunam striam fecit, sulcus vocatur. Quod est inter duos sulcos elata terra dicitur porca, quod ea seges frumentum porricit. Sic quoque exta deis cum dabant, porricere dicebant."],["varro-rustica","1.30","Secundo intervallo inter vernum aequinoctium et vergiliarum exortum haec fieri. Segetes runcari, id est herbam e segetibus expurgari, boves terram proscindere, salicem caedi, prata defendi. Quae superiore tempore fieri oportuerit et non sunt absoluta, antequam gemmas agant ac florescere incipiant, fieri, quod, si quae folia amittere solent ante frondere inceperunt, statim ad serendum idonea non sunt. Oleam seri interputarique oportet."],["varro-rustica","1.31","Tertio intervallo inter vergiliarum exortum et solstitium haec fieri debent. Vineas novellas fodere aut arare et postea occare, id est comminuere, ne sit glaeba. Quod ita occidunt, occare dictum. Vites pampinari, sed a sciente (nam id quam putare maius), neque in arbusto, sed in vinea fieri. Pampinare est e sarmento coles qui nati sunt, de iis, qui plurimum valent, primum ac secundum, non numquam etiam tertium, relinquere, reliquos decerpere, ne relictis colibus sarmentum nequeat ministrare sucum. Ideo in vitiario primitus cum exit vitis, tota resicari solet, ut firmiore sarmento e terra exeat atque in pariendis colibus vires habeat maiores. Eiuncidum enim sarmentum propter infirmitatem sterile neque ex se potest eicere vitem, quam vocant minorem flagellum, maiorem et iam unde uvae nascuntur palmam. Prior littera una mutata declinata a venti flatu, similiter ac flabellum flagellum. Posterior, quod ea vitis immittitur ad uvas pariendas, dicta primo videtur a pariendo parilema: exin mutatis litteris, ut in multis, dici coepta palma. Ex altera parte parit capreolum. Is est coliculus viteus intortus, ut cincinnus. hi sunt enim vitis quibus teneat id quo serpit ad locum capiendum, a quo capiendo capreolus dictus. Omne pabulum, primum ocinum farraginem viciam, novissime faenum, secari. Ocinum dictum a graeco verbo, okeos quod valet cito, similiter quod ocimum in horto. Hoc amplius dictum ocinum, quod citat alvom bubus et ideo iis datur, ut purgentur. Id est ex fabali segete viride sectum, antequam genat siliquas. Farrago contra ex segete ubi sata admixta hordeum et vicia et legumina pabuli causa viride aut quod ferro caesa ferrago dicta, aut inde, quod primum in farracia segete seri coepta. Eo equi et iumenta cetera verno tempore purgantur ac saginantur. Vicia dicta a vinciendo, quod item capreolos habet, ut vitis, quibus, cum susum versus serpit, ad scapum lupini aliumve quem ut haereat, id solet vincire. Si prata inrigua habebis, simulac faenum sustuleris, inrigare. In poma, quae insita erunt, siccitatibus aquam addi cotidie vesperi. A quo, quod indigent potu, poma dicta esse possunt."],["varro-rustica","1.32","Quarto intervallo inter solstitium et caniculam plerique messem faciunt, quod frumentum dicunt quindecim diebus esse in vaginis, quindecim florere, quindecim exarescere, cum sit maturum. Arationes absolvi, quae eo fructuosiores fiunt, quo caldiore terra aratur. Si proscideris, offringi oportet, id est iterare, ut frangantur glaebae; prima enim aratione grandes glaebae ex terra scinduntur. Serendum viciam, lentem, cicerculam, ervilam ceteraque, quae alii legumina, alii, ut Gallicani quidam, legarica appellant, utraque dicta a legendo, quod ea non secantur, sed vellendo leguntur. Vineas veteres iterum occare, novellas etiam tertio, si sunt etiam tum glaebae."],["varro-rustica","1.33","Quinto intervallo inter caniculam et aequinoctium autumnale oportet stramenta desecari et acervos constitui, arata offringi, frondem caedi, prata inrigua iterum secari."],["varro-rustica","1.34","Sexto intervallo ab aequinoctio autumnali incipere scribunt oportere serere usque ad diem nonagensimum unum. Post brumam, nisi quae necessaria causa coegerit, non serere, quod tantum intersit, ut ante brumam sata quae septimo die, post brumam sata quadragesimo die vix existant. Neque ante aequinoctium incipi oportere putant, quod, si minus idoneae tempestates sint consecutae, putescere semina soleant. Fabam optime seri in vergiliarum occasu: uvas autem legere et vindemiam facere inter aequinoctium autumnale et vergiliarum occasum; dein vites putare incipere et propagare et serere poma. Haec aliquot regionibus, ubi maturius frigora fiunt asperiora, melius verno tempore."],["varro-rustica","1.35","Septimo intervallo inter vergiliarum occasum et brumam haec fieri oportere dicunt: Serere lilium et crocum. Quae iam egit radicem rosa, ea conciditur radicitus in virgulas palmares et obruitur, haec eadem postea transfertur facta viviradix. Violaria in fundo facere non est utile, ideo quod necesse est terra adruenda pulvinos fieri, quos inrigationes et pluviae tempestates abluunt et agrum faciunt macriorem. A favonio usque ad arcturi exortum recte serpillum e seminario transferri, quod dictum ab eo, quod serpit. Fossas novas fodere, veteres tergere, vineas arbustumque putare, dum in XV diebus ante et post brumam, ut pleraque, ne facias. Nec non tum aliquid recte seritur, ut ulmi."],["varro-rustica","1.36","Octavo intervallo inter brumam et favonium haec fieri oportet. De segetibus, siqua est aqua, deduci; sin siccitates sunt et terra teneritudinem habet, sarire. Vineas arbustaque putare. Cum in agris opus fieri non potest, quae sub tecto possunt tunc conficienda antelucano tempore hiberno. Quae dixi scripta et proposita habere in villa oportet, maxime ut vilicus norit."],["varro-rustica","1.37","Dies lunares quoque observandi, qui quodam modo bipertiti, quod a nova luna crescit ad plenam et inde rursus ad novam lunam decrescit, quaad veniat ad intermenstruum, quo die dicitur luna esse extrema et prima; a quo eum diem Athenis appellant enhn kai nean, triakada alii. Quaedam facienda in agris potius crescente luna quam senescente, quaedam contra quae metas, ut frumenta et caeduas silvas. Ego istaec, inquit Agrasius, non solum in ovibus tondendis, sed in meo capillo a patre acceptum servo, ni crescente luna tondens calvos fiam. Agrius, Quem ad modum, inquit, luna quadripertita? Et quid ea divisio ad agros pollet? Tremelius, Numquam rure audisti, inquit, octavo Ianam lunam et crescentem et contra senescentem, et quae crescente luna fieri oporteret, [et] tamen quaedam melius fieri post octavo Ianam lunam quam ante? Et siquae senescente fieri conveniret, melius, quanto minus haberet ignis id astrum? Dixi de quadripertita forma in cultura agri. Stolo, Est altera, inquit, temporum divisio coniuncta quodam modo cum sole et luna sexpertita, quod omnis fere fructus quinto denique gradu pervenit ad perfectum ac videt in villa dolium ac modium, unde sexto prodit ad usum. Primo praeparandum, secundo serendum, tertio nutricandum, quarto legendum, quinto condendum, sexto promendum. Ad alia in praeparando faciendi scrobes aut repastinandum aut sulcandum, ut si arbustum aut pomarium facere velis; ad alia arandum aut fodiendum, ut si segetes instituas; ad quaedam bipalio vertenda terra plus aut minus. Aliae enim radices angustius diffundunt, ut cupressi, aliae latius, ut platani, usque eo ut Theophrastus scribat Athenis in Lyceo, cum etiam nunc platanus novella esset, radices trium et triginta cubitorum egisse. Quaedam si bubus et aratro proscideris, et iterandum, antequam semen iacias. Item praeparatio siquae fit in pratis, id est ut defendantur a pastione, quod fere observant a piro florente; si inrigua sunt, ut tempestive inrigentur."],["varro-rustica","1.38","Quae loca in agro stercoranda, videndum, et qui et quo genere potissimum facias: nam discrimina eius aliquot. Stercus optimum scribit esse Cassius volucrium praeter palustrium ac nantium. De hisce praestare columbinum, quod sit calidissimum ac fermentare possit terram. Id ut semen aspargi oportere in agro, non ut de pecore acervatim poni. Ego arbitror praestare ex aviariis turdorum ac merularum, quod non solum ad agrum utile, sed etiam ad cibum ita bubus ac subus, ut fiant pingues. Itaque qui aviaria conducunt, si cavet dominus stercus ut in fundo maneat, minoris conducunt, quam ii quibus id accedit. Cassius secundum columbinum scribit esse hominis, tertio caprinum et ovillum et asininum, minime bonum equinum, sed in segetes; in prata enim vel optimum, ut ceterarum veterinarum, quae hordeo pascuntur, quod multam facit herbam. Stercilinum secundum villam facere oportet, ut quam paucissimis operis egeratur. In eo, si in medio robusta aliqua materia sit depacta, negant serpentem nasci."],["varro-rustica","1.39","Sationis autem gradus, secundus, hanc habet curam: naturam ad quod tempus cuiusque seminis apta sit ad serendum. Nam refert in agro ad quam partem caeli quisque locus spectet, sic ad quod tempus quaeque res facillime crescat. Nonne videmus alia florere verno tempore, alia aestivo, neque eadem autumnali, quae hiberno? Itaque alia seruntur atque inseruntur et metuntur ante aut post quam alia; et cum pleraque vere quam autumno inserantur, circiter solstitium inseri ficos nec non brumalibus diebus cerasos. Quare cum semina sint fere quattuor generum, quae natura dedit, quae transferuntur e terra in terram viva radice, quae ex arboribus dempta demittuntur in humum, quae inseruntur ex arboribus in arbores, de singulis rebus videndum, quae quoque tempore locoque facias."],["varro-rustica","1.40","Primum semen, quod est principium genendi, id duplex, unum quod latet nostrum sensum, alterum quod apertum. Latet, si sunt semina in aere, ut ait physicos Anaxagoras, et si aqua, quae influit in agrum, inferre solet, ut scribit Theophrastus. Illud quod apparet ad agricolas, id videndum diligenter. Quaedam enim ad genendum propensa usque adeo parva, ut sint obscura, ut cupressi. Non enim galbuli qui nascuntur, id est tamquam pilae parvae corticiae, id semen, sed in iis intus. Primigenia semina dedit natura, reliqua invenit experientia coloni. Prima quae sine colono, priusquam sata, nata; secunda quae ex iis collecta neque, priusquam sata, nata. Prima semina videre oportet ne vetustate sint exsucta aut ne sint admixta aut ne propter similitudinem sint adulterina. Semen vetus tantum valet in quibusdam rebus, ut naturam commutet. Nam ex semine brassicae vetere sato nasci aiunt rapa et contra ex raporum brassicam. Secunda semina videre oportet ne, unde tollas, nimium cito aut tarde tollas. Tempus enim idoneum, quod scribit Theophrastus, vere et autumno et caniculae exortu, neque omnibus locis ac generibus idem. In sicco et macro loco et argilloso vernum tempus idoneum, quo minus habet umoris: in terra bona ac pingui autumno, quod vere multus umor, quam sationem quidam metiuntur fere diebus XXX. Tertium genus seminis, quod ex arbore per surclos defertur in terram, si in humum demittitur, in quibusdam est videndum ut eo tempore sit deplantatum, quo oportet (id fit tum, antequam gemmare aut florere quid incipit); et quae de arbore transferas ut ea deplantes potius quam defringas, quod plantae solum stabilius, quo latius aut radices facilius mittit. Ea celeriter, antequam sucus exarescat, in terram demittunt. In oleagineis seminibus videndum ut sit de tenero ramo ex utraque parte aequabiliter praecisum, quas alii clavolas, alii taleas appellant ac faciunt circiter pedales. Quartum genus seminis, quod transit ex arbore in aliam, videndum qua ex arbore in quam transferatur et quo tempore et quem ad modum obligetur. Non enim pirum recipit quercus, neque enim si malus pirum. Hoc secuntur multi, qui haruspices audiunt multum, a quibus proditum, in singulis arboribus quot genera insita sint, uno ictu tot fulmina fieri illut quod fulmen concepit. Si in pirum silvaticam inserueris pirum quamvis bonam, non fore tam iucundam, quam si in eam quae silvestris non sit. In quamcumque arborem inseras, si eiusdem generis est, dumtaxat ut sit utraque malus, ita inserere oportet referentem ad fructum, meliore genere ut sit surculus, quam est quo veniat arbor. Est altera species ex arbore in arborem inserendi nuper animadversa in arboribus propinquis. Ex arbore, qua vult habere surculum, in eam quam inserere vult ramulum traducit et in eius ramo praeciso ac diffisso implicat, eum locum qui contingit, ex utraque parte quod intro est falce extenuatum, ita ut ex una parti quod caelum visurum est corticem cum cortice exaequatum habeat. Eius ramuli, quem inseret, cacumen ut derectum sit ad caelum curat. Postero anno, cum comprendit, unde propagatum est, ab altera arbore praecidit."],["varro-rustica","1.41","Quo tempore quaeque transferas, haec in primis videnda, quae prius verno tempore inserebantur, nunc etiam solstitiali, ut ficus, quod densa materia non est et ideo sequitur caldorem. A quo fit ut in locis frigidis ficeta fieri non possint. Aqua recenti insito inimica: tenellum enim cito facit putre. Itaque caniculae signo commodissime existimatur ea inseri. Quae autem natura minus sunt mollia, vas aliquod supra alligant, unde stillet lente aqua, ne prius exarescat surculus, quam colescat. Cuius surculi corticem integrum servandum et eum sic exacuendum, ut non denudes medullam. Ne extrinsecus imbres noceant aut nimius calor, argilla oblinendum ac libro obligandum. Itaque vitem triduo antequam inserant desecant, ut qui in ea nimius est umor defluat, antequam inseratur; aut in quam inserunt, in ea paulo infra, quam insitum est, incidunt, qua umor adventicius effluere possit. Contra in fico et malo punica, et siquae etiam horum natura aridiora, continuo. In aliis translationibus videndum ut quod transferat cacumen habeat gemmam, ut in ficis. De his primis quattuor generibus seminum quaedam quod tardiora, surculis potius utendum, ut in ficetis faciunt. Fici enim semen naturale intus in ea fico, quam edimus, quae sunt minuta grana; e quibus parvis quod enasci coliculi vix queunt — omnia enim minuta et arida ad crescendum tarda, ea quae laxiora, et fecundiora, ut femina quam mas et pro portione in virgultis item; itaque ficus, malus punica et vitis propter femineam mollitiam ad crescendum prona, contra palma et cupressus et olea in crescendo tarda: in hoc enim umidiora quam aridiora — quare ex terra potius in seminariis surculos de ficeto quam grana de fico expedit obruere, praeter si aliter nequeas, ut siquando quis trans mare semina mittere aut inde petere vult. Tum enim resticulam per ficos, quas edimus, maturas perserunt et eas, cum inaruerunt, complicant ac quo volunt mittunt, ubi obrutae in seminario pariant. Sic genera ficorum, Chiae ac Chalcidicae et Lydiae et Africanae, item cetera transmarina in Italiam perlata. Simili de causa, oleae semen cum sit nuculeus, quod ex eo tardius enascebatur colis quam ex aliis, ideo potius in seminariis taleas, quas dixi, serimus."],["varro-rustica","1.42","In primis observes ne in terram nimium aridam aut variam, sed temperatam, semen demittas. In iugerum unum, si est natura temperata terra, scribunt opus esse medicae sesquimodium. Id seritur ita, ut semen iaciatur, quem ad modum cum pabulum et frumentum seritur."],["varro-rustica","1.43","Cytisum seritur in terra bene subacta tamquam semen brassicae. Inde differtur et in sesquipedem ponitur, aut etiam de cytiso duriore virgulae deplantantur, et ita pangitur in serendo."],["varro-rustica","1.44","Seruntur fabae modii IIII in iugero, tritici V, hordei VI, farris X, sed non nullis locis paulo amplius aut minus. Si enim locus crassus, plus; si macer, minus. Quare observabis, quantum in ea regione consuetudo erit serendi, ut tantum facias, quod tantum valet regio ac genus terrae, ut ex eodem semine aliubi cum decimo redeat, aliubi cum quinto decimo, ut in Etruria locis aliquot. In Italia in Subaritano dicunt etiam cum centesimo redire solitum, in Syria ad Gadara et in Africa ad Byzacium item ex modio nasci centum. Illut quoque multum interest, in rudi terra, an in ea seras, quae quotannis obsita sit, quae vocatur restibilis, an in vervacto quae interdum requierit. Cui Agrius, In Olynthia quotannis restibilia esse dicunt, sed ita ut tertio quoque anno uberiores ferant fructos. Licinius, Agrum alternis annis relinqui oportet paulo levioribus sationibus, id est quae minus sugunt terram. Dicetur, inquit Agrius, de tertio gradu, de nutricationibus atque alimoniis eorum. Ille, Quae nata sunt, inquit, in fundo alescunt, adulta concipiunt, praegnatia, cum sunt matura, pariunt poma aut spicam, sic alia.A quo profectum, redit semen. Itaque si florem acerbumve pirum aliudve quid decerpseris, in eodem loco eodem anno nihil renascitur, quod praegnationis idem bis habere non potest. Ut enim mulieres habent ad partum dies certos, sic arbores ac fruges."],["varro-rustica","1.45","Primum plerumque e terra exit hordeum diebus VII, nec multo post triticum; legumina fere quadriduo aut quinque diebus, praeterquam faba: ea enim serius aliquanto prodit. Item milium et sesima et cetera similiter aequis fere diebus, praeterquam siquid regio aut tempestas viti attulit, quo minus ita fiat. Quae in seminario nata, si loca erunt frigidiora, quae molli natura sunt, per brumalia tempora tegere oportet fronde aut stramentis. Si erunt imbres secuti, videndum necubi aqua consistat; venenum enim gelum radicibus tenellis. Sub terra et supra virgulta non eodem tempore aeque crescunt; nam radices autumno aut hieme magis sub terra quam supra alescunt, quod tectae terrae tepore propagantur, supra terram aere frigidiore coguntur. Itaque ita esse docent silvestria, ad quae sator non accessit. Nam prius radices, quam ex iis quod solet nasci, crescunt. Neque radices longius procedunt, nisi quo tepor venit solis. Duplex causa radicium, quod et materiem aliam quam aliam longius proicit natura, et quod alia terra alia facilius viam dat."],["varro-rustica","1.46","Propter cuius modi res admiranda discrimina sunt naturae aliquot, ex quibusdam foliis propter eorum versuram, quod sit anni tempus, ut dici possit, ut olea et populus alba et salix. Horum enim folia cum converterunt se, solstitium dicitur fuisse. Nec minus admirandum quod fit in floribus, quos vocant heliotropia ab eo, quod ad solis ortum mane spectant et eius iter ita secuntur ad occasum, ut ad eum semper spectent."],["varro-rustica","1.47","In seminario quae surculis consita et eorum molliora erunt natura cacumina, ut olea ac ficus, ea summa integenda binis tabellis dextra et sinistra deligatis herbaeque eligendae. Eae dum tenerae sunt, vellendae. Post enim aridae factae rixantur ac celerius rumpuntur, quam secuntur. Contra herba in pratis ad spem faenisiciae nata non modo non evellenda in nutricatu, sed etiam non calcanda. Quo et pecus ab prato ablegandum et omne iumentum, etiam hominem. Solum enim hominis exitium herbae et semitae fundamentum."],["varro-rustica","1.48","In segetibus autem frumentum quo culmus extulit, spicam. Ea quae mutilata non est, in hordeo et tritico, tria habet continentia, granum, glumam, aristam et etiam, primitus spica cum oritur, vaginam. Granum dictum quod est intimum soldum; gluma qui est folliculus eius; arista quae ut acus tenuis longa eminet e gluma, proinde ut grani apex sit gluma et arista. Arista et granum omnibus fere notum, gluma paucis. Itaque id apud Ennium solum scriptum scio esse in Euhemeri libris versis. Videtur vocabulum etymum habere a glubendo, quod eo folliculo deglubitur granum. Itaque eodem vocabulo appellant fici eius, quam edimus, folliculum. Arista dicta, quod arescit prima. Granum a gerendo; id enim ut gerat spica, seritur frumentum, non ut glumam aut aristam gerat, ut vitis seritur, non ut pampinum ferat, sed ut uvam. Spica autem, quam rustici, ut acceperunt antiquitus, vocant specam, a spe videtur nominata; eam enim quod sperant fore, serunt. Spica mutila dicitur, quae non habet aristam; ea enim quasi cornua sunt spicarum. Quae primitus cum oriuntur neque plane apparent, qua sub latent herba, ea vocatur vagina, ut in qua latet conditum gladium. Illut autem summa in spica iam matura, quod est minus quam granum, vocatur frit; quod in infima spica ad culmum stramenti summum item minus quam granum est, appellatur urru."],["varro-rustica","1.49","Cum conticuisset nec interrogaretur, de nutricatu credens nihil desiderari, Dicam, inquit, de fructibus maturis capiendis. Primum de pratis summissis herba, cum crescere desiit et aestu arescit, subsecari falcibus debet et, quaad perarescat, furcillis versari; cum peraruit, de his manipulos fieri ac vehi ad villam; tum de pratis stipulam rastellis eradi atque addere faenisiciae cumulum. Quo facto sicilienda prata, id est falcibus consectanda quae faenisices praeterierunt ac quasi herba tuberosum reliquerunt campum. A qua sectione arbitror dictum sicilire pratum."],["varro-rustica","1.50","Messis proprio nomine dicitur in iis quae metimur, maxime in frumento, et ab eo esse vocabulo declinata. Frumenti tria genera sunt messionis, unum, ut in Umbria, ubi falce secundum terram succidunt stramentum et manipulum, ut quemque subsicuerunt, ponunt in terra. Ubi eos fecerunt multos, iterum eos percensent ac de singulis secant inter spicas et stramentum. Spicas coiciunt in corbem atque in aream mittunt, stramenta relincunt in segete, unde tollantur in acervum. Altero modo metunt, ut in Piceno, ubi ligneum habent incurvum bacillum, in quo sit extremo serrula ferrea. Haec cum comprendit fascem spicarum, desecat et stramenta stantia in segeti relinquit, ut postea subsecentur. Tertio modo metitur, ut sub urbe Roma et locis plerisque, ut stramentum medium subsicent, quod manu sinistra summum prendunt; a quo medio messem dictam puto. Infra manum stramentum cum terra haeret, postea subsecatur; contra quod cum spica stramentum haeret, corbibus in aream defertur. Ibi discedit in aperto loco palam: a quo potest nominata esse palea. Alii stramentum ab stando, ut st[r]amen, dictum putant; alii ab stratu, quod id substernatur pecori. Cum est matura seges, metendum, cum in ea [in] iugerum fere una opera propemodum in facili agro satis esse dicatur. Messas spicas corbibus in aream deferre debent."],["varro-rustica","1.51","Aream esse oportet in agro sublimiori loco, quam perflare possit ventus; hanc esse modicam pro magnitudine segetis, potissimum rutundam et mediam paulo extumidam, ut, si pluerit, non consistat aqua et quam brevissimo itinere extra aream defluere possit; omne porro brevissimum in rutundo e medio ad extremum. Solida terra pavita, maxime si est argilla, ne, aestu peminosa si sit, in rimis eius grana oblitescant et recipiant aquam et ostia aperiant muribus ac formicis. Itaque amurca solent perfundere, ea enim herbarum et formicarum et talparum venenum. Quidam aream ut habeant soldam, muniunt lapide aut etiam faciunt pavimentum. Non nulli etiam tegunt areas, ut in Bagiennis, quod ibi saepe id temporis anni oriuntur nimbi. Ubi ea retecta et loca calda, prope aream faciundum umbracula, quo succedant homines in aestu tempore meridiano."],["varro-rustica","1.52","Quae seges grandissima atque optima fuerit, seorsum in aream secerni oportet spicas, ut semen optimum habeat; e spicis in area excuti grana. Quod fit apud alios iumentis iunctis ac tribulo. Id fit e tabula lapidibus aut ferro asperata, quae cum imposito auriga aut pondere grandi trahitur iumentis iunctis, discutit e spica grana; aut ex axibus dentatis cum orbiculis, quod vocant plostellum poenicum; in eo quis sedeat atque agitet quae trahant iumenta, ut in Hispania citeriore et aliis locis faciunt. Apud alios exteritur grege iumentorum inacto et ibi agitato perticis, quod ungulis e spica exteruntur grana. Iis tritis oportet e terra subiectari vallis aut ventilabris, cum ventus spirat lenis. Ita fit ut quod levissimum est in eo atque appellatur acus ac palea evannatur foras extra aream ac frumentum, quod est ponderosum, purum veniat ad corbem."],["varro-rustica","1.53","Messi facta spicilegium venire oportet aut domi legere stipulam aut, si sunt spicae rarae et operae carae, compasci. Summa enim spectanda, ne in ea re sumptus fructum superet."],["varro-rustica","1.54","In vinetis uva cum erit matura, vindemiam ita fieri oportet, ut videas, a quo genere uvarum et a quo loco vineti incipias legere. Nam et praecox et miscella, quam vocant nigram, multo ante coquitur, quo prior legenda, et quae pars arbusti ac vineae magis aprica, prius debet descendere de vite. In vindemia diligentis uva non solum legitur sed etiam eligitur; legitur ad bibendum, eligitur ad edendum. Itaque lecta defertur in forum vinarium, unde in dolium inane veniat; electa in secretam corbulam, unde in ollulas addatur et in dolia plena vinaciorum contrudatur, alia quae in piscinam in amphoram picatam descendat, alia quae in aream in carnarium escendat. Quae calcatae uvae erunt, earum scopi cum folliculis subiciendi sub prelum, ut, siquid reliqui habeant musti, exprimatur in eundem lacum. Cum desiit sub prelo fluere, quidam circumcidunt extrema et rursus premunt et, rursus cum expressum, circumcisicium appellant ac seorsum quod expressum est servant, quod resipit ferrum. Expressi acinorum folliculi in dolia coiciuntur, eoque aqua additur; ea vocatur lora, quod lota acina, ac pro vino operariis datur hieme."],["varro-rustica","1.55","De oliveto oleam, quam manu tangere possis e terra ac scalis, legere oportet potius quam quatere, quod ea quae vapulavit macescit nec dat tantum olei. Quae manu stricta, melior ea quae digitis nudis, quam illa quae cum digitabulis, durities enim eorum quod non solum stringit bacam, sed etiam ramos glubit ac relinquit ad gelicidium retectos. Quae manu tangi non poterunt, ita quati debent, ut harundine potius quam pertica feriantur; gravior enim plaga medicum quaerit. Qui quatiet, ne adversam caedat; saepe enim ita percussa olea secum defert de ramulo plantam, quo facto fructum amittunt posteri anni. Nec haec non minima causa, quod oliveta dicant alternis annis non ferre fructus aut non aeque magnos. Olea ut uva per idem bivium redit in villam, alia ad cibum, alia ut eliquescat ac non solum corpus intus unguat sed etiam extrinsecus. Itaque dominum et balneas et gymnasium sequitur. Haec, de qua fit oleum, congeri solet acervatim in dies singulos in tabulata, ut ibi mediocriter fracescat ac primus quisque acervos demittatur per serias ac vasa olearia ad trapetas, quae res molae oleariae ex duro et aspero lapide. Olea lecta si nimium diu fuit in acervis, caldore fracescit et oleum foetidum fit. Itaque si nequeas mature conficere, in acervis iactando ventilare oportet. Ex olea fructus duplex: oleum, quod omnibus notum, et amurca, cuius utilitatem quod ignorant plerique, licet videre e torculis oleariis fluere in agros ac non solum denigrare terram, sed multitudine facere sterilem; cum is umor modicus cum ad multas res tum ad agri culturam pertineat vehementer, quod circum arborum radices infundi solet, maxime ad oleam, et ubicumque in agro herba nocet."],["varro-rustica","1.56","Agrius, Iamdudum, inquit, in villa sedens expecto cum clavi te, Stolo, dum fructus in villam referas. Ille, Em quin adsum, venio, inquit, ad limen, fores aperi. Primum faenisiciae conduntur melius sub tecto quam in acervis, quod ita fit iucundius pabulum. Ex eo intellegitur, quod pecus utroque posito libentius est."],["varro-rustica","1.57","Triticum condi oportet in granaria sublimia, quae perflentur vento ab exortu ac septemtrionum regione, ad quae nulla aura umida ex propinquis locis adspiret. Parietes et solum opere tectorio marmorato loricandi; si minus, ex argilla mixta acere e frumento et amurca, quod murem et vermem non patitur esse et grana facit solidiora ac firmiora. Quidam ipsum triticum conspargunt, cum addant in circiter mille modium quadrantal amurcae. Item alius aliut adfriat aut aspargit, ut Chalcidicam aut Caricam cretam aut absenthium, item huius generis alia. Quidam granaria habent sub terris speluncas, quas vocant sirus, ut in Cappadocia ac Thracia; alii, ut in agro Carthaginiensi et Oscensi in Hispania citeriore, puteos. Horum solum paleis substernunt et curant ne umor aut aer tangere possit, nisi cum promitur ad usum; quo enim spiritus non pervenit, ibi non oritur curculio. Sic conditum triticum manet vel annos L, milium vero plus annos C. Supra terram granaria in agro quidam sublimia faciunt, ut in Hispania citeriore et in Apulia quidam, quae non solum a lateribus per fenestras, sed etiam subtus a solo ventus refrigerare possit. Faba et legumina in oleariis vasis oblita cinere perdiu incolumia servantur."],["varro-rustica","1.58","Cato ait uvam Aminneam minusculam et maiorem et Apiciam in ollis commodissime condi; eadem in sapa et musto recte; quas suspendas opportunissimas esse duracinas et Aminneas."],["varro-rustica","1.59","De pomis conditiva, mala struthea, cotonea, Scantiana, Scaudiana, orbiculata et quae antea mustea vocabant, nunc melimela appellant, haec omnia in loco arido et frigido supra paleas posita servari recte putant. Et ideo oporothecas qui faciunt, ad aquilonem ut fenestras habeant atque ut eae perflentur curant, neque tamen sine foriculis, ne, cum umorem amiserint, pertinaci vento vieta fiant; ideoque in iis camaras marmorato et parietes pavimentaque faciunt, quo frigidius sit. In quo etiam quidam triclinium sternere solent cenandi causa. Etenim in quibus luxuria concesserit ut in pinacothece faciant, quod spectaculum datur ab arte, cur non quod natura datum utantur in venustate disposita pomorum? Praesertim cum id non sit faciendum, quod quidam fecerunt, ut Romae coempta poma rus intulerint in oporothecen instruendam convivi causa. In oporotheca mala manere putant satis commode alii in tabulis in opere marmorato, alii substrata palea vel etiam floccis; mala punica demissis suis surculis in dolio harenae, mala cotonea struthea in pensilibus iunctis; contra in sapa condita manere pira Aniciana sementiva; sorba quidam dissecta et in sole macerata, ut pira; et sorba per se, ubicumque sint posita in arido, facile durare: servare rapa consecta in sinape, nuces iugulandis in harena. Punica mala et in harena iam decerpta ac matura et etiam immatura, cum haereant in sua virga et demiseris in ollam sine fundo, eaque si coieceris in terram et obleris circum ramum, ne extrinsecus spiritus adflet, ea non modo integra eximi, sed etiam maiora, quam in arbore umquam pependerint."],["varro-rustica","1.60","De olivitate oleas esui optime condi scribit Cato orcites et puseas vel virides in muria vel in lentisco contusas. Orcites nigras aridas, sale si sint confriatae dies quinque et tum sale excusso biduum si in sole positae fuerint, manere idoneas solere: easdem sine sale in defrutum condi recte."],["varro-rustica","1.61","Amurcam periti agricolae tam in doleis condunt quam oleum aut vinum. Eius conditio: cum expressa effluxit, quod statim de ea decoquuntur duae partes et refrigeratum conditur in vasa. Sunt item aliae conditiones, ut ea in qua adicitur mustum."],["varro-rustica","1.62","Quod nemo fructus condit, nisi ut promat, de eo quoque vel sexto gradu animadvertenda pauca. Promunt condita aut propterea quod sunt tuenda, aut quod utenda, aut quod vendunda. Ea quod dissimilia sunt inter se, aliut alio tempore tuendum et utendum."],["varro-rustica","1.63","Tuendi causa promendum id frumentum, quod curculiones exesse incipiunt. Id enim cum promptum est, in sole ponere oportet aquae catinos, quod eo conveniunt, ut ipsi se necent, curculiones. Sub terra qui habent frumentum in iis quos vocant sirus, quod cum periculo introitur recenti apertione, ita ut quibusdam sit interclusa anima, aliquanto post promere, quam aperueris, oportet. Far, quod in spicis condideris per messem et ad usus cibatus expedire velis, promendum hieme, ut in pistrino pisetur ac torreatur."],["varro-rustica","1.64","Amurca cum ex olea expressa, qui est umor aquatilis, ac retrimentum conditum in vas fictile. Id quidam sic solent tueri; diebus XV in eo quod est levissimum ac summum deflatum ut traiciant in alia vasa, et hoc isdem intervallis duodeciens sex mensibus proximis item faciant; cum id novissime, potissimum traiciant, cum senescit luna. Tum decocunt in ahenis leni igni, ad duas partes quaad redegerunt. Tum denique ad usum recte promitur."],["varro-rustica","1.65","Quod mustum conditur in dolium, ut habeamus vinum, non promendum dum fervet, neque etiam cum processit ita, ut sit vinum factum. Si vetus bibere velis, quod non fit, antequam accesserit annus; anniculum prodit. Si est vero ex eo genere uvae, quod mature coacescat, ante vindemiam consumi aut venire oportet. Genera sunt vini, in quo Falerna, quae quanto pluris annos condita habuerunt, tanto, cum prompta, sunt fructuosiora."],["varro-rustica","1.66","Oleas albas quas condideris, novas si celeriter promas, propter amaritudinem respuit palatum; item nigras, nisi prius eas sale maceraris, ut libenter in os recipiantur."],["varro-rustica","1.67","Nucem iuglandem et palmulam et ficum Sabinam quanto citius promas, iucundiore utare, quod vetustate ficus fit pallidior, palmula cariosior, nux aridior."],["varro-rustica","1.68","Pensilia, ut uvae, mala et sorba, ipsa ostendunt, quando ad usum oporteat promi, quod colore mutato et contractu acinorum, si non dempseris ad edendum, ad abiciendum descensurum se minitantur. Sorbum maturum mite conditum citius promi oportet; acerbum enim suspensum lentius est, quod prius domi maturitatem adsequi vult, quam nequit in arbore, quam mitescat."],["varro-rustica","1.69","Messum far promendum hieme in pistrino ad torrendum, quod ad cibatum expeditum esse velis; quod ad sationem, tum promendum, cum segetes maturae sunt ad accipiendum. Item quae pertinent ad sationem, suo quoque tempore promenda. Quae vendenda, videndum quae quoque tempore oporteat promi; alia enim, quae manere non possunt, antequam se commutent, ut celeriter promas ac vendas; alia, quae servari possunt, ut tum vendas, cum caritas est. Saepe enim diutius servata non modo usuram adiciunt, sed etiam fructum duplicant, si tempore promas. Cum haec diceret, venit libertus aeditumi ad nos flens et rogat ut ignoscamus, quod simus retenti, et ut ei in funus postridie prodeamus. Omnes consurgimus ac simul exclamamus, 'Quid? in funus? quod funus? quid est factum?' Ille flens narrat ab nescio quo percussum cultello concidisse, quem qui esset animadvertere in turba non potuisse, sed tantum modo exaudisse vocem, perperam fecisse. Ipse cum patronum domum sustulisset et pueros dimisisset, ut medicum requirerent ac mature adducerent, quod potius illut administrasset, quam ad nos venisset, aecum esse sibi ignosci. Nec si eum servare non potuisset, quin non multo post animam efflaret, tamen putare se fecisse recte. Non moleste ferentes descendimus de aede et de casu humano magis querentes, quam admirantes id Romae factum, discedimus omnes. Varro"],["varro-rustica","2.1","Cum Menates discessisset, Cossinius mihi, Nos te non dimittemus, inquit, antequam illa tria explicaris, quae coeperas nuper dicere, cum sumus interpellati. Quae tria? inquit Murrius, an ea quae mihi here dixisti de pastoricia re? Ista, inquit ille, quae coeperat hic disserere, quae esset origo, quae dignitas, quae ars *** Ego vero, inquam, dicam dumtaxat quod est historicon, de duabus rebus primis quae accepi, de origine et dignitate, de tertia parte, ubi est de arte, Scrofa suscipiet, ut semigraecis pastoribus dicam graece, hos per mou pollon ameinon. Nam is magister C. Lucili Hirri, generi tui, cuius nobiles pecuariae in Bruttiis habentur. Sed haec ita a nobis accipietis, inquit Scrofa, ut vos, qui estis Epirotici pecuariae athletae, remuneremini nos ac quae scitis proferatis in medium; nemo enim omnia potest scire. Cum accepissem condicionem et meae partes essent primae, non quo non ego pecuarias in Italia habeam, sed non omnes qui habent citharam sunt citharoedi: Igitur, inquam, et homines et pecudes cum semper fuisse sit necesse natura — sive enim aliquod fuit principium generandi animalium, ut putavit Thales Milesius et Zeno Citieus, sive contra principium horum exstitit nullum, ut credidit Pythagoras Samius et Aristoteles Stagerites — necesse est humanae vitae ab summa memoria gradatim descendisse ad hanc aetatem, ut scribit Dicaearchus, et summum gradum fuisse naturalem, cum viverent homines ex his rebus, quae inviolata ultro ferret terra, ex hac vita in secundam descendisse pastoriciam, e feris atque agrestibus ut arboribus ac virgultis decerpendo glandem, arbutum, mora, poma colligerent ad usum, sic ex animalibus cum propter eandem utilitatem, quae possent, silvestria deprenderent ac concluderent et mansuescerent. In quis primum non sine causa putant oves assumptas et propter utilitatem et propter placiditatem; maxime enim hae natura quietae et aptissimae ad vitam hominum. Ad cibum enim lacte et caseum adhibitum, ad corpus vestitum et pelles adtulerunt. Tertio denique gradu a vita pastorali ad agri culturam descenderunt, in qua ex duobus gradibus superioribus retinuerunt multa, et quo descenderant, ibi processerunt longe, dum ad nos perveniret. Etiam nunc in locis multis genere pecudum ferarum sunt aliquot, ab ovibus, ut in Phrygia, ubi greges videntur complures, in Samothrace caprarum, quas Latine rotas appellant. Sunt enim in Italia circum Fiscellum et Tetricam montes multae. De subus nemini ignotum, nisi qui apros non putat sues vocari. Boves perferi etiam nunc sunt multi in Dardania et Maedica et Thracia, asini feri in Phrygia et Lycaonia, equi feri in Hispania citeriore regionibus aliquot. Origo, quam dixi; dignitas, quam dicam. De antiquis illustrissimus quisque pastor erat, ut ostendit et Graeca et Latina lingua et veteres poetae, qui alios vocant polyarnas, alios polymelos, alios polybutas; qui ipsas pecudes propter caritatem aureas habuisse pelles tradiderunt, ut Argis, Atreus quam sibi Thyesten subduxe queritur; ut in Colchide ad Aeetam, ad cuius arietis pellem profecti regio genere dicuntur Argonautae; ut in Libya ad Hesperidas, unde aurea mala, id est secundum antiquam consuetudinem capras et oves, Hercules ex Africa in Graeciam exportavit. Ea enim a sua voce Graeci appellarunt mela. Nec multo secus nostri ab eadem voce, sed ab alia littera (vox earum non me, sed be sonare uidetur), oves belare vocem efferentes, e quo post balare dicunt extrita littera, ut in multis. Quod si apud antiquos non magnae dignitatis pecus esset, in caelo describendo astrologi non appellassent eorum vocabulis signa, quae non modo non dubitarunt ponere, sed etiam ab iis principibus duodecim signa multi numerant, ab ariete et tauro, cum ea praeponerent Apollini et Herculi. Ii enim dei ea secuntur, sed appellantur Gemini. Nec satis putarunt de duodecim signis sextam partem obtinere pecudum nomina, nisi adiecissent, ut quartam tenerent, capricornum. Praeterea a pecuariis addiderunt capram, haedos, canes. An non etiam item in mari terraque ab his regionibus notae, in mari, quod nominaverunt a capris Aegaeum pelagus, ad Syriam montem Taurum, in Sabinis Cantherium montem, Bosporum unum Thracium, alterum Cimmerium? Nonne in terris multa, ut oppidum in Graecia Hippion Argos? Denique non Italia a vitulis, ut scribit Piso? Romanorum vero populum a pastoribus esse ortum quis non dicit? Quis Faustulum nescit pastorem fuisse nutricium, qui Romulum et Remum educavit? Non ipsos quoque fuisse pastores obtinebit, quod Parilibus potissimum condidere urbem? Non idem, quod multa etiam nunc ex vetere instituto bubus et ovibus dicitur, et quod aes antiquissimum quod est flatum pecore est notatum, et quod, urbs cum condita est, tauro et vacca qua essent muri et portae definitum, et quod, populus Romanus cum lustratur suovitaurilibus, circumaguntur verres aries taurus, et quod nomina multa hebemus ab utroque pecore, a maiore et a minore — a minore Porcius, Ovinius, Caprilius; sic a maiore Equitius, Taurius, Asinius — et idem cognomina adsignificare quod dicuntur, ut Anni Caprae, Statili Tauri, Pomponi Vituli, sic a pecudibus alia multa? Relicum est de scientia pastorali, de qua est dicendum, quod Scrofa noster, cui haec aetas defert rerum rusticarum omnium palmam, quo melius potest, dicet. Cum convertissent in eum ora omnes, Scrofa, Igitur, inquit, est scientia pecoris parandi ac pascendi, ut fructus quam possint maximi capiantur ex eo, a quibus ipsa pecunia nominata est; nam omnis pecuniae pecus fundamentum. Ea partes habet novem, discretas ter ternas, ut sit una de minoribus pecudibus, cuius genera tria, oves capra sus, altera de pecore maiore, in quo sunt item ad tres species natura discreti, boves asini equi. Tertia pars est in pecuaria quae non parantur, ut ex iis capiatur fructus, sed propter eam aut ex ea sunt, muli canes pastores. Harum una quaeque in se generalis partis habet minimum novenas, quarum in pecore parando necessariae quattuor, alterae in pascendo totidem; praeterea communis una. Ita fiunt omnium partes minimum octoginta et una, et quidem necessariae nec parvae. Primum ut bonum pares pecus, unum scire oportet, qua aetate quamque pecudem parare habereque expediat. Itaque in bubulo pecore minoris emitur annicula et supra decem annorum, quod a bima aut trima fructum ferre incipit neque longius post decimum annum procedit. Nam prima aetas omnis pecoris et extrema sterilis. E quattuor primis altera pars est cognitio formae unius cuiusque pecudis, qualis sit. Magni enim interest, cuius modi quaeque sit ad fructum. Ita potius bovem emunt cornibus nigrantibus quam albis, capram amplam quam parvam, sues procero corpore, capitibus ut sint parvis. Tertia pars est, quo sit seminio quaerendum. Hoc nomine enim asini Arcadici in Graecia nobilitati, in Italia Reatini, usque eo ut mea memoria asinus venierit sestertiis milibus sexaginta et unae quadrigae Romae constiterint quadringentis milibus. Quarta pars est de iure in parando, quem ad modum quamque pecudem emi oporteat civili iure. Quod enim alterius fuit, id ut fiat meum, necesse est aliquid intercedere, neque in omnibus satis est stipulatio aut solutio nummorum ad mutationem domini. In emptione alias stipulandum sanum esse, alias e sano pecore, alias neutrum. Alterae partes quattuor sunt, cum iam emeris, observandae, de pastione, de fetura, de nutricatu, de sanitate. Pascendi primus locus qui est, eius ratio triplex, in qua regione quamque potissimum pascas et quando et qui, ut capras in montuosis potius locis fruticibus quam in herbidis campis, equas contra. Neque eadem loca aestiva et hiberna idonea omnibus ad pascendum. Itaque greges ovium longe abiguntur ex Apulia in Samnium aestiuatum atque ad publicanum profitentur, ne, si inscriptum pecus paverint, lege censoria committant. Muli e Rosea campestri aestate exiguntur in Burbures altos montes. Qui potissimum quaeque pecudum pascatur, habenda ratio, nec solum quod faeno fit satura equa aut bos, cum sues hoc vitent et quaerant glandem, sed quod hordeum et faba interdum sit quibusdam obiciendum et dandum bubus lupinum et lactariis medica et cytisum; praeterea quod ante admissuram diebus triginta arietibus ac tauris datur plus cibi, ut vires habeant, feminis bubus demitur, quod macescentes melius concipere dicuntur. Secunda pars est de fetura. Nunc appello feturam a conceptu ad partum; hi enim praegnationis primi et extremi fines. Quare primum videndum de admissione, quo quaeque tempore ut ineant facere oporteat. Nam ut suillo pecori a favonio ad aequinoctium vernum putant aptum, sic ovillo ab arcturi occasu usque ad aquilae occasum. Praeterea habenda ratio, quanto antequam incipiat admissura fieri mares a feminis secretos habeant, quod fere in omnibus binis mensibus ante faciunt et armentarii et opiliones. Altera pars est, in fetura quae sint observanda, quod alia alio tempore parere solet. Equa enim ventrem fert duodecim menses, vacca decem, ovis et capra quinos, sus quattuor. In fetura res incredibilis est in Hispania, sed est vera, quod in Lusitania ad oceanum in ea regione, ubi est oppidum Olisipo, monte Tagro quaedam e vento concipiunt certo tempore equae, ut his gallinae quoque solent, quarum ova hypenemia appellant. Sed ex his equis qui nati pulli, non plus triennium vivunt. Quae nata sunt matura et corda, ut pure et molliter stent videndum et ne obterantur. Dicuntur agni cordi, qui post tempus nascuntur ac remanserunt in volvis intimis *** vocant chorion, a quo cordi appellati. Tertia res est, in nutricatu quae observari oporteat, in quo quot diebus matris sugant mammam et id quo tempore et ubi; et si parum habet lactis mater, ut subiciat sub alterius mammam, qui appellantur subrumi, id est sub mamma. Antiquo enim vocabulo mamma rumis, ut opinor. Fere ad quattuor menses a mamma non diiunguntur agni, haedi tres, porci duo. E quis qui iam puri sunt ad sacrificium, ut immolentur, olim appellati sacres, quos appellat Plautus cum ait \"quanti sunt porci sacres?\" Sic boves altiles ad sacrificia publica saginati dicuntur opimi. Quarta pars est de sanitate, res multiplex ac necessaria, quod morbosum pecus est vitiosum, et quoniam non valet, saepe magna adficiuntur calamitate. Cuius scientiae genera duo, ut in homine, unum ad quae adhibendi medici, alterum quae ipse etiam pastor diligens mederi possit. Eius partes sunt tres. Nam animadvertendum, quae cuiusque morbi sit causa, quaeque signa earum causarum sint, et quae quemque morbum ratio curandi sequi debeat. Fere morborum causae erunt, quod laborant propter aestus aut propter frigora, nec non etiam propter nimium laborem aut contra nullam exercitationem, aut si, cum exercueris, statim sine intervallo cibum aut potionem dederis. Signa autem sunt, ut eorum qui e labore febrem habent adapertum os umido spiritu crebro et corpore calido. Curatio autem, cum hic est morbus, haec: perfunditur aqua et perunguitur oleo et vino tepefacto, et item cibo sustinetur, et inicitur aliquid, ne frigus laedat; sitienti aqua tepida datur. Si hoc genus rebus non proficitur, demittitur sanguis, maxime e capite. Item ad alios morbos aliae causae et alia signa, in omni pecore quae scripta habere oportet magistrum pecoris. Relinquitur nonum quod dixi, de numero, utriusque partis commune. Nam et qui parat pecus necesse est constituat numerum, quot greges et quantos sit pasturus, ne aut saltus desint aut supersint et ideo fructus dispereant. Praeterea scire oportet, in grege quot feminas habeat, quae parere possint, quot arietes, quot utriusque generis suboles, quot reiculae sint alienandae. In alimoniis, si sunt plures nati, uti quidam faciunt, sequendum ut quosdam subducas, quae res facere solet ut reliqui melius crescant. Vide, inquit Atticus, ne te fallat et novenae istae partes non exeant extra pecoris minoris ac maioris nomen. Quo pacto enim erunt in mulis et pastoribus novenae partes, ubi nec admissurae nec feturae observantur? In canibus enim video posse dici. Sed do etiam in hominibus posse novenarium retineri numerum, quod in hibernis habent in villis mulieres, quidam etiam in aestivis, et id pertinere putant, quo facilius ad greges pastores retineant, et puerperio familiam faciunt maiorem et rem pecuariam fructuosiorem. Sic, inquam, numerus non est ut sit ad amussim, ut non est, cum dicimus mille naves isse ad Troiam, centumirale esse iudicium Romae. Quare deme, si vis, duas res de mulis, admissuram et parturam. Vaccius, parturam? inquit, proinde ut non aliquotiens dicatur Romae peperisse mulam. Cui ego ut succinerem, subicio Magonem et Dionysium scribere, mula et equa cum conceperint, duodecimo mense parere. Quare non, si hic in Italia cum peperit mula sit portentum, adsentiri omnes terras. Neque enim hirundines et ciconiae, quae in Italia pariunt, in omnibus terris pariunt. Non scitis palmulas careotas Syrias parere in Iudaea, in Italia non posse? Sed Scrofa, Si exigere mavis sine mulorum fetura et nutricatu numerum octoginta et unum, est qui expleas duplicem istam lacunam, quod extraordinariae fructum species duae accedunt magnae, quarum una est tonsura, quod oves ac capras detondent aut uellunt; altera, quae latius patet, de lacte et caseo, quam scriptores Graeci separatim tyropoiian appellaverunt ac scripserunt de ea re permulta."],["varro-rustica","2.2","Sed quoniam nos nostrum pensum absolvimus ac limitata est pecuaria quaestio, nunc rursus vos reddite nobis, o Epirotae, de una quaque re, ut videamus, quid pastores a Pergamide Maledove potis sint. Atticus, qui tunc Titus Pomponius, nunc Quintus Caecilius cognomine eodem, Ego opinor, inquit, incipiam primus, quoniam in me videre coniecisse oculos, et dicam de primigenia pecuaria. E feris enim pecudibus primum dicis oves comprehensas ab hominibus ac mansuefactas. Has primum oportet bonas emere, quae ita ab aetate, si neque vetulae sunt neque merae agnae, quod alterae nondum, alterae iam non possunt dare fructum. Sed ea melior aetas, quam sequitur spes, quam ea quam mors. De forma ovem esse oportet corpore amplo, quae lana multa sit et molli, villis altis et densis toto corpore, maxime circum cervicem et collum, ventrem quoque ut habeat pilosum. Itaque quae id non habent, maiores nostri apicas appellabant ac reiciebant. Esse oportet cruribus humilibus; caudis observate ut sint in Italia prolixis, in Syria brevibus. In primis videndum ut boni seminis pecus habeas. Id fere ex duabus rebus potest animadverti, ex forma et progenie: ex forma, si arietes sint fronte lana vestiti bene, tortis cornibus pronis ad rostrum, ravis oculis, lana opertis auribus, ampli, pectore et scapulis et clunibus latis, cauda lata et longa. Animadvertendum quoque lingua ne nigra aut varia sit, quod fere qui eam habent nigros aut varios procreant agnos. Ex progenie autem animadvertitur, si agnos procreant formosos. In emptionibus iure utimur eo, quo lex praescripsit. In ea enim alii plura, alii pauciora excipiunt; quidam enim pretio facto in singulas oves, ut agni cordi duo pro una ove adnumerentur, et si quoi vetustate dentes absunt, item binae pro singulis ut procedant. De reliquo antiqua fere formula utuntur. Cum emptor dixit \"tanti sunt mi emptae?\" Et ille respondit \"sunt\" et expromisit nummos, emptor stipulatur prisca formula sic,\"illasce oves, qua de re agitur, sanas recte esse, uti pecus ovillum, quod recte sanum est extra luscam surdam minam, id est ventre glabro, neque de pecore morboso esse habereque recte licere, haec sic recte fieri spondesne?\" Cum id factum est, tamen grex dominum non mutavit, nisi si est adnumeratum; nec non emptor pote ex empto vendito illum damnare, si non tradet, quamvis non solverit nummos, ut ille emptorem simili iudicio, si non reddit pretium. De alteris quattuor rebus deinceps dicam, de pastione, fetura, nutricatu, sanitate. Primum providendum ut totum annum recte pascantur intus et foris; stabula idoneo loco ut sint, ne ventosa, quae spectent magis ad orientem quam ad meridianum tempus. Ubi stent, solum oportet esse eruderatum et proclivum, ut everri facile possit ac fieri purum. Non enim solum ea uligo lanam corrumpit ovium, sed etiam ungulas, ac scabras fieri cogit. Cum aliquot dies steterunt, subicere oportet virgulta alia, quo mollius requiescant purioresque sint; libentius enim ita pascuntur. Faciendum quoque saepta secreta ab aliis, quo incientes secludere possis, item quo corpore aegro. Haec magis ad villaticos greges animaduertenda. Contra illae in saltibus quae pascuntur et a tectis absunt longe, portant secum crates aut retia, quibus cohortes in solitudine faciant, ceteraque utensilia. Longe enim et late in diversis locis pasci solent, ut multa milia absint saepe hibernae pastiones ab aestivis. Ego vero scio, inquam; nam mihi greges in Apulia hibernabant, qui in Reatinis montibus aestivabant, cum inter haec bina loca, ut iugum continet sirpiculos, sic calles publicae distantes pastiones. Eaeque ibi, ubi pascuntur in eadem regione, tamen temporibus distinguntur, aestate quod cum prima luce exeunt pastum, propterea quod tunc herba roscida meridianam, quae est aridior, iucunditate praestat. Sole exorto potum propellunt, ut redintegrantes rursus ad pastum alacriores faciant. Circiter meridianos aestus, dum defervescant, sub umbriferas rupes et arbores patulas subigunt, quoad refrigeratur. Aere vespertino rursus pascunt ad solis occasum. Ita pascere pecus oportet, ut averso sole agat; caput enim maxime ovis molle est. Ab occasu parvo intervallo interposito ad bibendum appellunt et rursus pascunt, quoad contenebravit; iterum enim tum iucunditas in herba redintegrabit. Haec a uergiliarum exortu ad aequinoctium autumnale maxime observant. Quibus in locis messes sunt factae, inigere est utile duplici de causa: quod et caduca spica saturantur et obtritis stramentis et stercoratione faciunt in annum segetes meliores. Reliquae pastiones hiberno ac verno tempore hoc mutant, quod pruina iam exhalata propellunt in pabulum et pascunt diem totum ac meridiano tempore semel agere potum satis habent. Quod ad pastiones attinet, haec fere sunt; quod ad feturam, quae dicam. Arietes, quibus sis usurus ad feturam, bimestri tempore ante secernendum et largius pabulo explendum. Cum redierunt ad stabula e pastu, hordeum si est datum, firmiores fiunt ad laborem sustinendum. Tempus optimum ad admittendum ab arcturi occasu ad aquilae occasum, quod quae postea concipiuntur, fiunt vegrandes atque imbecillae. Ovis praegnas est diebus CL. Itaque fit partus exitu autumnali, cum aer est modice temperatus et primitus oritur herba imbribus primoribus evocata. Quam diu admissura fit, eadem aqua uti oportet, quod commutatio et lanam facit variam et corrumpit uterum. Cum omnes conceperunt, rursus arietes secernendi, iam factis praegnatibus quod sunt molesti, obsunt. Neque pati oportet minores quam bimas saliri, quod neque natum ex his idoneum est, neque non ipsae fiunt deteriores; et non meliores quam trimae admissae. Deterrent ab saliendo, et fiscellas e iunco aliave qua re quod alligant ad naturam; commodius servantur, si secretas pascunt. In nutricatu, cum parere coeperunt, inigunt in stabula, eaque habent ad eam rem seclusa, ibique nata recentia ad ignem prope ponunt, quoad convaluerunt. Biduum aut triduum retinent, dum adcognoscant matrem agni et pabulo se saturent. Deinde matres cum grege pastum prodeunt, retinent agnos, ad quos cum reductae ad vesperum, aluntur lacte et rursus discernuntur, ne noctu a matribus conculcentur. Hoc item faciunt mane, antequam matres in pabulum exeant, ut agni satulli fiant lacte. Circiter decem dies cum praeterierunt, palos offigunt et ad eos alligant libro aut qua alia re levi distantes, ne toto die cursantes inter se teneri delibent aliquid membrorum. Si ad matris mammam non accedet, admovere oportet et labra agni unguere buturo aut adipe suilla et olfacere labra lacte. Diebus post paucis obicere iis viciam molitam aut herbam teneram, antequam exeunt pastum et cum reverterunt. Et sic nutricantur, quoad facti sunt quadrimestres. Interea matres eorum iis temporibus non mulgent quidam; qui id melius, omnino perpetuo, quod et lanae plus ferunt et agnos plures. Cum depulsi sunt agni a matribus, diligentia adhibenda est, ne desiderio senescant. Itaque deliniendum in nutricatu pabuli bonitate et a frigore et aestu ne quid laboret curandum. Cum oblivione iam lactis non desiderat matrem, tum denique compellendum in gregem ovium. Castrare oportet agnum non minorem quinque mensum, neque antequam calores aut frigora se fregerunt. Quos arietes summittere volunt, potissimum eligunt ex matribus, quae geminos parere solent. Pleraque similiter faciendum in ovibus pellitis, quae propter lanae bonitatem, ut sunt Tarentinae et Atticae, pellibus integuntur, ne lana inquinetur, quo minus vel infici recte possit vel lavari ac putari. Harum praesepia ac stabula ut sint pura maiorem adhibent diligentiam, quam hirtis. Itaque faciunt lapide strata, urina necubi in stabulo consistat. His quaecumque lubenter vescuntur, ut folia ficulnea et palea, vinacea, furfures, obiciuntur modice, ne parum aut nimium saturentur. Utrumque enim ad corpus alendum inimicum, ut maxime amicum cytisum et medica. Nam et pingues facit facillime et genit lacte. De sanitate sunt multa; sed ea, ut dixi, in libro scripta magister pecoris habet, et quae opus ad medendum, portat secum. Relinquitur de numero, quem faciunt alii maiorem, alii minorem. Nulli enim huius moduli naturales. Illud fere omnes in Epiro facimus, ne minus habeamus in centena soves hirtas singulos homines, in pellitas binos."],["varro-rustica","2.3","Cui Cossinius, Quoniam satis balasti, inquit, o Faustule noster, accipe a me cum Homerico Melanthio cordo de capellis, et quem ad modum breviter oporteat dicere, disce. Qui caprinum gregem constituere vult, in eligendo animadvertat oportet primum aetatem, ut eam paret, quae iam ferre possit fructum, et de iis eam potius, quae diutius; novella enim quam vetus utilior. De forma uidendum ut sint firmae, magnae, corpus leve ut habeant, crebro pilo, nisi si glabrae sunt (duo enim genera earum); sub rostro duas ut mammulas pensiles habeant, quod eae fecundiores; ubere sint grandiore, ut et lac multum et pingue habeant pro portione. Hircus molliori et potissimum pilo albo ac cervice et collo brevi, gurgulione longiore. Melior fit grex, si non est ex collectis comparatus, sed ex consuetis una. De seminio dico eadem, quae Atticus in ovibus; hoc aliter, ovium semen tardius esse, quo eae sint placidiores; contra caprile mobilius esse, de quarum uelocitate in Originum libro Cato scribit haec: \"in Sauracti et Fiscello caprae ferae sunt, quae saliunt e saxo pedes plus sexagenos\". Oves enim, quas pascimus, ortae sunt ab ovibus feris, sic quas alimus caprae a capris feris ortae, a quis propter Italiam Caprasia insula est nominata. De capris quod meliore semine eae quae bis pariant, ex his potissimum mares solent summitti ad admissuras. Quidam etiam dant operam ut ex insula Melia capras habeant, quod ibi maximi ac pulcherrimi existimantur fieri haedi. De emptione aliter dico atque fit, quod capras sanas sanus nemo promittit; numquam enim sine febri sunt. Itaque stipulantur paucis exceptis verbis, ac Manilius scriptum reliquit sic: \"illasce capras hodie recte esse et bibere posse habereque recte licere, haec spondesne?\" De quibus admirandum illud, quod etiam Archelaus scribit: non ut reliqua animalia naribus, sed auribus spiritum ducere solere pastores curiosiores aliquot dicunt. De alteris quattuor quod est de pastu, hoc dico: Stabulatur pecus melius, ad hibernos exortos si spectat, quod est alsiosum. Id, ut pleraque, lapide aut testa substerni oportet, caprile quo minus sit uliginosum ac lutulentum. Foris cum est pernoctandum, item in eandem partem caeli quae spectent saepta oportet substerni virgultis, ne oblinantur. Non multo aliter tuendum hoc pecus in pastu atque ovillum, tamen habent sua propria quaedam, quod potius silvestribus saltibus delectantur quam pratis; studiose enim de agrestibus fruticibus pascuntur atque in locis cultis virgulta carpunt. Itaque a carpendo caprae nominatae. Ab hoc in lege locationis fundi excipi solet, ne colonus capra natum in fundo pascat. Harum enim dentes inimici sationi, quas etiam astrologi ita receperunt in caelum, ut extra lembum duodecim signorum excluserint; sunt duo haedi at capra non longe a tauro. Quod ad feturam pertinet, desistente autumno exigunt a grege in campo hircos in caprilia, item ut in arietibus dictum. Quae concepit, post quartum mensem reddit tempore verno. In nutricatu haedi, trimestres cum sunt facti, tum submittitur et in grege incipiunt esse. Quid dicam de earum sanitate, quae numquam sunt sanae? Nisi tamen illud unum: quaedam scripta habere magistros pecoris, quibus remediis utantur ad morbos quosdam earum ac vulneratum corpus, quod usu venit iis saepe, quod inter se cornibus pugnant atque in spinosis locis pascuntur. Relinquitur de numero, qui in gregibus est minor caprino quam in ovillo, quod caprae lascivae et quae dispergant se; contra oves quae se congregent ac condensent in locum unum. Itaque in agro Gallico greges plures potius faciunt quam magnos, quod in magnis cito existat pestilentia, quae ad perniciem eum perducat. Satis magnum gregem putant esse circiter quinquagenas. Quibus adsentiri putant id quod usu venit Gaberio, equiti Romano. Is enim cum in suburbano mille iugerum haberet et a caprario quodam, qui adduxit capellas ad urbem decem, sibi in dies singulos denarios singulos dare audisset, coegit mille caprarum, sperans se capturum de praedio in dies singulos denarium mille. Tantum enim fefellit, ut brevi omnes amiserit morbo. Contra in Sallentinis et in Casinati ad centenas pascunt. De maribus et feminis idem fere discrimen, ut alii ad denas capras singulos parent hircos, ut ego; alii etiam ad quindecim, ut Menas; non nulli etiam, ut Murrius, ad viginti."],["varro-rustica","2.4","Sed quis e portu potius Italico prodit ac de suillo pecore expedit? Tametsi Scrofam potissimum de ea re dicere oportere cognomen eius significat.Cui Tremelius, Ignorare, inquit, videre, cur appeller Scrofa. Itaque ut etiam hi propter te sciant, cognosce meam gentem suillum cognomen non habere, nec me esse ab Eumaeo ortum. Avus meus primum appellatus est Scrofa, qui quaestor cum esset Licinio Nervae praetori in Macedonia provincia relictus, qui praeesset exercitui, dum praetor rediret, hostes, arbitrati occasionem se habere victoriae, impressionem facere coeperunt in castra. Avos, cum cohortaretur milites ut caperent arma atque exirent contra, dixit celeriter se illos, ut scrofa porcos, disiecturum id quod fecit. Nam eo proelio hostes ita fudit ac fugavit, ut eo Nerva, praetor imperator sit appellatus, avus cognomen invenerit ut diceretur Scrofa. Itaque proavos ac superiores de Tremeliis nemo appellatus Scrofa, nec minus septimus sum deinceps praetorius in gente nostra. Nec tamen defugio quin dicam quae scio de suillo pecore. Agri enim culturae ab initio fui studiosus, nec de pecore suillo mihi et vobis, magnis pecuariis, ea res non est communis. Quis enim fundum colit nostrum, quin sues habeat, et qui non audierit patres nostros dicere ignavum et sumptuosum esse, qui succidiam in carnario suspenderit potius ab laniario quam e domestico fundo? Ergo qui suum gregem vult habere idoneum, eligere oportet primum bona aetate, secundo bona forma (ea est cum amplitudine membrorum, praeterquam pedibus capite), unicoloris potius quam varias. Cum haec eadem ut habeant verres videndum, tum utique sint cervicibus amplis. Boni seminis sues animadvertuntur a facie et progenie et regione caeli: a facie, si formosi sunt verris et scrofa; a progenie, si porcos multos pariunt; a regione, si potius ex his locis, ubi nascuntur amplae quam exiles, pararis. Emi solent sic: \"illasce sues sanas esse habereque recte licere noxisque praestari neque de pecore morboso esse spondesne?\" Quidam adiciunt perfunctas esse a febri et a foria. In pastu locus huic pecori aptus uliginosus, quod delectatur non solum aqua sed etiam luto. Itaque ob eam rem aiunt lupos, cum sint nancti sues, trahere usque ad aquam, quod dentes fervorem carnis ferre nequeant. Hoc pecus alitur maxime glande, deinde faba et hordeo et cetero frumento, quae res non modo pinguitudinem efficiunt, se etiam carnis iucundum saporem. Pastum exigunt aestate mane et, antequam aestus incipiat, subigunt in umbrosum locum, maxime ubi aqua sit; post meridiem rursus lenito fervore pascunt. Hiberno tempore non prius exigunt pastum, quam pruina evanuit ac colliquefacta est glacies. Ad feturam verres duobus mensibus ante secernendi. Optimum ad admissuram tempus a favonio ad aequinoctium vernum; ita enim contingit ut aestate pariat. Quattuor enim menses est praegnans et tunc parit, cum pabulo abundat terra. Neque minores admittendae quam anniculae; melius viginti menses exspectare, ut bimae pariant. Cum coeperunt, id facere dicuntur usque ad septimum annum recte. Admissuras cum faciunt, prodigunt in lutosos limites ac lustra, ut uolutentur in luto, quae enim illorum requies, ut lavatio hominis. Cum omnes conceperunt, rursus segregant verres. Verris octo mensum incipit salire, permanet ut id recte facere possit ad trimum, deinde it retro, quoad pervenit ad lanium. Hic enim conciliator suillae carnis datus populo. Sus graece dicitur hys, olim thys dictus ab illo verbo quod dicunt thyein, quod est immolare. Ab suillo enim pecore immolandi initium primum sumptum videtur, cuius vestigia, quod initiis Cereris porci immolantur, et quod initiis pacis, foedus cum feritur, porcus occiditur, et quod nuptiarum initio antiqui reges ac sublimes viri in Etruria in coniunctione nuptiali nova nupta et nouus maritus primum procum immolant. Prisci quoque Latini, etiam Graeci in Italia idem factitasse videntur. Nam et nostrae mulieres, maxime nutrices, naturam qua feminae sunt in virginibus appellant porcum, et Graecae choeron, significantes esse dignum insigne nuptiarum. Suillum pecus donatum ab natura dicunt ad epulandum; itaque iis animam datam esse proinde ac salem, quae servaret carnem. E quis succidias Galli optimas et maximas facere consuerunt. Optimarum signum, quod etiam nunc quotannis e Gallia adportantur Romam pernae Comacinae et Cavarae et petasiones. De magnitudine Gallicarum succidiarum Cato scribit his verbis: \"in Italia Insubres terna atque quaterna milia aulia succidia vere sus usque adeo pinguitudine crescere solet, ut se ipsa stans sustinere non possit neque progredi usquam. Itaque eas siquis quo traicere volt, in plaustrum imponit\". In Hispania ulteriore in Lusitania sus cum esset occisus, Atilius Hispaniensis, minime mendax et multarum rerum peritus in doctrina, dicebat L. Volumnio senatori missam esse offulam cum duabus costis, quae penderet tres et viginti pondo, eiusque suis a cute ad os pedem et tres digitos fuisse. Cui ego, Non minus res admiranda cum mi esset dicta in Arcadia, scio me isse spectatum suem, quae prae pinguitudine carnis non modo surgere non posset, sed etiam ut in eius corpore sorex exesa carne nidum fecisset et peperisset mures. Hoc etiam in Venetia factum accepi. Sus ad feturam quae sit fecunda, animadvertunt fere ex primo partu, quod non multum in reliquis mutat. In nutricatu, quam porculationem appellant, binis mensibus porcos sinunt cum matribus; secundo, cum iam pasci possunt, secernunt. Porci, qui nati hieme, fiunt propter frigora et quod matres aspernantur propter exiguitatem lactis, quod dentibus sauciantur propterea mammae. Scrofa in sua quaeque hara suos alat oportet porcos, quod alienos non aspernatur et ideo, si conturbati sunt, in fetura fit deterior. Natura divisus earum annus bifariam, quod bis parit in anno: quaternis mensibus fert ventrem, binis nutricat. Haram facere oportet circiter trium pedum altam et latam amplius paulo, ea altitudine abs terra, ne, dum exilire velit praegnas, abortet. Altitudinis modus sit, ut subulcus facile circumspicere possit nequi porcellus a matre opprimatur, et ut facile purigare possit cubile. In haris ostium esse oportet et limen inferius altum palmipedale, ne porci, ex hara cum mater prodit, transilire possint. Quotienscumque haras subulcus purgat, totiens harenam inicere oportet, aut quid item quod exsugat umorem in singulas haras inicere debet; et cum peperit, largiore cibatu sustentare, quo facilius lac suppeditare possit. Quibus hordei circiter binas libras aqua madefactas dare solent, quod quidam duplicant, ut sit mane et vesperi, si alia quae obiciant non habuerint. Cum porci depulsi sunt a mamma, a quibusdam delici appellantur neque iam lactantes dicuntur, qui a partu decimo die habentur puri, et ab eo appellantur ab antiquis sacres, quod tum ad sacrificium idonei dicuntur primum. Itaque aput Plautum in Menaechmis, cum insanum quem putat, ut pietur, in oppido Epidamno interrogat \"quanti hic porci sunt sacres?\" Si fundus ministrat, dari solent vinacea ac scopi ex uvis. Amisso nomine lactantes dicuntur nefrendes ab eo, quod nondum fabam frendere possunt, id est frangere. Porcus Graecum est nomen antiquum, sed obscuratum, quod nunc eum uocant choeron. In eorum partu scrofae bis die ut bibant curant lactis causa. Parere dicunt oportere porcos, quot mammas habeat; si minus pariat, fructuariam idoneam non esse; si plures pariat, esse portentum. In quo illud antiquissimum fuisse scribitur, quod sus Aeneae Lavini triginta porcos peperit albos. Itaque quod portenderit factum, post tricesimum annum ut Lavinienses condiderint oppidum Albam. Huius suis ac porcorum etiam nunc vestigia apparent, quod et simulacra eorum ahenea etiam nunc in publico posita, et corpus matris ab sacerdotibus, quod in salsura fuerit, demonstratur. Nutricare octonos porcos parvulos primo possunt; incremento facto a peritis dimidia pars removeri solet, quod neque mater potest sufferre lac, neque congenerati alescendo roborari. A partu decem diebus proximis non producunt ex haris matrem, praeterquam potum. Praeteritis decem diebus sinunt exire pastum in propincum locum villae, ut crebro reditu lacte alere possint porcos. Cum creverunt, patiuntur sequi matrem pastum domique secernunt a matribus ac seorsum pascunt, ut desiderium ferre possint parentis nutricis, quod decem diebus assecuntur. Subulcus debet consuefacere, omnia ut faciant ad bucinam. Primo cum incluserunt, cum bucinatum est, aperiunt, ut exire possint in eum locum, ubi hordeum fusum in longitudine. Sic enim minus disperit, quam si in acervo positum, et plures facilius accedunt. Ideo ad bucinam convenire dicuntur, ut silvestri loco dispersi ne dispereant. Castrantur verres commodissime anniculi, utique ne minores quam semestres; quo facto nomen mutant atque e verribus dicuntur maiales. De sanitate suum unum modo exempli causa dicam: porcis lactentibus si scrofa lac non potest suppeditare, triticum frictum dari oportet (crudum enim solvit alvom) vel hordeum obici ex aqua, quoad fiant trimestres. De numero in centum sues decem verres satis esse putant; quidam etiam hinc demunt. Greges inaequabiles habent; sed ego modicum puto centenarium; aliquot maiores faciunt, ita ut ter quinquagenos habeant. Porcorum gregem alii duplicant, alii etiam maiorem faciunt. Minor grex quam maior minus sumptuosus, quod comites subulcus pauciores quaerit. Itaque gregis numerum pastor ab sua utilitate constituit, non ut quot verres habeat; id enim ab natura sumendum."],["varro-rustica","2.5","Haec hic. At Quintus Lucienus senator, homo quamvis humanus ac iocosus, introiens, familiaris omnium nostrum, Synepirotae, inquit, chairete; Scrofam enim et Varronem nostrum, poimena laon, mane salutavi. Cum alius eum salutasset, alius conviciatus esset, qui tam sero venisset ad constitutum, Videbo iam vos, inquit, balatrones, et hoc adferam meum corium et flagra. Tu vero, Murri, veni mi advocatus, dum asses solvo Laribus, si postea a me repetant, ut testimonium perhibere possis. Atticus Murrio, Narra isti, inquit, eadem, qui sermones sint habiti et quid reliqui sit, ut ad partes paratus veniat; nos interea secundum actum de maioribus adtexamus. In quo quidem, inquit Vaccius, meae partes, quoniam boves ibi. Quare dicam, de bubulo pecore quam acceperim scientiam, ut, siquis quid ignorat, discat; siquis scit, nuncubi labar observet. Vide quid agas, inquam, Vacci. Nam bos in pecuaria maxima debet esse auctoritate, praesertim in Italia, quae a bubus nomen habere sit existimata. Graecia enim antiqua, ut scribit Timaeus, tauros vocabat italos, a quorum multitudine et pulchritudine et fetu uitulorum Italiam dixerunt. Alii scripserunt, quod ex Sicilia Hercules persecutus sit eo nobilem taurum, qui diceretur italus. Hic socius hominum in rustico opere et Cereris minister, ab hoc antiqui manus ita abstineri voluerunt, ut capite sanxerint, siquis occidisset. Qua in re testis Attice, testis Peloponnesos. Nam ab hoc pecore Athenis Buzyges nobilitatus, Argis Bomagiros. Novi, inquit ille, maiestatem boum et ab his dici pleraque magna, ut busycon bupaeda bulimon boopin, uvam quoque bumammam. Praeterea scio hunc esse, in quem potissimum Iuppiter se convertit, cum exportavit per mare e Phoenice amans Europam; hunc esse, qui filios Neptuni a Menalippa servarit, ne in stabulo infantes grex boum obtereret; denique ex hoc putrefacto nasci dulcissimas apes, mellis matres, a quo eas Graeci bugenes appellant; et hunc Plautium locutum esse Latine quam Hirrium praetorem renuntiatum Romam in senatum scriptum habemus. Sed bono animo es, non minus satisfaciam tibi, quam qui Bugoniam scripsit. Primum in bubulo genere aetatis gradus dicuntur quattuor, prima vitulorum, secunda iuvencorum, tertia bovum novellorum, quarta vetulorum. Discernuntur in prima vitulus et vitula, in secunda iuvencus et iuvenca, in tertia et quarta taurus et vacca. Quae sterilis est vacca, taura appellata; quae praegnas, horda. Ab eo in fastis dies hordicidia nominatur, quod tum hordae boves immolantur. Qui gregem armentorum emere vult, observare debet primum, ut sint eae pecudes aetate potius ad fructus ferendos integrae quam iam expartae; ut sint bene compositae, ut integris membris, oblongae, amplae, nigrantibus cornibus, latis frontibus, oculis magnis et nigris, pilosis auribus, compressis malis subsimae, ne gibberae, spina leviter remissa, apertis naribus, labris subnigris, cervicibus crassis ac longis, a collo palea demissa, corpore bene costato, latis umeris, bonis clunibus, codam profusam usque ad calces ut habeant, inferiorem partem frequentibus pilis subcrispam, cruribus potius minoribus rectis, genibus eminulis distantibus inter se, pedibus non latis, neque ingredientibus qui displudantur, nec cuius ungulae divaricent, et cuius ungues sint leves et pares, corium tactu non asperum ac durum, colore potissimum nigro, deinde robeo, tertio helvo, quarto albo; mollissimus enim hic, ut durissimus primus. De mediis duobus prior quam posterior in eo prior, utrique plures quam nigri et albi. Neque non praeterea ut mares seminis boni sint, quorum et forma est spectanda, et qui ex his orti sunt respondent ad parentum speciem. Et praeterea quibus regionibus nati sint refert; boni enim generis in Italia plerique Gallici ad opus, contra nugatorii Ligusci. Transmarini Epirotici non solum meliores totius Graeciae, de etiam quam Italiae. Tametsi quidam de Italicis, quos propter amplitudinem praestare dicunt, victimas faciunt atque ad deorum servant supplicia, qui sine dubio ad res divinas propter dignitatem amplitudinis et coloris praeponendi. Quod eo magis fit, quod albi in Italia non tam frequentes quam in Thracia ad melana kolpon, ubi alio colore pauci. Eos cum emimus domitos, stipulamur sic: \"illosce boves sanos esse noxisque praestari\"; cum emimus indomitos, sic: \"illosce iuvencos sanos recte deque pecore sano esse noxisque praestari spondesne?\" Paulo verbosius haec, qui Manili actiones secuntur lanii, qui ad cultrum bovem emunt; qui ad altaria, hostiae sanitatem non solent stipulari. Pascuntur armenta commodissime in nemoribus, ubi virgulta et frons multa; hieme cum hibernant secundum mare, aestu abiguntur in montes frondosos. Propter feturam haec servare soleo. Ante admissuram mensem unum ne cibo et potione se impleant, quod existimantur facilius macrae concipere. Contra tauros duobus mensibus ante admissuram herba et palea ac faeno facio pleniores et a feminis secerno. Habeo tauros totidem, quot Atticus, ad matrices LXX duo, unum anniculum, alterum bimum. Haec secundum astri exortum facio, quod Graeci vocant lyran, fidem nostri. Tum denique tauros in gregem redigo. Mas an femina sit concepta, significat descensu taurus, cum init, quod, si mas est, in dexteriorem partem abit; si femina, in sinisteriorem. Cur hoc fiat, vos videritis, inquit mihi, qui Aristotelem legitis. Non minores oportet inire bimas, ut trimae pariant, eo melius, si quadrimae. Pleraeque pariunt in decem annos, quaedam etiam plures. Maxime idoneum tempus ad concipiendum a delphini exortu usque ad dies quadraginta aut paulo plus. Quae enim ita conceperunt, temperatissimo anni tempore pariunt; vaccae enim mensibus decem sunt praegnates. De quibus admirandum scriptum inveni, exemptis testiculis si statim admiseris taurum, concipere. Eas pasci oportet locis viridibus et aquosis. Cavere oportet ne aut angustius stent aut feriantur aut concurrant. Itaque quod eas aestate tabani concitare solent et bestiolae quaedam minutae sub cauda ali, ne concitentur, aliqui solent includere saeptis. Iis substerni oportet frondem aliudve quid in cubilia, quo mollius conquiescant. Aestate ad aquam appellendum bis, hieme semel. Cum parere coeperunt, secundum stabula pabulum servari oportet integrum, quod egredientes degustare possint; fastidiosae enim fiunt. Et providendum, quo recipiunt se, ne frigidus locus sit; algor enim eas et famis macescere cogit. In alimoniis armenticium pecus sic contuendum. Lactantes cum matribus ne cubent; obteruntur enim. Ad eas mane adigi oportet, et cum redierunt e pastu. Cum creverunt vituli, levandae matres pabulo viridi obiciendo in praesepiis. Item his, ut fere in omnibus stabulis, lapides substernendi aut quid item, ne ungulae putrescant. Ab aequinoctio autumnali una pascuntur cum matribus. Castrare non oportet ante bimatum, quod difficulter, si aliter feceris, se recipiunt; qui autem postea castrantur, duri et inutiles fiunt. Item ut in reliquis gregibus pecuariis dilectus quotannis habendus et reiculae reiciundae, quod locum occupant earum quae ferre possunt fructus. Siquae amisit vitulum, ei supponere oportet eos, quibus non satis praebent matres. Semestribus vitulis obiciunt furfures triticios et farinam hordeaceam et teneram herbam et ut bibant mane et vesperi curant. De sanitate sunt complura, quae exscripta de Magonis libris armentarium meum crebro ut aliquid legat curo. Numerus de tauris et vaccis sic habendus, ut in sexaginta unus sit anniculus, alter bimus. Quidam habent aut minorem aut maiorem numerum; nam apud Atticum duo tauri in septuaginta matribus sunt. Numerum gregum alius facit alium, quidam centenarium modicum putant esse, ut ego. Atticus centum viginti habet, ut Lucienus."],["varro-rustica","2.6","Haec ille. At Murrius, qui, dum loquitur Vaccius, cum Lucieno redisset, Ego, inquit, de asinis potissimum dicam, quod sum Reatinus, ubi optimi et maximi fiunt, e quo seminio ego hic procreavi pullos et ipsis Arcadibus vendidi aliquotiens. Igitur asinorum gregem qui facere vult bonum, primum videndum ut mares feminasque bona aetate sumat, utrique ut quam diutissime fructum ferre possint; firmos, omnibus partibus honestos, corpore amplo, seminio bono, ex his locis, unde optumi exeunt, quod faciunt Peloponnesi cum potissimum eos ex Arcadia emant, in Italia ex agro Reatino. Non enim, si murenae optimae flutae sunt in Sicilia et helops ad Rhodon, continuo hi pisces in omni mari similes nascuntur. Horum genera duo: unum ferum, quos vocant onagros, ut in Phrygia et Lycaonia sunt greges multi; alterum mansuetum, ut sunt in Italia omnes. Ad seminationem onagrus idoneus, quod et e fero fit mansuetus facile et e mansueto ferus numquam. Quod similes parentum genuntur, eligendi et mas et femina cum dignitate ut sit. In mercando item ut ceterae pecudes emptionibus et traditionibus dominum mutant, et de sanitate ac noxa solet caveri. Commode pascuntur farre et furfuribus hordeaceis. Admittuntur ante solstitium, ut eodem tempore alterius anni pariant; duodecimo enim mense conceptum semen reddunt. Praegnates opere levant; venter enim labore nationem reddit deteriorem. Marem non deiungunt ab opere, quod remissione laboris fit deterior. In partu eadem fere observant, quae in equis. Secundum partum pullos anno non removent a matre. Proximo anno noctibus patiuntur esse cum his et leniter capistris aliave qua re habent vinctos. Tertio anno domare incipiunt ad eas res, ad quas quisque eos vult habere in usu. Relinquitur de numero, quorum greges non sane fiunt, nisi ex eis qui onera portant, ideo quod plerique diducuntur ad molas aut ad agri culturam, ubi quid vehendum est, aut etiam ad arandum, ubi levis est terra, ut in Campania. Greges fiunt fere mercatorum, ut eorum qui e Brundisino aut Apulia asellis dossuariis comportant ad mare oleum aut vinum itemque frumentum aut quid aliud."],["varro-rustica","2.7","Lucienus: Ego quoque adveniens aperiam carceres, inquit, et equos emittere incipiam, nec solum mares, quos admissarios habeo, ut Atticus, singulos in feminas denas. E quis feminas Q. Modius Equiculus, vir fortissimus, etiam patre militari, iuxta ac mares habere solebat. Horum equorum et equarum greges qui habere voluerunt, ut habeant aliqui in Peloponneso et in Apulia, primum spectare oportet aetatem, quam praecipiunt sic. Videmus ne sint minores trimae, maiores decem annorum. Aetas cognoscitur et equorum et fere omnium qui ungulas indivisas habent et etiam cornutarum, quod equus triginta mensibus primum dentes medios dicitur amittere, duo superiores, totidem inferiores. Incipientes quartum agere annum itidem eiciunt et totidem eiciunt proxumos eorum quos amiserunt, et incipiunt nasci, quos vocant columellares. Quinto anno incipiente item eodem modo amittere binos, cum cavos habeat tum renascentes, ei sexto anno impleri, septumo omnes habere solet renatos et completos. Hoc maiores qui sunt, intellegi negant posse, praeterquam cum dentes sint facti brocchi et supercilia cana et sub ea lacunae, ex observatu dicunt eum equom habere annos sedecim. De forma esse oportet magnitudine modica, quod nec vastos nec minutos decet esse, equas clunibus ac ventribus latis. Equos, ad admissuram quos velis habere, legere oportet amplo corpore, formosos, nulla parte corporis inter se non congruenti. Qualis futurus sit equus, e pullo coniectari potest: si caput habet non magnum nec membris confusis si est, oculis nigris, naribus non angustis, auribus applicatis, iuba crebra, fusca, subcrispa subtenuibus saetis, inplicata in dexteriorem partem cervicis, pectus latum at plenum, umeris latis, ventre modico, lumbis deorsum versus pressis, scapulis latis, spina maxime duplici, si minus, non exstanti, coda ampla subcrispa, cruribus rectis aequalibus intro versus potius figuratis, genibus rutundis ne magnis, ungulis duris; toto corpore ut habeat venas, quae animadverti possint, quod qui huiusce modi sit, cum est aeger, ad medendum appositus. De stirpe magni interest qua sint, quod genera sunt multa. Itaque ab hoc nobiles a regionibus dicuntur, in Graecia Thessalici equi a Thessalia, in Italia ab Apulia Apuli, ab Rosea Roseani. Equi boni futuri signa, si cum gregalibus in pabulo contendit in currendo aliave qua re, quo potior sit; si, cum flumen travehundum est gregi, in primis progreditur ac non respectat alios. Emptio equina similis fere ac boum et asinorum, quod eisdem rebus in emptione dominum mutant, ut in Manili actionibus sunt perscripta. Equinum pecus pascendum in pratis potissimum herba, in stabulis ac praesepibus arido faeno; cum pepererunt, hordeo adiecto, bis die data aqua. Horum feturae initium admissionis facere oportet ab aequinoctio verno ad solstitium, ut partus idoneo tempore fiat; duodecimo enim mense die decimo aiunt nasci. Quae post tempus nascuntur, fere vitiosa atque inutilia existunt. Admittere oportet, cum tempus anni venerit, bis die, mane et vespere, per origam; sic appellatur qui admittit. Eo enim adiutante, equa alligata, celerius admittuntur, neque equi frustra cupiditate impulsi semen eiciunt. Quoad satis sit admitti, ipsae significant, quod se defendunt. Si fastidium saliendi est, scillae medium conterunt cum aqua ad mellis crassitudinem; tum ea re naturam equae, cum menses ferunt, tangunt; contra ab locis equae nares equi tangunt. Tametsi incredibile, quod usu venit, memoriae mandandum. Equus matrem salire cum adduci non posset, cum eum capite obvoluto auriga adduxisset et coegisset matrem inire, cum descendenti dempsisset ab oculis, ille impetum fecit in eum ac mordicus interfecit. Cum conceperunt equae, videndum ne aut laborent plusculum aut ne frigidis locis sint, quod algor maxime praegnatibus obest. Itaque in stabulis et umore prohibere oportet humum, clausa habere ostia ac fenestras, et inter singulas a praesepibus intericere longurios, qui eas discernant, ne inter se pugnare possint. Praegnatem neque implere cibo neque esurire oportet. Alternis qui admittant, diuturniores equas, meliores pullos fieri dicunt, itaque ut restibiles segetes esse exsuctiores, sic quotannis quae praegnantes fiant. In decem diebus secundum partum cum matribus in pabulum prodigendum, ne ungulas comburat stercus tenellas. Quinquemestribus pullis factis, cum redacti sunt in stabulum, obiciendum farinam hordeaceam molitam cum furfuribus, et siquid aliud terra natum libenter edent. Anniculis iam factis dandum hordeum et furfures, usque quoad erunt lactantes. Neque prius biennio confecto a lacte removendum; eosque, cum stent cum matribus, interdum tractandum, ne, cum sint diiuncti, exterreantur; eademque causa ibi frenos suspendendum, et eculi consuescant et videre eorum faciem et e motu audire crepitus. Cum iam ad manus accedere consuerint, interdum imponere iis puerum bis aut ter pronum in ventrem, postea iam sedentem. Haec facere, cum sit trimus; tum enim maxime crescere ac lacertosum fieri. Sunt qui dicant post annum et sex menses eculum domari posse, sed melius post trimum, a quo tempore farrago dari solet. Haec enim purgatio maxime necessaria equino pecori. Quod diebus decem facere oportet, nec pati alium ullum cibum gustare. Ab undecimo die usque ad quartum decimum dandum hordeum, cottidie adicientem minutatim; quod quarto die feceris, in eo decem diebus proximis manendum. Ab eo tempore mediocriter exercendum et, cum consudarit, perunguendum oleo. Si frigus erit, in equili faciendus ignis. Equi quod alii sunt ad rem militarem idonei, alii ad vecturam, alii ad admissuram, alii ad cursuram, non item sunt spectandi atque habendi. Itaque peritus belli alios eligit atque alit ac docet; aliter quadrigarius ac desultor; neque idem qui vectorios facere vult ad ephippium aut ad raedam, quod qui ad rem militarem, quod ut ibi ad castra habere volunt acres, sic contra in viis habere malunt placidos. Propter quod discrimen maxime institutum ut castrentur equi. Demptis enim testiculis fiunt quietiores, ideo quod semine carent. Ii cantherii appellati, ut in subus maiales, gallis gallinaceis capi. De medicina vel plurima sunt in equis et signa morborum et genera curationum, quae pastorem scripta habere oportet. Itaque ab hoc in Graecia potissimum medici pecorum hippiatroi appellati."],["varro-rustica","2.8","Cum haec loqueremur, venit a Menate libertus, qui dicat liba absoluta esse et rem divinam paratam; si vellent, venirent illuc et ipsi pro se sacrificarentur. Ego vero, inquam, vos ante ire non patiar, antequam mihi reddideritis tertium actum de mulis, de canibus, de pastoribus. Brevis oratio de istis, inquit Murrius. Nam muli et item hinni bigeneri atque insiticii, non suopte genere ab radicibus. Ex equa enim et asino fit mulus, contra ex equo et asina hinnus. Uterque eorum ad usum utilis, partu fructus neuter. Pullum asininum a partu recentem subiciunt equae, cuius lacte ampliore fiunt, quod id lacte quam asininum ad alimonia dicunt esse melius. Praeterea educant eum paleis, faeno, hordeo. Matri suppositiciae quoque inserviunt, quo equa ministerium lactis cibum pullo praebere possit. Hic ita eductus a trimo potest admitti; neque enim aspernatur propter consuetudinem equinam. Hunc minorem si admiseris, et ipse citius senescit, et quae ex eo concipiuntur fiunt deteriora. Qui non habent eum asinum, quem supposuerunt equae, et asinum admissarium habere volunt, de asinis quem amplissimum formosissimumque possunt eligunt, quique seminio natus sit bono, Arcadico, ut antiqui dicebant, ut nos experti sumus, Reatino, ubi tricenis ac quadragenis milibus admissarii aliquot venierunt. Quos emimus item ut equos stipulamurque in emendo ac facimus in accipiendo idem, quod dictum est in equis. Hos pascimus praecipue faeno atque hordeo, et id ante admissuram et largius facimus, ut cibo suffundamus vires ad feturam, eodem tempore quo equos adducentes, itemque ut ineat equas per origas curamus. Cum peperit equa mulum aut mulam, nutricantes educamus. Hi si in palustribus locis atque uliginosis nati, habent ungulas molles; idem si exacti sunt aestivo tempore in montes, quod fit in agro Reatino, durissimis ungulis fiunt. In grege mulorum parando spectanda aetas et forma, alterum, ut in vecturis sufferre labores possint; alterum, ut oculos aspectu delectare queant. Hisce enim binis coniunctis omnia vehicula in viis ducuntur. Haec me Reatino auctore probares, mihi inquit, nisi tu ipse domi equarum greges haberes ac mulorum greges vendidisses. Hinnus qui appellatur, est ex equo et asina, minor quam mulus corpore, plerumque rubicundior, auribus ut equinis, iubam et caudam habet similem asini. Item in ventre est, ut equus, menses duodecim. Hosce item ut eculos et educant et alunt et aetatem eorum ex dentibus cognoscunt."],["varro-rustica","2.9","Relinquitur, inquit Atticus, de quadripedibus quod ad canes attinet, quod pertinet maxime ad nos, qui pecus pascimus lanare. Canes enim ita custos pecoris eius quod eo comite indiget ad se defendendum. In quo genere sunt maxime oves, deinde caprae. Has enim lupus captare solet, cui opponimus canes defensores. In suillo pecore tamen sunt quae se vindicent, verres, maiales, scrofae. Prope enim haec apris, qui in silvis saepe dentibus canes occiderunt. Quid dicam de pecore maiore? Cum sciam mulorum gregem, cum pasceretur et eo venisset lupus, ultro mulos circumfluxisse et ungulis caedendo eum occidisse, et tauros solere diversos adsistere clunibus continuatos et cornibus facile propulsare lupos. Quare de canibus quoniam genera duo, unum venaticum et pertinet ad feras bestias silvestres, alterum quod custodiae causa paratur et pertinet ad pastorem, dicam de eo ad formam artis expositam in novem partes. Primum aetate idonea parandi, quod catuli et vetuli neque sibi neque ovibus sunt praesidio et feris bestiis non numquam praedae. Facie debent esse formosi, magnitudine ampla, oculis nigrantibus aut ravis, naribus congruentibus, labris subnigris aut rubicundis neque resimis superioribus nec pendulis subtus, mento suppresso et ex eo enatis duobus dentibus dextra et sinistra paulo eminulis, superioribus directis potius quam brocchis, acutos quos habeant labro tectos, capitibus et auriculis magnis ac flaccis, crassis cervicibus ac collo, internodiis articulorum longis, cruribus rectis et potius varis quam vatiis, pedibus magnis et latis, qui ingredienti ei displodantur, digitis discretis, unguibus duris ac curvis, solo ne ut corneo ne nimium duro, sed ut fermentato ac molli; a feminibus summis corpore suppresso, spina neque eminula neque curva, cauda crassa; latrato gravi, hiatu magno, colore potissimum albo, quod in tenebris facilius agnoscuntur, specie leonina. Praeterea feminas volunt esse mammosas aequalibus papillis. Item videndum ut boni seminii sint; itaque et a regionibus appellantur Lacones, Epirotici, Sallentini. Videndum ne a venatoribus aut laniis canes emas; alteri quod ad pecus sequendum inertes, alteri, si viderint leporem aut cervum, quod eum potius quam oves sequentur. Quare a pastoribus empta melior, quae oves sequi consuevit, aut sine ulla consuetudine quae fuerit. Canis enim facilius quid adsuescit, eaque consuetudo firmior, quae fit ad pastores, quam quae ad pecudes. Publius Aufidius Pontianus Amiterninus cum greges ovium emisset in Umbria ultima, quibus gregibus sine pastoribus canes accessissent, pastores ut deducerent in Metapontinos saltus et Heracleae emporium, inde cum domum redissent qui ad locum deduxerant, e desiderio hominum diebus paucis postea canes sua sponte, cum dierum multorum via interesset, sibi ex agris cibaria praebuerunt atque in Umbriam ad pastores redierunt. Neque eorum quisquam fecerat, quod in agri cultura Saserna praecepit: qui vellet se a cane sectari, ut ranam obiciat coctam. Magni interest ex semine esse canes eodem, quod cognati maxime inter se sunt praesidio. Sequitur quartum de emptione: fit alterius, cum a priore domino secundo traditus est. De sanitate et noxa stipulationes fiunt eaedem, quae in pecore, nisi quod hic utiliter exceptum est: alii pretium faciunt in singula capita canum, alii ut catuli sequantur matrem, alii ut bini catuli unius canis numerum obtineant, ut solent bini agni ovis, plerique ut accedant canes, qui consuerunt esse una. Cibatus canis propior hominis quam ovis. Pascitur enim eduliis et ossibus, non herbis aut fronde. Diligenter ut habeat cibaria providendum. Fames enim hos ad quaerendum cibum ducet, si non praebebitur, et a pecore abducet; nisi si, ut quidam putant, etiam illuc pervenerint, proverbium ut tollant anticum vel etiam ut mython aperiant de Actaeone atque in dominum adferant dentes. Nec non ita panem hordeaceum dandum, ut non potius eum in lacte des intritum, quod eo consueti cibo uti a pecore non cito desciscunt. Morticinae ovis non patiuntur vesci carne, ne ducti sapore minus se abstineant. Dant etiam ius ex ossibus et ea ipsa ossa contusa. Dentes enim facit firmiores et os magis patulum, propterea quod vehementius diducuntur malae, acrioresque fiunt propter medullarum saporem. Cibum capere consuescunt interdiu, ubi pascuntur, vesperi, ubi stabulantur. Feturae principium admittendi faciunt veris principio; tum enim dicuntur catulire, id est ostendere velle se maritari. Quae tum admissae, pariunt circiter solstitium; praegnantes enim solent esse ternos menses. In fetura dandum potius hordeaceos quam triticeos panes; magis enim eo aluntur et lactis praebent maiorem facultatem. In nutricatu secundum partum, si plures sunt, statim eligere oportet quos habere velis, reliquos abicere. Quam paucissimos reliqueris, tam optimi in alendo fiunt propter copiam lactis. Substernitur eis acus aut quid item aliud, quod molliore cubili facilius educentur. Catuli diebus XX videre incipiunt. Duobus mensibus primis a partu non diiunguntur a matre, sed minutatim desuefiunt. Educunt eos plures in unum locum et inritant ad pugnandum, quo fiunt acriores, neque defatigari patiuntur, quo fiunt segniores. Consue quoque faciunt ut alligari possint primum levibus vinclis; quae si abrodere conantur, ne id consuescant facere, verberibus eos deterrere solent. Pluviis diebus cubilia substernenda fronde aut pabulo duabus de causis: ut ne oblinantur aut perfrigescant. Quidam eos castrant, quod eo minus putant relinquere gregem; quidam non faciunt, quod eos credunt minus acres fieri. Quidam nucibus Graecis in aqua tritis perungunt aures et inter digitos, quod muscae et ricini et pulices soleant, si hoc unguine non sis usus, ea exulcerare. Ne vulnerentur a bestiis, imponuntur his collaria, quae vocantur melium, id est cingulum circum collum ex corio firmo cum clavulis capitatis, quae intra capita insuitur pellis mollis, ne noceat collo duritia ferri; quod, si lupus aliusve quis his vulneratus est, reliquas quoque canes facit, quae id non habent, ut sint in tuto. Numerus canum pro pecoris multitudine solet parari; fere modicum esse putant, ut singuli sequantur singulos opiliones. De quo numero alius alium modum constituit, quod, si sunt regiones, ubi bestiae sint multae, debent esse plures, quod accidit his qui per calles silvestres longinquos solent comitari in aestiva et hiberna. Villatico vero gregi in fundum satis esse duo, et id marem et feminam. Ita enim sunt adsiduiores, quod cum altero item alter fit acrior, et si alteruter aeger est, ne sine cane grex sit."],["varro-rustica","2.10","Cum circumspiceret, nequid praeterisset, Hoc silentium, inquam, vocat alium ad partes. Relicum enim in hoc actu, quot et quod genus sint habendi pastores. Cossinius: Ad maiores pecudes aetate superiores, ad minores etiam pueros, utrosque horum firmiores qui in callibus versentur, quam eos qui in fundo cotidie ad villam redeant (itaque in saltibus licet videre iuventutem, et eam fere armatam, cum in fundis non modo pueri sed etiam puellae pascant). Qui pascunt, eos cogere oportet in pastione diem totum esse, pascere communiter, contra pernoctare ad suum quemque gregem, esse omnes sub uno magistro pecoris; eum esse maiorem natu potius quam alios et peritiorem quam reliquos, quod ei qui aetate et scientia praestat animo aequiore reliqui parent. Ita tamen oportet aetate praestare, ut ne propter senectutem minus sustinere possit labores. Neque enim senes neque pueri callium difficultatem ac montium arduitatem atque asperitatem facile ferunt, quod patiendum illis, qui greges secuntur, praesertim armenticios ac caprinos, quibus rupes ac silvae ad pabulandum cordi. Formae hominum legendae ut sint firmae ac veloces, mobiles, expeditis membris, qui non solum pecus sequi possint, sed etiam a bestiis ac praedonibus defendere, qui onera extollere in iumenta possint, qui excurrere, qui iaculari. Non omnis apta natio ad pecuariam, quod neque Bastulus neque Turdulus idonei, Galli appositissimi, maxime ad iumenta. In emptionibus dominum legitimum sex fere res perficiunt: si hereditatem iustam adiit; si, ut debuit, mancipio ab eo accepit, a quo iure civili potuit; aut si in iure cessit, qui potuit cedere, et id ubi oportuit; aut si usu cepit; aut si e praeda sub corona emit; tumve cum in bonis sectioneve cuius publice veniit. In horum emptione solet accedere peculium aut excipi et stipulatio intercedere, sanum esse, furtis noxisque solutum; aut, si mancipio non datur, dupla promitti, aut, si ita pacti, simpla. Cibus eorum debet esse interdius separatim unius cuiusque gregis, vespertinus in cena, qui sunt sub uno magistro, communis. Magistrum providere oportet ut omnia sequantur instrumenta, quae pecori et pastoribus opus sunt, maxime ad victum hominum et ad medicinam pecudum. Ad quam rem habent iumenta dossuaria domini, alii equas, alii pro iis quid aliud, quod onus dorso ferre possit. Quod ad feturam humanam pertinet pastorum, qui in fundo perpetuo manent, facile est, quod habent conservam in villa, nec hac venus pastoralis longius quid quaerit. Qui autem in saltibus et silvestribus locis pascunt et non villa, sed casis repentinis imbres vitant, iis mulieres adiungere, quae sequantur greges ac cibaria pastoribus expediant eosque assiduiores faciant, utile arbitrati multi. Sed eas mulieres esse oportet firmas, non turpes, quae in opere multis regionibus non cedunt viris, ut in Illyrico passim videre licet, quod vel pascere pecus vel ad focum afferre ligna ac cibum coquere vel ad casas instrumentum servare possunt. De nutricatu hoc dico, easdem fere et nutrices et matres. Simul aspicit ad me et, ut te audii dicere, inquit, cum in Liburniam venisses, te vidisse matres familias eorum afferre ligna et simul pueros, quos alerent, alias singulos, alias binos, quae ostenderunt fetas nostras, quae in conopiis iacent dies aliquot, esse eiuncidas ac contemnendas. Cui ego, Certe, inquam; nam in Illyrico hoc amplius, praegnatem saepe, cum venit pariendi tempus, non longe ab opere discedere ibique enixam puerum referre, quem non peperisse, sed invenisse putes; nec non etiam hoc, quas virgines ibi appellant, non numquam annorum viginti, quibus mos eorum non denegavit, ante nuptias ut succumberent quibus vellent et incomitatis ut vagari liceret et filios habere. Quae ad valitudinem pertinent hominum ac pecoris et sine medico curari possunt, magistrum scripta habere oportet. Is enim sine litteris idoneus non est, quod rationes dominicas pecuarias conficere nequiquam recte potest. De numero pastorum alii angustius, alii laxius constituere solent. Ego in octogenas hirtas oves singulos pastores constitui, Atticus in centenas. Greges ovium si magni sunt, quos miliarios faciunt quidam, facilius de summa hominum detrahere possis, quam de minoribus, ut sunt et Attici et mei. Septingenarii enim mei; tu, opinor, octingenarios habuisti, nec tamen non, ut nos, arietum decumam partem. Ad equarum gregem quinquagenarium bini homines, utique uterque horum ut secum habeat equas domitas singulas in his regionibus, in quibus in stabula solent equas abigere, ut in Apulia et in Lucanis accidit saepe."],["varro-rustica","2.11","Quoniam promissa absolvimus, inquit, eamus. Si quidem, inquam, adieceritis de extraordinario pecudum fructu, ut praedictum est, de lacte in eo et tonsura. Lacte est omnium rerum, quas cibi causa capimus, liquentium maxime alibile, et id ovillum, dein caprinum. Quod autem maxime perpurget, est equinum, tum asininum, dein bubulum, tum caprinum. Sed horum sunt discrimina quaedam et a pastionibus et a pecudum natura et a mulgendo: a pastionibus, quod ad alendum utile quod fit ab hordeo et stipula et omnino arido et firmo cibo pecude pasta; ad perpurgandum ab ea, quae a viridi pasta, eo magis, si fuerit ex herbis, quae ipsae sumptae perpurgare solent corpora nostra; a pecudum natura, quod lac melius est a valentibus et ab his quae nondum veteres sunt, quam si est contra. A mulgendo atque ortu optimum est id quod neque nimium longe abest a mulso neque a partu continuo est sumptum. Ex hoc lacte casei qui fiunt, maximi cibi sunt bubuli et qui difficillime transeant sumpti, secundo ovilli, minimi cibi et qui facillime deiciantur caprini. Et etiam est discrimen, utrum casei molles ac recentes sint, an aridi et veteres, cum molles sint magis alibiles, in corpore non resides, veteres et aridi contra. Caseum facere incipiunt a vergiliis vernis exortis ad aestivas vergilias. Mulgent vere ad caseum faciundum mane, aliis temporibus meridianis horis, tametsi propter loca et pabulum disparile non usque quaque idem fit. In lactis duos congios addunt coagulum magnitudine oleae, ut coeat, quod melius leporinum et haedinum quam agninum. Alii pro coagulo addunt de fici ramo lac et acetum, aspergunt item aliis aliquot rebus, quod Graeci appellant alii opon alii dakryon. Non negarim, inquam, ideo aput divae Ruminae sacellum a pastoribus satam ficum, ibi enim solent sacrificari lacte pro vino et lactentibus. Mamma enim rumis, ut ante dicebant; a rumi etiam nunc dicuntur subrumi agni, lactantes a lacte. Quin aspergi solent sales, melior fossilis quam marinus. De tonsura ovium primum animadverto, antequam incipiam facere, num scabiem aut ulcera habeant, ut, si opus est, ante curentur, quam tondeantur. Tonsurae tempus inter aequinoctium vernum et solstitium, cum sudare inceperunt oves, a quo sudore recens lana tonsa sucida appellata est. Tonsas recentes eodem die perungunt vino et oleo, non nemo admixta cera alba et adipe suilla; et si ea tecta solet esse, quam habuit pellem intectam, eam intrinsecus eadem re perinungunt et tegunt rursus. Siqua in tonsura plagam accepit, eum locum oblinunt pice liquida. Oves hirtas tondent circiter hordeaceam messem, in aliis locis ante faenisecia. Quidam has bis in anno tondent, ut in Hispania citeriore, ac semenstres faciunt tonsuras; duplicem impendunt operam, quod sic plus putant fieri lanae, quo nomine quidam bis secant prata. Diligentiores tegeticulis subiectis oves tondere solent, nequi flocci intereant. Dies ad eam rem sumuntur sereni, et iis id faciunt fere a quarta ad decimam; cum sole calidiore tonsa, ex sudore eius lana fit mollior et ponderosior et colore meliore. Quam demptam ac conglobatam alii vellera, alii vellimna appellant; ex quo vocabulo animadverti licet prius in lana vulsuram quam tonsuram inventam. Qui etiam nunc vellunt, ante triduo habent ieiunas, quod languidae minus aegre radices lanae retinent. Omnino tonsores in Italiam primum venisse ex Sicilia dicuntur p. R. c. a. CCCCLIII, ut scriptum in publico Ardeae in litteris exstat, eosque adduxisse Publium Titinium Menam. Olim tonsores non fuisse adsignificant antiquorum statuae, quod pleraeque habent capillum et barbam magnam. Suscipit Cossinius: Fructum ut ovis e lana ad vestimentum, sic capra e pilis ministrat ad usum nauticum et ad bellica tormenta et fabrilia vasa. Neque non quaedam nationes harum pellibus sunt vestitae, ut in Gaetulia et in Sardinia. Cuius usum aput anticos quoque Graecos fuisse apparet, quod in tragoediis senes ab hac pelle vocantur diphtheriae et in comoediis qui in rustico opere morantur, ut aput Caecilium in Hypobolimaeo habet adulescens, aput Terentium in Heautontimorumeno senex. Tondentur, quod magnis villis sunt, in magna parte Phrygiae; unde cilicia et cetera eius generis solent fieri. Sed quod primum ea tonsura in Cilicia sit instituta, nomen id Cilicas adiecisse dicunt. Illi hoc, neque ab hoc quod mutaret Cossinius. Et simul Vituli libertus in urbem ueniens ex hortis devertitur ad nos et, Ego ad te missus, inquit, ibam domum rogatum ne diem festum faceres breviorem et mature venires. Itaque discedimus ego et Scrofa in hortos ad Vitulum, Niger Turrani noster, illi partim domum, partim ad Menatem. Varro"],["varro-rustica","3.1","Cum duae vitae traditae sint hominum, rustica et urbana, quidni, Pinni, dubium non est quin hae non solum loco discretae sint, sed etiam tempore diversam originem habeant. Antiquior enim multo rustica, quod fuit tempus, cum rura colerent homines neque urbem haberent. Etenim vetustissimum oppidum cum sit traditum Graecum Boeotiae Thebae, quod rex Ogyges aedificarit, in agro Romano Roma, quam Romulus rex; nam in hoc nunc denique est ut dici possit, non cum Ennius scripsit: septingenti sunt paulo plus aut minus anni, augusto augurio postquam inclita condita Roma est. Thebae, quae ante cataclysmon Ogygi conditae dicuntur, eae tamen circiter duo milia annorum et centum sunt. Quod tempus si referas ad illud principium, quo agri coli sunt coepti atque in casis et tuguriis habitabant nec murus et porta quid esset sciebant, immani numero annorum urbanos agricolae praestant. Nec mirum, quod divina natura dedit agros, ars humana aedificavit urbes, cum artes omnes dicantur in Graecia intra mille annorum reperte, agri numquam non fuerint in terris qui coli possint. Neque solum antiquior cultura agri, sed etiam melior. Itaque non sine causa maiores nostri ex urbe in agros redigebant suos cives, quod et in pace a rusticis Romanis alebantur et in bello ab his allevabantur. Nec sine causa terram eandem appellabant matrem et Cererem, et qui eam colerent, piam et utilem agere vitam credebant atque eos solos reliquos esse ex stirpe Saturni regis. Cui consentaneum est, quod initia vocantur potissimum ea quae Cereri fiunt sacra. Nec minus oppidi quoque nomen Thebae indicat antiquiorem esse agrum, quod ab agri genere, non a conditore nomen ei est impositum. Nam lingua prisca et in Graecia Aeolis Boeoti sine afflatu vocant collis tebas, et in Sabinis, quo e Graecia venerunt Pelasgi, etiam nunc ita dicunt, cuius vestigium in agro Sabino via Salaria non longe a Reate miliarius clivus cum appellatur tebae. Agri culturam primo propter paupertatem maxime indiscretam habebant, quod a pastoribus qui erant orti in eodem agro et serebant et pascebant; quae postea creverunt peculia diviserunt, ac factum ut dicerentur alii agricolae, alii pastores. Quae ipsa pars duplex est, tametsi ab nullo satis discreta, quod altera est villatica pastio, altera agrestis. Haec nota et nobilis, quod et pecuaria appellatur, et multum homines locupletes ob eam rem aut conductos aut emptos habent saltus; altera villatica, quod humilis videtur, a quibusdam adiecta ad agri culturam, cum esset pastio, neque explicata tota separatim, quod sicam, ab ullo. Itaque cum putarem esse rerum rusticarum, quae constituta sunt fructus causa, tria genera, unum de agri cultura, alterum de re pecuaria, tertium de villaticis pastionibus, tres libros institui, e quis duo scripsi, primum ad Fundaniam uxorem de agri cultura, secundum de pecuaria ad Turranium Nigrum; qui reliquus est tertius de villaticis fructibus, in hoc ad te mitto, quod visus sum debere pro nostra vicinitate et amore scribere potissimum ad te. Cum enim villam haberes opere tectorio et intestino ac pavimentis nobilibus lithostrotis spectandam et parum putasses esse, ni tuis quoque litteris exornati parietes essent, ego quoque, quo ornatior ea esse posset fructu, quod facere possem, haec ad te misi, recordatus de ea re sermones, quos de villa perfecta habuissemus. De quibus exponendis initium capiam hinc."],["varro-rustica","3.2","Comitiis aediliciis cum sole caldo ego et Q. Axius senator tribulis suffragium tulissemus et candidato, cui studebamus, vellemus esse praesto, cum domum rediret, Axius mihi, Dum diribentur, inquit, suffragia, vis potius villae publicae utamur umbra, quam privati candidati tabella dimidiata aedificemus nobis? Opinor, inquam, non solum, quod dicitur, \"malum consilium consultori est pessimum\", sed etiam bonum consilium, qui consulit et qui consulitur, bonum habendum. Itaque imus, venimus in villam. Ibi Appium Claudium augurem sedentem invenimus in subselliis, ut consuli, siquid usus poposcisset, esset praesto. Sedebat ad sinistram ei Cornelius Merula consulari familia ortus et Fircellius Pavo Reatinus, ad dextram Minucius Pica et M. Petronius Passer. Ad quem cum accessissemus, Axius Appio subridens, Recipis nos, inquit, in tuum ornithona, ubi sedes inter aves? Ille, Ego vero, inquit, te praesertim, quoius aues hospitales etiam nunc ructor, quas mihi apposuisti paucis ante diebus in Villa Reatina ad lacum Velini eunti de controversiis Interamnatium et Reatinorum. Sed non haec, inquit, villa, quam aedificarunt maiores nostri, frugalior ac melior est quam tua illa perpolita in Reatino? Nuncubi hic vides citrum aut aurum? Num minium aut armenium? Num quod emblema aut lithostrotum? Quae illic omnia contra. Et cum haec sit communis universi populi, illa solius tua; haec quo succedant e campo cives et reliqui homines, illa quo equae et asini; praeterea cum ad rem publicam administrandam haec sit utilis, ubi cohortes ad dilectum consuli adductae considant, ubi arma ostendant, ubi censores censu admittant populum. Tua scilicet, inquit Axius, haec in campo Martio extremo utilis et non deliciis sumptuosior quam omnes omnium universae Reatinae? Tua enim oblita tabulis pictis nec minus signis; at mea, vestigium ubi sit nullum Lysippi aut Antiphili, at crebra sartoris et pastoris. Et cum illa non sit sine fundo magno et eo polito cultura, tua ista neque agrum habeat ullum nec bovem nec equam. Denique quid tua habet simile villae illius, quam tuus avos ac proavos habebat? Nec enim, ut illa, faenisicia vidit arida in tabulato nec vindemiam in cella neque in granario messim. Nam quod extra urbem est aedificium, nihilo magis ideo est villa, quam eorum aedificia, qui habitant extra portam Flumentanam aut in Aemilianis. Appius subridens, Quoniam ego ignoro, inquit, quid sit villa, velim me doceas, ne labar imprudentia, quod volo emere a M. Seio in Ostiensi villam. Quod si ea aedificia villae non sunt, quae asinum tuum, quem mihi quadraginta milibus emptum ostendebas aput te, non habent, metuo ne pro villa emam in litore Seianas aedes. Quod aedificium hic me Lucius Merula impulit ut cuperem habere, cum diceret nullam se accepisse villam, qua magis delectatus esset, cum apud eum dies aliquot fuisset; nec tamen ibi se vidisse tabulam pictam neque signum aheneum aut marmoreum ullum, nihilo magis torcula vasa vindemiatoria aut serias olearias aut trapetas. Axius aspicit Merulam et, Quid igitur, inquit, est ista villa, si nec urbana habet ornamenta neque rustica membra? Quoi ille; Num minus villa tua erit ad angulum Velini, quam neque pictor neque tector vidit umquam, quam in Rosea quae est polita opere tectorio eleganter, quam dominus habes communem cum asino? Cum significasset nutu nihilo minus esse villam eam quae esset simplex rustica, quam eam quae esset utrumque, et ea et urbana, et rogasset, quid ex iis rebus colligeret, Quid? inquit, si propter pastiones tuus fundus in Rosea probandus sit, et quod ibi pascitur pecus ac stabulatur, recte villa appellatur, haec quoque simili de causa debet vocari villa, in qua propter pastiones fructus capiuntur magni. Quid enim refert, utrum propter oves, an propter aves fructus capias? Anne dulcior est fructus apud te ex bubulo pecore, unde apes nascuntur, quam ex apibus, quae ad villam Sei in alvariis opus faciunt? Et num pluris tu e villa illic natos verres lanio vendis, quam hinc apros macellario Seius? Qui minus ego, inquit Axius, istas habere possum in Reatina villa? Nisi si apud Seium Siculum fit mel, Corsicum in Reatino; et hic aprum glans cum pascit empticia, facit pinguem, illic gratuita exilem. Appius: Posse ad te fieri, inquit, Seianas pastiones non negauit Merula; ego non esse ipse vidi. Duo enim genera cum sint pastionum, unum agreste, in quo pecuariae sunt, alterum villaticum, in quo sunt gallinae ac columbae et apes et cetera, quae in villa solent pasci, de quibus et Poenus Mago et Cassius Dionysius et alii quaedam separatim ac dispersim in libris reliquerunt, quae Seius legisse videtur et ideo ex iis pastionibus ex una villa maioris fructus capere, quam alii faciunt ex toto fundo. Certe, inquit Merula; nam ibi vidi greges magnos anserum, gallinarum, columbarum, gruum, pavonum, nec non glirium, piscium, aprorum, ceterae venationis. Ex quibus rebus scriba librarius, libertus eius, qui apparuit Varroni et me absente patrono hospitio accipiebat, in annos singulos plus quinquagena milia e villa capere dicebat. Axio admiranti, Certe nosti, inquam, materterae meae fundum, in Sabinis qui est ad quartum vicesimum lapidem via Salaria a Roma. Quidni? inquit, ubi aestate diem meridie dividere soleam, cum eo Reate ex urbe aut, cum inde venio hieme, noctu ponere castra. Atque in hac villa qui est ornithon, ex eo uno quinque milia scio venisse turdorum denariis ternis, ut sexaginta milia ea pars reddiderit eo anno villae, bis tantum quam tuus fundus ducentum iugerum Reate reddit. Quid? sexaginta, inquit Axius, sexaginta, sexaginta? derides. Sexaginta, inquam. Sed ad hunc bolum ut pervenias, opus erit tibi aut epulum aut triumphus alicuius, ut tunc fuit Scipionis Metelli, aut collegiorum cenae, quae nunc innumerabiles excandefaciunt annonam macelli. Reliquis annis omnibus si non hanc expectabis summam, spero, non tibi decoquet ornithon; neque hoc accidit his moribus nisi raro ut decipiaris. Quotus quisque enim est annus, quo non videas epulum aut triumphum aut collegia non epulari? Sed propter luxuriam, inquit, quodam modo epulum cotidianum est intra ianuas Romae. Nonne item L. Abucius, homo, ut scitis, apprime doctus, cuius Luciliano charactere sunt libelli, dicebat in Albano fundum suum pastionibus semper vinci a villa? Agrum enim minus decem milia reddere, villam plus vicena. Idem secundum mare, quo loco vellet, si parasset villam, se supra centum milia e villa recepturum. Age, non M. Cato nuper, cum Luculli accepit tutelam, e piscinis eius quadraginta milibus sestertiis vendidit piscis? Axius, Merula mi, inquit, recipe me quaeso discipulum villaticae pastionis. Ille: Quin simul ac promiseris minerval, incipiam, inquit. Ego vero non recuso, vel hodie vel ex ista pastione crebro. Appius: Credo simul ac primum ex isto villatico pecore mortui erunt anseres aut pavones. Cui ille: Quid enim interest, utrum morticinas editis volucres an pisces, quos nisi mortuos estis numquam? Sed oro te, inquit, induce me in viam disciplinae villaticae pastionis ac vim formamque eius expone."],["varro-rustica","3.3","Merula non gravate, Primum, inquit, dominum scientem esse oportet earum rerum, quae in villa circumve eam ali ac pasci possint, ita ut domino sint fructui ac delectationi. Eius disciplinae genera sunt tria: ornithones, leporaria, piscinae. Nunc ornithonas dico omnium alitum, quae intra parietes villae solent pasci. Leporaria te accipere volo non ea quae tritavi nostri dicebant, ubi soli lepores sint, sed omnia saepta, afficta villae quae sunt et habent inclusa animalia, quae pascantur. Similiter piscinas dico eas, quae in aqua dulci aut salsa inclusos habent pisces ad villam. Harum rerum singula genera minimum in binas species dividi possunt: in prima parte ut sint quae terra modo sint contentae, ut sunt pavones turtures turdi; in altera specie sunt quae non sunt contentae terra solum, sed etiam aquam requirunt, ut sunt anseres querquedulae anates. Sic alterum genus illud venaticum duas habet diversas species, unam, in qua est aper caprea lepus; altera item extra villam quae sunt, ut apes cochleae glires. Tertii generis aquatilis item species duae, partim quod habent pisces in aqua dulci, partim quod in marina. De his sex partibus ad ista tria genera item tria genera artificum paranda, aucupes venatores piscatores, aut ab iis emenda quae tuorum servorum diligentia tuearis in fetura ad partus et nata nutricere saginesque, in macellum ut perveniant. Neque non etiam quaedam adsumenda in villam sine retibus aucupis venatoris piscatoris, ut glires cochleas gallinas. Earum rerum cultura instituta prima ea quae in villa habetur; non enim solum augures Romani ad auspicia primum pararunt pullos, sed etiam patres familiae rure. Secunda, quae macerie ad villam venationis causa cluduntur et propter alvaria; apes enim subter subgrundas ad initio villatico usae tecto. Tertiae piscinae dulces fieri coeptae et e fluminibus captos recepere ad se pisces. Omnibus tribus his generibus sunt bini gradus; superiores, quos frugalitas antique, inferiores, quos luxuria posterior adiecit. Primus enim ille gradus anticus maiorum nostrum erat, in quo essent aviaria duo dumtaxat: in plano cohors, in qua pascebantur gallinae, et earum fructus erat ova et pulli; alter sublimis, in quo erant columbae in turribus aut summa villa. Contra nunc aviaria sunt nomine mutato, quod vocantur ornithones, quae palatum suave domini paravit, ut tecta maiora habeant, quam tum habebant totas villas, in quibus stabulentur turdi ac pavones. Sic in secunda parti ac leporario pater tuus, Axi, praeterquam lepusculum e venatione vidit numquam. Neque enim erat magnum id saeptum, quod nunc, ut habeant multos apros ac capreas, complura iugera maceriis concludunt. Non tu, inquit mihi, cum emisti fundum Tusculanum a M. Pisone, in leporario apri fuerunt multi? In tertia parti quis habebat piscinam nisi dulcem et in ea dumtaxat squalos ac mugiles pisces? Quis contra nunc minthon non dicit sua nihil interesse, utrum iis piscibus stagnum habeat plenum an ranis? Non Philippus, cum ad Ummidium hospitem Casini devertisset et ei e tuo flumine lupum piscem formosum apposuisset atque ille gustasset et exspuisset, dixit, \"Peream, ni piscem putavi esse\"? Sic nostra aetas in quam luxuriam propagavit leporaria, hac piscinas protulit ad mare et in eas pelagios greges piscium revocavit. Non propter has appellati Sergius Orata et Licinius Murena? Quis enim propter nobilitates ignorat piscinas Philippi, Hortensi, Lucullorum? Quare unde velis me incipere, Axi, dic."],["varro-rustica","3.4","Ille, Ego vero, inquit, ut aiunt post principia in castris, id est ab his temporibus quam superioribus, quod ex pavonibus fructus capiuntur maiores quam e gallinis. Atque adeo non dissimulabo, quod volo de ornithone primum, quod lucri fecerunt hoc nomen turdi. Sexaginta enim milia Fircellina excande me fecerunt cupiditate. Merula, Duo genera sunt, inquit, ornithonis: unum delectationis causa, ut Varro hic fecit noster sub Casino, quod amatores invenit multos; alterum fructus causa, quo genere macellarii et in urbe quidam habent loca clausa et rure, maxime conducta in Sabinis, quod ibi propter agri naturam frequentes apparent turdi. Ex iis tertii generis voluit esse Lucullus coniunctum aviarium, quod fecit in Tusculano, ut in eodem tecto ornithonis inclusum triclinium haberet, ubi delicate cenitaret et alios videret in mazonomo positos coctos, alios volitare circum fenestras captos. Quod inutile invenerunt. Nam non tantum in eo oculos delectant intra fenestras aves volitantes, quantum offendit quod alienus odor opplet nares."],["varro-rustica","3.5","Sed quod te malle arbitror, Axi, dicam de hoc quod fructus causa faciunt, unde, non ubi, sumuntur pingues turdi. Igitur testudo, aut peristylum tectum tegulis aut rete, fit magna, in qua milia aliquot turdorum ac merularum includere possint, quidam cum eo adiciant praeterea aves alias quoque, quae pingues veneunt care, ut miliariae ac coturnices. In hoc tectum aquam venire oportet per fistulam et eam potius per canales angustas serpere, quae facile extergeri possint (si enim late ibi diffusa aqua, et inquinatur facilius et bibitur inutilius), et ex eis caduca quae abundat per fistulam exire, ne luto aves laborent. Ostium habere humile et angustum et potissimum eius generis, quod cocliam appellant, ut solet esse in cavea, in qua tauri pugnare solent; fenestras raras, per quas non videantur extrinsecus arbores aut aves, quod earum aspectus ac desiderium marcescere facit volucres inclusas. Tantum locum luminis habere oportet, ut aves videre possint, ubi assidant, ubi cibus, ubi aqua sit. Tectorio tacta esse levi circum ostia ac fenestras, nequa intrare mus aliave quae bestia possit. Circum huius aedifici parietes intrinsecus multos esse palos, ubi aves assidere possint, praeterea perticis inclinatis ex humo ad parietem et in eis transversis gradatim modicis intervallis perticis adnexis ad speciem cancellorum scaenicorum ac theatri. Deorsum in terram esse aquam, quam bibere possint, cibatui offas positas. Eae maxime glomerantur ex ficis et farre mixto. Diebus viginti antequam tollere vult turdos, largius dat cibum, quod plus ponit et farre subtiliore incipit alere. In hoc tecto caveas, quae caveae tabulata habeant aliquot ad perticarum supplementum. Contra hic aviarius, quae mortuae ibi sunt aves, ut domino numerum reddat, solet ibidem servare. Cum opus sunt, ex hoc auiario ut sumantur idoneae, excludantur in minusculum aviarium, quod est coniunctum cum maiore ostio, lumine illustriore, quod seclusorium appellant. Ibi cum eum numerum habet exclusum, quem sumere vult, omnes occidit. Hoc ideo in secluso clam, ne reliqui, si videant, despondeant animum atque alieno tempore venditoris moriantur. Non ut advenae volucres pullos faciunt, in agro ciconiae, in tecto hirundines, sic aut hic aut illic turdi, qui cum sint nomine mares, re vera feminae quoque sunt. Neque id non secutum ut esset in merulis, quae nomine feminino mares quoque sunt. Praeterea volucres cum partim advenae sint, ut hirundines et grues, partim vernaculae, ut gallinae ac columbae, de illo genere sunt turdi adventicio ac quotannis in Italiam trans mare advolant circiter aequinoctium autumnale et eodem revolant ad aequinoctium vernum, et alio tempore, turtures ac coturnices immani numero. Hoc ita fieri apparet in insulis propinquis Pontiis, Palmariae, Pandateriae. Ibi enim in prima volatura cum veniunt, morantur dies paucos requiescendi causa itemque faciunt, cum ex Italia trans mare remeant. Appius Axio, Si quinque milia hoc coieceris, inquit, et erit epulum ac triumphus, sexaginta milia quae vis statim in fenus des licebit multum. Tum mihi, tu dic illud alterum genus ornithonis, qui animi causa constitutus a te sub Casino fertur, in quo diceris longe vicisse non modo archetypon inventoris nostri ornithotrophion M. Laenii Strabonis, qui Brundisii hospes noster primus in peristylo habuit exhedra conclusas aves, quas pasceret obiecto rete, sed etiam in Tusculano magna aedificia Luculli. Quoi ego: Cum habeam sub oppido Casino flumen, quod per villam fluat, liquidum et altum marginibus lapideis, latum pedes quinquaginta septem, et e villa in villam pontibus transeatur, longum pedes DCCCCL derectum ab insula, quae est in imo fluvio, ubi confluit altera amnis, ad summum flumen, ubi est museum, circum huius ripas ambulatio sub dio pedes lata denos, ab hac est in agrum versus ornithonis locus ex duabus partibus dextra et sinistra maceriis altis conclusus. Inter quas locus qui est ornithonis deformatus ad tabulae litterariae speciem cum capitulo, forma qua est quadrata, patet in latitudinem pedes XLVIII, in longitudinem pedes LXXII; qua ad capitulum rutundum est, pedes XXVII. Ad haec, ita ut in margine quasi infimo tabulae descripta sit, ambulatio, ab ornithone plumula, in qua media sunt caveae, qua introitus in aream est. In limine, in lateribus dextra et sinistra porticus sunt primoribus columnis lapideis, pro mediis arbusculis humilibus ordinatae, cum a summa macerie ad epistylium tecta porticus sit rete cannabina et ab epistylio ad stylobaten. Hae sunt avibus omnigenus oppletae, quibus cibus ministratur per retem et aqua rivolo tenui affluit. Secundum stylobatis interiorem partem dextra et sinistra ad summam aream quadratam e medio diversae duae non latae oblongae sunt piscinae ad porticus versus. Inter eas piscinas tantummodo accessus semita in tholum, qui est ultra rutundus columnatus, ut est in aede Catuli, si pro parietibus feceris columnas. Extra eas columnas est silva manu sata grandibus arboribus, ut infima perluceat, tota saepta maceriis altis. Intra tholi columnas exteriores lapideas et totidem interiores ex abiete tenues locus est pedes quinque latus. Inter columnas exteriores pro pariete reticuli e nervis sunt, ut prospici in silvam possit et quae ibi sunt videri neque avis ea transire. Intra interiores columnas pro pariete rete aviarium est obiectum. Inter has et exteriores gradatim substructum ut theatridion avium, mutuli crebri in omnibus columnis impositi, sedilia avium. Intra retem aves sunt omnigenus, maxime cantrices, ut lusciniolae ac merulae, quibus aqua ministratur per canaliculum, cibus obicitur sub retem. Subter columnarum stylobaten est lapis a falere pedem et dodrantem alta; ipsum falere ad duo pedes altum a stagno, latum ad quinque, ut in culcitas et columellas convivae pedibus circumire possint. Infimo intra falere est stagnum cum margine pedali et insula in medio parva. Circum falere et navalia sunt excavata anatium stabula. In insula est columella, in qua intus axis, qui pro mensa sustinet rotam radiatam, ita ut ad extremum, ubi orbile solet esse, arcuata tabula cavata sit ut tympanum in latitudinem duo pedes et semipedem, in altitudinem palmum. Haec ab uno puero, qui ministrat, ita vertitur, ut omnia una ponantur et ad bibendum et ad edendum et admoveantur ad omnes convivas. Ex suggesto faleris, ubi solent esse peripetasmata, prodeunt anates in stagnum ac nant, e quo rivus pervenit in duas, quas dixi, piscinas, ac pisciculi ultro ac citro commetant, cum et aqua calida et frigida ex orbi ligneo mensaque, quam dixi in primis radiis esse, epitoniis versis ad unum quemque factum sit ut fluat convivam. Intrinsecus sub tholo stella lucifer interdiu, noctu hesperus, ita circumeunt ad infimum hemisphaerium ac moventur, ut indicent, quot sint horae. In eodem hemisphaerio medio circum cardinem est orbis ventorum octo, ut Athenis in horologio, quod fecit Cyrrestes; ibique eminens radius a cardine ad orbem ita movetur, ut eum tangat ventum, qui flet, ut intus scire possis. Cum haec loqueremur, clamor fit in campo. Nos athletae comitiorum cum id fieri non miraremur propter studia suffragatorum et tamen scire vellemus, quid esset, venit ad nos Pantuleius Parra, narrat ad tabulam, cum diriberent, quendam deprensum tesserulas coicientem in loculum, eum ad consulem tractum a fautoribus competitorum. Pavo surgit, quod eius candidati custos dicebatur deprensus."],["varro-rustica","3.6","Axius, De pavonibus, inquit, libere licet dicas, quoniam discessit Fircellius, qui, secus siquid diceres de iis, gentilitatis causa fortasse an tecum duceret serram. Quoi Merula, De pavonibus nostra memoria, inquit, greges haberi coepti et venire magno. Ex iis M. Aufidius Lurco supra sexagena milia nummum in anno dicitur capere. Ii aliquanto pauciores esse debent mares quam feminae, si ad fructum spectes; si ad delectationem, contra; formosior enim mas. Pascendi greges agrestes. Transmarini esse dicuntur in insulis, Sami in luco Iunonis, item in Planasia insula M. Pisonis. Hi ad greges constituendos parantur bona aetate et bona forma. Huic enim natura formae e volucribus dedit palmam. Ad admissuram haec minores bimae non idoneae nec iam maiores natu. Pascuntur omne genus obiecto frumento, maxime hordeo. Itaque Seius iis dat in menses singulos hordei singulos modios, ita ut in fetura det uberius, antequam salire incipiant. In has a procuratore ternos pullos exigit eosque, cum creverunt, quinquagenis denariis vendit, ut nulla avis hunc assequatur fructum. Praeterea ova emit ac supponit gallinis, ex quibus excusos pullos refert in testudinem eam, in qua pavones habet. Quod tectum pro multitudine pavonum fieri debet et habere cubilia discreta, tectorio levata, quo neque serpens neque bestia accedere ulla possit; praeterea habere locum ante se, quo pastum exeant diebus apricis. Utrumque locum purum esse volunt hae volucres. Itaque pastorem earum cum vatillo circumire oportet ac stercus tollere ac conservare, quod et ad agri culturam idoneum est et ad substramen pullorum. Primus hos Q. Hortensius augurali aditiali cena posuisse dicitur, quod potius factum tum luxuriosi quam severi boni viri laudabant. Quem cito secuti multi extulerunt eorum pretia, ita ut ova eorum denariis veneant quinis, ipsi facile quinquagenis, grex centenarius facile quadragena milia sestertia ut reddat, ut quidem Abucius aiebat, si in singulos ternos exigeret pullos, perfici sexagenas posse."],["varro-rustica","3.7","Interea venit apparitor Appi a consule et augures ait citari. Ille foras exit e villa. At in villam intro involant columbae, de quibus Merula Axio: Si umquam peristerotrophion constituisses, has tuas esse putares, quamvis ferae essent. Duo enim genera earum in peristerotrophio esse solent: unum agreste, ut alii dicunt, saxatile, quod habetur in turribus ac columinibus villae, a quo appellatae columbae, quae propter timorem naturalem summa loca in tectis captant; quo fit ut agrestes maxime sequantur turres, in quas ex agro evolant suapte sponte ac remeant. Alterum genus columbarum est clementius, quod cibo domestico contentum intra limina ianuae solet pasci. Hoc genus maxime est colore albo, illud alterum agreste sine albo, vario. Ex iis duabus stirpibus fit miscellum tertium genus fructus causa, atque incedunt in locum unum, quod alii vocant peristerona, alii peristerotrophion, in quo uno saepe vel quinque milia sunt inclusae. Peristeron fit ut testudo magna, camara tectus, uno ostio angusto, fenestris punicanis aut latioribus reticulatis utrimque, ut locus omnis sit illustris, neve quae serpens aliudve quid animal maleficum introire queat. Intrinsecus quam levissimo marmorato toti parietes ac camarae oblinuntur et extrinsecus circum fenestras, ne mus aut lacerta qua adrepere ad columbaria possit. Nihil enim timidius columba. Singulis paribus columbaria fiunt rutunda in ordinem crebra, ordines quam plurimi possunt a terra usque ad camaram. Columbaria singula esse oportet ut os habeat, quo modo introire et exire possit, intus ternarum palmarum ex omnibus partibus. Sub ordines singulos tabulae fictae ut sint bipalmes, quo utantur vestibulo ac prodeant. Aquam esse oportet quae influat, unde et bibere et ubi lavari possint. Permundae enim sunt hae volucres. Itaque pastorem columbarum quotquot mensibus crebro oportet everrere; est enim quod eum inquinat locum appositum ad agri culturam, ita ut hoc optimum esse scripserint aliquot. Siquae columba quid offenderit, ut medeatur; siquae perierit, ut efferatur; siqui pulli idonei sunt ad vendendum, promat. Item quae fetae sunt, certum locum ut disclusum ab aliis rete habeat, quo transferantur, e quo foras ex peristerone evolare possint matres. Quod faciunt duabus de causis: una, si fastidiunt aut inclusae consenescunt, quod libero aere, cum exierint in agros, redintegrentur; altera de causa propter inlicium. Ipsae enim propter pullos, quos habent, utique redeunt, nisi a corvo occisae aut ab accipitre interceptae. Quos columbarii interficere solent duabus virgis viscatis defictis in terra inter se curvatis, cum inter eas posuerint obligatum animal, quod petere soleant accipitres, qui ita decipiuntur, cum se obleverunt visco. Columbas redire solere ad locum licet animadvertere, quod multi in theatro e sinu missas faciunt, atque ad locum redeunt, quae nisi reverterentur, non emitterentur. Cibus apponitur circum parietes in canalibus, quas extrinsecus per fistulas supplent. Delectantur milio, tritico, hordeo, piso, fasiolis, ervo. Item fere haec, in turribus ac summis villis qui habent agrestes columbas, quoad possunt, imitandum. In peristeronas aetate bona parandum, neque pullos neque vetulas, totidem mares quot feminas. Nihil columbis fecundius. Itaque diebus quadragenis concipit et parit et incubat et educat. Et hoc fere totum annum faciunt; tantummodo intervallum faciunt a bruma ad aequinoctium vernum. Pulli nascuntur bini, qui simulac creverunt et habent robur, cum matribus pariunt. Qui solent saginare pullos columbinos, quo pluris vendant, secludunt eos, cum iam pluma sunt tecti. Deinde manducato candido farciunt pane; hieme hoc bis, aestate ter, mane meridie vesperi; hieme demunt cibum medium. Qui iam pinnas incipiunt habere, relincunt in nido inlisis cruribus et matribus, uberius ut cibo uti possint, obiciunt. Eo enim totum diem se et pullos pascunt. Qui ita educantur, celerius pinguiores fiunt quam alii, et candidae fiunt parentes eorum. Romae, si sunt formosi, bono colore, integri, boni seminis, paria singula volgo veneunt ducenis nummis nec non eximia singulis milibus nummum. Quas nuper cum mercator tanti emere vellet a L. Axio, equite Romano, minoris quadringentis denariis datorum negavit. Axius, Si possem emere, inquit, peristerona factum, quem ad modum in aedibus cum habere vellem, emi fictilia columbaria, iam issem emptum et misissem ad villam. Quasi vero, inquit Pica, non in urbe quoque sint multi. An tibi columbaria qui in tegulis habent, non videntur habere peristeronas, cum aliquot supra centum milium sestertium habeant instrumentum? E quis alicuius totum emas censeo, et antequam aedificas rure, magnum condiscas hic in urbe cotidie lucrum assem semissem condere in loculos. Tu, Merula, sic perge deinceps."],["varro-rustica","3.8","Ille, Turturibus item, inquit, locum constituendum proinde magnum, ac multitudinem alere velis; eumque item ut de columbis dictum est, ut habeat ostium ac fenestras et aquam puram ac parietes camaras munitas tectorio; sed pro columbariis in pariete mutulos aut palos in ordinem, supra quos tegeticulae cannabinae sint impositae. Infimum ordinem oportet abesse a terra non minus tres pedes, inter reliquos dodrantes, a summo ad camaram semipedem, aeque latum ac mutulus a pariete extare potest, in quibus dies noctesque pascuntur. Cibatui quod sit, obiciunt triticum siccum, in centenos vicenos turtures fere semodium, cottidie everrentes eorum stabula, a stercore ne offendantur, quod item servatur ad agrum colendum. Ad saginandum adpositissimum tempus circiter messem. Etenim matres eorum tum optimae sunt, cum pulli plurimi gignuntur, qui ad farturam meliores. Itaque eorum fructus id temporis maxime consistit."],["varro-rustica","3.9","Axius, Ego quae requiro farturae membra, de gallinis dic sodes, Merula: tum de reliquis siquid idoneum fuerit ratiocinari, licebit. Igitur sunt gallinae quae vocantur generum trium: villaticae et rusticae et Africanae. Gallinae villaticae sunt, quas deinceps rure habent in villis. De his qui ornithoboscion instituere vult, id est adhibita scientia ac cura ut capiant magnos fructus, ut factitaverunt Deliaci, haec quinque maxime animadvertant oportet; de emptione, cuius modi et quam multas parent; de fetura, quem ad modum admittant et pariant; de ovis, quem ad modum incubent et excudant; de pullis, quem ad modum et a quibus educentur; hisce appendix adicitur pars quinta, quem ad modum saginentur. Ex quis tribus generibus proprio nomine vocantur feminae quae sunt villaticae gallinae, mares galli, capi semimares, qui sunt castrati. Gallos castrant, ut sint capi, candenti ferro inurentes ad infima crura, usque dum rumpatur, et quod exstat ulcus, oblinunt figlina creta. Qui spectat ut ornithoboscion perfectum habeat, scilicet genera ei tria paranda, maxime villaticas gallinas. E quis in parando eligat oportet fecundas, plerumque rubicunda pluma, nigris pinnis, imparibus digitis, magnis capitibus, crista erecta, amplas; hae enim ad partiones sunt aptiores. Gallos salaces qui animadvertunt, si sunt lacertosi, rubenti crista, rostro brevi pleno acuto, oculis ravis aut nigris, palea rubra subalbicanti, collo vario aut aureolo, feminibus pilosis, cruribus brevibus, unguibus longis, caudis magnis, frequentibus pinnis; item qui elati sunt ac vociferant saepe, in certamine pertinaces et qui animalia quae nocent gallinis non modo non pertimescant, sed etiam pro gallinis propugnent. Nec tamen sequendum in seminio legendo Tanagricos et Melicos et Chalcidicos, qui sine dubio sunt pulchri et ad proeliandum inter se maxime idonei, sed ad partus sunt steriliores. Si ducentos alere velis, locus saeptus adtribuendus, in quo duae caveae coniunctae magnae constituendae, quae spectent ad exorientem versus, utraeque in longitudinem circiter decem pedum, latitudine dimidio minores, altitudine paulo humiliores: in utraque fenestra lata tripedalis, et eae pede altiores e viminibus factae raris, ita ut lumen praebeant multum, neque per eas quicquam ire intro possit, quae nocere solent gallinis. Inter duas ostium sit, qua gallinarius, curator earum, ire possit. In caveis crebrae perticae traiectae sint, ut omnes sustinere possint gallinas. Contra singulas perticas in pariete exclusa sint cubilia earum. Ante sit, ut dixi, vestibulum saeptum, in quo diurno tempore esse possint atque in pulvere volutari. Praeterea sit cella grandis, in qua curator habitet, ita ut in parietibus circum omnia plena sint cubilia gallinarum aut exsculpta aut adficta firmiter. Motus enim, cum incubat, nocet. In cubilibus, cum parturient, acus substernendum; cum pepererunt, tollere substramen et recens aliud subicere, quod pulices et cetera nasci solent, quae gallinam conquiescere non patiuntur; ob quam rem ova aut inaequabiliter maturescunt aut consenescunt. Quae velis incubet, negant plus XXV oportere ova incubare, quamvis propter fecunditatem pepererit plura, optimum esse partum ab aequinoctio verno ad autumnale. Itaque quae ante aut post nata sunt et etiam prima eo tempore, non supponenda; et ea quae subicias, potius vetulis quam pullitris, et quae rostra aut ungues non habeant acutos, quae debent potius in concipiendo occupatae esse quam incubando. Adpositissimae ad partum sunt anniculae aut bimae. Si ova gallinis pavonina subicias, cum iam decem dies fovere coepit, tum denique gallinacia subicere, ut una excudat. Gallinaciis enim pullis bis deni dies opus sunt, pavoninis ter noveni. Eas includere oportet, ut diem et noctem incubent, praeterquam mane et vespere, dum cibus ac potio is detur. Curator oportet circumeat diebus interpositis aliquot ac vertere ova, ut aequabiliter concalefiant. Ova plena sint atque utilia necne, animadverti aiunt posse, si demiseris in aquam, quod inane natet, plenum desidit. Qui ut hoc intellegant concutiant, errare, quod vitale venas confundant in iis. Idem aiunt, cum ad lumen sustuleris, quod perluceat, id esse inane. Qui haec volunt diutius servare, perfricant sale minuto aut muria tres aut quattuor horas eaque abluta condunt in furfures aut acus. In supponendo ova observant ut sint numero imparia. Ova, quae incubantur, habeantne semen pulli, curator quadriduo post quam incubari coepit intellegere potest. Si contra lumen tenuit et purum unius modi esse animadvertit, putant eiciendum et aliud subiciundum. Excusos pullos subducendum ex singulis nidis et subiciendum ei quae habeat paucos; ab eaque, si reliqua sint ova pauciora, tollenda et subicienda aliis, quae nondum excuderunt et minus habent triginta pullos. Hoc enim gregem maiorem non faciendum. Obiciendum pullis diebus XV primis mane subiecto pulvere, ne rostris noceat terra dura, polentam mixtam cum nasturti semine et aqua aliquanto ante factam intritam, ne tum denique in eorum corpore turgescat; aqua prohibendum. Qua de clunibus coeperint habere pinnas, e capite, e collo eorum crebro eligendi pedes; saepe enim propter eos consenescunt. Circum caveas eorum incendendum cornum cervinum, ne quae serpens accedat, quarum bestiarum ex odore solent interire. Prodigendae in solem et in stercilinum, ut volutare possint, quod ita alibiliores fiunt; neque pullos, sed omne ornithoboscion cum aestate, tum utique cum tempestas sit mollis atque apricum; intento supra rete, quod prohibeat eas extra saepta evolare et in eas involare extrinsecus accipitrem aut quid aliud; evitantem caldorem et frigus, quod utrumque iis adversum. Cum iam pinnas habebunt, consuefaciundum ut unam aut duas sectentur gallinas, ceterae ut potius ad pariendum sint expeditae, quam in nutricatu occupatae. Incubare oportet incipere secundum novam lunam, quod fere quae ante, pleraque non succedunt. Diebus fere viginti excudunt. De quibus villaticis quoniam vel nimium dictum, brevitate reliqua compensabo. Gallinae rusticae sunt in urbe rarae nec fere nisi mansuetae in cavea videntur Romae, similes facie non his gallinis villaticis nostris, sed Africanis. Aspectu ac facie incontaminatae in ornatibus publicis solent poni cum psittacis ac merulis albis, item aliis id genus rebus inusitatis. Neque fere in villis ova ac pullos faciunt, sed in silvis. Ab his gallinis dicitur insula Gallinaria appellata, quae est in mari Tusco secundum Italiam contra montes Liguscos, Intimilium, Album Ingaunum; alii ab his villaticis invectis a nautis, ibi feris factis procreatis. Gallinae Africanae sunt grandes, variae, gibberae, quas meleagridas appellant Graeci. Haec novissimae in triclinium cenantium introierunt e culina propter fastidium hominum. Veneunt propter penuriam magno. De tribus generibus gallinae saginantur maxime villaticae. Eas includunt in locum tepidum et angustum et tenebricosum, quod motus earum et lux pinguitudinis vindicta, ad hanc rem electis maximis gallinis, nec continuo his, quas Melicas appellant falso, quod antiqui, ut Thetim Thelim dicebant, sic Medicam Melicam vocabant. Hae primo dicebantur, quae ex Medica propter magnitudinem erant allatae quaeque ex iis generatae, postea propter similitudinem amplae omnes. Ex iis evulsis ex alis pinnis et e cauda farciunt turundis hordeaceis partim admixtis farina lolleacia aut semine lini ex aqua dulci. Bis die cibum dant, observantes ex quibusdam signis ut prior sit concoctus, antequam secundum dent. Dato cibo, quom perpurgarunt caput, nequos habeat pedes, rursus eas concludunt. Hoc faciunt usque ad dies XXV; tunc denique pingues fiunt. Quidam et triticeo pane intrito in aquam, mixto vino bono et odorato, farciunt, ita ut diebus XX pingues reddant ac teneras. Si in farciendo nimio cibo fastidiunt, remittendum in datione pro portione, ac decem primis processit, in posterioribus ut deminuat eadem ratione, ut vicesimus dies et primus sint pares. Eodem modo palumbos farciunt ac reddunt pingues."],["varro-rustica","3.10","Transi, inquit Axius, nunc in illud genus, quod non est ulla villa ac terra contentum, sed requirit piscinas, quod vos philograeci vocatis amphibium. In quibus ubi anseres aluntur, nomine alieno chenoboscion appellatis. Horum greges Scipio Metellus et M. Seius habent magnos aliquot. Merula, Seius, inquit, ita greges comparavit anserum, ut hos quinque gradus obseruaret, quos in gallinis dixi. Hi sunt de genere, de fetura, de ovis, de pullis, de sagina. Primum iubebat servum in legendo observare ut essent ampli et albi, quod plerumque pullos similes sui faciunt. Est enim alterum genus varium, quod ferum vocatur, nec cum iis libenter congregantur, nec aeque fit mansuetum. Anseribus ad admittendum tempus est aptissimum a bruma, ad pariendum et incubandum a Kalendis Februariis vel Martiis usque ad solstitium. Saliunt fere in aqua, iniguntur in flumen aut piscinam. Singulae non plus quam ter in anno pariunt. Singulis, ubi pariant, faciendum haras quadratas circum binos pedes et semipedem; eas substernendum palea. Notandum earum ova aliquo signo, quod aliena non excudunt. Ad incubandum supponunt plerumque novem aut undecim, qui hoc minus, quinque, qui hoc plus, XV. Incubat tempestatibus dies triginta, tepidioribus XXV. Cum excudit, quinque diebus primis patiuntur esse cum matre. Deinde cotidie, serenum cum est, producunt in prata, item piscinas aut paludes, iisque faciunt haras supra terram aut suptus, in quas non inducunt plus vicenos pullos, easque cellas provident ne habeant in solo umorem et ut molle habeant substramen e palea aliave qua re, neve qua eo accedere possint mustelae aliaeve quae bestiae noceant. Anseres pascunt in umidis locis et pabulum serunt, quod aliquem ferat fructum, seruntque his herbam, quae vocatur seris, quod ea aqua tacta, etiam cum est arida, fit viridis. Folia eius decerpentes dant, ne, si eo inegerint, ubi nascitur, aut obterendo perdant aut ipsi cruditate pereant; voraces enim sunt natura. Quo temperandum iis, qui propter cupiditatem saepe in pascendo, si radicem prenderunt, quam educere velint e terra, abrumpunt collum; perimbecillum enim id, ut caput molle. Si haec herba non est, dandum hordeum aut frumentum aliud. Cum est tempus farraginis, dandum, ut in seri dixi. Cum incubant, hordeum iis intritum in aqua apponendum. Pullis primum biduo polenta aut hordeum apponitur, tribus proximis nasturtium viride consectum minutatim ex aqua in vas aliquod. Cum autem sunt inclusi in haras aut speluncas, ut dixi, viceni, obiciunt iis polentam hordeaceam aut farraginem herbamve teneram aliquam concisam. Ad saginandum eligunt pullos circiter sesquimensem qui sunt nati; eos includunt in saginario ibique polentam et pollinem aqua madefacta dant cibum, ita ut ter die saturent. Secundum cibum large ut bibant faciunt potestatem. Sic curati circiter duobus mensibus fiunt pingues. Quotienscumque sumpeserunt, locus solet purgari, quod amant locum purum neque ipsi ullum, ubi fuerunt, relincunt purum."],["varro-rustica","3.11","Qui autem volunt greges anatium habere ac constituere nessotrophion, primum locum, quoi est facultas, eligere oportet palustrem, quod eo maxime delectantur; si id non, potissimum ibi, ubi sit naturalis aut lacus aut stagnum aut manu facta piscina, quo gradatim descendere possint. Saeptum altum esse oportet, ubi versentur, ad pedes quindecim, ut vidistis ad villam Sei, quod uno ostio claudatur. Circum totum parietem intrinsecus crepido lata, in qua secundum parietem sint tecta cubilia, ante ea vestibulum earum exaequatum tectorio opere testaceo. In eo perpetua canalis, in quam et cibus imponitur iis et immittitur aqua; sic enim cibum capiunt. Omnes parietes tectorio levigantur, ne faeles aliave quae bestia introire ad nocendum possit, idque saeptum totum rete grandibus maculis integitur, ne eo involare aquila possit neve evolare anas. Pabulum iis datur triticum, hordeum, vinacei, non numquam etiam ex aqua cammari et quaedam eius modi aquatilia. Quae in eo saepto erunt piscinae, in eas aquam large influere oportet, ut semper recens sit. Sunt item non dissimilia alia genera, ut querquedulae, phalarides, sic perdices, quae, ut Archelaus scribit, voce maris audita concipiunt. Quae, ut superiores, neque propter fecunditatem neque propter suavitatem saginantur et sic pascendo fiunt pingues. Quod ad villaticarum pastionum primum actum pertinere sum ratus, dixi."],["varro-rustica","3.12","Interea redit Appius, et percontati nos ab illo et ille a nobis, quid esset dictum ac factum. Appius, Sequitur, inquit, actus secundi generis adficticius ad villam qui solet esse, ac nomine antico a parte quadam leporarium appellatum. Nam neque solum lepores in eo includuntur silva, ut olim in iugero agelli aut duobus, sed etiam cervi aut capreae in iugeribus multis. Quintus Fulvius Lippinus dicitur habere in Tarquiniensi saepta iugera quadraginta, in quo sunt inclusa non solum ea quae dixi, sed etiam oves ferae, etiam hoc maius hic in Statoniensi et quidam in locis aliis; in Gallia vero transalpina T. Pompeius tantum saeptum venationis, ut circiter passum locum inclusum habeat. Praeterea in eodem consaepto fere habere solent cocliaria atque alvaria atque etiam dolia, ubi habeant conclusos glires. Sed horum omnium custodia, incrementum et pastio aperta, praeterquam de apibus. Quis enim ignorat saepta e maceriis ita esse oportere in leporario, ut tectorio tacta sint et sint alta? Alterum ne faelis aut maelis aliave quae bestia introire possit, alterum ne lupus transilire; ibique esse latebras, ubi lepores interdiu delitiscant in virgultis atque herbis, et arbores patulis ramis, quae aquilae impediant conatus. Quis item nescit, paucos si lepores, mares ac feminas, intromiserit, brevi tempore fore ut impleatur? Tanta fecunditas huius quadripedis. Quattuor modo enim intromisit in leporarium, brevi solet repleri. Etenim saepe, cum habent catulos recentes, alios in ventre habere reperiuntur. Itaque de iis Archelaus scribit, annorum quot sit qui velit scire, inspicere oportere foramina naturae, quod sine dubio alius alio habet plura. Hos quoque nuper institutum ut saginarent plerumque, cum exceptos e leporario condant in caveis et loco clauso faciant pingues. Quorum ergo tria genera fere sunt: unum Italicum hoc nostrum pedibus primis humilibus, posterioribus altis, superiore parte pulla, ventre albo, auribus longis. Qui lepus dicitur, cum praegnas sit, tamen concipere. In Gallia Transalpina et Macedonia fiunt permagni, in Hispania et in Italia mediocres. Alterius generis est, quod in Gallia nascitur ad Alpis, qui hoc fere mutant, quod toti candidi sunt; ii raro perferuntur Romam. Tertii generis est, quod in Hispania nascitur, similis nostro lepori ex quadam parte, sed humile, quem cuniculum appellant. L. Aelius putabat ab eo dictum leporem a celeritudine, quod levipes esset. Ego arbitror a Graeco vocabulo antico, quod eum Aeolis leporin appellabant. Cuniculi dicti ab eo, quod sub terra cuniculos ipsi facere solent, ubi lateant in agris. Horum omnium tria genera, si possis, in leporario habere oportet. Duo quidem utique te habere puto, quod in Hispania annis ita fuisti multis, ut inde te cuniculos persecutos credam."],["varro-rustica","3.13","Apros quidem posse haberi in leporario nec magno negotio ibi et captivos et cicuris, qui ibi nati sint, pingues solere fieri scis, inquit, Axi. Nam quem fundum in Tusculano emit hic Varro a M. Pupio Pisone, vidisti ad bucinam inflatam certo tempore apros et capreas convenire ad pabulum, cum ex superiore loco e palaestra apris effunderetur glans, capreis victa aut quid aliud. Ego vero, inquit ille, apud Q. Hortensium cum in agro Laurenti essem. Ibi istuc magis thraikikos fieri vidi. Nam silva erat, ut dicebat, supra quinquaginta iugerum maceria saepta, quod non leporarium, sed therotrophium appellabat. Ibi erat locus excelsus, ubi triclinio posito cenabamus, quo Orphea vocari iussit. Qui cum eo venisset cum stola et cithara cantare esset iussus, bucina inflavit, ut tanta circumfluxerit nos cervorum aprorum et ceterarum quadripedum multitudo, ut non minus formosum mihi visum sit spectaculum, quam in Circo Maximo aedilium sine Africanis bestiis cum fiunt venationes."],["varro-rustica","3.14","Axius, Tuas partes, inquit, sublevavit Appius, O Merula noster. Quod ad venationem pertinet, breviter secundus trasactus est actus, nec de cochleis ac gliribus quaero, quod relicum est; neque enim magnum molimentum esse potest. Non istuc tam simplex est, inquit Appius, quam tu putas, O Axi noster. Nam et idoneus sub dio sumendus locus cochleariis, quem circum totum aqua claudas, ne, quas ibi posueris ad partum, non liberos earum, sed ipsas quaeras. Aqua, inquam, finiendae, ne fugitivarius sit parandus. Locus is melior, quem et non coquit sol et tangit ros. Qui si naturalis non est, ut fere non sunt in aprico loco, neque habeas in opaco ubi facias, ut sunt sub rupibus ac montibus, quorum adluant radices lacus ac fluvii, manu facere oportet roscidum. Qui fit, si adduxeris fistula et in eam mammillas imposueris tenues, quae eructent aquam, ita ut in aliquem lapidem incidat ac late dissipetur. Parvus iis cibus opus est, et is sine ministratore, et hunc, dum serpit, non solum in area reperit, sed etiam, si rivus non prohibet, parietes stantes invenit. Denique ipsae et ruminantes ad propolam vitam diu producunt, cum ad eam rem pauca laurea folia intericiant et aspergant furfures non multos. Itaque cocus has vivas an mortuas coquat, plerumque nescit. Genera cochlearum sunt plura, ut minutae albulae, quae afferuntur e Reatino, et maximae, quae de Illyrico apportantur, et mediocres, quae ex Africa afferuntur; non quo non in his regionibus quibusdam locis ac magnitudinibus sint disperiles; nam et valde amplae sunt ex Africa, quae vocantur solitannae, ita ut in eas LXXX quadrantes coici possint, et sic in aliis regionibus eaedem inter se collatae minores ac maiores. Hae in fetura pariunt innumerabilia. Earum semen minutum ac testa molli diuturnitate obdurescit. Magnis insulis in areis factis magnum bolum deferunt aeris. Has quoque saginare solent ita, ut ollam cum foraminibus incrustent sapa et farri, ubi pascantur, quae foramina habeat, ut intrare aer possit; vivax enim haec natura."],["varro-rustica","3.15","Glirarium autem dissimili ratione habetur, quod non aqua, sed maceria locus saepitur; tota levi lapide aut tectorio intrinsecus incrustatur, ne ex ea erepere possit. In eo arbusculas esse oportet, quae ferant glandem. Quae cum fructum non ferunt, intra maceriem iacere oportet glandem et castaneam, unde saturi fiant. Facere iis cavos oportet laxiores, ubi pullos parere possint; aquam esse tenuem, quod ea non utuntur multum et aridum locum quaerunt. Hae saginantur in doliis, quae etiam in villis habent multi, quae figuli faciunt multo aliter atque alia, quod in lateribus eorum semitas faciunt et cavum, ubi cibum constituant. In hoc dolium addunt glandem aut nuces iuglandes aut castaneam. Quibus in tenebris cum operculum impositum est in doleis, fiunt pingues."],["varro-rustica","3.16","Appius, Igitur relinquitur, inquit, de pastione villatica tertius actus de piscinis. Quid tertius? inquit Axius. An quia tu solitus es in adulescentia tua domi mulsum non bibere propter parsimoniam, nos mel neclegemus? Appius nobis, Verum dicit, inquit. Nam cum pauper cum duobus fratribus et duabus sororibus essem relictus, quarum alteram sine dote dedi Lucullo, a quo hereditate me cessa primum et primus mulsum domi meae bibere coepi ipse, cum interea nihilo minus paene cotidie in convivio omnibus daretur mulsum. Praeterea meum erat, non tuum, eas novisse volucres, quibus plurimum natura ingeni atque artis tribuit. Itaque eas melius me nosse quam te ut scias, de incredibili earum arte naturali audi. Merula, ut cetera fecit, historicos quae sequi melitturgoe soleant demonstrabit. Primum apes nascuntur partim ex apibus, partim ex bubulo corpore putrefacto. Itaque Archelaus in epigrammate ait eas esse boos phthimenes peplanemena tekna, idem hippon men sphekes genea, moschon de melissai. Apes non sunt solitaria natura, ut aquilae, sed ut homines. Quod si in hoc faciunt etiam graculi, at non idem, quod hic societas operis et aedificiorum, quod illic non est, hic ratio atque ars, ab his opus facere discunt, ab his aedificare, ab his cibaria condere. Tria enim harum: cibus, domus, opus, neque idem quod cera cibus, nec quod mel, nec quod domus. Non in favo sex angulis cella, totidem quot habet ipsa pedes? Quod geometrae hexagonon fieri in orbi rutundo ostendunt, ut plurimum loci includatur. Foris pascuntur, intus opus faciunt, quod dulcissimum quod est, et deis et hominibus est acceptum, quod favus venit in altaria et mel ad principia convivi et in secundam mensam administratur. Haec ut hominum civitates, quod hic est et rex et imperium et societas. Secuntur omnia pura. Itaque nulla harum adsidit in loco inquinato aut eo qui male oleat, neque etiam in eo qui bona olet unguenta. Itaque iis unctus qui accessit, pungunt, non, ut muscae, ligurriunt, quod nemo has videt, ut illas, in carne aut sanguine aut adipe. Ideo modo considunt in eis quorum sapor dulcis. Minime malefica, quod nullius opus vellicans facit deterius, neque ignava, ut non, qui eius conetur disturbare, resistat; neque tamen nescia suae imbecillitatis. Quae cum causa Musarum esse dicuntur volucres, quod et, si quando displicatae sunt, cymbalis et plausibus numero redducunt in locum unum; et ut his dis Helicona atque Olympon adtribuerunt homines, sic his floridos et incultos natura adtribuit montes. Regem suum secuntur, quocumque it, et fessum sublevant, et si nequit volare, succollant, quod eum servare volunt. Neque ipsae sunt inficientes nec non oderunt inertes. Itaque insectantes ab se eiciunt fucos, quod hi neque adiuvant et mel consumunt, quos vocificantes plures persecuntur etiam paucae. Extra ostium alvi opturant omnia, qua venit inter favos spiritus, quam erithacen appellant Graeci. Omnes ut in exercitu vivunt atque alternis dormiunt et opus faciunt pariter et ut colonias mittunt, iique duces conficiunt quaedam ad vocem ut imitatione tubae. Tum id faciunt, cum inter se signa pacis ac belli habeant. Sed, O Merula, Axius noster ne, dum haec audit physica, macescat, quod de fructu nihil dixi, nunc cursu lampada tibe trado. Merula, De fructu, inquit, hoc dico, quod fortasse an tibi satis sit, Axi, in quo auctorem habeo non solum Seium, qui alvaria sua locata habet quotannis quinis milibus pondo mellis, sed etiam hunc Varronem nostrum, quem audivi dicentem duo milites se habuisse in Hispania fratres Veianios ex agro Falisco locupletis, quibus cum a patre relicta esset parva villa et agellus non sane maior iugero uno, hos circum villam totam alvaria fecisse et hortum habuisse ac relicum thymo et cytiso opsevisse et apiastro, quod alii meliphyllon, alii melissophyllon, quidam melittaenam appellant. Hos numquam minus, ut peraeque ducerent, dena milia sestertia ex melle recipere esse solitos, cum dicerent velle exspectare, ut suo potius tempore mercatorem admitterent, quam celerius alieno. Dic igitur, inquit, ubi et cuius modi me facere oporteat alvarium, ut magnos capiam fructus. Ille, melittonas ita facere oportet, quos alii melitrophia appellant, eandem rem quidam mellaria. Primum secundum villam potissimum, ubi non resonent imagines (hic enim sonus harum fugae existimatur esse protelum), esse oportet aere temperato, neque aestate fervido neque hieme non aprico, ut spectet potissimum ad hibernos ortus, qui prope se loca habeat ea, ubi pabulum sit frequens et aqua pura. Si pabulum naturale non est, ea oportet dominum serere, quae maxime secuntur apes. Ea sunt rosa, serpyllon, apiastrum, papaver, faba, lens, pisum, ocimum, cyperum, medice, maxime cytisum, quod minus valentibus utilissimum est. Etenim ab aequinoctio verno florere incipit et permanet ad alterum aequinoctium. Sed ut hoc aptissimum ad sanitatem apium, sic ad mellificium thymum. Propter hoc Siculum mel fert palmam, quod ibi thymum bonum frequens est. Itaque quidam thymum contundunt in pila et diluunt in aqua tepida; eo conspergunt omnia seminaria consita apium causa. Quod ad locum pertinet, hoc genus potissimum eligendum iuxta villam, non quo non in villae porticu quoque quidam, quo tutius esset, alvarium collocarint. Ubi sint, alii faciunt ex viminibus rutundas, alii e ligno ac corticibus, alii ex arbore cava, alii fictiles, alii etiam ex ferulis quadratas longas pedes circiter ternos, latas pedem, sed ita, ubi parum sunt quae compleant, ut eas conangustent, in vasto loco inani ne despondeant animum. Haec omnia vocant a mellis alimonio alvos, quas ideo videntur medias facere angustissimas, ut figuram imitentur earum. Vitiles fimo bubulo oblinunt intus et extra, ne asperitate absterreantur, easque alvos ita collocant in mutulis parietis, ut ne agitentur neve inter se contingant, cum in ordinem sint positae. Sic intervallo interposito alterum et tertium ordinem infra faciunt et aiunt potius hinc demi oportere, quam addi quartum. Media alvo, qua introeant apes, faciunt foramina parva dextra ac sinistra. Ad extremam, qua mellarii favum eximere possint, opercula imponunt. Alvi optimae fiunt corticeae, deterrimae fictiles, quod et frigore hieme et aestate calore vehementissime haec commoventur. Verno tempore et aestivo fere ter in mense mellarius inspicere debet fumigans leniter eas et ab spurcitiis purgare alvum et vermiculos eicere. Praeterea ut animadvertat ne reguli plures existant; inutiles enim fiunt propter seditiones. Et quidam dicunt, tria genera cum sint ducum in apibus, niger ruber varius, ut Menecrates scribit, duo, niger et varius, qui ita melior, ut expediat mellario, cum duo sint in eadem alvo, interficere nigrum, cum sit cum altero rege, esse seditiosum et corrumpere alvom, quod fuget aut cum multitudine fugetur. De reliquis apibus optima est parva varia rutunda. Fur qui vocabitur, ab aliis fucus, est ater et lato ventre. Vespa, quae similitudinem habet apis, neque socia est operis et nocere solet morsu, quam apes a se secernunt. Hae differunt inter se, quod ferae et cicures sunt. Nunc feras dico, quae in silvestribus locis pascitant, cicures, quae in cultis. Silvestres minores sunt magnitudine et pilosae, sed opifices magis. In emendo emptorem videre oportet, valeant an sint aegrae. Sanitatis signa, si sunt frequentes in examine et si nitidae et si opus quod faciunt est aequabile ac leve. Minus valentium signa, si sunt pilosae et horridae, ut pulverulentae, nisi opificii eas urget tempus; tum enim propter laborem asperantur ac marcescunt. Si transferendae sunt in alium locum, id facere diligenter oportet et tempora, quibus id potissimum facias, animadvertendum et loca, quo transferas, idonea providendum: tempora, ut verno potius quam hiberno, quod hieme difficulter consuescunt quo translatae manere, itaque fugiunt plerumque. Si e bono loco transtuleris eo, ubi idonea pabulatio non sit, fugitivae fiunt. Nec, si ex alvo in alvum in eodem loco traicias, neglegenter faciendum, sed et in quam transiturae sint apes, ea apiastro perfricanda, quod inlicium hoc illis, et favi melliti intus ponendi a faucibus non longe, ne, cum animadverterint aut inopiam esse *** habuisse dicit. Is ait, cum sint apes morbidae propter primoris vernos pastus, qui ex floribus nucis graecae et cornus fiunt, coeliacas fieri atque urina pota reficiendas. Propolim vocant, e quo faciunt ad foramen introitus protectum ante alvum maxime aestate. Quam rem etiam nomine eodem medici utuntur in emplastris, propter quam rem etiam carius in sacra via quam mel venit. Erithacen vocant, quo favos extremos inter se conglutinant, quod est aliud melle et propoli; itaque in hoc vim esse illiciendi. Quocirca examen ubi volunt considere, eum ramum aliamve quam rem oblinunt hoc admixto apiastro. Favus est, quem fingunt multicavatum e cera, cum singula cava sena latera habeant, quot singulis pedes dedit natura. Neque quae afferunt ad quattuor res faciendas, propolim, erithacen, favum, mel, ex iisdem omnibus rebus carpere dicunt. Simplex, quod e malo punico et asparago cibum carpant solum, ex olea arbore ceram, e fico mel, sed non bonum. Duplex ministerium praeberi, ut e faba, apiastro, cucurbita, brassica ceram et cibum; nec non aliter duplex quod fit e malo et piris silvestribus, cibum et mel; item aliter duplex quod e papavere, ceram et mel. Triplex ministerium quoque fieri, ut ex nuce Graeca et e lapsano cibum, mel, ceram. Item ex aliis floribus ita carpere, ut alia ad singulas res sumant, alia ad plures, nec non etiam aliud discrimen sequantur in carptura aut eas sequatur, ut in melle, quod ex alia re faciant liquidum mel, ut e siserae flore, ex alia contra spissum, ut e rore marino; sic ex alia re, ut e fico mel insuave, e cytiso bonum, e thymo optimum. Cibi pars quod potio et ea iis aqua liquida, unde bibant esse oportet, eamque propinquam, quae praeterfluat aut in aliquem lacum influat, ita ut ne altitudine escendat duo aut tres digitos; in qua aqua iaceant testae aut lapilli, ita ut exstent paulum, ubi adsidere et bibere possint. In quo diligenter habenda cura ut aqua sit pura, quod ad mellificium bonum vehementer prodest. Quod non omnis tempestas ad pastum prodire longius patitur, praeparandus his cibus, ne tum melle cogantur solo vivere aut relinquere exinanitas alvos. Igitur ficorum pinguium circiter decem pondo decoquont in aquae congiis sex, quas coctas in offas prope apponunt. Alii aquam mulsam in vasculis prope ut sit curant, in quae addunt lanam puram, per quam sugant, uno tempore ne potu nimium impleantur aut ne incidant in aquam. Singula vasa ponunt ad alvos, haec supplentur. Alii uvam passam et ficum cum pisierunt, affundunt sapam atque ex eo factas offas apponunt ibi, quo foras hieme in pabulum procedere tamen possint. Cum examen exiturum est, quod fieri solet, cum adnatae prospere sunt multae ac progeniem ut coloniam emittere volunt, ut olim crebro Sabini factitaverunt propter multitudinem liberorum, huius quod duo solent praeire signa, scitur: unum, quod superioribus diebus, maxime vespertinis, multae ante foramen ut uvae aliae ex aliis pendent conglobatae; alterum, quod, cum iam evolaturae sunt aut etiam inceperunt, consonant vehementer, proinde ut milites faciunt, cum castra movent. Quae primum exierunt, in conspectu volitant reliquas, quae nondum congregatae sunt, respectantes, dum conveniant. A mellario cum id fecisse sunt animadversae, iaciundo in eas pulvere et circumtinniendo aere perterritae, quo volunt perducere, non longe inde oblinunt erithace atque apiastro ceterisque rebus, quibus delectantur. Ubi consederunt, afferunt alvum eisdem inliciis litam intus et prope apposita fumo leni circumdato cogunt eas intrare. Quae in novam coloniam cum introierunt, permanent adeo libenter, ut etiam si proximam posueris illam alvum, unde exierunt, tamen novo domicilio potius sint contentae. Quod ad pastiones pertinere sum ratus quoniam dixi, nunc iam, quoius causa adhibetur ea cura, de fructu dicam. Eximendorum favorum signum sumunt ex ipsis uiris alvos habeat nem congerminarit coniecturam capiunt, si intus faciunt bombum et, cum intro eunt ac foras, trepidant et si, opercula alvorum cum remoris, favorum foramina obducta videntur membranis, cum sint repleti melle. In eximendo quidam dicunt oportere ita ut novem partes tollere, decumam relinquere; quod si omne eximas, fore ut discedant. Alii hoc plus relincunt, quam dixi. Ut in aratis qui faciunt restibiles segetes, plus tollunt frumenti ex intervallis, sic in alvis, si non quotannis eximas aut non aeque multum, et magis his assiduas habeas apes et magis fructuosas. Eximendorum favorum primum putant esse tempus vergiliarum exortu, secundum aestate acta, antequam totus exoriatur arcturus, tertium post vergiliarum occasum, et ita, si fecunda sit alvos, ut ne plus tertia pars eximatur mellis, reliquum ut hiemationi relinquatur; sin alvus non sit fertilis, ne quid eximatur. Exemptio cum est maior, neque universam neque palam facere oportet, ne deficiant animum. Favi qui eximuntur, siqua pars nihil habet aut habet incunatum, cultello praesicatur. Providendum ne infirmiores a valentioribus opprimantur, eo enim minuitur fructus; itaque imbecilliores secretas subiciunt sub alterum regem. Quae crebrius inter se pugnabant, aspargi eas oportet aqua mulsa. Quo facto non modo desistunt pugna, sed etiam conferciunt se lingentes, eo magis, si mulso sunt asparsae, quo propter odorem avidius applicant se atque obstupescunt potantes. Si ex alvo minus frequentes evadunt ac subsidit aliqua pars, subfumigandum et prope apponendum bene olentium herbam maxime apiastrum et thymum. Providendum vehementer ne propter aestum aut propter frigus dispereant. Si quando subito imbri in pastu sunt oppressae aut frigore subito, antequam ipsae providerint id fore, quod accidit raro ut decipiantur, et imbris guttis uberibus offensae iacent prostratae, ut efflictae, colligendum eas in vas aliquod et reponendum in tecto loco ac tepido, proximo die quam maxime tempestate bona cinere facto e ficulneis lignis infriandum paulo plus caldo quam tepidiore. Deinde concutiendum leviter ipso vaso, ut manu non tangas, et ponendae in sole. Quae enim sic concaluerunt, restituunt se ac revivescunt, ut solet similiter fieri in muscis aqua necatis. Hoc faciendum secundum alvos, ut reconciliatae ad suum quaeque opus et domicilium redeant."],["varro-rustica","3.17","Interea redit ad nos Pavo et, Si vultis, inquit, ancoras tollere, latis tabulis sortitio fit tribuum, ac coepti sunt a praecone recini, quem quaeque tribus fecerit aedilem. Appius confestim surgit, ut ibidem candidato suo gratularetur ac discederet in hortos. Merula, Tertium actum de pastionibus villaticis postea, inquit, tibi reddam, Axi. Consurgentibus illis, Axius mihi respectantibus nobis, quod et candidatum nostrum venturum sciebamus, Non laboro, inquit, hoc loco discessisse Merulam. Reliqua enim fere mihi sunt nota, quod, cum piscinarum genera sint duo, dulcium et salsarum, alterum apud plebem et non sine fructu, ubi Lymphae aquam piscibus nostris villaticis ministrant; illae autem maritimae piscinae nobilium, quibus Neptunus ut aquam et piscis ministrat, magis ad oculos pertinent, quam ad vesicam, et potius marsippium domini exinaniunt, quam implent. Primum enim aedificantur magno, secundo implentur magno, tertio aluntur magno. Hirrus circum piscinas suas ex aedificiis duodena milia sestertia capiebat. Eam omnem mercedem escis, quas dabat piscibus, consumebat. Non mirum; uno tempore enim memini hunc Caesari duo milia murenarum mutua dedisse in pondus et propter piscium multitudinem quadragies sestertio villam venisse. Quae nostra piscina mediterranea ac plebeia recte dicitur dulcis et illa amara; quis enim nostrum non una contentus est hac piscina? Quis contra maritumas non ex piscinis singulis coniunctas habet pluris? Nam ut Pausias et ceteri pictores eiusdem generis loculatas magnas habent arculas, ubi discolores sint cerae, sic hi loculatas habent piscinas, ubi dispares disclusos habeant pisces, quos, proinde ut sacri sint ac sanctiores quam illi in Lydia, quos sacrificanti tibi, Varro, ad tibicinem gregatim venisse dicebas ad extremum litus atque aram, quod eos capere auderet nemo, cum eodem tempore insulas Lydorum ibi choreuousas vidisses, sic hos piscis nemo cocus in ius vocare audet. Quintus Hortensius, familiaris noster, cum piscinas haberet magna pecunia aedificatas ad Baulos, ita saepe cum eo ad villam fui, ut illum sciam semper in cenam pisces Puteolos mittere emptum solitum. Neque satis erat eum non pasci e piscinis, nisi etiam ipse eos pasceret ultro ac maiorem curam sibi haberet, ne eius esurirent mulli, quam ego habeo, ne mei in Rosea esuriant asini, et quidem utraque re, et cibo et potione, cum non paulo sumptuosius, quam ego, ministraret victum. Ego enim uno servulo, hordeo non multo, aqua domestica meos multinummos alo asinos; Hortensius primum qui ministrarent piscatores habebat complures, et ei pisciculos minutos aggerebant frequenter, qui a maioribus absumerentur. Praeterea salsamentorum in eas piscinas emptum coiciebat, cum mare turbaret ac per tempestatem macellum piscinarum obsonium praeberet neque everriculo in litus educere possent vivam saginam, plebeiae cenae piscis. Celerius voluntate Hortensi ex equili educeres redarias, ut tibi haberes, mulas, quam e piscina barbatum mullum. Atque, ille inquit, non minor cura erat eius de aegrotis piscibus, quam de minus valentibus servis. Itaque minus laborabat ne servos aeger aquam frigidam, quam ut recentem biberent sui pisces. Etenim hac incuria laborare aiebat M. Lucullum ac piscinas eius despiciebat, quod aestuaria idonea non haberet, ac reside aqua in locis pestilentibus habitarent pisces eius; contra ad Neapolim L. Lucullum, posteaquam perfodisset montem ac maritumum flumen immisisset in piscinas, qui reciproce fluerent ipsae, Neptuno non cedere de piscatu. Factum esse enim ut amicos pisces suos videatur propter aestus eduxisse in loca frigidiora, ut Apuli solent pecuarii facere, qui per calles in montes Sabinos pecus ducunt. In Baiano autem aedificans tanta ardebat cura, ut architecto permiserit vel ut suam pecuniam consumeret, dummodo perduceret specus e piscinis in mare obiecta mole, qua aestus bis cotidie ab exorta luna ad proximam novam introire ac redire rursus in mare posset ac refrigerare piscinas. Nos haec. At strepitus ab dextra et cum lata candidatus noster designatus aedilis in villam. Cui nos occedimus et gratulati in Capitolium persequimur. Illi inde endo suam domum, nos nostram, o Pinni noster, sermone de pastione villatica summatim hoc, quem exposui, habito. Varro"],["columella-rustica","1.pr","Saepenumero civitatis nostrae principes audio culpantes modo agrorum infecunditatem, modo caeli per multa iam tempora noxiam frugibus intemperiem; quosdam etiam praedictas querimonias velut ratione certa mitigantes, quod existiment ubertate nimia prioris aevi defatigatum et effetum solum nequire pristina benignitate praebere mortalibus alimenta. Quas ego causas, P.Silvine, procul a veritate abesse certum habeo, quod neque fas est existimare rerum Naturam, quam primus ille mundi genitor perpetua fecunditate donavit, quasi quodam morbo sterilitate adfectam; neque prudentis est credere Tellurem, quae divinam et aeternam iuventam sortita com- munis omnium parens dicta sit, quia et cuncta peperit semper et deinceps paritura sit, velut hominem consenuisse. Nec post haec reor violentia caeli nobis ista, sed nostro potius accidere vitio, qui rem rusticam pessimo cuique servorum velut carnifici noxae dedimus, quam maiorum nostrorum optimus quisque et optime tractaverat.Atque ego satis mirari non possum, quid ita dicendi cupidi seligant oratorem, cuius imitentur eloquentiam; mensurarum et numerorum modum rimantes placitae disciplinae consectentur magistrum; vocis et cantus modulatorem nec minus corporis gesticulatorem scrupulosissime requirant saltationis ac musicae rationis studiosi; iam qui aedificare velint, fabros et architectos advocent; qui navigia mari concredere, gubernandi peritos; qui bella moliri, armorum et militiae gnaros; et ne singula persequar, ei studio, quod quis agere velit, consultissimum rectorem adhibeat; denique animi sibi quisque formatorem praeceptoremque virtutis e coetu sapientium arcessat: sola res rustica, quae sine dubitatione proxima et quasi consanguinea sapientiae est, tam discentibus egeat quam magistris. Adhuc enim scholas rhetorum et, ut dixi, geometrarum musicorumque vel, quod magis mirandum est, contemptissimorum vitiorum officinas, gulosius condiendi cibos et luxuriosius fercula struendi, capitumque et capillorum concinnatores non solum esse audivi, sed et ipse vidi: agricolationis neque doctores, qui se profiterentur, neque discipulos cognovi. Cum etiam si praedictarum artium professoribus civitas egeret, tamen, sicut apud priscos florere posset res publica 3—nam sine ludicris artibus atque etiam sine causidicis olim satis felices fuerunt futuraeque sunt urbes; at sine agri cultoribus nec consistere mortales nec ali posse manifestum est. Quo magis prodigio simile est, quod accidit, ut res corporibus nostris vitaeque utilitati maxime conveniens minimam usque in hoc tempus consummationem haberet idque sperneretur genus amplificandi relinquendique patrimonii, quod omni crimine caret. Nam cetera diversa et quasi repugnantia dissident a iustitia, nisi aequius existimamus cepisse praedam ex militia, quae nobis nihil sine sanguine et cladibus alienis adfert. An bellum perosis maris et negotiationis alea sit optabilior, ut rupto naturae foedere terrestre animal homo ventorum et maris obiectus irae fluctibus pendeat semperque ritu volucrum longinqui litoris peregrinus ignotum pererret orbem? An faeneratio probabilior sit, etiam his invisa quibus succurrere videtur? Sed ne caninum quidem, sicut dixere veteres, studium praestantius locupletissimum quemque adlatrandi et contra innocentes ac pro nocentibus neglectum a maioribus, a nobis etiam concessum intra moenia et in ipso foro latrocinium. An honestius duxerim mercenarii salutatoris mendacissimum aucupium circumvolitantis limina potentiorum somnumque regis sui rumoribus augurantis? Neque enim roganti, quid agatur intus, respondere seni dignantur. An putem fortunatius a catenato repulsum ianitore saepe nocte sera foribus ingratis adiacere miserrimoque famulatu per dedecus fascium decus et imperium, profuso tamen patrimonio, mercari? Nam nec gratuita servitute, sed donis rependitur honor. Quae si et ipsa et eorum similia bonis fugienda sunt, superest, ut dixi, unum genus liberale et ingenuum rei familiaris augendae, quod ex agricolatione contingit. Cuius praecepta si vel temere ab indoctis, dum tamen agrorum possessoribus, antiquo more administrarentur, minus iacturae paterentur res rusticae; nam industria dominorum cum ignorantiae detrimentis multa pensaret, nec quorum commodum ageretur, tota vita vellent imprudentes negotii sui conspici eoque discendi cupidiores agricolationem pernoscerent. Nunc et ipsi praedia nostra colere dedignamur et nullius momenti ducimus peritissimum quemque vilicum facere vel, si nescium, certe vigoris experrecti, quo celerius, quod ignoret,addiscat. Sed sive fundum locuples' mercatus est, e turba pedisequorum lecticariorumque defectissimum annis et viribus in agrum relegat, cum istud opus non solum scientiam, sed et viridem aetatem cum robore corporis ad labores sufferendos desideret; sive mediarum facultatum dominus, ex mercenariis aliquem iam recusantem cotidianum illud tributum, quia vectigali esse non possit,ignarum rei, cui praefuturus est, magistrum fieri iubet. Quae cum animadvertam, saepe mecum retractans ac recogitans, quam turpi consensu deserta exoleverit disciplina ruris, vereor ne flagitiosa et quodam . modo pudenda ingenuis aut inhonesta sit.Verum cum complurimis monumentis scriptorum admonear apud antiquos nostros fuisse gloriae curam rustica- tionis, ex qua Quinctius Cincinnatus, obsessi consulis et exercitus liberator, ab aratro vocatus ad dictaturam venerit ac rursus fascibus depositis, quos festinantius victor reddiderat quam sumpserat imperator, ad eosdemiuvencosetquattuoriugerum avitum herediolum redierit, itemque C. Fabricius et Curius Dentatus, alter Pyrrho finibus Italiae pulso, domitis alter Sabinis, accepta, quae viritim dividebantur, captivi agri septem iugera non minus industrie coluerit, quam fortiter armis quaesierat; et ne singulos intempestive nunc persequar, cum tot alios Romani generis intuear memorabiles duces hoc semper duplici studio floruisse vel defendendi vel colendi patrios quaesitosve fines, intellego luxuriae et deliciis nostris pristinum morem virilemque vitam displicuisse. Omnes enim, sicut M. Varro iam temporibus avorum conquestus est, patres familiae falce et aratro relictis intra murum correpsimus et in circis potius ac theatris quam in segetibus ac vinetis manus movemus; attonitique miramur gestus effeminatorum, quod a natura sexum viris denegatum muliebri motu mentiantur decipiantque oculos spectantium. 'Mox deinde, ut apti veniamus ad ganeas, cotidianam cruditatem Laconicis excoquimus et exusto sudore sitim quaerimus noctesque libidinibus et ebrietatibus, dies ludo vel somno consumimus, ac nosmet ipsos ducimus fortunatos, quod \" nec orientem solem videmus nec occidentem.\" Itaque istam vitam socordem persequitur valetudo. Nam sic iuvenum corpora fluxa et resoluta sunt, ut nihil mors mutatura videatur. At mehercules vera illa Romuli proles assiduis venatibus nec minus agrestibus operibus exercitata firmissimis praevaluit corporibus ac militiam belli, cum res postulavit, facile sustinuit durata pacis laboribus semperque rusticam plebem praeposuit urbanae. Ut enim qui in villis intra consaepta morarentur, quam qui foris terram molirentur, ignaviores habitos, sic eos, qui sub umbra civitatis intra moenia desides cunctarentur, quam qui rura colerent administrarentve opera colonorum,segniores visos. Nundinarum etiam conventus mani- festum est propterea usurpatos, ut nonis tantummodo diebus urbanae res agerentur, reliquis administrarentur rusticae. Illis enim temporibus, ut ante iam diximus, proceres civitatis in agris morabantur et, cum consilium publicum desiderabatur, a villis arcessebanturin senatum; ex quo, qui eos evocabant, viatores nominati sunt. Isque mos dum servatus est, perseverantissimo colendorum agrorum studio veteres illi Sabini Quirites atavique Romani, quamquam inter ferrum et ignes hosticisque incursionibus vastatas fruges largius tamen condidere quam nos, quibus diuturna permittente pace prolatare licuit rem rusticam. Itaque in \" hoc Latio et Saturnia terra,\" ubi di fructusagrorum progeniem suam docuerant, ibi nunc ad hastam locamus, ut nobis ex transmarinis provinciis advehatur frumentum, ne fame laboremus, et vindemias condimus ex insulis Cycladibus ac regionibus Baeticis Galliasque. Nec mirum, cum sit publice concepta et confirmata iam vulgaris existimatio rem rusticam sordidum opus et id esse negotium quod nullius egeat magisterio praeceptove. At ego, cum aut magnitudinem totius rei quasi quandam vastitatem corporis aut partium eius velut singulorum membrorum subtilitatem dispicio,vereor, ne supremus ante me dies occupet quam universam disciplinam ruris possim cognoscere. Nam qui se in hac scientia perfectum volet profiteri, sit oportet rerum naturae sagacissimus, declinationum mundi non ignarus, ut exploratum habeat quid cuique plagae conveniat, quid repugnet. Siderum ortus et occasus memoria repetat, ne imbribus ventisque imminentibus opera incohet laboremque frustretur. Caeli et anni praesentis mores intueatur, neque enim semper eundem velut ex praescripto habitum gerunt, nec omnibus annis eodem vultu venit aestas aut hiems, nec pluvium semper est ver aut umidus autumnus; quae praenoscere sine lumine animi et sine exquisitissimis disciplinis non quemquam posse crediderim. Iam ipsa terrae varietas et cuiusque soli habitus quid nobis neget, quid promittat, paucorum est discernere. Contemplatio vero cunctarum in ea disciplina partium quoto cuique contingit,ut et segetum arationumque perciperet usum et varias dissimillimasque terrarum species pernosceret—quarum non nullae colore, non nullae qualitate fallunt, atque in aliis regionibus nigra terra, quam pullam vocant, ut in Campania, est laudabilis, in his pinguis lubrica melius respondet, quibusdam sicut in Africa Numidiaqueputres harenae fecunditate vel robustissimum solum vincunt, in Asia Mysiaque densa et glutinosa terra maxime exuberat—atque in his ipsis haberet cognitum, quid recusaret collis, quid campestris positio, quid cultus, quid silvestris ager, quid umidus et graminosus, quid siccus et spurcus, rationem quoque dispiceret et in arboribus vineisque, quarum infinita sunt genera, conserendis ac tuendis et in pecoribus parandis conservandisque, quoniam et hanc adscivimus quasi agri culturae partem, cum separata sit ab agricolatione pastoralis scientia? Nec ea tamen simplex, quippe aliud exigit equinum atque aliud bubulum armentum, aliud pecus ovillum, et in eo ipso dissimilem rationem postulat Tarentinum atque hirtum; aliud caprinum, et id ipsum aliter curatur mutilum et raripilum, aliter cornutum et saetosum, quale est in Cilicia. Porculatoris vero et subulci diversa professio, diversae pastiones, nec eundem glabrae sues densaeque caeli statum nec eandem educationem cultumve quaerunt. Et ut a pecoribus recedam, quorum in parte avium cohortalium et apium cura posita est, quis tanti studii fuit, ut super ista, quae enumeravimus, tot nosset species insitionum, tot putationum, tot pomorum holerumque cultus exerceret, tot generibus ficorum sicut rosariis impenderet curam, cum a plerisque etiam maiora neglegantur,quamquam et ista iam non minima vectigalia multis esse coeperint? Nam prata et salicta, genistaeque et harundines, quamvis tenuem nihilo minus aliquam desiderant industriam. Post hanc tam multarum tamque multiplicum rerum praedicationem non me praeterit, si, quem desideramus agricolam quemque describemus,exegero a participibus agrestium operum, tardatum iri studia discentium, qui tam variae tamque vastae scientiae desperatione conterriti nolent experiri, quod se consequi posse diffident. Verum tamen, quod in Oratore iam M. Tullius rectissime dixit, par est eos, qui generi humano res utilissimas conquirere et perpensas exploratasque memoriae tradere concupierint, cuncta temptare.Nec si vel illa praestantis ingenii vis vel inclitarum artium defecerit instrumentum, confestim debemus ad otium et inertiam devolvi, sed quod sapienter speraverimus,perseveranter consectari. Summum enim columen adfectantes satis honeste vel in secundo fastigio conspiciemur. An Latiae Musae non solos adytis suis Accium et Vergilium recepere, sed eorum et proximis et procul a secundis sacras concessere sedes? Nec Brutum aut Caelium Pollionemve cum Messala et Calvo deterruere ab eloquentiae studio fulmina illa Ciceronis. Nam neque ipse Cicero territus cesserat tonantibus Demostheni Platonique, nec parens eloquentiae deus ille Maeonius vastissimis fluminibus facundiae suae posteritatis studia restinxerat. Ac ne minoris quidem famae opifices per tot iam saecula videmus laborem suum destituisse, qui Protogenen Apellenque cum Parrhasio mirati sunt, nec pulchritudine Iovis Olympii Minervaeque Phidiacae sequentis aetatis attonitos piguit experiri Bryaxin, Lysippum, Praxitelen, Polyclitum, quid efficere aut quousque progredi possent. Sed in omni genere scientiae et summis admiratio veneratioque et inferioribus merita laus contigit. Accedit huc, quod illi, quem nos perfectum esse volumus agricolam, si quidem artis consummatae non sit, nec in universa rerum natura sagacitatem Democriti vel Pythagorae fuerit consecutus, et in motibus astrorum ventorumque Metonis providentiam vel Eudoxi et in pecoris cultu doctrinam Chironis ac Melampodis, et in agrorum solique molitione Triptolemi aut Aristaei prudentiam, multum tamen profecerit si usu Tremelios Sasernasque et Stolones nostros aequaverit. Potest enim nec subtilissima nec rursus, quod aiunt, pingui Minerva res agrestis administrari. Nam illud procul vero est, quod plerique crediderunt, facillimam esse nec ullius acuminis rusticationem. De cuius universitate nihil attinet plura nunc disserere, quoniam1 quidem cunctae partes eius destinatis aliquot voluminibus explicandae sunt, quas ordine suo tunc demum persequar, cum praefatus fuero quae reor ad universam disciplinam maxime pertinere."],["columella-rustica","1.1","Qui studium agricolationi dederit, antiquissima sciat haec sibi advocanda: prudentiam rei, facultatem impendendi, voluntatem agendi. Nam is demum cultissimum rus habebit, ut ait Tremelius, qui et colere sciet et poterit et volet. Neque enim scire aut velle cuiquam satis fuerit sine sumptibus, quos exigunt opera; nec rursus faciendi aut impendendi voluntas profuerit sine arte, quia caput est in omni negotio nosse quid agendum sit, maximeque in agri cultura, in qua voluntas facultasque citra scientiam saepe magnam dominis adferunt iacturam, cum imprudenter facta opera frustrantur impensas. Itaque diligens pater familliae, cui cordi est ex agri cultu certam sequi rationem rei familiaris augendae, maxime curabit ut etaetatis suae prudentissimos agricolas de quaque re consulat et commentarios antiquorum sedulo scrutetur atque aestimet, quid eorum quisque senserit, quid praeceperit, an universa, quae maiores prodiderunt, huius temporis culturae respondeant an aliqua dissonent. Multos enim iam memorabiles auctores comperi persuasum habere longo aevi situ qualitatem caeli statumque mutari, eorumque consultissimum astrologiae professorem Hipparchum prodidisse tempus fore, quo cardines mundi loco moverentur, idque etiam non spernendusauctor rei rusticaeSaserna videtur adcredidisse. Nam eo libro, quem de agri cultura scriptum reliquit, mutatum caeli situm sic colligit, quod quae regiones antea propter hiemis adsiduam violentiam nullam stirpem vitis aut oleae depositam custodire potuerint, nunc mitigato iamet intepescente pristino frigore largissimis olivitatibus Liberique vindemiis exuberent. Sed haec sive falsa seu vera ratio est, litteris astrologiae concedatur. Cetera non dissimulanda erunt agrorum cultori praecepta rusticationis, quae cum plurima tradiderint Poeni ex Africa scriptores, multa tamen ab his falso prodita coarguunt nostri coloni, sicut Tremelius, qui querens id ipsum tamen excusat, quod Italiae et Africae solum caelumque diversae naturae nequeat eosdem proventus habere. Quaecumque sunt autem, quae propter disciplinaruris nostrorum temporum cum priscis discrepat, non deterrere debent a lectione discentem. Nam multo plura reperiuntur apud veteres, quae nobis probanda sint, quam quae repudianda. Magna porro et Graecorum turba est de rusticis rebus praecipiens, cuius princeps celeberrimus vates non minimum professioni nostrae contulit Hesiodus Boeotius. Magis deinde eam iuvere fontibus orti sapientiae Democritus Abderites, Socraticus Xenophon, Tarentinus Archytas, Peripatetici magister ac discipulus Aristoteles cum Theophrasto. Siculi quoque non mediocri cura negotium istud prosecuti sunt Hieron et Epicharmus, cuiusdiscipulus Philometor et Attalus. Athenae vero scriptorum frequentiam pepererunt, e qua probatissimi auctores Chaereas, Aristandros, Amphilochus, Euphronius, Chrestus1—Euphroniusnon, ut multi putant, Amphipolites, qui et ipse laudabilis habetur agricola, sed indigena soli Attici. Insulae quoque curam istam celebraverunt, ut testis est Rhodius Epigenes, Chius Agathocles, Evagon et Anaxipolis Thasii. Unius quoque de septem Biantis illius populares Menander et Diodorus in primis sibi vindicaverunt agricolationis prudentiam. Nec his cessere Milesii Bacchius et Mnaseas,Antigonus Cymaeus, Pergamenus Apollonius, Dion Colophonius, Hegesias Maronites. Nam quidem Diophanes Bithynius Uticensem totum Dionysium, Poeni Magonis interpretem, per multa diffusum volumina sex epitomis circumscripsit. Et alii tamen obscuriores, quorum patrias non accepimus, aliquod stipendium nostro studio contulerunt. Hi sunt Androtion, Aeschrion, Aristomenes, Athenagoras, Crates, Dadis,Dionysius, Euphyton, Euphorion. Nec minore fide pro virili parte tributum nobis intulerunt Lysimachus et Eubulus, Menestratus, et Plentiphanes,Persis et Theophilus. Et ut agricolationem Romana tandem civitate donemus (nam adhuc istis auctoribus Graecae gentis fuit) iam nunc M. Catonem Censorium illum memoremus, qui eam latine loqui primus instituit, post hunc duos Sasernas, patrem et filium,qui eam diligentius erudiverunt, ac deinde Scrofam Tremelium, qui etiam cloquentem reddidit, et M. Terentium qui expolivit, mox Vergilium,qui carminum quoque potentem fecit. Nec postremo quasi paedagogi eius meminisse dedignemur Iuli Hygini, verum tamen ut Carthaginiensem Magonem rusticationis parentem maxime veneremur; nam huius octo et viginti memorabilia illa volumina ex senatus consulto in Latinum sermonem conversa sunt. Non minorem tamen laudem meruerunt nostrorum temporum viri Cornelius Celsus et Iulius Atticus, quippe Cornelius totum corpus disciplinae quinque libris complexus est, hic de una specie culturae pertinentis ad vitis singularem librum edidit. Cuius velut discipulus duo volumina similium praeceptorum de vineis Iulius Graecinus composita facetius et eruditius posteritati tradenda curavit. Hos igitur, P. Silvine, priusquam cum agricolatione contrahas, advocato in consilium, nec tamen sic mente dispositus velut summam totius rei sententiis eorum consecuturus, quippeeiusmodi scriptorum monumenta magis instruunt quam faciunt artificem. Usus et experientia dominantur in artibus, neque est ulla disciplina, in qua non peccando discatur.Nam ubi quid perperam administratum cessit improspere, vitatur quod fefellerat, illuminatque rectam viam docentis magisterium. Quare nostra praecepta non consummare scientiam, sed adiuvare promittunt. Nec statim quisquam compos agricolationis erit his perlectis rationibus, nisi et obire eas voluerit et per facultates potuerit. Ideoque haec velut adminicula studiosis promittimus, non profutura per se sola, sed cum aliis. Ac ne ista quidem praesidia, ut diximus, non adsiduus labor et experientia vilici, non facultates ac voluntas impendendi tantum pollent quantum vel una praesentia domini; quae nisi frequens operibus intervenerit, ut in exercitu cum abest imperator, cuncta cessant officia. Maximeque reor hoc significantemPoenum Magonem suorum scriptorum primordium talibus auspicatum sententiis: \" Qui agrum paravit domum vendat, ne malit urbanum quam rusticum larem colere; cui magis cordi fuerit urbanum domicilium, rustico praedio non erit opus.\" Quod ego praeceptum, si posset his temporibus observari, non immutarem. Nunc quoniam plerosque nostrum civilis ambitio saepe evocat ac saepius detinet evocatos, sequitur ut suburbanum praedium commodissimum esse putem, quo vel occupato cotidianus excursus facile post negotia fori contingat. Nam qui longinqua, ne dicam transmarina rura mercantur, velut heredibus patrimonio suo et,quod gravius est, vivi cedunt servis suis, quoniam quidem et illi tam longa dominorum distantia corrumpuntur et corrupti post flagitia, quae commiserunt, sub exspectatione successorum rapinis magis quam culturae student."],["columella-rustica","1.2","Censeo igitur in propinquo agrum mercari, quo et frequenter dominus veniat et frequentius venturum se,7 quam sit venturus, denuntiet. Sub hoc enim metu cum familia vilicus erit in officio. Quicquid vero dabitur occasionis, ruri moretur, quae non sit mora segnis nec umbratilis. Nam diligentem patrem familiae decet agri sui particulas omnis et omni tempore anni frequentius circumire, quo prudentius naturam 8 soli sive in frondibus et herbis sive iam maturis frugibus contempletur, nec ignoret quicquid in eo recte fieri poterit. Nam illud vetus est Catonis agrum pessime mulcari,cuius dominus quid in eo faciendum sit non docet, sed audit vilicum. Quapropter vel a maioribus traditum possidenti vel empturo fundum praecipua cura sit scire, quod maxime regionis genus probetur, ut vel careat inutili vel mercetur laudabilem. Quod si voto fortuna subscribit,agrum habebimus salubri caelo, uberi glaeba, parte campestri, parte alia collibus vel ad orientem vel ad meridiem molliter devexis; terrenisque aliis atque aliis silvestribus et asperis, nec procul a mari vel navigabili flumine, quo deportari fructus et per quod merces invehi possint. Campus in prata et arva salictaque et harundineta digestus aedificio subiaceat. Colles alii vacui arboribus, ut solis segetibus serviant; quae tamen modice siccis ac pinguibus campis melius quam praecipitibus locis proveniunt, ideoque etiam celsiores agri frumentarii planitias habere et quam mollissime devexi ac simillimi debent esse campestri positioni. Alii deinde colles olivetis vineisqueb et earum futuris pedamentis vestiantur, materiam lapidemque, si necessitas aedificandi coegerit, nec minus pecudibus pascua praebere possint, tum rivos decurrentes in prata et hortos et salicta villaeque aquas salientes demittant. Nec absint greges armentorum ceterorumque quadrupedum culta et dumeta pascentium. Sed haec positio, quam desideramus, difficilis et rara paucis contingit; proxima est huic, quae plurima ex his habet; tolerabilis, quae non paucissima."],["columella-rustica","1.3","Porcius quidem Cato censebat inspiciendo agro 1 praecipue duo esse consideranda, salubritatem caeli et ubertatem loci; quorum si alterum deesset ac nihilo minus quis vellet incolere mente esse captum atque eum ad agnatos et gentiles deducendum. Neminem enim sanum debere facere sumptus in cultura sterilis soli, nec rursus pestilenti quamvis feracissimo pinguique agro dominum ad fructus pervenire. Nam ubi sit cum Orco ratio ponenda, ibi non modo perceptionem fructuum, sed et vitam colonorum esse dubiam vel potius mortem quaestu certiorem. Post haec duo principalia subiungebat illa non minus intuenda: viam, aquam, vicinum.Multum conferre agris iter commodum: primum, quod est maximum, ipsam praesentiam domini, qui libentius commeaturus sit, si vexationem viae non reformidet; deinde ad invehenda et exportanda utensilia, quae res frugibus conditis auget pretium et minuit impensas rerum invectarum, quia minoris adportentur eo, quo facili nisu perveniatur; nec non nihil esse etiam parvo vehi, si conductis iumentis iter facias, quod magis expedit quam tueri propria; servos quoque, qui secuturi patrem familiae sint, non aegre iter pedibus ingredi. De bonitate aquae ita omnibus clarum est ut pluribus non sit disserendum. Quis enim dubitet eam maxime probatam haberi, sine qua nemo nostrum vel prosperae vel adversae valetudinis vitam prorogat? De vicini commodo non est quidem certum, quia non numquam mors aliaeque nobis eum causae diversae mutant. Et ideo quidam respuunt Catenis sententiam; qui tamen multum videntur errare. Nam quem ad modum sapientis est fortuitos casus magno animo sustinere, ita dementis est ipsum sibi malam facere fortunam, quod facit, qui nequam vicinum suis nummis parat, cum a primis cunabulis, si modo liberis parentibus est oriundus, audisse potuerit: οὐδ' ἂν βοῦς ἀπόλοιτ' εἰ μὴ γείτων κακὸς εἴη. Quod non solum de bove dicitur, sed de omnibus partibus rei nostrae familiaris; adeo quidem ut multi praetulerint carere penatibus et propter iniuriam vicinorum sedes suas profugerint. Nisi aliter existimamus diversum orbem gentes universas petisse relicto patrio solo, Achaeos dico et Hiberos, Albanos quoque nec minus Siculos et, ut primordia nostra contingam, Pelasgos, Aborigines, Arcadas, quam quia malos vicinos ferre non potuerant. Ac ne tantum de publicis calamitatibus loquar, privatos quoque memoria tradidit et in regionibus Graeciae et in hac ipsa Hesperia detestabiles fuisse vicinos, nisi Autolycus ille cuiquam potuit tolerabilis esse conterminus, aut Aventini montis incola Palatinis ullum gaudium finitimis suis Cacus attulit. Malo enim praeteritorum quam praesentium meminisse, ne vicinum meum nominem, qui nec arborem prolixiorem stare nostrae regionis nec inviolatum seminarium nec pedamenta ad nexum vineae nec etiam pecudes neglegentius pasci sinit. Iure igitur, quantum mea fert opinio, M. Porcius talem pestem vitare censuit et in primis futurum agricolam praemonuit, ne sua sponte ad eam perveniret. Nos ad cetera praecepta illud adicimus, quod sapiens unus de septem in perpetuum posteritati pronuntiavit, adhibendum modum mensuramque rebus, idque ut non solum aliud acturis, sed et agrum paraturis dictum intellegatur, ne maiorem, quam ratio calculorum patitur, emere velint.Nam huc pertinet praeclara nostri poetae sententia: laudato ingentia rura. Exiguum colito. Quod vir eruditissimus, ut mea fert opinio, traditum vetus praeceptum numeris signavit, quippe acutissimam gentem Poenos dixisse convenit imbecilliorem agrum quam agricolam esse debere, quoniam, cum sit conluctandum cum eo, si fundus praevaleat, adlidi dominum.Nec dubium quin minus reddat laxus ager non recte cultus quam angustus eximie. Ideoque post reges exactos Liciniana illa septena iugera, quae plebis tribunus viritim diviserat, maiores quaestus antiquis rettulere,quam nunc nobis praebent amplissima veterata. Tanta M'.quidem Curius Dentatus, quem paulo ante rettulimus, prospero ductu parta victoria ob eximiam virtutem deferente populo praemii nomine quinquaginta soli iugera supra consularem triumphalemque fortunam putavit esse, repudiatoque publico munere populari ac plebeia mensura contentus fuit.Mox etiam cum agrorum vastitatem victoriae nostrae et interneciones hostium fecissent, criminosum tamen senatori fuit supra quinquaginta iugera possedisse, suaque lege C. Licinius damnatus est, quod agri modum, quem in magistratu rogatione tribunicia promulgaverat, immodica possidendi libidine transcendisset, nec magis quia superbum videbatur tantum loci detinere quam quia flagitiosius,quos hostis profugiendo desolasset agros, novo more civem Romanum supra vires patrimonii possidendo deserere. Modus ergo, qui in omnibus rebus, etiam parandis agris habebitur.Tantum enim obtinendum est, quanto est opus, ut emisse videamur quo potiremur,non quo oneraremur ipsi atque aliis fruendum eriperemus more praepotentem, qui possident fines gentium, quos ne circumire quoque valent, sed proculcandos pecudibus et vastandos ac populandos feris derelinquunt aut occupatos nexu civium et ergastulis tenent. Modus autem erit sua cuique voluntas facultasque. Neque enim satis est, ut iam prius dixi, possidere velle, si colere non possis."],["columella-rustica","1.4","Sequitur deinceps Caesonianum praeceptum, quo fertur usus etiam Cato Marcus, agrum esse revisendum saepius eum, quem velis mercari. Nam prima inspectione neque vitia neque virtutes abditas ostendit, quae mox retractantibus facilius apparent. Inspectionis quoque velut formula nobis a maioribus tradita est agri pinguis ac laeti, de cuius qualitate dicemus suo loco, cum de generibus terrae disseremus. In universum tamen quasi testificandum atque saepius praedicandum habeo, quod primo iam Punico bello dux inclitissimus M.Atilius Regulus dixisse memoratur: fundum sicuti ne fecundissimi quidem soli, cum sit insalubris, ita nec effeti, si vel saluberrirnus sit, parandum; quod Atilius aetatis suae agricolis maiore cum auctoritate censebat peritus usu, nam Pupiniae pestilentis simul et exilis agri cultorem fuisse eum loquunturhistoriae. Quapropter cum sit sapientis non ubique emere nec aut ubertatis inlecebris aut deliciarum concinnitate decipi, sic verum industrii patris familiae est, quicquid aut emerit aut acceperit, facere fructuosum atque utile, quoniam et gravioris caeli multa remedia priores tradiderunt, quibus mitigetur pestifera lues, et in exili terra cultoris prudentia ac diligentia maciem soli vincere potest. Haec autem consequemur,si verissimo vati velut oraculo crediderimus dicenti: Ventos et proprium caeli praediscere morem Cura sit ac patrios cultus habitusque locorum Et quid quaeque ferat regio et quid quaeque recuset; nec contenti tamen auctoritate vel priorum vel praesentiumcolonorumnostrapromiserimus exempla novaque temptaverimus experimenta. Quod etsi per partes non numquam damnosum est, in summa tamen fit compendiosum, quia nullus ager sine profectu colitur, si multa temptando possessor efficit, ut in id formetur, quod maxime praestare possit. Ea res etiam feracissimos agros utiliores reddit. Itaque nusquam experimentorum varietas omittenda est, longeque etiam in pingui solo magis audendum, quoniam nec laborem nec sumptum frustratur effectus. Sed quam refert qualis fundus et quo modo colatur, tam villa qualiter aedificetur et quam utiliter disponatur.Multos enim deerrasse memoria prodidit, sicut praestantissimos viros L. Lucullum et Q. Scaevolarn, quorum alter maioris, alter minus amplas, quam postulavit modus agri, villas exstruxit, cum utrumque sit contra rem familiarem. Diffusiora enim consaepta non solum pluris aedificamus, sed etiam impensis maioribus tuemur; at minora cum sunt, quam postulat fundus, dilabitur fructus. Nam et umidae res et siccae, quas terra progenerat, facile vitiantur, si aut non sunt aut propter angustias incommoda sunt tecta, quibus inferantur. Pro portione etiam facultatum quam optime pater familiae debet habitare, ut et libentius rus veniat et degat in eo iucundius. Utique vero, si etiam matrona comitabitur, cuius ut sexus ita animus est delicatior, amoenitate aliqua demerenda erit, quo patientins moretur cum viro. Eleganter igitur aedificet agricola nec sit tamen aedificator, atque areae pedem tantum complectatur, quod ait Cato, quantum \" ne villa fundum quaerat neve fundus villam.\" Cuius universum situm qualem oporteat esse, nunc explicabimus. Quod incohatur aedificium, sicut salubri regione ita saluberrima parte regionis debet constitui. Nam circumfusus aer corruptus plurimas adfert corporibus nostris causasoffensarum.Suntquaedam loca, quae solstitiis minus concalescunt, sed frigoribus hiemis intolerabiliter horrent, sicut Thebas ferunt Boeotias; sunt quae tepent hieme, sed aestate saevissime candent, ut adfirmant Euboicam Chalcidem. Petatur igitur aer calore et frigore temperatus, qui fere medios obtinet colles, quod neque depressus hieme pruinis torpet aut torret aestate vaporibus neque elatus in summa montium perexiguis ventorum motibus aut pluviis omni tempore anni saevit. Haec igitur est medii collis optima positio, loco tamen ipso paulum intumescente, ne cum a vertice torrens imbribus conceptus adfluxerit, fundamenta convellat."],["columella-rustica","1.5","Sit autem vel intra villam vel extrinsecus inductus fons perennis, lignatio pabulumque vicinum. Si deerit fluens unda, putealis quaeratur in vicino, quae non sit haustus profundi, non amari saporis aut salsi. Haec quoque si deficiet et spes artior aquae manantis coegerit, vastae cisternae hominibus piscinaeque pecori struantur;quae tamen pluvialis aqua salubritati corporis est accommodatissima, sed ea sic habetur eximia, si fictilibus tubis in contectam cisternam deducitur.Huic proxima fluens aqua, quae montibus oriunda per saxa praeceps devolvitur, ut est in Gaurano Campaniae;tertia putealis collina vel quae non infima valle reperitur; deterrima palustris, quae pigro lapsu repit; etpestilens, quae in palude semper consistit. Hic idem tamen umor, quamvis nocentis naturae, temporibus hiemis edomitus imbribus mitescit; ex quo caelestis aqua maxime salubris intellegitur, quod etiam venenati liquoris eluit perniciem.Sed hanc potui probatissimam diximus. Ceterum ad aestatum temperandos calores et amoenitatem locorum plurimum conferunt salientes rivi, quos, si conditio loci patietur, qualescumque, dum tamen dulces, utique perducendos in villam censeo. Sin summotus longius a collibus erit amnis et loci salubritas editiorque situs ripae permittet superponere villam praefluenti,cavendum tamen erit, ut a tergo potius quam prae se flumen habeat et ut aedificii frons aversa sit ab infestis eius regionis ventis et amicissimis adversa; quoniam plerique amnes aestate vaporatis, hieme frigidis nebulis caligant, quae nisi vi maiore inspirantium ventorum summoventur, pecudibus hominibusque conferunt pestem. Optime autem salubribus, ut dixi, locis ad orientem vel ad meridiem, gravibus ad septentrionem villa convertitur. Eademque semper mare recte conspicit, cum pulsatur ac fluctu respergitur, num- quam ex ripa, sed haud paulum summota a litore. Nam praestat a mari longo potius intervallo quam brevi refugisse, quia media sunt spatia gravioris halitus. Nec paludem quidem vicinam esse oportet aedificiis nec iunctam militarem viam, quod illa caloribus noxium virus eructat et infestis aculeis armata gignit animalia, quae in nos densissimis examinibus involant, tum etiam nantium serpentiumque pestes hiberna destitutas uligine, caeno et fermentata colluvie venenatas emittit, ex quibus saepe contrahuntur caeci morbi, quorum causas ne medici quidem perspicere queunt; sed et anni toto tempore situs atque umor instrumentum rusticum supellectilemque et inconditos conditosque fructus corrumpit; haec autem praetereuntem viatorum populationibus et adsiduis devertentium hospitiis infestat rem familiarem. Propter quae censeo eius modi vitare incommoda villamque nec in via nec a via procul editiore situ condere, sic ut frons eius ad orientem aequinoctialem directa sit. Nam eius modi positio medium temperatumque libramentum ventorum hiemalium et aestivorum tenet, quantoque fuerit aedificii solum pronius orienti, tanto et aestate liberius capere perflatus et hiemis procellis minus infestari et matutino regelari ortu poterit, ut concreti rores liquescant, quoniam fere pestilens habetur, quod est remotum ac sinistrum soli et apricis flatibus; quibus si caret, nulla alia vis potest nocturnas pruinas et quodcumque rubiginis aut spurcitiae resedit siccare atque detergere. Haec autem cum hominibus adferunt perniciem, tum et armentis et virentibus eorumque frugibus. Sed quisquis aedificare volet in declivibus areis, exstruere semper ab inferiore parte auspicetur, quia cum ex depressiore loco fuerint orsa fundamenta, non solum superficiem suam facile sustinebunt, sed et pro fultura et substructione fungentur adversus ea, quae mox, si forte villam prolatare libuerit, ad superiorem partem applicabuntur, quippe ab imo praestructa valenter resistent contra ea, quae postmodum superposita incumbant. At si summa pars clivi fundata propriam molem susceperit, quicquid ab inferiore mox apposueris, fissum erit rimosumque. Nam tum cum veteri adstruitur recens aedificium, quasi surgenti reluctans oneri cedit, et quod prius exstructum imminebit cedenti, paulatim degravatum pondere suo praeceps attrahetur. Igitur id structurae vitium, cum primum statim fundamenta iaciuntur, evitandum est."],["columella-rustica","1.6","Modus autem membrorumque numerus aptetur universo consaepto et dividatur in tres partes, urbanam, rusticam, fructuariam. Urbana rursus in hibernacula et aestiva sic digeratur ut spectent hiemalis temporiscubiculabrumalem orientem, cenationes aequinoctialem occidentem. Rursus aestiva cubicula spectent meridiem aequinoctialem, sed cenationes eiusdem temporis prospectent hibernum orientem. Balnearia occidenti aestivo advertantur, ut sint post meridiem et usque in vesperum inlustria. Ambulationes meridiano aequinoctiali subiectae sint, ut et hieme plurimum solis et aestate minimum recipiant. At in rustica parte magna et alta culina ponetur,ut et contignatio careat incendii periculo et in ea commode familiares omnitempore anni morari queant. Optime solutis servis cellae meridiem aequinoctialem spectantes fient; vinctis quam saluberrimum subterraneum ergastulum plurimis, sitque id angustis inlustratum fenestris atque a terra sic editis, ne manu contingi possint. Pecudibus stabula,quae neque frigore neque calore infestentur; domitis armentis duplicia bubilia sint hiberna atque aestiva; ceteris autem pecoribus, quae intra villam esse convenit, ex parte tecta loca, ex parte sub divo parietibus altis circumsaepta, ut illic per hiemem, hic per aestatem sine violentia ferarum conquiescant. Sed ampla stabula sic ordinentur, ne quis umor influere possit et ut quisque ibi conceptus fuerit quam celerrime dilabatur, ut nec fundamenta parietum corrumpantur nec ungulae pecudum. Lata bubilia esse oportebit pedes decem vel minime novem, quae mensura et ad procumbendum pecori et iugario ad circurneundum laxa ministeria praebeat. Non altius edita esse praesaepia conveniet,quam ut bos aut iumentum sine incommodo stans vesci possit. Vilico iuxta ianuam fiat habitatio, ut intrantium exeuntiumque conspectum habeat, procuratori supra ianuam ob easdem causas; et is tamen vilicum observet ex vicino, sitque utrique proximum horreum, quo conteratur omne rusticum instrumentum, et intra id ipsum clausus locus, quo ferramenta recondantur. Bubulcis pastoribusque cellae ponantur iuxta sua pecora, ut ad eorum curam sit opportunus excursus. Omnes tamen quam proxime alter ab altero debent habitare, ne vilici diversas partes circumeuntis sedulitas distendatur et ut inter se diligentiae et neglegentiae cuiusque testes sint. Pars autem fructuaria dividitur in cellam oleariam, torculariarn, cellam vinariam, defrutariam, faenilia paleariaque et apothecas et horrea, ut ex iis, quae sunt in plano, custodiam recipiant umidarum rerum tamquam vini aut olei venalium; siccae autem con- gerantur tabulatis, ut frumenta, faenum, frondes, paleae ceteraque pabula. Sed granaria, ut dixi, scalis adeantur et modicis fenestellis aquilonibus inspirentur. Nam ea caeli positio maxime frigida et minime umida est, quae utraque perennitatem conditis frumentis adferunt. Eadem ratio est in plano sitae vinariae cellae; quae summota procul esse debet a balineis,fumo, stercilino reliquisque immunditiis taetrum odorem spirantibus, nec minus a cisternis aquisve salientibus, quibus extrahitur umor, qui vinum corrumpit. Neque me praeterit sedem frumentis optimam quibusdam videri horreum camara contectum, cuius solum terrenum, priusquam consternatus perfossum et amurca recenti non salsa madefactum velut Signinum opus pilis condensatur. Tum deinde cum exaruit, simili modo pavimenta testacea, quae pro aqua receperint amurcam mixtam calci et harenae, supersternuntur et magna vi paviculis inculcantur atque expoliuntur; omnesque parietum et soli iuncturae testaceis pulvinis fibulantur, quoniam fere cum in his partibus aedificia rimas egerunt, cava praebent et latebras subterraneis animalibus. Sed et lacibus distinguuntur granaria, ut separatim quaeque legumina ponantur. Parietes oblinuntur amurca subacto luto, cui pro paleis admixta sunt arida oleastri vel, si ea non sunt, oleae folia. Deinde cum praedictum tectorium inaruit, rursus amurca respergitur, qua siccata frumentum infertur. Ea res ab noxia curculionum et similium animalium commodissime videtur conditas fruges defendere, quae nisi diligenter repositae sint, celeriter ab iis consumuntur. Sed id genus horrei, quod scripsimus, nisi sicca positione villae quamvis granum robustissimum corrumpit situ; qui si nullus adsit, possit etiam defossa frumenta servare, sicut transmarinis quibusdam provinciis, ubi puteorum in modum, quos apellant siros, exhausta humus editos a se fructus recipit. Sed nos in nostris regionibus, quae redundant uligine, magis illam positionem pensilis horrei et hanc curam pavimentorum et parietum probamus, quoniam, ut rettuli, sic emunita sola et latera horreorum prohibent curculionem. Quod genus exitii cum incidit, multi opinantur arceri posse, si exesae fruges in horreo ventilentur et quasi refrigerentur. Id autem falsissimum est; neque enim hoc facto expelluntur animalia, sed immiscentur totis acervis. Qui si maneant immoti, summis tantum partibus infestentur,quoniam infra mensuram palmi non nascitur curculio; longeque praestat id solum, quod iam vitiatum est, quam totum periculo subicere. Nam cum exiget usus,facile est eo sublato, quod vitiatum erit, integro inferiore uti. Sed haec, etsi extrinsecus, non tamen intempestive videor hoc loco rettulisse. Torcularia praecipue cellaeque oleariae calidae esse debent, quia commodius omnis liquor vapore solvitur ac frigoribus magnis conficitur;oleum, quod minus provenit, si congelatur, fracescit. Sed ut calore naturali est opus, qui contingit positione caeli et declinatione, ita non est opus ignibus aut flammis, quoniam fumo et fuligine sapor olei corrumpitur. Propter quod torcular debet a meridiana parte inlustrari, ne necesse habeamus ignes lucernamque adhibere, cum premetur olea. Cortinale, ubi defrutum fiat, nec angustum nec obscurum sit, ut sine incommodo minister, qui sapam decoquet, versari possit. Fumarium quoque, quo materia, si non sit iam pridem caesa, festinato siccetur, in parte rusticae villae fieri potest iunctum rusticis balneis.Nam eas quoque refert esse, in quibus familia, sed tamen feriis, lavetur; neque enim corporis robori convenit frequens usus earum. Apothecae recte superponentur his locis, unde plerumque fumus exoritur, quoniam vina celerius vetustescunt, quae fumo quodam generepraecoquem maturitatem trahunt.Propter quod et aliud tabulatum esse debebit, quo amoveantur, ne rursus nimia suffuniatione medicata sint. Quod ad villae situm partiumque eius dispositionem, satis dictum est. Circa villam deinceps haec esse oportebit: fumum et pistrinum, quantum futurus numerus colonorum postulaverit: piscinas minime duas, alteram, quae anseribus pecoribusque serviat, alteram, in qua lupinum, ulmi vimina et virgas atque alia quae sunt usibus nostris apta. maceremus. Stercilina quoque duo sint, unum, quod nova purgamenta recipiat et in annum conservet, alterum, ex quo vetera vehantur, sed utrumque more piscinarum devexum leni clivo et exstructum pavimentatumque solo, ne umorem tramittant. Plurimum enim refert non adsiccato suco fimum vires continere et assiduo macerari liquore, ut, si qua interiecta sint stramentis aut paleis spinarum vel graminum semina, intereant nec in agrum exportata segetes herbidas reddant. Ideoque periti rustici, quicquid ovilibus stabulisque conversum progesserunt, superpositis virgis tegunt nec arescere solis incursu patiuntur vel exuri. Area, si comperit, ita constituenda est, ut vel a domino vel certe a procuratore despici possit, eaque optima est silice constrata, quod et celeriter frumenta deteruntur, non cedente solo pulsibus ungularum tribularumque, et eadem eventilata mundiora sunt lapillisque carent et glaebulis, quas per trituram fere terrena remittit area. Huic autem nubilarapplicari debet maximeque in Italia propter inconstantiam caeli, quo conlata semitrita frumenta protegantur, si subitaneus imber incesserit. Nam in transmarinis quibusdam regionibus, ubi aestas pluvia caret, supervacuum est. Pomaria quoque et hortos oportet saepto circumdari et esse in propinquo atque in ea parte, qua possit omnis stercorata colluvies cohortis balneariorumque et oleis expressa amurcae sanies influere. Nam quoque eius modi laetatur alimentis et holus et arbor."],["columella-rustica","1.7","His omnibus ita vel acceptis vel compositis, praecipua cura domini requiritur cum in ceteris rebus tum maxime in hominibus. Atque hi vel coloni vel servi sunt soluti aut vincti. Comiter agat cum colonis facilemque se praebeat, et avarius opus exigat quam pensiones, quoniam et minus id offendit et tamen in universum magis prodest. Nam ubi sedulo colitur ager, plerumque compendium, numquam, nisi si caeli maior vis aut praedonis incessit, detrimentum adfert, eoque remissionem colonus petere non audet. Sed nec dominus in unaquaque re, cui colonum obligaverit, tenax esse iuris sui debet, sicut in diebus pecuniarum vellignis et ceteris parvis accessionibus exigendis, quarum cura maiorem molestiam quam impensam rusticis adfert; nec sane est vindicandum nobis quicquid licet, nam summum ius antiqui summam putabant crucem. Nec rursus in totum remittendum, quoniam \" vel optima nomina non apellando fieri mala \" faenerator Alfius dixisse verissime fertur. Sed et ipse nostra memoria veterem consularem virumque opulentissimum P. Volusium adseverantem audivi felicissimum fundum esse, qui colonos indigenas haberet et tamquam in paterna possessione natos iam inde a cunabulis longa familiaritate retineret. Ita certe mea fert opinio rem malam esse frequentem locationem fundi, peiorem tamen urbanum colonum, qui per familiam mavult agrum quam per se colere. Saserna dicebat ab eius modi homine fere pro mercede litem reddi, propter quod operam dandam esse ut et rusticos et eosdem assiduos colonos retineamus, cum aut nobismet ipsis non licuerit aut per domesticos colere non expedient; quod tamen non evenit nisi in his regionibus quae gravitate caeli solique sterilitate vastantur. Ceterum cum mediocris adest et salubritas et terrae bonitas, numquam non ex agro plus sua cuique cura reddidit quam coloni, numquam non etiam vilici, nisi si maxima vel neglegentia servi vel rapacitas intervenit. Quae utraque peccata plerumque vitio domini vel committi vel foveri nihil dubium est, cum liceat aut cavere ne talis praeficiatur negotio, aut iam praepositus ut summoveatur curare. In longinquis tamen fundis, in quos non est facilis excursus patris familiae, cum omne genus agri tolerabilius sit sub liberis colonis quam sub vilicis servis habere, tum praecipue frumentarium, quem et minime, sicut vineas aut arbustum, colonus evertere potest et maxime vexant servi, qui boves elocant eosdemque et cetera pecora male pascunt nec industrie terram vertunt longeque plus imputant seminis iacti, quam quod severint, sed nec quod terrae mandaverunt sic adiuvant, ut recte proveniat, idque cum in aream contulerunt, per trituram cotidie minuunt vel fraude vel neglegentia. Nam et ipsi diripiunt et ab aliis furibus non custodiunt, sed nec conditum cum fide rationibus inferunt. Ita fit, ut et actor et familia peccent et ager saepius infametur. Quare talis generis praedium, si, ut dixi, domini praesentia cariturum est, censeo locandum."],["columella-rustica","1.8","Proxima est cura de servis, cui quemque officio praeponere conveniat quosque et qualibus operibus destinare. Igitur praemoneo ne vilicum ex eo genere servorum, qui corpore placuerunt, instituamus, ne ex eo quidem ordine, qui urbanas ac delicatas artes exercuerit. Socors et somniculosum genus id mancipiorum,otiis, campo, circo, theatris, aleae, popinae, lupanaribus consuetum, numquam non easdem ineptias somniat; quas cum in agri culturam transtulit, non tantum in ipso servo quantum in universa re detrimenti dominus capit. Eligendus est rusticis operibus ab infante duratus et inspectus experimentis. Si tamen is non erit, de iis praeficiatur qui servitutem laboriosam toleraverunt; iamque is transcendent aetatem primae iuventae nec dum senectutis attigerit, illa ne et auctoritatem detrahat ad imperium, quoniam maiores dedignentur parere adulescentulo, haec ne laboriosissimo succumbat operi. Mediae igitur sit aetatis et firmi roboris, peritus rerum rusticarum aut certe maximae curae, quo celerius addiscat. Nam non est nostri negotii alterum imperare et alterum docere; neque enim recte opus exigere valet, qui quid aut qualiter faciendum sit ab subiecto discit. Potest etiam inlitteratus, dum modo tenacissimae memoriae, rem satis commode administrare. Eius modi vilicum Cornelius Celsus ait, saepius nummos domino quam librum adferre, quia nescius litterarum vel ipse minus possit rationes contingere vel per alium propter conscientiam fraudis timeat.Sed qualicumque vilico contubernalis mulier adsignanda est, quae et contineat eum et in quibusdam rebus tamen adiuvet; eidemque actori praecipiendum est, ne convictum cum domestico multoque minus cum extero habeat. Non numquam tamen eum, quem assidue sedulum et fortem in operibus administrandis cognoverit, honoris causa mensae suae die festo dignetur adhibere. Sacrificia, nisi ex praecepto domini, ne fecerit. Haruspices sagasque, quae utraque genera vana superstitione rudes animos ad impensas ac deinceps ad flagitia compellunt, ne admiserit, neque urbem neque ullas nundinas noverit, nisi emendae vendendaeve pertinentis ad se rei causa. Vilicus enim, quod ait Cato, ambulator esse non debet; nec egredi terminos, nisi ut addiscat aliquam culturam, et hoc si ita in vicino est, ut remeare possit. Semitas novosque limites in agro fieri ne patiatur, neve hospitem, nisi amicum familiaremque domini necessarium, receperit. Ut ab his arcendus, ita exhortandus est ad instrumentorum ferramentorumque curam, ut duplicia, quam numerus servorum exigit, refecta et reposita custodiat, ne quid a vicino petendum sit; quia plus in operis servorum quam in pretio rerum eius modi consumitur. Cultam vestitamque familiam magis utiliter quam delicate habeat munitamque diligenter a vento, frigore pluviaque, quae cuncta prohibentur pellibus manicatis, centonibus confectis vel sagis cucullis.Id si fiat, nullus dies tam intolerabilis est, quo non sub divo moliri aliquid possit. Nec tantum operis agrestis sit artifex, sed et animi, quantum servile patitur ingenium, virtutibus instructus, ut neque remisse neque crudeliter imperet semperque aliquos ex melioribus foveat, parcat tamen etiam minus bonis, ita ut potius timeant eius severitatem, quam crudelitatem detestentur. Id contingere poterit, si maluerit custodire subiectos, ne peccent, quam neglegentia sua committere, ut puniat delinquentes. Nulla est autem maior vel nequissimi hominis custodia quam operis exactio, ut iusta reddantur, ut vilicus semper se repraesentet. Sic enim et magistri singulorum officiorum sedulo munia sua exsequuntur,et ceteri post fatigationem operis quieti ac somno potius quam deliciis operam dabunt. Iam illa vetera, sed optimi moris, quae nunc exoleverunt, utinam possint obtineri: ne conservo ministro quoquam, nisi in re domini, utatur; ne cibum nisi in conspectu familiae capiat neve alium quam qui ceteris praebetur. Sic enim curabit ut et panis diligenter eonfiat et reliqua salubriter apparentur. Ne extra fines nisi a se missum progredi sinat, sed nee ipse mittat, nisi magna necessitate cogente. Neve negotietur sibi pecuniamque domini aut animalibus aut rebus aliis promercalibus occupet; haec enim negotiatio curam vilici avocat nee umquam patietur eum cum rationibus domini paria facere, sed ubi numeratio exigetur, rem pro nummis ostendit. In universum tamen hoc maxime obtinendum ab eo est, nequid se putet scire quod nesciat, quaeratque semper addiscere quod ignorat. Nam cum multum prodest perite quid facere, tum plus obest perperam fecisse. Unum enim ac solum dominatur in rustieatione, quicquid exigit ratio culturae, semel facere, quippe cum emendatur vel imprudentia vel neglegentia, iam res ipsa decoxit nec in tantum postmodo exuberat, ut et se amissam restituat et quaestum temporum praeteritorum resarciat. In ceteris servis haec fere praecepta servanda sunt, quae me custodisse non paenitet, ut rusticos, qui modo non incommode se gessissent, saepius quam urbanos familiarius adloquerer, et cum hac comitate domini levari perpetuum laborem eorum intel- legerem, nonnumquam etiam iocarer et plus ipsis iocari permitterem. Iam illud saepe facio, ut quasi cum peritioribus de aliquibus operibus novis deliberem et per hoc cognoscam cuiusque ingenium, quale quamque sit prudens. Tum etiam libentius eos id opus adgredi video, de quo secum deliberatum et consilio ipsorum susceptum putant. Nam illa sollemnia sunt omnibus circumspectis,ut ergastuli mancipia recognoscant,ut explorent an diligenter vincti sint, an ipsae sedes custodiae satis tutae munitaeque sint, num vilicus aut alligaverit quempiam domino nesciente aut revinxerit. Nam utrumque maxime servare debet, ut et quem pater familiae tali poena multaverit, vilicus nisi eiusdem permissu compedibus non eximat et quem ipse sua sponte vinxerit, antequam sciat dominus, non resolvat; tantoque curiosior inquisitio patris familiae debet esse pro tali genere servorum, ne aut in vestiariis aut in ceteris praebitis iniuriose tractentur, quanto et pluribus subiecti, ut vilicis, ut operum magistris, ut ergastulariis, magis obnoxii perpetiendis iniuriis, et rursus saevitia atque avaritia laesi magis timendi sunt. Itaque diligens dominus cum et ab ipsis tum et ab solutis, quibus maior est fides, quaerit,an ex sua constitutione iusta percipiant, atque ipse panis potionisque probitatem gustu suo explorat,vestem, manicas pedumque tegumina recognoscit.Saepe etiam querendi potestatem faciat de iis, qui aut crudeliter eos aut fraudulenter infestent. Nos quidem aliquando iuste dolentes tam vindicamus, quam animadvertimus in eos, qui seditionibus familiam concitant, qui calumniantur magistros suos; ac rursus praemio prosequimur eos, qui strenue atque industrie se gerunt. Feminis quoque fecundioribus, quarum in subole certus numerus honorari debet, otium, nonnumquam et libertatem dedimus, cum complures natos educassent. Nam cui tres erant filii, vacatio, cui plures,libertas quoque contingebat. Haec et iustitia et cura patris familiae multum confert augendo patrimonio. Sed et illa meminerit, cum e civitate remeaverit, deos penatis adorare; deinde, si tempestivum erit, confestim, si minus, postero die oculis perlustrare, omnes partes agri revisere atque aestimare num quid absentia sua de disciplina et custodia remiserit, num aliqua vitis, num arbor, num fruges absint; tum etiam pecus et familiam recenseat fundique instrumentum et supellectilem. Quae cuncta si per plures annos facere instituerit, bene moratam disciplinam, cum senectus advenerit, obtinebit; nec erit ulla eius aetas annis ita confecta, ut spernatur a servis."],["columella-rustica","1.9","Dicendum etiam est, quibus operibus quemque habitum corporis aut animi contribuendum putemus. Magistros pecoribus 1 oportet praeponere sedulos ac frugalissimos. Ea res utraque plus quam corporis statura roburque confert huic negotio, quoniam id ministerium custodiae diligentis et artis officium est. Bubulco quamvis necessaria non tamen satis est indoles mentis, nisi eum vastitas vocis et habitus metuendum pecudibus efficit.Sed temperet vires clementia, quoniam terribilior debet esse quam saevior, ut et obsequantur eius imperiis et diutius perennent boves, non confecti vexatione simul operum verberumque. Sed quae sint magistrorum munia quaeque bubulcorum, suo loco repetam; nunc admonuisse satis est nihil in his, in illis plurimum referre vires et proceritatem. Nam longissimum quemque aratorem,sicut dixi, faciemus, et propter id, quod paulo ante rettuli, et quod in re rustica nullo minus opere fatigatur prolixior, quia in arando stivae paene rectus innititur. Mediastinus qualiscumque status potest esse, dummodo perpetiendo labori sit idoneus. Vineae non sic altos quemadmodum latos et lacertosos viros exigunt, nam hic habitus fossuris et putationibus ceterisque earum culturis magis aptus. Minus in hoc officio quam in ceteris agrico- latio frugalitatem requirit, quia et in turba et sub monitore vinitor opus facere debet ac plerumque velocior animus est improborum hominum,quem desiderat huius operis conditio. Non solum enim fortem, sed et acuminis strenui ministrum postulat, ideoque vineta plurimum per alligatos excoluntur. Nihil tamen eiusdem agilitatis homo frugi non melius quam nequam faciet. Hoc interposui, ne quis existimet in ea me opinione versari, qua malim per noxios quam per innocentes rura colere.Sed et illud censeo, ne confundantur opera familiae, sic ut omnes omnia exsequantur. Nam id minime conducit agricolae, seu quia nemo suum proprium aliquod esse opus credit, seu quia cum enisus est, non suo sed communi officio proficit ideoque labori multum se subtrahit; nec tamen viritim malefactum deprehenditur, quod fit a multis. Propter quod separandi sunt aratores a vinitoribus et vinitores ab aratoribus iique a 4mediastinis. Classes etiam non maiores quam denum hominum faciundae, quas decurias appellaverunt antiqui et maxime probaverunt, quod is numeri modus in opere commodissime custodiretur nec praeeuntis monitoris diligentiam multitudo confunderet. Itaque si latior est ager, in regiones diducendae sunt eae classes dividundum- que ita opus, ut neque singuli binive sint, quoniam dispersi non facile custodiuntur; nec tamen supra decem, ne rursus, ubi nimia turba sit, id opus ad se pertinere singuli non existiment. Haec ordinatio non solum concitat aemulationem, sed et deprehendit ignavos; nam cum certamine opus excitetur, tum in cessantes animadversio iusta et sine querela videtur adhiberi. Sed nimirum, dum quae maxime providenda sunt agricolae futuro praecipimus, de salubritate, de via, de vicino, de aqua, situ villae, fundi modo, colonorum et servorum generibus, officiorum operumque distributione tempestive per haec ad ipsum iam terrae cultum pervenimus, de quo pluribus libro insequente mox disseremus."],["columella-rustica","2.1","Quaeris ex me, P. Silvine, quod ego sine cunctatione non recuso docere, cur priore libro veterem 1 opinionem fere omnium, qui de cultu agrorum locuti sunt, a principio confestim reppulerim, falsamque sententiam repudiaverim censentium longo aevi situ longique iam temporis exercitatione fatigatam et effetam humum consenuisse. Nec te ignoro cum et aliorum inlustrium scriptorum tum praecipue Tremeli auctoritatem revereri, qui, cum plurima rusticarum rerum praecepta simul eleganter et scite memoriae prodiderit, videlicet inlectus nimio favore priscorum de simili materia disserentium falso credidit parentem omnium terram, sicut muliebrem sexum aetate anili iam confectam, progenerandis esse fetibus inhabilem.Quod ipse quoque confiterer, si in totum nullae fruges provenirent.Nam et hominis tum demum declaratur sterile senium, non cum desinit mulier trigeminos aut geminos parere, sed cum omnino nullum conceptum edere valet. Itaque transactis iuventae temporibus, etiam si longe vita superest, partus tamen annis denegatus non resti- tuitur. At e contrario seu sponte seu quolibet casu derelictahumus, cum est repetita cultu, magno faenore cessatorumcolono respondet. Non ergo est exiguarum frugum causa terrae vetustas, si modo, cum semel invasit senectus, regressum non habet nec revirescere aut repubescere potest; sed ne lassitudo quidem soli minuit agricolae fructum. Neque enim prudentis est adduci tamquam in hominibus nimiae corporis exercitationi aut oneris alicuius ponderi,sic cultibus et agitationibus agrorum fatigationem succedere. Quid ergo est, inquis, quod adseverat Tremelius intacta et silvestria loca, cum primum ceperint cultum, exuberare, mox deinde non ita respondere labori colonorum? Videt sine dubio quid eveniat, sed cur id accidat non pervidet. Neque enim idcirco rudis et modo ex silvestri habitu in arvum transducta fecundior haberi terra debet, quod sit requietior et iunior, sed quod multorum annorum frondibus et herbis, quas suapte natura progenerabat, velut saginata largioribus pabulis facilius edendis educandisque frugibus sufficit. At cum perruptae rastris et aratris radices herbarum ferroque succisa nemora frondibus suis desierunt alere matrem, quaeque temporibus autumni frutectis et arboribus delapsa folia superiaciebantur, mox conversa vomeribus et inferiori solo, quod plerumque est exilius, permixta atque absumpta sunt, sequitur, ut destituta pristinis alimentis macrescat humus. Non igitur fatigatione, quemadmodum plurimi crediderunt, nec senio, sed nostra scilicet inertia minus benigne nobis arva respondent. Licet enim maiorem fructum percipere, si frequenti et tempestiva et modica stercoratione terra refoveatur. De cuius cultu dicturos nos priori volumine polliciti iam nunc disseremus."],["columella-rustica","2.2","Callidissimi rusticarum rerum, Silvine, genera terreni tria esse dixerunt, campestre, collinum, montanum. Campum non aequissima situm planitie nec perlibrata, sed exigue prona, collem clementer et molliter adsurgentem, montem 2 sublimem et asperum, sed nemorosum et herbidum, maxime probaverunt. His autem generibus singulis senae species contribuuntur, soli pinguis vel macri, soluti vel spissi, umidi vel sicci, quae qualitates inter se mixtae 'vicibus et alternatae plurimas efficiunt agrorum varietates. Eas enumerare non est artificis agricolae; neque enim artis officium est per species, quae sunt innumerabiles, evagari sed ingredi per genera, quae possunt et cogitatione mentis et ambitu verborum facile copulari. Recurrendum est igitur ad qualitatum inter se dissidentium quasi quasdam coniunctiones,' quas Graeci συζυγίασ ἐναντιοτήτων,nos \" discordantium comparationes \" tolerabiliter dixerimus. Atque etiam significandum est ex omnibus, quae terra progeneret, plura campo magis quam colle, plura pingui solo quam macro laetari. De siccaneis et riguis non comperimus, utra numero vincant, quoniam utrimque paene infinita sunt,quae siccis quaeque umidis locis gaudent; sed ex his nihil non melius resoluta humo quam densa provenit. Quod noster quoque Vergilius, cum et alias fecundi arvi laudes rettulisset, adiecit, et cui putre solum namque hoc imitamur arando. Neque, enim aliud est colere quam resolvere et fermentare terram; ideoque maximos quaestus ager praebet idem pinguis ac putris, quia cum plurimum reddat, minimum poscit, et quod postulat exiguo labore atque impensa conficitur. Praestantissimum igitur tale solum iure dicatur. Proximum deinde huic pinguiter densum, quod impensam coloni laboremque magno fetu remuneratur. Tertia est ratio loci rigui, quia sine impensa fructum reddere potest. Hanc primam Cato esse dicebat, qui maxime reditum pratorum ceteris anteponebat; sed nos de agitatione terrae nunc loquimur, non de situ. Nullum deterius habetur genus quam quod est pariter siccum et densum et macrum, quia cum difficulter tradetur, tum ne tractatum quidem gratiam refert nec relictum pratis vel pascuis abunde sufficit. Itaque hic ager sive exercetur seu cessat, colono est paenitendus ac tamquam pestilens refugiendus. Nam ille mortem facit, hic taeterrimam comitem mortis famem, si tamen Graecis camenis habemus fidem clamitantibus: λιμῷ δ' οἴκτιστον θανέειν. Sed nunc potius uberioris soli meminerimus, cuius demonstranda est duplex tractatio, culti et silvestris. De silvestri regione in arvorum formam redigenda prius dicemus, quoniam est antiquius facere agrum quam colere. Incultum igitur locum consideremus, siccus an umidus, nemorosus arboribus an lapidibus confragosus, iuncone sit et gramine vestitus an filictis aliisve frutectis impeditus. Si umidus erit, abundantia uliginis ante siccetur fossis. Earum duo genera cognovimus, caecarum et patentium. Spissis atque cretosis regionibus apertae relinquuntur; at ubi solutior humus est, aliquae fiunt patentes, quaedam etiam occaecantur, ita ut in ora5hiantium fossarum competant. Sed latius apertas summa parte declivesque et ad solum coartatas imbricibus supinis similes facere conveniet; nam quarum recta sunt latera, celeriter aquis vitiantur et superioris soli lapsibus replentur. Opertae rursus occaecari debebunt sulcis in altitudinem tripedaneam depressis; qui cum parte dimidia lapides minutos vel nudam glaream receperint, aequentur superiecta terra, quae fuerat effossa. Vel si nec lapis erit nec glarea, sarmentis connexus velut funis informabitur in eam crassitudinem, quam solum fossae possit angustae quasi accommodatam coartatamque capere. Tum per imum contendetur, ut super calcatis cupressinis vel pineis aut, si eae non erunt, aliis frondibus terra contegatur, in principio atque exitu fossae more ponticulorum binis saxis tantummodo pilarum vice constitutis et singulis superpositis, ut eius modi constructio ripam sustineat, ne praecludatur umoris inlapsus atque exitus. Nemorosi frutectosique tractus duplex cura est vel exstirpandis radicitus arboribus et removendis vel, si rarae sunt, tantum succidendis incendendisque et inarandis.Ac saxosum facile est expedire lectione lapidum, quorum si magna est abundantia, velut quibusdam substructionibus partes agri sunt occupandae, ut reliquae emundentur, vel in altitudinem sulco depresso lapides obruendi;quod tamen ita faciendum erit, si suadebit operarum vilitas. Iunci et graminis perniciesrepastinatio est, filicis frequens exstirpatio, quae vel aratro fieri potest; quoniam intra biennium saepius convulsa emoritur,celerius etiam, si eodem tempore stercores et lupino vel faba conseras, ut cum aliquo reditu medearis agri vitio. Namque constat filicem sationibus et stercoratione facilius interimi.Verum et si subinde nascentem falce decidas, quod vel puerile opus est, intra praedictum tempus vivacitas eius absumitur. Sed iam expediendi rudis agri rationem sequitur cultorum novalium cura, de qua mox quid censeam profitebor, si quae ante discenda sunt, arvorum studiosis praecepero. Plurimos antiquorum, qui de rusticis rebus scripserunt, memoria repeto quasi confessa nec dubia signa pinguis ac frumentorum fertilis agri prodidisse dulcedinem soli propriam, herbarum et arborum proventum, colorem nigrum vel cinereum. Nihil de ceteris ambigo, de colore satis admirari non possum cum alios tum etiamCornelium Celsum, non solumagricolationissed universae naturae prudentem virum, sic et sententia et visu deerrasse, ut oculis eius tot paludes, tot etiam campi salinarum non occurrerent, quibus fere contribuuntur praedicti colores. Nullum enim temere videmus locum, qui modo pigrum contineat umorem, non eundem vel nigri vel cinerei coloris, nisi forte in eo fallor ipse, quod non putem aut in solo limosae paludis et uliginis amarae aut in maritimis areis salinarum gigni posse laeta frumenta. Sed est manifestior hic antiquorum error, quam ut pluribus argumentis convincendum sit. Non ergo color tamquam certus auctor testis est bonitatis arvorum; et ideo frumentarius ager, id est pinguis, magis aliis qualitatibus aestimandus est. Nam ut fortissimae pecudes diversos et paene innumerabiles, sic etiam robustissimae terrae plurimos et varios colores sortitae sunt. Itaque considerandum erit, ut solum quod excolere destinamus, pingue sit. Per se tamen id parum est, si dulcedine caret; quod utrumque satis expedita nobis ratione contingit discere. Nam perexigua conspargitur aqua glaeba manuque subigitur, ac si glutinosa est, quamvis levissimo tactu pressa inhaerescit et picis in morem ad digitos lentescit habendo, ut ait Vergilius, eademque inlisa humo non dissipatur, quae res nos admonet inesse tali materiae naturalem sucum et pinguitudinem.Sed si velis scrobibus egestam humum recondere et recalcare, cum aliquo quasi fermento abundaverit, certum erit esse eam pinguem; cum defuerit, exilem; cum aequaverit, mediocrem. Quamquam ista, quae nunc rettuli, non tam vera possintvideri, si sit pulla terra, quae melius proventu frugum approbatur. Saporem quoque sic dinoscemus:ex ea parte agri, quae maxime displicebit, effossae glaebae et in fictili vaso madefactae dulci aqua permisceantur ac more faeculenti vini diligenter colatae gustu explorentur; nam qualem traditum ab eis rettulerit umor saporem, talem esse dicemus eius soli.Sed et citra hoc experimentum multa sunt, quae et dulcem terram et frumentis habilem significent, ut iuncus, ut calamus, ut gramen, ut trifolium, ebulum, rubi, pruni silvestres et alia complura, quae etiam indagatoribus aquarum nota non nisi dulcibus terrae venis educantur. Nec contentos esse nos oportet prima specie summi soli, sed diligenter exploranda est inferioris materiae qualitas, terrena necne sit. Frumentis autem sat erit, si aeque bona suberit bipedanea humus; arboribus altitudo quattuor pedum abunde est. Haec cum ita exploraverimus, agrum sationibus faciundis expediemus. Is autem non minimum exuberat, si curiose et scite subigitur. Quare antiquissimum est formam huius operis conscribere,quam velut sectam legemque in proscindendis agris sequantur agricolae. Igitur in opere boves arte iunctos habere convenit, quo speciosius ingrediantur sublimes et elatis capitibus ac minus colla eorum labefactentur iugumque melius aptum cervicibus insidat. Hoc enim genus iuncturae maxime probatum est. Nam illud, quod in quibusdam provinciis usurpatur, ut cornibus inligetur iugum, fere repudiatum est ab omnibus qui praecepta rusticis conscripserunt, neque immerito. Plus enim queunt pecudes collo et pectore conari quam cornibus, atque hoc modo tota mole corporis totoque pondere nituntur; at illo refractis et resupinis capitibus excruciantur aegreque terrae summam partem levi admodum vomere sauciant. Et ideo minoribus aratris moliuntur, quia non valent alte perfossa novalium terga rescindere; quod cum fit, omnibus virentibus plurimum confertur,nam penitus arvis sulcatis maiore incremento segetum arborumque fetus grandeseunt. Et in hoc igitur a Celso dissensio, qui reformidans impensam, quae scilicet largior est in amplioribus armentis,censet et exiguis vomeribus et dentalibus terram subigere, quo minoris formae bubus id administrari possit;ignorans plus esse reditus in ubertate frugum quam impendii, si maiora mercemur armenta, praesertim in Italia, ubi arbustis atque oleis consitus ager altius resolvi ac subigi desiderat, ut et summae radices vitium olearumque vomeribus rescindantur, quae si maneant, frugibus obsint, et inferiores penitus subacto solo facilius capiant umoris alimentum. Potest tamen illa Celsi ratio Numidiae et Aegypto convenire, ubi plerumque arboribus viduum solum frumentis seminatur; atque eius modi terram pinguibus harenis putrem velut cinerem solutam quamvis levissimo dente moveri satis est. Bubulcum autem per proscissum ingredi oportet alternisque versibus obliquum tenere aratrum et alternis recto plenoque sulcare, sed ita necubi crudum solum et immotum relinquat, quod agricolae scamnum vocant; boves, cum ad arborem venerint, fortiter retinere ac retardare, ne in radicem maiore nisu vomis impactus colla commoveat, neve aut cornu bos ad stipitem vehementius offendat aut extremo iugo truncum delibet ramumque deplantet. Voce potius quam verberibus terreat, ultimaque sint opus recusantibus remedia plagae. Numquam stimulo lacessat iuvencum, quae res taetricum calcitrosumque eum reddit, non numquam tamen admoneat flagello. Sed nec in media parte versurae consistat detque requiem in summa, ut spe cessandi totum spatium bos agilius enitatur. Sulcum autem ducere longiorem quam pedum centum viginti contrarium pecori est, quoniam plus aequo fatigatur ubi hunc modum excessit. Cum ventum erit ad versuram, in priorem partem iugum propellat et boves inhibeat, ut colla eorum refrigescant, quae celeriter conflagrant, si adsidue stringuntur,et ex eo tumor ac deinde ulcera invadunt. Nec minus dolabra quam vomere bubulcus utatur et praefractas stirpes summasque radices, quibus ager arbusto consitus implicatur, omnes refodiat ac persequatur."],["columella-rustica","2.3","Boves cum ab opere disiunxerit, substrictos confricet, manibusque comprimat dorsum et pellem revellat nec patiatur corpori adhaerere, quia et 2 genus morbi maxime est armentis noxium. Colla subigat merumque faucibus, si aestuaverint, infundat; satis autem est singulis vini sextarios praebere. Sed ante ad praesaepia boves religari non expedit, quam sudare atque anhelare desierint. Cum deinde tempestive potuerint vesci, non multum nec universum cibum, sed partibus et paulatim praebere convenit.Quem cum absumpserint, ad aquam duci oportet sibiloque adlectari, quo libentius bibant, tum demum reductos largiore pabulo satiari. Hactenus de officio bubulci dixisse abunde est. Sequitur ut tempora quoque subigendi arvi praecipiamus."],["columella-rustica","2.4","Pingues campi, qui diutius continent aquam, proscindendi sunt anni tempore iam incalescente, cum omnis herbas ediderint neque adhuc earum semina maturuerint; sed tam frequentibus densisque sidcis arandi sunt, ut vix dinoscatur, in utram partem vomer actus sit, quoniam sic omnes radices herbarum perruptae necantur. Sed et compluribus iterationibus sic resolvatur vervactum in pulverem, ut vel nullam vel exiguam desideret occationem, cum seminavimus. Nam veteres Romani dixerunt male subactum agrum, qui satis frugibus occandus sit. Eum porro an recte aretur frequenter explorare debet agricola, nec tantum visu, qui fallitur non numquam superfusa terra latentibus scamnis, verum etiam tactu, qui minus decipitur cum solidi rigoris admota pertica transversis sidcis inseritur. Ea si aequaliter ac sine offensatione penetravit, manifestum est totum solum deinceps esse motum; sin autem subeunti durior aliqua pars obstitit, crudum vervactum esse demonstrat. Hoc cum saepius bubulci fieri vident, non committunt scamna facere. Igitur uliginosi campi proscindi debent post Idus mensis Aprilis. Quo tempore cum arati fuerint, viginti diebus interpositis circa solstitium, quod est nonum vel octavum Kalendas Iulias, iteratos esse oportebit ac deinde circa Septembris Kalendas tertiatos; quoniam in id tempus ab aestivo solstitio convenit inter peritos rei rusticae non esse arandum, nisi si magnis, ut fit non numquam, subitaneis imbribus quasi hibernis pluviis terra permaduerit. Quod cum accidit, nihil prohibet quo minus mense Iulio vervacta subigantur. Sed quandoque arabitur, observabimus ne lutosus ager tractetur neve exiguis nimbis semimadidus, quam terram rustici variam cariosamque appellant; ea est cum post longas siccitates levis pluvia superiorem partem glaebarum madefecit, inferiorem non attigit. Nam quae limosa versantur arva, toto anno desinunt posse tractari nec sunt habilia sementi aut occationi aut sationi; at rursus, quae varia subacta sunt, continuo triennio sterilitate adficiuntur. Medium igitur temperamentum maxime sequamur in arandis agris, ut neque suco careant nec abundent uligine; quippe nimius umor, ut dixi, limosos lutososque reddit, at qui siccitatibus aruerunt, expediri probe non possunt. Nam vel respuitur duritia soli dens aratri, vel si qua parte penetravit, non minute diffundit humum, sed vastos caespites convellit; quibus obiacentibus impeditum arvum minus recte potest iterari, quia ponderibus glaebarum, sicut aliquis distantibus fundamentis vomis a sulco repellitur, quo evenit ut in iteratione quoque scamna fiant et boves iniquitate operis maxime mulcentur. Accedit huc, quod omnis humus quamvis laetissima tamen inferiorem partem ieiuniorem habet, eamque attrahunt excitatae maiores glaebae; quo evenit ut infecundior materia mixta pinguiori segetem minus uberem reddat, tum etiam ratio rustici adgravatur exiguo profectu operis. Iusta enim fieri nequeunt, cum induruit ager. Itaque siccitatibus censeo quod iam proscissum est iterare pluviamque opperiri, quae madefacta terra facilem nobis culturam praebeat. Sed iugerum talis agri quattuor operis expeditur; nam commode proseinditur duabus, una iteratur, tertiatur dodrante, in liram satum redigitur quadrante operae. Liras autem rustici vocant easdem porcas, cum sic aratum est ut inter duos latius distantes sulcos medius cumulus siccam sedem frumentis praebeat. Colles pinguis soli peracta satione trimestriummense Martio, si vero tepor caeli siccitasque regionis suade- bit, Februario statim proscindendi sunt. Deinde ab Aprile medio usque in solstitium iterandi, tertiandique Septembri circa aequinoctium; ac totidem operis, quot uliginosi campi, excolitur iugerum talis agri. Sed in arando maxime est observandum, semper ut transversus mons sulcetur. Nam hac ratione difficultas acclivitatis infringitur, laborque pecudum et hominum commodissime sic minuitur. Paulum tamen, quotiensque iterabitur, modo in elatiora, modo in depressiora clivi obliquum agi sulcum oportebit, ut in utramquepartem rescindamus nec eodem vestigio terram moliamur. Exilis ager planus, qui aquis abundat, primum aretur ultima parte mensis Augusti, subinde Septembri sit iteratus paratusque ad sementim circa aequinoctium. Expeditior autem labor eius modi solo est, eoque * pauciores impenduntur operae; nam tres uni iugero sufficiunt. Item graciles clivi non sunt aestate arandi, sed circa Septembres Kalendas, quoniam si ante hoc tempus proscinditur, effeta et sine suco humus aestivo sole peruritur nullasque virium reliquias habet. Itaque optime inter Kalendas et Idus Septembris aratur ac subinde iteratur, ut primis pluviis aequinoctialibus conseri possit; neque in lira, sed sub sulco talis ager seminandus est."],["columella-rustica","2.5","Prius tamen quam exilem terram iteremus, stercorare conveniet; nam eo quasi pabulo gliscit. In campo rarius, in colle spissius, acervi stercoris instar quinque modiorum disponentur; atque in plano pedes intervalli quoquoversus octo, in clivo duobus minus relinqui sat erit. Sed id nobis decrescente luna fieri placet, nam ea res herbis liberat segetes. Iugerum autem desiderat, quod spissius stercoratur, vehes quattuor et viginti; quod rarius, duodeviginti. Disiectum deinde protinus fimum inarari et obrui convenit, ne solis halitu vires amittat et ut permixta humus praedicto alimento pinguescat. Itaque, cum in agro disponentur acervi stercoris, non debet maior modus eorum dissipari,quam quem bubulci eodem die possint obruere."],["columella-rustica","2.6","Quoniam sementi terram docuimus praeparare, nunc seminum genera persequamur.3 Prima et utilissima sunt hominibus frumenta triticum et semen adoreum. Tritici genera complura cognovimus, verum ex iis maxime sciendum est, quod robus dicitur, quoniam et pondere et nitore praestat. Secunda conditio est habenda siliginis, cuius species in pane praecipua pondere deficitur. Tertium erit trimestre, cuius usus agricolis gratissimus; nam ubi propter aquas aliamve causam matura satio est omissa, praesidium ab hoc petitur. Id porro genus est siliginis. Reliquae tritici species, nisi si quos multiplex varietas frugum et inanis delectat gloria, supervacuae sunt. Adorei autem plerumque videmus in usu genera quattuor: far, quod appellatur Clusinum, candidi oris et nitidi; far, quod vocatur vennuculum rutilum atque alterum candidum, sed utrumque maioris ponderis quam Clusinum; semen trimestre, quod dicitur halicastrum, idque pondere et bonitate est praecipuum. Sed haec genera tritici et adorei propterea custodienda sunt agricolis, quoniam raro quisquam ager ita situs est, ut uno semine contenti esse possimus, interveniente parte aliqua vel uliginosa vel arida. Triticum autem sicco loco melius coalescit, adoreum minus infestatur umore."],["columella-rustica","2.7","Leguminum genera cum sint complura, maxime grata et in usu hominum videntur faba, lenticula, pisum, phaselus, cicer, cannabis, milium, panicum,2 sesama, lupinum, linum etiam et hordeum, quia ex eo tisana 3 est. Item pabulorum optima sunt Medica et faenum Graecum nec minus vicia; proxima deinde cicera et ervum et farrago, quae est ex hordeo. Sed de his prius disseremus quae nostra causa seminantur, memores antiquissimi praecepti quo monemur ut locis frigidis novissime, tepidis celerius, calidis ocissime metamus.Nunc autem proinde ac si temperatae regioni praecepta dabimus."],["columella-rustica","2.8","Placet nostro poetae adoreum atque etiam triticum non ante seminare quam occiderint Vergiliae. Quod ipsum numeris sic edisserit: At si triticeam in messem robustaque farra Exercebis humum solisque instabis aristis, Ante tibi Eoae Atlantides abscondantur. Absconduntur autem altero et tricesimo die post autumnale aequinoctium, quod fere conficitur VIIII Kal. Octobris; propter quod intellegi debet tritici satio dierum sex et quadraginta ab occasu Vergiliarum, qui fit ante diem nonum Kalendas Novembris ad brumae tempora. Sic enim servant prudentes agricolae, ut quindecim diebus prius quam conficiatur bruma, totidemque post eam confectam neque arent neque vitem aut arborem putent.Nos quoque non abnuimus in agro temperato et minime umido sementem sic fieri debere; ceterum locis uliginosis atque exilibus aut frigidis aut etiam opacis plerumque citra Kalendas Octobris seminare convenire, dum sicca tellure licet, dum nubila pendent, ut prius convalescant radices frumentorum quam hibernis imbribus aut gelicidiis pruinisve infestentur. Sed quamvis tempestive sementis confecta erit, cavebitur tamen ut patentes liras crebrosque sulcos aquarios, quos non nulli elices vocant, faciamus et omnem umorem in colhquias atque inde extra segetes derivemus.Nec ignoro quosdam veteres auctores praecepisse ne seminarentur agri, nisi cum terra pluviis permaduisset; quod ego, si tempestive competat, magis conducere agricolae non dubito. Sed si, quod evenit non numquam, seri sunt imbres, quamvis sitienti solo recte semen committitur; idque etiam in quibusdam provinciis, ubi status talis caeli est, usurpatur. Nam quod sicco solo ingestum et inoccatum est, proinde ac si repositum in horreo non corrumpitur; atque ubi venit imber, multorum dierum sementis uno die surgit. Tremelius quidem adseverat, prius quam impluverit, ab avibus aut formicis sata non infestari, dum aestivis serenitatibus ager aret; idque etiam saepius nos experti verum adhuc esse comperimus. Magis apte tamen in eius modi agris adoreum quam triticum seritur, quoniam follieulum, quo continetur, firmum et durabilem adversus longioris temporis umorem habet."],["columella-rustica","2.9","Iugerum agri pinguis plerumque modios tritici quattuor, mediocris quinque postulat; adorei modios novem, si est laetum solum, si mediocre, decem desiderat. Nam quamvis de mensura minus auctoribus convenit, hanc tamen videri commodissimam docuit noster usus; quem si quis sequi recusat, utatur praeceptis eorum, qui uberem campum in singula iugera tritici, quibus 1 et adorei, octo modiis obserere praecipiunt atque hac portione mediocribus agris semina praebenda censent. Nobis ne istam quidem, quam praediximus, mensuram semper placet servari, quod eam variat aut loci aut temporis aut caeli conditio; loci, cum vel in campis vel collibus frumentum seritur atque his vel pinguibus vel mediocribus vel macris; temporis, cum autumno aut etiam ingruente hieme frumenta iacimus, nam prima sementis rarius serere permittit, novissima spissius postulat; caeli, cum aut pluvium aut siccum est, nam illud idem quod prima sementis, hoc quod ultima desiderat. Omne autem frumentum maxime campo patente et ad solem prono apricoque et soluto laetatur; collis enim quamvis granum robustius aliquanto, minus tamen tritici reddit. Densa cretosaque et uliginosa humus siliginem et far adoreum non incommode alit.Hordeum nisi solutum et siccum locum non patitur. Atque illa vicibus annorum requietum agitatumque alternis et quam laetissimum volunt arvum; hoc nullam mediocritatem postulat, nam vel pinguissima vel macerrima humo iacitur. Illa post continuos imbris, si necessitas exigat, quamvis adhuc limoso et madente solo sparseris, iniuriam sustinent; hoc si lutoso commiseris, emoritur. Siliginis autem vel tritici, si mediocriter cretosus uliginosusve ager est, etiam paulo plus quam, ut prius iam dixi, quinque modiis ad sationem opus est. At si siccus et resolutus locus idemque vel pinguis vel exilis est, quattuor; quoniam et e contrario macer tantundem seminis poscit, nam nisi rare conseritur, vanam et minutam spicam facit. At ubi ex uno semine pluribus culmis fructificavit, etiam ex rara segete densam facit. Inter cetera quoque non ignorare debemus quinta parte seminis amplius occupari agrum consitum arbusto quam vacuum et apertum. Atque adhuc de satione autumnali loquimur; hanc enim potissimam ducimus. Sed est altera, cum cogit necessitas: semestrem vocant agricolae.. Ea locis praegelidis ac nivosis, ubi aestas est umida et sine vaporibus, recte committitur, ceteris admodum raro respondet. Quam tamen ipsam celeriter et utique ante aequinoctium vernum conveniet peragere; si vero locorum et caeli conditio patietur, quanto maturius severimus, commodius proveniet. Neque enim est ullum, sicut multi crediderunt, natura trimestre semen, quippe idem iactum autumno melius respondet. Sed sunt nihilo minus quaedam aliis potiora, quae sustinent veris tepores, ut siligo et hordeum Galaticum et halicastrum granumque fabae Marsicae. Nam cetera robusta frumenta semper ante hiemem seri debent in regionibus temperatis. Solet autem salsam non numquam et amaram uliginem vomere terra, quae quamvis matura iam sata manante noxio umore corrumpit et locis calentibus sine ulla stirpe seminum areas reddit. Ea glabreta signis adhibitis notari convenit, ut suo tempore vitiis eius modi medeamur; nam ubi vel uligo vel alia quae pestis segetem enecat,ibi columbinum stercus vel, si id non est, folia cupressi convenit spargi et inarari. Sed antiquissimum est omnem inde umorem facto sulco deducere; aliter vana erunt praedicta remedia. Nonnulli pelle hyaenae satoriam trimodiam vestiunt atque ita ex ea, cum paulum immorata sunt semina, iaciunt non dubitantes proventura, quae sic sata sint. Quaedam etiam subterraneae pestes adultas segetes radicibus subsectis enecant. Id ne. fiat, remedio est aquae mixtus sucus herbae, quam rustici sedum appellant, nam hoc medicamine una nocte semina macerata iaciuntur.Quidam cucumeris anguinei umorem ex- pressum et eiusdem tritam radicem diluunt aqua, similique ratione madefacta semina terrae mandant. Alii hac eadem aqua vel amurca insulsa, cum coepit infestari seges, perfundunt sulcos et ita noxia animalia summovent. Illud deinceps praecipiendum habeo,ut demessis segetibus iam in area futuro semini consulamus. Nam quod ait Celsus, ubi mediocris est fructus, optimam quamque spicam legere oportet separatimque ex ea semen reponere; cum rursus amplior messis provenerit, quicquid exteretur, capisterio expurgandum erit, et semper, quod propter magnitudinem ac pondus in imo subsederit, ad semen reservandum. Nam id plurimum prodest, quia quamvis celerius locis umidis, tamen etiam siccis frumenta degenerant, nisi cura talis adhibetur. Neque enim dubium est ex robusto semine posse fieri non robustum; quod vero protinus ex levi natum sit, numquam robur accipere manifestum est, ideoque Vergilius cum et alia tum et hoc de seminibus praeclare sic disseruit: Vidi lecta diu et multo spectata labore Degenerare tamen, ni vis humana quotannis Maxima quaeque manu legeret; sic omnia fatis In peius ruere ac retro sublapsa referri. Granum autem rutilum si, cum est diffissum, eundem colorem interiorem habet, integrum esse non dubitamus; quod extrinsecus albidum, intus etiam candidum conspicitur,leve ac vanum intellegi debet. Nec nos tamquam optabilis agricolis fallat siligo, nam hoc tritici vitium est et, quamvis candore praestet, pondere tamen vincitur. Verum in umido statu caeli recte provenit et ideo locis manantibus magis apta est. Nec tamen ea longe nobis aut magna difficultate requirenda est, nam omne triticum solo uliginoso post tertiam sationem convertitur in siliginem. Proximus est his frumentis usus hordei, quod rustici hexastichum, quidam etiam cantherinum appellant, quoniam et omnia animalia, quae ruri sunt, melius quam triticum pascit et hominem salubrius quam malum triticum,nec aliud in egenis rebus magis inopiam defendit. Seritur soluta siccaque terra et vel praevalida vel exili, quia constat arva segetibus eius macescere; propter quod pinguissimo agro, cuius nimiis viribus noceri non possit, aut macro, cui nihil aliud, committitur. Altero sulco seminari debet post aequinoctium, media fere sementi, si laeto solo, si gracili, maturius. Iugerum quinque modios occupabit.Idque ubi paulum maturuerit, festinantius quam ullum aliud frumentum demetendum erit; nam et fragili culmo et nulla vestitum palea granum eius celeriter decidit, isdemque de causis facibus teritur quam cetera. Sed cum eius messem sustuleris, optimum est novalia pati anno cessare; si minus, stercore saturare et omne virus, quod adhuc inest terrae, propulsare. Alterum quoque genus hordei est, quod alii distichum, Galaticum nonnulli vocant, ponderis et candoris eximii, adeo ut tritico mixtum egregia cibaria familiae praebeat. Seritur quam pinguissimis, sed frigidis locis circa Martium mensem; melius tamen respondet si clementia hiemis permittit, cum seminatur circa Idus Ianuarias.Iugerum sex modios postulat. Inter frumenta etiam panicum ac milium ponenda eunt, quamvis iam leguminibus ea contribuerim, nam multis regionibus cibariis eorum coloni sustinenti.Levem solutamque humum desiderant, nec in sabuloso solo, sed in harena quoque proveniunt, modo umido caelo vel riguo solo;nam siccum cretosumque reformidant. Ante ver seri non possunt, quoniam teporibus maxime laetantur; ultima tamen parte Martii mensis commodissime terrae committuntur. Nec impensa gravi rationem cultoris onerant, quippe sextariis fere quattuor iugerum implent; frequentem tamen exigunt sar- tionem et runcationem, ut herbis liberentur. Ea cum spicas ediderunt, prius quam semina hient aestibus,manu carpuntur, et suspensa in sole cum adsiccuerunt, reconduntur atque ita reposita perennant diutius quam cetera. Panis ex milio conflatur, qui antequam refrigeseat, sine fastidio potest absumi. Panicum pinsitum et evolutum furfure, sed milium quoque pultem quamvis in copia maxime cum lacte non fastidiendam praebet."],["columella-rustica","2.10","Quoniam de frumentis abunde praecepimus, de leguminibus deinceps disseremus.8 Lupini prima ratio est, quod et minimum operarum absumit et vilissime emitur et maxime ex iis, quae seruntur, iuvat agrum. Nam vineis iam 9 emaciatis et arvis optimum stercus praebet ac vel effeto solo provenit vel repositum in granario patitur aevum. Boves per hiemem coctum maceratumque probe alit; famem quoque, si sterilitas annorum incessit, hominibus commode propulsat. Spargitur statim ex area, atque id solum omnium leguminum non desiderat requiem in horreo, sive Septembri mense ante aequinoctium seu protinus a Kalendis Octobribus crudis novalibus ingeras; et qualitercumque obruas, sustinet coloni neglegentiam. Teporem tamen autumni desiderat, ut celeriter confirmetur, nam si non ante hiemem convaluit,frigoribus adfligitur. Reliquum quod semini superest, in tabulatum, quo fumus pervenit, optime reponas, quoniam si umor invasit, vermes gignit; qui simul atque oscilla lupinorum adederunt, reliqua pars enasci non potest. Id, ut dixi, exilem amat terram et rubricam praecipue, nam cretam reformidat limosoque non exit agro. Iugerum decem modios occupat. Ab hoc recte phaselus terrae mandabitur vel in vetereto vel melius pingui et restibili agro, nec amplius quattuor modiis iugerum obseretur.Similis quoque ratio est pisi, quod tamen facilem et solutam terram desiderat tepidumque locum et caelum frequentis umoris. Eadem mensura iugerum vel modio minus quam phaselum licet obserere primo tempore sementis ab aequinoctio autumnali. Fabae pinguissimus locus vel stercoratus destinetur et si veteretum erit in valle situm, quod a superiore parte sucum accipit. Prius autem iaciemus semina, deinde proscindemus terram proscissamque in liram revocabimus occabimusque, quo altius largiore humo contegatur; nam id plurimum refert, ut radices enatorum seminum penitus demersae sint. Sin autem proximae messis occupandum erit restibile, desectis stramentis quattuor et viginti vehes stercoris in iugerum disponemus dissipabimusque et similiter, eum semen crudo solo ingesserimus, inarabimus imporcitumque oecabimus; quamvis sint, qui negent locis frigidis oportere occari fabam, quia exstantes glaebae a gelicidiis adhuc eam teneram vindicent et aliquem teporem frigore laboranti praebeant. Sunt etiam qui putent in arvis hanc eandem vice stercoris fungi; quod sic ego interpretor, ut existimem non sationibus eius pinguescere humum, sed minus hanc quam cetera semina vim terrae consumere. Nam certum habeo frumentis utiliorem agrum esse, qui nihil quam qui istam spicam proximo anno tulerit. Iugerum agri, ut Tremelio quattuor, ut nobis videtur, fabae sex occupant modii,si solum pingue sit, si mediocre, paulo amplius; eaque nee macrum nec nebulosum locum patitur, densa tamen humo saepe commode respondet. Media sementi pars seri et pars ultima debet, quae septimontialis satio dicitur; tempestiva frequentius, non numquam tamen sera melior est. Post brumam parum recte seritur, pessime vere; quamvis sit etiam trimestris faba, quae mense Februario seratur, quinta parte amplius quam matura, sed exiguas paleas nec multam siliquam facit. Veteres itaque rusticos plerumque dicentes audio malle se maturaefabalia quam fructum trimestris. Sed quocumque tempore anni seretur, opera danda erit, ut quantum destinaveramus in sationem, tantum quinta decima luna, si tamen ea non transcurret eo die solis radios, quod Graeci ἀπόκρουσιν vocant, si minus, quarta decima utique adhuc lunae crescente lumine spargatur, etiam si confestim totum semen operiri non poterit. Nihil enim nocebitur ei nocturnis roribus aliisve ex causis, dum a pecore et avibus vindicetur. Priscis autem rusticis nec minus Vergilio prius amurca vel nitro macerari eam et ita seri placuit, laetior ut fetus siliquis fallacibus esset et quamvis igni exiguo properata maderent.Nos quoque sic medicatam comperimus, cum ad maturitatem perducta sit, minus a curculione infestari.Sed et illud, quod deinceps dicturi sumus, experti praecipimus.Silente luna fabam vellito ante lucem; deinde cum in area exaruerit, confestim, prius quam luna incrementum capiat, excussam refrigeratamque in granarium conferto. Sic condita a curculionibus erit innoxia, maximeque ex leguminibus ea sine iumentis teri, sine vento purgari expedi- tissime sic poterit. Modicus fasciculorum numerus resolutus in extrema parte areae colligetur, quem per longissimum eius mediumque spatium tres vel quattuor homines promoveant pedibus et baculis furcisve contundant;deinde cum ad alteram partemareaepervenerint,inacervum culmos regerant. Nam semina excussa in area iacebunt,superque ea paulatim eodem modo reliqui fasciculi excutientur, ac durissimae quidem acus reiectae separataeque erunt a cudentibus, minutae vero, quae de siliquis cum faba resederint,aliter secernentur. Nam cum acervus paleis granisque mixtus in unum fuerit congestus, paulatim ex eo ventilabris per longius spatium iactetur, quo pacto palea, quae levior est, citra decidet, faba, quae longius emittitur, pura eo perveniet, quo ventilator eam iaculabitur. Lentim modo semediata luna usque in duodecimam solo tenui et resoluto vel pingui, sed sicco maxime loco seri convenit; nam in flore facile luxuria et umore corrumpitur. Quae ut celeriter prodeat et ingrandescat, ante quam seritur,fimo arido permisceri debet, et cum ita quatriduoaut quinque diebus requieverit, spargi. Sationes eius duas servamus, alteram maturam per mediam sementim, seriorem alteram mense Februario.Iugerum agri paulo plus quam modius occupat. Ea ne curculionibus absumatur—nam etiam dum est in siliqua exestur—curandumerit, ut cum extrita sit, in aquam demittatur et ab inani, quae protinus innatat, separetur solida; tum in sole siccetur et radice silphi trita cum aceto adspargatur defriceturque atque ita rursus in sole siccata et mox refrigerata recondatur, si maior est modus, in horreo, si minor, in vasis oleariis salsamentariisque; quae repleta cum confestim gypsata sunt, quandoque in usus prompserimus, integram lentim reperiemus. Potest tamen etiam citra istam medicationem cineri mixta commode servari. Lini semen, nisi si magnus est eius in ea regione, quam colis, proventus et pretium proritat, serendum non est; agris enim praecipue noxium est. Itaque pinguissimum locum et modice umidum poscit. Seritur a Kalendis Octobribus in ortum Aquilae, qui est VII Idus Decembris. Iugerum agri octo modiis obseritur. Non nullis placet macro solo et quam spississimum semen eius committi, quo terruiuslinum proveniat. Idem etiam, si laeto solo seratur mense Februario, decem modios in iugerum iaci oportere dicunt. Sesama, quae rigantur, maturius, quae carent umore, ab aequinoctio autumnali serenda sunt in Idus Octobres. Putre solum, quod Campani pullum vocant, plerumque desiderant; non deterius tamen etiam pinguibus harenis vel congesticia humo proveniunt, tantumque seminis quantum milium panicumque, interdum etiam duobus sextariis amplius in iugerum spargitur. Sed hoc idem semen Ciliciae Syriaeque regionibus ipse vidi mense Iunio Iulioque conseri et per autumnum, cum permaturuit, tolli. Cicer aut cicercula, quae piso est similis, mense Ianuario aut Februario seri debet laeto loco caelo umido; quibusdam tamen Italiae locis ante Kalendas Novembris seritur. Tres modii iugerum implent. Nec ullum legumen minus agro nocet, sed raro respondet, quoniam nec siccitates nec austros in flore sustinet; quae utraque incommoda fere eo tempore anni sunt, quo deflorescit. Cicer, quod arietillum vocatur, itemque alterius generis, quod Punicum, seri mense Martio toto potest caelo umido, loco quam laetissimo; nam etiam id terram laedit atque ideo improbatur a callidioribus agricolis. Quod tamen si seri debeat, pridie macerandum erit, ut celerius enascatur. Iugero modii tres abunde sunt. Cannabis solum pingue stercoratumque et riguum vel planum atque umidum et alte subactum deposcit. In quadratum pedem seruntur grana sex eius seminis Arcturo exoriente, quod est ultimo mense Februario, circa sextum aut quintum Kalendas Martias; nec tamen usque in aequinoctium vernum, si sit pluvius caeli status, improbe seretur. Ab his leguminibus ratio est habenda napiraporumque, nam utraque rusticos implent. Magis tamen utilia rapa sunt, quia et maiore incremento proveniunt et non hominem solum, verum etiam boves pascunt, praecipue in Gallia, ubi hiberna cibaria praedictis pecudibus id holus praebet. Solum putre et solutum res utraque desiderat nec densa nascitur humo. Sed rapa campis et locis umidis laetantur, napus devexam amat et siccam tenuique propiorem terram; itaque glareosis sabulosisque arvis melior exit,locique proprietas utriusque semen commutat; namque in alio solo rapa biennio sata convertuntur in napum, in alio napus raporum accipit speciem. Riguis locis utrumque recte ab solstitio seritur, siccis ultima parte mensis Augusti vel prima Septembris. Subactum solum pluribus iterationibus aratri vel rastri largoque stercore satiatum postulant; nam id plurimum refert, non solum quod melius ea proveniunt, sed quod etiam post fructum eorum sic tractatum etiam solum segetes opimas facit. Iu- gerum agri non amplius quattuor sextariis raporum seminis obserendum est; quarta parte amplius napispargendum, quia non in ventrem latescit, sed tenuem radicem deorsum agit. Atque haec hominum causa serenda censemus, illa deinde pecudum pabulorum genera complura, sicut Medicam, viciam, farraginem quoque hordeaceam et avenam, faenum Graecum nec minus ervum et ciceram; nam cetera neque enumerare et minus serere dignamur, excepta tamen cytiso, de qua dicemus in iis libris, quos de generibus surculorum conscripsimus. Sed ex iis, quae placent, eximia est herba Medica, quod semel seritur, decem annis omnibus deinde recte quater,interdum etiam sexiens demetitur, quod agrum stercorat, quod omne emaciatum armentum ex ea pinguescit, quod aegrotanti pecori remedium est, quod iugerum eius toto anno tribus equis abunde sufficit. Seritur ut deinceps praecipiemus. Locum, in quo Medicam proximo vere saturus es, proscindito circa Kalendas Octobris et eum tota hieme putrescere sinito; deinde Kalendis Februariis diligenter iterato et lapides omnes eligito glaebasque offringito; postea circa Martium mensem tertiato et occato. Cum sic terram subegeris, in morem horti areas latas pedum denum, longas pedum quinquagenum facito, ut per semitas aqua ministrari possit aditusque utraque parte runcantibus pateat. Deinde vetus stercus inicito, atque ita mense ultimo Aprili serito tantum, quantum ut singuli cyathi seminis locum occupent decem pedum longum et quinque latum. Quod ubi feceris, ligneis rastris—id enim multum confert—statim iacta semina obruantur; nam celerrime sole aduruntur. Post sationem ferro tangi locus non debet; atque, ut dixi, ligneis rastris sariendus et identidem runcandus est, ne alterius generis herba invalidam Medicam perimat.Tardius messim primam eius facere oportebit, cum iam seminum aliquam partem eiecerit. Postea quam voles teneram, cum prosiluerit, deseces licet et iumentis praebeas, sed inter initia parcius, dum consuescant, ne novitas pabuli noceat; inflat enim et multum creat sanguinem. Cum secueris autem, saepius eam rigato; paucos deinde post dies, ubi coeperit fruticare,omnis alterius generis herbas eruncato. Sic culta sexiens anno demeti poterit et permanebit annis decem. Viciae autem duae sationes sunt: prima, qua pabuli causa circa aequinoctium autumnale serimus septem modios eius in unum iugerum; secunda, qua sex modios mense Ianuario vel etiam serius iacimus semini progenerando. Utraque satio potest cruda terra fieri, sed melius proscissa; idque genus prae- cipue non amat rores, cum seritur. Itaque post secundam diei horam vel tertiam spargendum est, cum iam omnis umor sole ventove detersus est, neque amplius proici debet, quam quod eodem die possit operiri; nam si nox incessit, quantumcumque umore, prius quam obruatur, corrumpitur. Observandum erit ne ante quintam et vicesimam lunam terrae mandetur; aliter satae fere limacem nocere comperimus. Farraginem in restibili stercoratissimo loco et altero sulco serere convenit. Ea fit optima, cum cantherini hordei decem modiis iugerum obseritur circa aequinoctium autumnale, sed impendentibus pluviis, ut consita rigataque imbribus celeriter prodeat et confirmetur ante hiemis violentiam. Nam frigoribus cum alia pabula defecerunt, ea bubus ceterisque pecudibus optime desecta praebetur, et si depascere saepius voles, usque in mensem Maium sufficit. Quod si etiam semen voles ex ea percipere, a Kalendis Martiis pecora depellenda et ab omni noxa defendenda est, ut sit idonea frugibus. Similis ratio avenae est, quae autumno sata partim caeditur in faenum vel pabulum dum adhuc viret, partim semini custoditur. Faenum Graecum, quod siliquam vocant rustici, duo tempora sationum habet, quorum alterum est Septembris mensis, cum pabuli causa seritur, isdem diebus, quibus vicia circa aequinoctium, alterum autem mensis Ianuarii ultimi vel primi Februarii, cum in semenseminatur; sed hac satione iugerum sex modiis, illa septem occupamus. Utraque cruda terra non incommode fit, daturque opera ut spisse aretur, nec tamen alte, nam si plus quattuor digitis adobrutum est semen eius, non facile prodit; propter quod non nulli prius quam serant, minimis aratris proscindunt atque ita iaciunt semina et sarculis adobruunt. Ervum autem laetatur loco macro nec umido, quia luxuria plerumque corrumpitur. Potest autumno seri nec minus post brumam Ianuarii parte novissima vel toto Februario, dum ante Kalendas Martias, quem mensem universum negant agricolae huic legumini convenire, quod eo tempore satum pecori sit noxium et praecipue bubus, quos pabulo suo cerebrosos reddat.Quinque modiis iugerum obseritur. Cicera bubus ervi loco fresa datur in Hispania Baetica; quae cum suspensa mola divisa est, paulum aqua maceratur, dum lentescat,atque ita mixta paleis succretispecori praebetur. Sed ervi duodecim fibrae satisfaciunt uni iugo, cicerae sedecim. Eadem hominibus non inutilis neque iniucunda est; sapori certe nihilo differt a cicercula, colore tantum discernitur, nam est obsoletior et nigro propior. Seritur primo vel altero sulco mense Martio, ita ut postulat soli laetitia, quod eadem quattuor modiis, non numquam et tribus, interdum etiam duobus ac semodio iugerum occupat."],["columella-rustica","2.11","Quoniam quando quidque serendum sit persecuti sumus, nunc quem ad modum quotque operis singula eorum, quae rettulimus, colenda sint demonstrabimus. Peracta sementi sequens cura est sartionis; de qua non convenit inter auctores. Quidam negant eam 1 quicquam proficere, quod frumenti radices sarculo detegantur, aliquae etiam succidantur ac, si frigora incesserint post sartionem, gelu frumenta enecentur;satius autem esse ea tempestive runcari et purgari. Pluribus tamen sariri placet, sed neque eodem modo neque isdem temporibus usque quaque fieri; nam in agris siccis et apricis, simul ac primum sartionem pati queant segetes, debere eas permota terra adobrui, ut fruticare possint. Quod ipsum ante hiemem fieri oportere, deinde post hiemem iterari; in locis autem frigidis et palustribus plerumque transacta hieme sariri nec adobrui, sed plana sartione terram permoveri. Multis tamen nos regionibus aptam esse hiemalem sartionem comperimus dumtaxat ubi et siccitas caeli et tepores permittunt, sed nec istud ubique fieri censemus, verum incolarum consuetudine uti. Sunt enim regionum propria munera, sicut Aegypti et Africae, quibus agricola post sementim ante messem segetem non attingit, quoniam caeli conditio et terrae bonitas ea est ut vix ulla herba exeat nisi ex semine iacto, sive quia rari sunt imbres seu quia qualitas humi sic se cultoribus praebet. In iis autem locis, ubi desideratur sartio, non ante sunt attingendae segetes, etiam si caeli status permittat,quam cum sata sulcos contexerint. Triticumque et adoreum, cum quattuor fibras habere coeperint, hordeum, cum quinque, faba et cetera legumina, cum quattuor digitis a terra exstiterint, recte sarientur, excepto tamen lupino, cuius semini contraria est sartio, quoniam unam radicem habet, quae sive ferro succisa est seu vulnerata, totus frutex emoritur. Quod etiam si non fieret, supervacua tamen esset cultus, cum sola haec res adeo non infestetur herbis, ut ipsa herbas perimat. At quae aliae segetes vel umidae moveri possunt, melius tamen siccae sariuntur, quia sic tractatae non infestantur rubigine; hordeum vero nisi siccissimum tangi non debet. Fabam multi ne sariendam quidem putant, quod et manibus, cum maturuerit, ducta secernatur a cetera runcatione et internatae herbae faeno reserventur. Cuius opinionis etiam Cornelius Celsus est, qui inter ceteras dotes eius leguminis hanc quoque enumerat, quod sublata faba faenum ex eodem loco secari posse dicat. Sed mihi videtur pessimi agricolae committere ut satis herba proveniat;frugibus enim plurimum detrahitur, si relinquitur runcatio. Neque est rustici prudentis magis pabulis studere pecudum quam cibis hominum, cum praesertim liceat illa quoque cultu pratorum consequi; adeoque fabam sariendam censeo, ut existimem debere etiam ter sariri. Nam sic cultam comperimus non solum multiplicare fructum, sed et exiguam portionem in valvulis habere fresaeque eius et expurgatae modium paene tam plenum esse quam integrae, quoniam vix minuatur mensura detractis putaminibus. Atque in totum, sicut ante iam diximus, hiberna sartio plurimum iuvat diebus serenis ac siccis post brumam confectam mense Ianuario, si gelicidia non sint. Ea porro sic debet fieri, ne radices satorum laedantur et ut potius adobruantur cumulisque exaggerentur, ut latius se frutex culmi diffundat. Id prima sartione fecisse proderit, secunda oberit, quia cum pullulare desiit frumentum, putrescit si adobrutumest. Nihil itaque amplius in iteratione quam remolliri terra debet aequaliter; eamque transacto acquinoctio verno statim peragi oportet intra dies viginti, ante quam seges in articulum eat, quoniam serius sarta corrumpitur insequentibus aestivis siccitatibus et caloribus. Subiungenda deinde est sartioni runcatio curandumque ne florentem segetem tangamus, sed aut ante aut mox cum defloruerit.Omne autem frumentum et hordeum, quicquid denique non duplici semine est, spicam a tertio ad quartum nodum emittit et, cum totam edidit, octo diebus deflorescit ac deinde grandescit diebus quadraginta, quibus post florem ad maturitatem venit. Rursus quae duplici semine sunt, ut faba, pisum, lenticula, diebus quadraginta florent simulque grandescunt."],["columella-rustica","2.12","Et ut iam percenseamus, quot operis in aream perducantur ea, quae terrae credidimus, tritici modii quattuor vel quinque bubulcorum operas occupant quattuor, occatoris unam, sartoris duas primum et unam cum iterum sariuntur, runcatoris unam, messoris unam et dimidiam; in totum summam operarum decem et dimidiam. Siliginis modii quinque totidem operas desiderant. Seminis1 modii novem vel decem totidem operas quot tritici modii quinque postulant. Hordei modii quinque bubulci operas tres exigunt, occatoriam unam, sartoriam unam et dimidiam, messoriam unam: summam operarum sex et dimidiam. Fabae modii quattuor vel sex in vetereto duas operas bubulcorum detinent, at in restibili unam; occantur sesquiopera, sariuntur sesquiopera et una opera iterum, tertium sariuntur una opera, metuntur una: summa fit operarum octo vel septem. Viciae modii sex vel septem in vetereto bubulcorum duas operas volunt, in restibili unam, item occantur una opera, metuntur una: summa fit operarum quattuor.Ervi modii quinque totidem operis conseruntur, occantur una, item singulis sariuntur, runcantur, metuntur; quae cuncta sex operas occupant. Siliquae modii sex vel septem totidem operis obruuntur, metuntur una. Phaseoli modii quattuor obruuntur totidem operis, occantur una, metuntur una. Cicerae vel cicerculae modii quattuor operas bubulcorum tres postulant, occantur una opera, runcantur una, velluntur una: summa fit sex operarum. Lentis sesquimodius totidem operis obruitur,occatur una, saritur duabus, runcatur una, vehitur una: summa fit operarum octo. Lupini modii decem obruuntur una, occantur una, metuntur una. Mihi sextarii quattuor totidemque panici bubulcorum operas occupant quattuor, occantur operis tribus, sariuntur tribus; quot operis carpantur, incertum est. Ciceris modii tres operis totidem seminantur, occantur duabus, sariuntur una, runcantur una, velluntur tribus: summa fit undecim operarum. Lini decem modii vel octo quattuor iugis conseruntur, occantur tribus,runcantur una, velluntur tribus: summa fit undecim operarum. Sesami sextarii sex tribus iugis a proscissione coluntur, occantur operis quattuor, sariuntur quattuor et sariuntur iterum duabus, metuntur duabus: summa fit operarum quindecim. Cannabis seritur, ut supra docuimus, sed incertum est quantam impensam curamque desideret. At Medica obruitur non aratro, sed, ut dixi, ligneis rastellis. Iugerum agri eius occant duo,sarit unus, metit unus. Hac consummatione operarum colligitur posse agrum ducentorum iugerum subigi duobus iugis bovum totidemque bubulcis et sex mediastinis, si tamen vacet arboribus. At ubisit arbustum, tamen eundem modum Saserna tribus hominibus adiectis adseverat probe satis excoli. Quae nos ratio docet sufficere posse iugum bovum tritici centum viginti quinque modiis totidemque leguminum, ut sit in assem autumnalis satio modiorum ducentorum quinquaginta, et posthac nihilo minus conserantur trimestrium modii quinque et septuaginta. Hoc deinde sic probatur. Semina, quae quarto sulco seruntur in iugeribus viginti quinque, desiderant bubulcorum operas centum decem et quinque; nam proscinditur is agri modus, quamvis durissimi, quinquaginta operis, iteratur quinque et viginti, tertiatur et conseritur quadraginta. Cetera legumina occupant operas sexaginta, id est menses duos. Pluviales quoque et feriarum computantur, quibus non aratur, dies quinque et quadraginta; item peracta sementi, quibus requiescunt, dies triginta. Sic in asse fiunt octo menses et dies decem. Supersunt tamen de anno tres reliqui menses et dies quinque et viginti, quos absumamus aut in satione trimestrium aut in vecturis faeni et pabulorum et stercoris aliorumque utensilium."],["columella-rustica","2.13","Sed ex iis, quae rettuli, seminibus idem Saserna putat aliis stercorari et iuvari agros, aliis rursus peruri et emaciari; stercorari lupino, faba, vicia, ervilia, lenti, cicercula, piso. De lupino nihil dubito atque etiam de pabulari vicia, si tamen eam viridem desectam confestim aratrum subsequatur et, quod falx reliquerit, prius quam inarescat, 2 vomis rescindat atque obruat; id enim cedit pro stercore. Nam si radices eius desecto pabulo relictae inaruerunt, sucum omnem solo auferent vimque terrae absument; quod etiam in faba ceterisque leguminibus, quibus terra gliscere videtur, verisimile est accidere, ut nisi protinus sublata messe eorum proscinditur,nihil iis segetibus, quae deinceps in eo loco seminari debent, profuturum sit. Ac de iis quoque leguminibus, quae velluntur, Tremelius obesse ait maxime solo virus ciceris et lini, alterum quia sit salsae,alterum quia sitfervidae naturae, quod etiam Vergilius significat dicendo: Urit enim lini campum seges, urit avenac, Urunt Lethaeo perfusa papavera somno. Neque enim dubium, quin et his seminibus infestetur ager sicut et milio et panico. Sed omni solo, quod praedictorum leguminum segetibus fatiscit, una praesens medicina est, ut stercore adiuves et absumptas vires hoc velut pabulo refoveas, nec tantum propter semina, quae sulcis aratri committuntur, verum etiam propter arbores ac virgulta, quae maiorem in modum laetantur eius modi alimento. Quare si est, ut videtur, agricolis utilissimum, diligentius de eo dicendum existimo, cum priscis auctoribus, quamvis non omissa res,levi tamen admodum cura sit prodita."],["columella-rustica","2.14","Tria igitur genera stercoris 3 sunt praecipue,4 quod ex avibus, quod ex hominibus, quod ex pecudibus confit. Avium primum habetur quod ex columbariis egeritur, deinde quod gallinae ceteraeque volucres edunt, exceptis tamen palustribus aut nantibus, ut anatis 5 et anseris; nam id noxium quoque est. Maxime tamen 6 columbinum probamus, quod modice sparsum terram fermentare comperimus; secundum deinde, quod homines faciunt, si et aliis villae purgamentis immisceatur, quoniam per se naturae est ferventioris et idcirco terram perurit. Aptior est tamen surculis hominis urina, quam sex mensibus passus veterascere si vitibus aut pomorum arboribus adhibeas, nullo alio magis fructus exuberat: nec solum ea res maiorem faciet proventum. sed etiam saporem et odorem vini pomorumque reddit meliorem. Potest et vetus amurca, quae salem non habet, permixta huic commode frugiferas arbores et praecipue oleas rigare, nam per se quoque adhibita multum iuvat. Sed usus utriusque maxime per hiemem est et adhuc vere ante aestivos vapores, dum etiam vites et arbores ablaqueatae sunt. Tertium locum obtinet pecudum stercus atque in eo quoque discrimen est; nam optimum existimatur, quod asinus facit, quia id animal lentissime mandit ideoque facilius concoquit et bene confectum atque idoneum protinus arvo fimum reddit. Post haec, quae diximus, ovillum et ab hoc caprinum est, mox ceterorum iumentorumarmentorumque. Deterrimum ex omnibus suillum habetur. Quin etiam satis proficit cineris et favillae,frutex vero lupini succisus optimi stercoris vim praebet. Nec ignoro quoddam esse ruris genus, in quo neque pecora neque aves haberi possint;at tamen inertis est rustici eo quoque loco defici stercore. Licet enim quamlibet frondem, licet e vepribus et e viis compitisque congesta colligere, licet filicem sine iniuria vicini, etiam cum officio decidere et permiscere cum purgamentis cohortis, licet depressa fossa, qualem stercori reponendo primo volumine fieri praecepimus, cinerem caenumque cloacarum et culmos ceteraque, quae everruntur, in unum congerere. Sed eodem medio loco robustam materiem defigere convenit, namque ea res serpentem noxiam latere in stercore prohibet. Haec ubi viduus pecudibus ager. Nam ubi greges quadrupedum versantur, quaedam cotidie, ut culina et caprile, quaedam pluviis diebus, ut bubilia et ovilia, debent emundari. Ac si tantum frumentarius ager est, nihil refert genera stercoris separare;sin autem surculo et segetibus atque etiam pratis fundus est dispositus, generatim quoque reponendum est, sicut caprarum et avium. Reliqua deinde in praedictum locum concavum egerendaet adsiduo humoresatianda sunt, ut herbarum semina culmis ceterisque rebus immixta putrescant. Aestivis deinde mensibus non aliter ac si repastines, totum stercilinum rastris permisceri oportet, quo facilius putrescat et sit arvis idoneum. Parum autem diligentis existimo esse agricolas, apud quos minores singulae pecudes tricenis diebus minus quam singulas itemque maiores denas vehes stercoris efficiunt totidemque singuli homines, qui non solum ea purgamenta, quae ipsi corporibus edunt, sed et quae colluvies cohortis et aedificii cotidie gignit, contrahere et congerere possunt. Illud quoque praecipiendum habeo, stercus omne, quod tempestive repositum anno requieverit, segetibus esse maxime utile, nam et vires adhuc solidas habet et herbas non creat; quanto autem vetustius sit, minus prodesse, quoniam minus valeat. Itaque pratis quam recentissimum debere inici, quod plus herbarum progeneret; idque mense Februario luna crescente fieri oportere, nam ea quoque res aliquantum faeni fructum adiuvat. De cetero usu stercoris, qualis in quaque re debeat esse, tum dicemus, cum singula persequentur."],["columella-rustica","2.15","Interim qui frumentis arva praeparare volet, si autumno sementem facturus est, mense Septembri, si vere, qualibet hiemis parte modicos acervos luna decrescente disponat,3 ita ut plani loci iugerum duodeviginti,4 clivosi quattuor et viginti vehes stercoris teneant; et ut paulo prius dixi, non antea dissipet cumulos, quam erit saturus.Si tamen aliqua causa eum tempestivam stercorationem facere prohibuerit, secunda ratio est, ante quam sariat, more seminantis ex aviariis pulverem stercoris per segetem spargere; si et is non erit, caprinum manu iacere atque ita terram sareulis permiscere. Ea res laetas segetes reddit. Nec ignorare colonos oportere reor,sicuti refrigescere agrum, qui non stercoietur, ita peruri, si nimium stercoietur, magisque conducere agricolae frequenter id potius quam immodice facere. Nee dubium quin aquosus ager maiorem eius copiam, siccus minorem desideret, alter quod adsiduis umoribus rigens hoc adhibito regelatur, alter quod per se tepens siccitatibus hocadsumpto largioribustorretur;propter quod nec deesse ei talem materiem nec superesse oportet. Si tamen nullum genus stercoris suppetet, multum proderit fecisse quod Marcum Columellam patruum meum, doctissimum et diligentissimum agricolam, saepe numero usurpasse memoria repeto, ut sabulosis locis cretam ingereret, cretosis ac nimium densis sabulum, atque ita non solum segetes laetas excitaret verum etiam pulcherrimas vineas efficeret. Nam idem negabat stercus vitibus ingerendum, quod saporem vim corrumperet, melioremque censebat esse materiam vindemiis exuberandis congesticiam vel de vepribus vel denique aliam quamlibet arcessitam et advectam humum. Iam vero et ego reor, si deficiatur omnibus rebus agricola, lupini certe praesidium expeditissimum non deesse; quod cum exili loco circa Idus Septembris sparserit et inaraverit idque tempestive vomere vel ligone succident, vim optimae stereorationis exhibebit. Succidi autem lupinum sabulosis locis oportet, cum secundum florem, lubricosis, eum tertium egerit.Illic, dum tenerum est, con- vertitur, ut celeriter ipsum putrescat permisceaturque gracili solo; hic iam robustius, quod solidioris glaebas diutius sustineat et suspendat, ut eae solibus aestivis vaporatae resolvantur."],["columella-rustica","2.16","Atque haec arator exsequi poterit, si non solum quae rettuli genera pabulorum providerit, verum etiam copiam faeni, quo melius armenta tueatur, sine quibus terram commode moliri difficile est; et ideo necessarius ei cultus est etiam prati, cui veteres Romani primas in agricolatione tribuerunt. Nomen quoque indiderunt ab eo, quod protinus esset paratum nec magnum laborem desideraret. Marcus quidem Porcius et illa commemoravit, quod nec tempestatibus adfligentur ut aliae partes ruris minimeque sumptus egens per omnis annos praeberet reditum neque eum simplicem, cum etiam in pabulo non minus redderet quam in faeno. Eius igitur animadvertimus duo genera, quorum alterum est siccaneum, alterum riguum. Laeto pinguique campo non desideraturinfluens rivus, meliusque habetur faenum, quod suapte natura sucoso gignitur solo, quam quod inrigatum aquis elicitur; quae tamen sunt necessariae, si macies terrae postulat. Nam et in densa et resoluta humo, quamvis exili, pratum fieri potest, cum facultas inrigandi datur. Ac nec campus concavae positionis esse neque collis praeruptae debet: ille ne collectam diutius contineat aquam, hic ne statim praecipitem fundat. Potest tamen mediocriter acclivis, si aut pinguis est aut riguus ager, pratum fieri. At planities maxime talis probatur, quae exigue prona non patitur diutius imbres aut influentis rivos immorari, sed ut quis eam supervenit umor, lente prorepit.Itaque si palus in aliqua parte subsidens restagnat, sulcis derivanda est, quippe aquarum abundantia atque penuria graminibus aeque est exitio."],["columella-rustica","2.17","Cultus autem pratorum magis curae quam laboris est. Primum ne stirpes aut spinas 4 validiorisve 5 incrementi herbas inesse patiamur, atque alias ante hiemem per autumnum exstirpemus, ut rubos, virgulta, iuncos, alias sic vellamus, ut 6 intuba ac solstitialis spinas; ac 7 neque suem velimus impasci, quoniam rostro suffodiat et cespites excitet, neque pecora maiora, nisi cum siccissimum solum est, quia udo demerguntur ungulae 8 et atterunt scinduntque radices herbarum. Tum deinde asperiora et pendula loca mense Februario luna crescente fimo iuvanda sunt, omnesque lapides et si qua obiacent falcibus obnoxia colligi debent ac longius exportari summittique pro natura locorum aut temperius aut serius. Sunt etiam quaedam prata situ vetustatis obducta, quibus mederi solent agri- colae veteres vel eraso musco seminibusque de tabulate superiectis vel ingesto stercore; quorum neutrum tantum prodest quantum si cinerem saepius ingeras. Ea res muscum enecat. At tamen pignora sunt ista remedia, cum sit efficacissimum de integro locum exarare. Sed haec, si prata accessimus,facere debemus; sin autem nova fuerint instituenda vel antiqua renovanda—nam multa sunt, ut dixi, quae neglegentia exolescant et fiant sterilia, eaque expedit interdum etiam frumenti causa exarare, quia talis ager post longam desidiam laetas segetes adfert—igitur eum locum, quem prato destinaverimus, aestate proscissum subactumque protinus per autumnum rapis vel napo vel etiam faba conseremus; insequente deinde anno, frumento. Tertio diligenter arabimus omnesque validiores herbas et rubos et arbores, quae interveniunt, radicitus exstirpabimus, nisi si fructus arbusti id facere nos prohibuerit. Deinde viciam permixtam seminibus faeni seremus, tum glaebas sarculis resolvemus et inducta crate coaequabimus grumosque, quos ad versuram plerumque fractae faciunt crates, disiciamus ita, necubi ferramentum faenisecis possit offendere. Sed eam viciam non convenit ante desecare, quam permaturuerit et aliqua semina subiacenti solo iecerit. Tum faenisecas eam oportet recidere ac deinde rigari,si fuerit facultas aquae et si tamen terra densior est; nam in resoluta humo non expedit inducere maiorem vim rivorum, prius quam conspissatum fuerit et herbis colligatum solum,quoniam impetus aquarum proluit terram nudatisque radicibus gramina non patitur coalescere. Propter quod ne pecora quidem oportet teneris adhuc et subsidentibus pratis immittere, sed quotiens herba prosiluerit, falcibus desecare; nam pecudes, ut ante iam dixi, molli solo infigunt ungulas atque interruptas non sinunt herbarum radices serpere et condensari. Altero tamen anno minora pecora post faenisicia permittemus admitti, si modo siccitas et conditio loci patietur. Tertio deinde cum pratum solidius ac durius erit, poterit etiam maiores recipere pecudes. Sed in totum curandum est, ut secundum Favonii exortum mense Februario circa Idus immixtis seminibus faeni macriora loca et utique celsiora stercorentur. Nam editior divus praebet etiam subiectis alimentum, cum superveniens imber aut manu rivus perductus sucum stercoris in inferiorem partem secum trahit. Atque ideo fere prudentes agricolae etiam in aratis collem magis quam vallem stercorant, quoniam, ut dixi, pluviae semper omnem pinguiorem materiam in ima deducunt."],["columella-rustica","2.18","Faenum autem demetitur optime ante quam inarescat;nam et largius percipitur et iucundiorem cibum pecudibus praebet. Est autem modus in siccando, ut neque peraridum neque rursus viride colligatur, alterum quod omnem sucum si amisit, stramenti vicem obtinet, alterum si nimium retinuit, in tabulato putrescit ac saepe, cum concaluit, ignem creat et incendium. Non numquam etiam, cum faenum cecidimus, imber oppressit; quod si permaduit, inutile est udum movere, meliusque patiemur superiorem partem sole siccari. Tunc demum convertemus et utrimque siccatum coartabimus in strigam atque ita manipulos vinciemus. Nec omnino cunctabimur, quo minus sub tectum congeratur, vel si non competet, ut aut in villam faenum portetur aut in manipulum colligatur, certe quicquid ad eum modum, quem debet, siccatum erit, in metas exstrui conveniet easque ipsas in angustissimos vertices exacui. Sic enim commodissime faenum defendetur a pluviis, quae etiam si non sint, non alienum tamen est praedictas metas facere, ut si quis umor herbis inest, exsudet atque excoquatur in acervis. Propter quod prudentes agricolae quamvis iam inlatum tecto non ante componunt, quam per paucos dies temere congestum in se concoqui et defervescere patiantur. Sed iam faenisicia insequitur cura messis, quam ut recte possimus percipere, prius instrumenta praeparanda sunt, quibus fruges coguntur."],["columella-rustica","2.19","Area quoque si terrena erit, ut sit ad trituram satis habilis, primum radatur, deinde confodiatur,1 permixtis paleis cum amurca, quae salem non accepit, et rigetur; 2 nam ea res a populatione murum formicarumque frumenta defendit. Tum aequata paviculis vel molarilapide condensetur et rursus superiectis paleis inculcetur atque ita solibus siccanda relinquatur. Sunt tamen, qui prati subiacentem Favonio partem triturae destinant areamque demessa faba et iniecta expoliunt; nam dum a pecudibus legumina proculcantur, etiam herbae ungulis atteruntur, atque ita glabrescit et fit idonea frumentis area."],["columella-rustica","2.20","Sed cum matura fuerit seges, ante quam torreatur vaporibus aestivi sideris, qui sunt vastissimi per exortum 6 Caniculae, celeriter demetatur; 7 nam dispendiosa est cunctatio, primum quod avibus praedam ceterisque animalibus praebet, deinde quod grana et ipsae spicae culmis arentibus et aristis celeriter decidunt. Si vero procellae ventorum aut turbines incesserunt,maior pars ad terram defluit; propter quae recrastinari non debet, sed aequaliter flaventibus iam satis, ante quam ex toto grana indurescant, cum rubicundum colorem traxerunt, messis facienda est, ut potius in area et in acervo quam in agro grandescant frumenta. Constat enim, si tempestive decisa sint, postea capere incrementum. Sunt autem metendi genera complura. Multi falcibus veruculatis atque iis vel rostratis vel denticulatis medium culmum secant, multi mergis, alii pectinibus spicam ipsam legunt, idque in rara segete facillimum, in densa difficillimum est. Quod si falcibus seges cum parte culmi demessa sit, protinus in acervum vel in nubilar congeritur et subinde opportunius solibustorrefacta proteritur. Sin autem spicae tantummodo recisae sunt, possunt in horreum conferri et deinde per hiemem vel baculis excuti vel exteri pecudibus. At si competit ut in area teratur frumentum, nihil dubium est quin equis melius quam bubus ea res conficiatur et, si pauca iuga sunt, adicere tribulam et traheampossis, quae res utraque culmos facillime comminuit. Ipsaeautemspicaemeliusfustibuscuduntur vannisque expurgantur. At ubi paleis immixta sunt frumenta, vento separantur. Ad eam rem Favonius habetur eximius, qui levis aequalisque aestivis mensibus perflat; quem tamen opperiri lenti est agricolae, quia saepe,dum expectatur, saeva nos hiems deprendit. Itaque in area detrita frumenta sic sunt aggeranda ut omni flatu possint cxcerni. At si compluribus diebus undique silebit aura, vannis expurgentur, ne post nimiam ventorum segnitiem vasta tempestas inritum faciat totius anni laborem. Pura deinde frumenta, si in annos reconduntur, reteri debent, nam quanto sunt expolitiora, minus a curculionibus exeduntur; sin protinus usui destinantur, nihil attinet repoliri, satisque est in umbra refrigerari et ita granario inferri. Leguminum quoque non alia cura est quam reliquorum frumentorum, nam ea quoque vel statim absumuntur vel conduntur. Atque hoc supremum est aratoris emolumentum percipiendorum seminum quae terrae crediderit."],["columella-rustica","2.21","Sed eum tam otii quam negotii rationem reddere maiores nostri censuerunt, nos quoque monendos esse agricolas existimamus, quae feriis facere quaeque non facere debeant. Sunt enim, ut ait poeta, quae festis exercere diebus Fas et iura sinunt:rivos deducere nulla Religio vetuit, segeti praetendere saepem, Insidias avibus moliri, incendere vepres Balantumque gregem fluvio mersare salubri. Quamquam pontifices negant segetem feriis saepiri debere; vetant quoque lanarum causa lavarioves nisi si propter medicinam. Vergilius quod liceat feriis flumine abluere gregem praecipit et idcirco adicit \" fluvio mersare salubri,\" id est salutari;sunt enim vitia, quorum causa pecus utile sit lavare. Feriis autem ritus maiorum etiam illa permittit: far pinsere,faces incidere, candelas sebare, vineam conductam colere, piscinas, lacus, fossas veteres tergere et purgare, prata sicilire, stercora aequare, faenum in tabulata componere, fructus oliveti conductos cogere, mala, pira, ficos pandere, caseum facere, arbores serendi causa collo vel mulo clitellario adferre; sed iuncto advenere non permittitur nec adportatas serere neque terram aperire neque arborem conlucare, sed ne sementem quidem administrare, nisi prius catulo feceris, nec faenum secare aut vincire aut vehere; ac ne vindemiam quidem cogi per religiones pontificum feriis licet nec ovis tondere, nisi si catulo feceris. Defrutum quoque facere et vinum defrutare licet. Uvas itemque olivas conditu legere licet.Pellibus oves vestiri non licet. In horto quicquid holerum causa facias, omnelicet. Feriispublicishominem mortuum sepeliri non licet. M. Porcius Cato mulis, equis, asinis nullas esse ferias ait, idemque boves permittit coniungere lignorum et frumentorum advehendorum causa. Nos apud pontifices legimus feriis tantum denicalibus mulos iungere non licere, ceteris licere. Hoc loco certum habeo quosdam, cum solemnis festorum percensuerim, desideraturos lustrationum ceterorumque sacrificiorum, quae pro frugibus fiunt, morem priscis usurpatum. Nec ego abnuo docendi curam, sed differo in eum librum, quem componere in animo est, cum agricolationis totam disciplinam praescripsero. Finem interim praesentis disputationis faciam dicturus exordio sequente, quae de vineis arbustisque prodidere veteres auctores quaeque ipse mox comperi."],["columella-rustica","3.1","\" Hactenus arvorum cultus,\" ut ait praestantissima poeta. Nihil enim prohibet nos, Publi Silvine, de iisdem1 rebus dicturos celeberrima carminis suspicari 2 principio.3 Sequitur arborum cura, quae pars rei rusticae vel maxima est. Earum species diversae et multiformes sunt: quippe varii generis, sicut auctor idem refert, nullis hominum cogentibus ipsae Sponte sua veniunt; multae etiam nostra manu satae procedunt. Sed quae non ope humana gignuntur, silvestres ac ferae, sui cuiusque ingenii poma vel semina gerunt; at quibus labor adhibetur, magis aptae sunt frugibus. De eo igitur prius genere dicendum est quod nobis alimenta praebet. Idque tripertito dividitur. Nam ex surculo vel arbor procedit, ut olea; vel frutex, ut palma campestris; vel tertium quiddam quod nec arborem nec fruticem proprie dixerimus, ut est vitis. Hanc nos ceteris stirpibus iure praeponimus, non tantum fructus dulcedine, sed etiam facilitate per quam omni paene regione et omni declinatione mundi, nisi tamen glaciali vel praefervida, curae mortalium respondet, tamque felix campis quam collibus provenit, et in densa non minus quam in resoluta, saepe etiam gracili; atque pingui et macra, siccaque et uliginosa. Tum sola maxime utramque patitur intemperiem caeli vel sub axe frigido, vel aestuoso procellosoque. Refert tamen cuius generis aut quo habitu vitem pro regionis statu colere censeas. Neque enim omni caelo solove cultus idem, neque est unum stirpis eius genus: quodque praecipuum est ex omnibus non facile dictu est, cum suum cuique regioni magis aut minus aptum esse doceat usus. Exploratum tamen habebit prudens agricola genus vitis habile campo, quod nebulas pruinamque sine noxa perfert; colli, quod siceitatem ventosque patitur. Pingui et uberi dabit agro gracilem vitem, nec natura nimis fecundam; macro feracem; terrae densae vehementem, multaque materia frondentem; resoluto et laeto solo, rari sarmenti. Humido loco sciet non recte mandari fructus teneri et amplioris acini,sed callosi et angusti frequentisque vinacei; sicco recte contribui diversae quoque naturae semina. Sed et post haec non ignorabit dominus loci, plus posse qualitatem caeli frigidam vel calidam, siccam vel roscidam, grandinosam ventosamque vel placidam, serenam vel nebulosam: frigidaeque aut nebulosae duorum generum vites aptabit, seu praecoques, quarum maturitas frugum praecurrit hiemem; seu firmi durique acini, quarum inter caligines uvae deflorescunt, et mox gelicidiis ac pruinis, ut aliarum caloribus, mitescunt. Ventoso quoque et tumultuoso statu caeli fidenter easdem tenaces ac duri acini committet. Rursus calido teneriores uberioresque concredet. Sicco destinabit eas quae pluviis aut continuis roribus putrescunt; roscido, quae siccitatibus laborant; grandinoso quae foliis duris latisque sunt, quo melius protegant fructum. Nam placida et serena regio nullam non recipit; commodissime tamen eam, cuius vel uvae vel acini celeriter decidunt. At si voto est eligendus vineis locus et status caeli, sicut censet verissime Celsus, optimum est solum nec densum nimis nec resolutum, soluto tamen propius; nec exile nec laetissimum, proximum tamen uberi; nec campestre nec praeceps, simile tamen edito campo; nec siccum nec uliginosum, modice tamen roscidum; quod fontibus non in summo non in profundo terrae scaturiat, sed ut vicinum radicibus umorem sumministret—eumque nec amarum nec salsum, ne saporem vini corrumpat, et incrementa virentium veluti quadam scabra rubigine coerceat, si modo credimus Vergilio dicenti, Salsa autem tellus, et quae perhibetur amara, Frugibus infelix; ea nec mansuescit arando, Nec Baccho genus aut pomis sua nomina servat. Caelum porro neque nivale vinea, sicut praedixi, nec rursus aestuosurndesiderat, calido tamen potius quam frigido laetatur; imbribus magis quam serenitatibus offenditur; et solo sicco quam nimis pluvioso est amicior; perflatu modico leniquegaudet, procellis obnoxia est. Atque haec maxime probabilis est caeli et soli qualitas."],["columella-rustica","3.2","Vitis autem vel ad escam vel ad defusionem 7 deponitur. Ad escam non expedit instituere vineta, nisi cum tam suburbanus est ager, ut ratio postulet inconditum fructum mercantibus velut pomum vendere. Quae cum talis est conditio, maxime praecoques et duracinae, tum denique Purpureae et Bumasti, Dactylique et Rhodiae, Libycae quoque et Cerauniae; nec solum quae iucunditate saporis, verum etiam quae specie commendari possint,conseri debent, ut Stephanitae, ut Tripedaneae, ut Unciariae, ut Cydonitae; item quarum uvae temporibus hiemis durabiles vasis conduntur, ut Venuculae, ut nuper in hos usus exploratae Numisianae. At ubi vino consulimus, vitis eligitur, quae et in fructu valet et in materia, quod alterum ad reditus coloni, alterum ad diuturnitatem stirpis plurimum confert. Sed ea tum praecipua est, si nec nimis celeriter frondet, et primo quoque tempore deflorescit, nec nimis tarde mitescit; quin etiam pruinas et caliginem et carbunculum facile propulsat, eademque nec imbribus putrescit,nec siccitatibus abolescit. Talis nobis eligatur vel mediocriter fecunda, si modo is locus habetur, in quo gustus nobilis pretiosusque fluit; nam si sordidus aut vilis est, feracissimam quamque serere conducit, ut multiplicatione frugum reditus augeatur. Fere autem omni statu locorum campestria largius vinum sed iucundius adferunt collina; quae tamen ipsa modico statu caeli magis exuberant Aquiloni prona, sed sunt generosiora sub Austro. Nec dubium, quin sit ea nonnullarum vitium natura, ut pro locorum situ bonitate vini modo vincant modo superentur.Solae traduntur Amineae excepto caeli statu nimis frigido ubicumque sint, etiam si degenerem:, sibi comparatae, magis aut minus probi gustus vina praebere, et ceteras omnis sapore praecedere. Eae cum sint unius nominis, non unam speciem gerunt. Duas germanas cognovimus, quarum minor ocius et melius deflorescit, habilis arbori nec non iugo: illic pinguem terram, hic mediocrem desiderat, longeque praecedit maiorem, quia et imbres et ventos fortius patitur. Nam maior celeriter in flore corrumpitur, et magis in iugis quam in arboribus. Ideoque non est vineis apta, vix etiam arbusto, nisi praepingui et vivida terra; nam nec mediocri valet, multoque minus in exili. Prolixarum frequentia materiarum foliorumque et uvarum et acinorum magnitudine dignoscitur, internodiis quoque rarior. Largis fructibus a minore superatur, gustu non vincitur.Et hae quidem utrae- que Amineae. Verum et aliae duae geminae ab eo quod duplices uvas exigunt, cognomen trahuntausterioris vini, sed aeque perennis. Duarum minor vulgo notissima, quippe Campaniae celeberrimos Vesuvii colles Surrentinosque vestit. Hilaris interaestivosFavonii flatus Austris adfligitur. Ceteris itaque partibus Italiae non tam vineis quam arbusto est idonea, cum praedictis regionibus commodissime iugum sustineat. Materiam fructumque, nisi quod duplicem, non absimilem minori germanae gerit, sicut maior gemina maiori germanae; quae tamen minor hoc melior est, quod fecundior etiam mediocri solo, nam illam nisi praepingui non respondere iam dictum est. Lanatam quoque Amineam quidam maxime probant, quae hoc vocabulum non ideo usurpat, quod sola ex omnibus Amineis, verum quod praecipue canescit lanugine. Sane boni vini, sed lenioris quam superiores, crebram quoque materiam fundit; atque ideo propter pampini densitatem saepe parum recte deflorescit, eademque maturo fructu celeriter putrescit. Super hunc numerum, quem rettulimus, singularis habetur Aminea maiori geminae non dissimilis, prima specie pampini et trunci, sed vini sapore aliquanto inferior, quamvis generosissimis sit proxima,praeferenda etiam propriis virtutibus. Nam et feracior et flore melius exuitur, spissasque et albidas uvas ac tumidioris acini gerit, gracili arvo non desciscit, atque ideo inter uberrimas vites numeratur. Nomentanae vini nobilitate subsequuntur Amineas, fecunditate vero etiam praeveniunt; quippe cum se frequenter impleant et id, quod ediderunt, optime tueantur.Sed earum quoque feracior est minor, cuius et folium parcius scinditur, et materia non ita rubet ut maioris, a quo colore rubellanae nuncupantur. Eaedemque faeciniae, quod plus quam ceterae faecis adferunt. Id tamen incommodum repensant uvarum multitudine, quas et in iugo sed et in arbore melius exhibent. Ventos et imbres valenter sufferunt, celeriter deflorescunt, et ideo citiusmitescunt, omnis incommodi patientes praeter caloris. Nam quia minuti acini et durae cutis uvas habent, aestibus contrahuntur. Pinguique arvo maxime gaudent, quod ubertatem aliquam natura gracilibus et exilibus uvis praebere valet. Frigidum ac roscidum solum et caelum commodissime sustinent Eugeniae, dum sunt in Albano colle, nam mutato loco vix nomini suo respondent;nec minus Allobrogicae, quarum vini iucunditas cum regione mutatur. Magis etiam dotibus tres Apianae commendantur, omnes feraces iugoque et arboribus satis idoneae, generosior tamen una, quae nudis foliis est. Nam duae lanatae quamvis frondibus et palmitum pari facie fluxurae qualitate sunt dispariles, cum tardius altera recipiat cariem vetustatis. Pingui solo feracissimae, mediocri quoque fecundae; praecoquis fructus, ideoque frigidis locis aptissimae; vim dulcis, sed capiti nervisque, venisquenon aptae.Nisi mature lectae pluviis ventisque et apibus adferunt praedam, quarum vocabulo propter hanc populationem cognominantur. Atque hae pretiosi gustus celeberrimae. Possunt tamen etiam secundae notae vites proventu et ubertate commendari, qualis est Biturica, qualis basilica, quarum minorem coccolobin vocant Hispani, longe omnium primis utraeque proximae. Nam et vetustatem vinum earum patitur, et ad bonitatem aliquam per annos venit. Iam vero ipsae fecunditate praestant omnibus, quas ante rettuli, tum etiam patientia; quippe turbines imbresque fortissime sustinent, et commode fluunt, nec deficiunt macro solo. Frigora melius quam umores sustinent, umores commodius quam siccitates, nec caloribus tamen contristatur. Visuladeinde ab his et minor Argitis terrae mediocritate laetantur; nam in pingui nimiis viribus luxuriant; in macra tenues et vacuae fructu veniunt; amiciores iugo quam arboribus, sed Argitis etiam in sublimibus fertilis vastis materiis et uvis exuberat. Humillimis tabulatis aptior Visula brevem materiam, durum folium et latum exigit, cuius amphtudine fructus suos optime adversus grandinem tuetur; qui tamen nisi primo quoque tempore maturi lcgantur, ad terram decidunt;humoribus etiam priusquam defluant, putrescunt. Sunt et Helvolae, quas non nulli varias appellant, neque purpureae neque nigrae, ab helvo, nisi fallor, colore vocitatae. Melior est nigrior abundantia vini, sed haec sapore pretiosior. Color acinorum in neutra conspicitur aequalis. Utraque candidi musti alterna vice annorum plus aut minus adferunt.Melius arborem, sed et iugum commode vestiunt. Mediocri quoque solo fecundae, sicut Pretiae minor et maior. Sed eae generositate vini magiscommendantur, etfrequentibus materiis frondent et cito maturescunt. Albuelisutilior, ut ait Celsus, in colle quam in campo; in arbore quam in iugo;in summa arbore quam in ima; ferax et materiae frequentis et uvae. Nam quae Graeculae vites sunt, ut Mareoticae,Thasiae, Psithiae, Sophortiae, sicut habent probabilem gustum, ita nostris regionibus et raritate uvarum et acinorum exiguitate minus fluunt. Inerticula tamen nigra, quam quidam Graeci amethyston appellant, potest in secunda quasi tribu esse, quod et boni vini est et innoxia,unde etiam nomen traxit, quod iners habetur in tentandis nervis, quamvis gustu non sit hebes. Tertium gradum facit earum Celsus, quae fecunditate sola commendantur: ut tres Helvenacae, quarum duae maiores nequaquam minori bonitate et abundantia musti pares habentur. Earum altera, quam Galliarum incolae marcum vocant, mediocris vini; et altera quam longam appellant, eandemque canam,sordidi vini nec tam largi quam ex numero uvarum prima specie promittit. Minima et optima e tribus facillime folio dinoscitur, nam rotundissimum omnium id gerit; atque est laudabilis, quod siccitates maxime perfert; quod frigora sustinet, dum tamen sine imbribus sit; quod non nullis locis etiam vinum eius in vetustatem diffunditur; quod praecipue sola macerrimum quoque solumfertilitate sua commendat. Ut Spionia dapsilis musto sed amplitudine magis uvarum quam numero fertilis, ut Horconia, ut Murgentina eademque Pompeiana, ut Numisiana, ut Venucula eademque Scirpulaatque Sticula, ut nigra Fregellana, ut Merica, ut Rhaetica, ut omnium quas cognovimus copiosissima Arcelaca maior, a multis Argitis falso existimata. Nam has nuper mihi cognitas, Pergulanam dico et Irtiolam Fereolamque, non facile adseverem quo gradu habendae sint; quod etsi satis fecundas scio, nondum tamen de bonitate vini, quod adferunt, iudicare potui. Unam etiam praecoquem vitem nobis ante hoc tempus incognitam Graeca consuetudine Dracontion vocitari comperimus, quae fecunditate iucunditateve Arcelacae Basilicaeque et Bituricae comparari possit, generositate vini Amineae. Multa praeterea genera sunt vitium, quarum nec numerum nec appellationes cum certa fide referre possumus. Neque enim,ut ait poeta, numero comprendere refert; Quem qui scire velit, Libyci velit aequoris idem Discere quammultae Zephyro turbenturharenae: quippe universae regiones regionumque paene singulae partes habent propria vitium genera, quae consuetudine sua denominant; quaedam etiam stirpes cum locis vocabula mutaverunt; quaedam propter mutationem locorum, sicut supra diximus, etiam qualitate sua decesserunt, ita ut dinosci non possint. Ideoque in hac ipsa Italia, ne dicam in tam diffuso terrarum orbe, vicinae nationes nominibus earum discrepant, variantque vocabula. Quare prudentis magistri est eius modi nomenclationis aucupio, quo potiri nequeat,studiosos non demorari; sed illud in totum praecipere, quod et Celsus ait et ante eum Marcus Cato, nullum genus vitium conserendum esse nisi fama, nullum diutius conservandum nisi experimento,probatum. Atque ubi multa invitabunt regionis commoda, ut nobilem vitem conseramus, generosam requiremus, inquit Iulius Graecinus; ubi nihil erit aut non multum quod proritet, feracitatem potius sequemur, quae non eadem portione vincitur pretio quam vincit abundantia. Sed de hac sententia, quamquam et ipse paulo ante idem censuerim, quid tamen arcanius iudicem, suo loco mox dicam. Propositum est enim docere qua ratione vineae pariter feraces et pretiosae fluxurae possint constitui."],["columella-rustica","3.3","Nunc prius quam de satione vitium disseram, non alienum puto velut quoddam fundamentum iacere disputationi futurae, ut ante perpensum et exploratum habeamus an locupletet patrem familiae vinearum cultus. Est enim paene adhuc supervacuum de his conserendis praecipere, dum quod prius est, nondum concedatur an omnino sint habendae. Idque adeo plurimi dubitent, ut multi refugiant et reformident talem positionem ruris, atque optabiliorem pratorum possessionem pascuorumque vel silvae caeduae iudicent; nam de arbusto etiam inter auctores non exigua pugna fuit, abnuente Saserna genus id ruris, Tremelio maxime probante. Sed et hanc sententiam suo loco aestimabimus.Interim studiosi agricolationis hoc primum docendi sunt, uberrimum esse reditum vinearum. Atque ut omittam veterem illam felicitatem arvorum,quibus et ante iam Cato Marcus, et mox Varro Terentius, prodidit singula iugera vinearum sescenas urnas vini praebuisse—id enim maxime adseverat in primo libro rerum rusticarum Varro—nec una regione piovenire solitum, verum et in Faventino agro et in Gallico, qui nunc Piceno contribuitur; his certe temporibus Nomentana regio celeberrima fama est inlustris, et praecipue quam possidet Seneca, vir excellentis ingenii atque doctrinae, cuius in praediis vinearum iugera singula culleos octonos reddidisse plerumque, compertum est. Nam illa videntur prodigialiter in nostris Ceretanis accidisse, ut aliqua vitis apud te excederet uvarum numerum duorum milium et apud me octingenae stirpes insitae intra biennium septenos culleos peraequarent; ut primae vineae centenas amphoras iugeratim praeberent, cum prata et pascua et silvae, si centenos sestertios in singula iugera efficiant, optime domino consulere videantur. Nam frumenta maiore quidem parte Italiae quando cum quarto responderint, vix meminisse possumus.Cur ergo res infamis est? Non quidem suo sed hominum inquit vitio Graecinus: primum, quod in explorandis seminibus nemo adhibet diligentiam, et ideo pessimi generis plerique vineta conserunt; deinde sata non ita nutriunt, ut ante convalescant ac prosiliant, quam retorrcscant; sed et si forte adoleverint, neglegenter colunt. Iam illud a principio nihil referre censent, quem locum conserant; immo etiam seligunt deterrimam partem agrorum, tamquam sola sit huic stirpi maxime terra idonea, quae nihil aliud ferre possit. Sed ne ponendi quidem rationem aut perspiciunt, aut perspectam exsequuntur. Tum etiam dotem, id est instrumentum, raro vineis praeparant; cum ea res, si omissa sit, plurimas operas nec minus arcam patris familiae semper exhauriat. Fructum vero plerique quam uberrimum praesentem consectantur, nec provident futuro tempori, sed quasi plane in diem vivant, sic imperant vitibus, et eas ita multis palmitibus onerant, ut posteritati non consulant. Haec omnia vel certe plurima ex his cum commiserunt, quidvis malunt quam suam culpam confiteri; querunturque non respondere sibi vineta, quae vel per avaritiam vel inscientiam vel per neglegentiam perdiderunt. At si qui cum scientia sociaverint diligentiam, non, ut ego existimo, quadragenas vel certe tricenas,sed ut Graecinus, minimum computans licet, inquit, amphoras vicenas percipient ex singulis iugeribus, omnis istos, qui faenum suum et holera amplexantur, incremento patrimonii facile superabunt. Nec in hoc errat; quippe ut diligens ratiocinator calculo posito videt id genus agricolationis maxime rei familiari conducere. Nam ut amplissimas impensas vineae poscant, non tamen excedunt septem iugera unius operam vinitoris, quem vulgus quidem parvi aeris, vel de lapide noxium posse comparari putat; sed ego plurimorum opinioni dissentiens pretiosum vinitorem in primis esse censeo. Isque licet sit emptus sex, vel potius sestertiis octo milibus, cum ipsum solum septem iugerum totidem milibus nummorum partum, vineasque cum sua dote, id est cum pedamentis et viminibus, binis milibus in singula iugera positas duco, fit tamenin assem consummatum pretium sestertiorum viginti novem milium. Huc accedunt semisses usurarum sestertia tria milia et quadringenti octoginta nummi biennii temporis, quo velut infantia vinearum cessat a fructu. Fit in assem summa sortis et usurarum triginta duorum milium quadringentorum octoginta nummorum. Quod quasi nomen si ut faenerator cum debitore ita rusticus cum vineis suis fecerit, eius summae ut in perpetuum praedictam usuram semissium dominus constituat, percipere debet in annos singulos mille nongentos quinquaginta sestertios nummos; qua computatione vincit tamen reditus septem iugerum, secundum opinionem Graecini, usuram triginta duorum milium quadringentorum octoginta nummorum. Quippe ut deterrimi generis sint vineae, tamen si cultae, singulos utique culleos vini singula earum iugera peraequabunt; utque trecentis nummis quadragenae urnae veneant, quod minimum pretium est annonae, consummant tamen septem cullei sestertia duo milia et centum nummos: ea porro summa excedit usuram semissium. Atque hic calculus quem posuimus, Graecini rationem continet. Sed nos exstirpanda vineta censemus, quorum singula iugera minus quam ternos culleos praebent. Et adhuc tamen sic computavimus, quasi nullae sint viviradices, quae de pastinato eximantur; cum sola ea res omnem impensam terreni pretio suo liberet, si modo non provincialis sed Italicus ager est. Neque id cuiquam dubium esse debet, cum et nostram et Iulii Attici rationem dispexerit.Nos iam enim vicena milia malleorum per vineae iugerum inter ordines pangimus. Ille minus quattuor milibus deponit: cuius ut vincat ratio, nullus tamen vel iniquissimus locus non maiorem quaestum reddet quam acceperit impensam; siquidem, ut cultoris neglegentia sex milia seminum intereant,reliqua tamen decem milia tribus milibus nummorum libenter et cum lucro redemptorum erunt.Quae summa tertia parte superat duo milia sestertiorum, quanti constare iugerum vinearum praediximus; quamquam nostra cura in tantum iam processit, ut non inviti sestertiis sescenisnummis singulamilia viviradicis a me rustici mercentur. Sed vix istud alius praestiterit. Nam nec quisquam nobis facile crediderit tantam in agellis esse nostris abundantiam vini quantam tu, Silvine, novisti. Mediocre itaque vulgatumque pretium viviradicis posui, quo celerius nullo dissentiente perduci possent in nostram sententiam, qui propter ignorantiam genus hoc agricolationis reformidant. Sive ergo pastinationis reditus seu futurarum spes vindemiarum cohortari nos debet ad positionem vinearum. Quas quoniam docuimus rationis esse conserere, nunc institutionis earum praecepta dabimus."],["columella-rustica","3.4","Cui vineta facere cordi est, praecipue caveat ne alienae potius curae quam suae credere velit, neve mercetur viviradicem. Sed genus surculi 3 probatissimum domi conserat, faciatque vitiarium ex quo possit agrum vineis vestire. Nam quae peregrina 4 ex diversa regione semina transferuntur, minus sunt familiaria nostro solo quam vernacula; eoque velut alienigena reformidant mutatam caeli locique positionem. Sed nec certam generositatis fidem pollicentur, cum sit incertum, an is, qui conseruerit ea, diligenter exploratum probatumque genus surculi deposuerit. Quamobrem biennii spatium longum esse minime existimandum est, intra quod utique tempestivitas seminum respondet; cum semper, ut dixi, plurimum rettulerit exquisiti generis stirpem deposuisse. Post haec deinde meminerit accurate locum vineis eligere; de quo cum iudicaverit, maximam diligentiam sciat adhibendam pastinationi. Quam cum peregerit, non minore cura vitem conserat, et cum posuerit summa sedulitate culturae serviat; id enim quasi caput et columen est impensarum, quoniam in eo consistit, melius an sequius terrae mandaverit paterfamilias pecuniam quam in otio tractare. Igitur unum quodque eorum quae proposui, suo iam persequar ordine."],["columella-rustica","3.5","Vitiarium neque ieiuna terra neque uliginosa faciendum est, sucosa tamen ac mediocri potius quam pingui; tametsi fere omnes auctores huic rei laetissimum locum destinaverunt. Quod ego minime reor esse pro agricola; nam depositae stirpes4 valido solo, quamvis celeriter comprehendant atque prosiliant, tamen cum sunt viviradices factae, si in peius5 transferantur, retorrescunt nec adolescere queunt. Prudentis autem coloni est ex deteriori terra potius in meliorem, quam ex meliore in deteriorem transferre. Propter quod mediocritas in electione loci maxime probatur, quoniam in confinio boni malique posita est. Sive enim postmodum necessitas postulaverittempestiva semina ieiuno solo committere, non magnam sentientdifferentiam, cum ex mediocri materia in exilem translata sunt; sive laetior ager conserendus est, longe celerius in ubertate coalescunt. Rursus tenuissimo solo vicarium facere minime rationis est, quoniam malleolorum pars maior deperit, et quae superest, tarde fit idonea translationi. Ergo mediocris et modice siccus ager vitiario est aptissimus; isque bipalio prius subigi debet, quae est altitudo pastinationis, cum in duos pedes et semissem convertitur humus; ac deinde tripedaneis relictis spatiis, per quae semina excolantur, in singulis ordinibus, qui ducenos quadragenos pedes obtinent,sesceni malleoli pangendi sunt. Is numerus consummat per totum iugerum seminum milia quattuor et viginti.Verum hanc curam praevenit inquisitio et electio malleolorum. Nam ut saepe iam rettuli, quasi fundamentum est praedictae rei, probatissimum genus stirpis deponere."],["columella-rustica","3.6","Sed electio dupliciter facienda est; non enim solum fecundam esse matrem satis est, ex qua semina petuntur, sed adhibenda ratio est subtilior, ut ex his partibus trunci sumantur, quae et genitales sunt et maxime fertiles.Vitis autem fecunda, ciuus pro- geniem studemus summittere, non tantum debet eo aestimari, quod uvas compluris exigit, potest enim trunci vastitate id accidere et frequentia palmitum; nec tamen eam feracem dixerim, cuius singulae uvae in singulis sarmentis conspiciuntur. Sed si per unumquemque pampinum maior numerus uvarum dependet; si ex singulis gemmis compluribus materiis cum fructu germinat; si denique etiam e duro virgam aliquibus racemis citat; si etiam nepotum fructugravida est; ea sine dubitatione ferax destinari debet legendo malleolo. Malleolus autem novellus est palmes innatus prioris anni flagello, cognominatusque ad similitudinem,quod in ea parte, qua deciditur ex vetere sarmento, prominens utrimque mallei speciem praebet. Hunc ex fecundissima stirpe legendum censemus omni tempore quo vineae putantur, ac super terram gemmis tribus vel quattuor extantibus diligenter obruendum loco modice umido non uliginoso; dum tamen antiquissimum sit considerare ne vitis, ex qua is sumitur, ancipitem floris habeat eventum, ne difficulter acinus ingrandescat, ne aut praecoquem aut serae maturitatis fructum adferat. Nam illa volucribus, haec etiam tempestatibus hiemis infestatur. Tale porro genus non una comprobatur vindemia; potest enim vel anni proventu vel aliis de causis etiam naturaliter infecunda vitis semel exuberare. Sed ubi plurium velut emeritis annorum stipendiis fides surculo constitit, nihil dubitandum est de fecunditate. Nec tamen ultra quadriennium talis extenditur inquisitio; id enim tempus fere virentium generositatem declarat,quo sol in eandem partem signiferi per eosdemnumeros redit, per quos cursus sui principium ceperat.Quem circuitum meatus dierum integrorum mille quadringentorum sexaginta unius ἀποκατάστασιν vocant studiosi rerum caelestium."],["columella-rustica","3.7","Sed certum habeo, P. Silvine, iamdudum te tacitum requirere cuius generis sit ista fecunda vitis, quam nos tam accurate describimus, anne 7 de his aliqua significetur, quae vulgo nunc8 habentur feracissimae. Plurimi namque Bituricam, multi Spioniam, quidam Basilicam, non nulli Arcelacam laudibus efferunt. Nos quoque haec genera testimonio nostro non fraudamus,sunt enim largissimi vim; sed proposuimus docere vineas eius modi conserere, quae nec minus uberes fructus praedictis generibus adferant, et sint pretiosi saporis, velut Aminei, vel certe non procul ab eo gustu. Cui nostrae sententiae scio paene omnium agricolarum diversam esse opinionem, quae de Amineis inveterata longo iam tempore convaluit, tamquam natali et ingenita sterilitate laborantibus: quo magis nobis ex alto repetita compluribus exemplis firmanda ratio est, quae desidia nec minus imprudentia colonorum damnata, et velut ignorantiae tenebris occaecata luce veritatis caruit. Quare non intempestivum est nos ad ea praeverti, quae videntur hunc publicum errorem corrigere posse."],["columella-rustica","3.8","Igitur si rerum naturam, Publi Silvine, velut acrioribus mentis oculis intueri velimus, reperiemus 3 parem legem fecunditatis eam 4 dixisse virentibus, atque hominibus ceterisque animalibus; nec sic aliis nationibus regionibusve proprias tribuisse dotes ut aliis in totum similia munera denegaret. Quibusdam gentibus numerosam progenerandi 5 sobolem dedit, ut Aegyptiis et Afris, quibus gemini partus familiares ac paene sollemnes sunt; sed et Italici generis esse voluit eximiae fecunditatis Albanas Curiatiae familiae trigeminorum matres. Ger- maniam decoravit altissimorum hominum exercitibus; sed et alias gentes non in totum fraudavit praecipuae staturae viris. Nam et Cicero testis est Romanum fuisse civem Naevium Pollionem pede longiorem quam quemquam longissimum; et nuper ipsi videre potuimus in apparatu pompae Circensium ludorum Iudaeae gentishominemproceriorem celsissimo Germano. Transeo ad pecudes. Armentis sublimibus insignis Mevania est, Liguria parvis; sed et Mevaniae bos humilis et Liguriae non numquam taurus eminentis staturae conspicitur. India perhibetur molibus ferarum mirabilis; pares tamen in hac terra vastitate beluas progenerari quis neget, cum intra moenia nostra natos animadvertamus elephantos? Sed ad genera frugum redeo. Mysiam Libyamque largis aiunt abundare frumentis, nec tamen Apulos Campanosque agros opimis defici segetibus; Tmolon et Corycon flore croceo, Iudaeam et Arabiam pretiosis odoribus inlustrem haberi; sed nec nostram civitatem praedictis egere stirpibus, quippe compluribus locis urbis iam casiam frondentem conspicimus, iam tuream plantam, florentisque hortos myrrha et croco.His tamen exemplis nimi- rum admonemur, curae mortalium obsequentissimam esse Italiam, quae paene totius orbis fruges adhibito studio colonorum ferre didicerit; quo minus addubitemus de eo fructu, qui velut indigena peculiarisque et vernaculus est huius soli. Neque enim dubium est Massici Surrentinique et Albani, atque Caecubi agri vites omnium, quas terra sustinet, nobilitate vini principes esse."],["columella-rustica","3.9","Fecunditas ab his forsitan desideretur; sed et haec adiuvari potest cultoris industria. Nam si, ut 6 paulo ante rettuli, benignissima rerum omnium parens natura quasque gentis atque terras ita muneribus propriis ditavit, ut tamen ceteras non in universum similibus dotibus fraudaret, cur eam dubitemus etiam in vitibus praedictam legem servasse? Ut quamvis earum genus aliquod praecipue fecundum esse voluerit, tamquam Bituricum aut Basilicum,7 non tamen sic Amineum sterile reddiderit ut ex multis milibus eius ne paucissimae quidem vites fecundae, tamquam in Italicis hominibus Albanae illae sorores, reperiri possint. Id autem cum sit verisimile, tum etiam verum esse nos docuit experimentum, cum et in Ardeatino agro, quem multis temporibus ipsi ante possedimus, et in Carseolano itemque in Albano generis Aminei vites notatas habuerimus, numero quidem perpaucas, verum ita fertiles ut in iugo singulae tenuis urnas praeberent, in pergulis autem singulae denas amphoras peraequarent. Nec incredibilis debet in Amineis haec videri fecunditas.Nam quemadmodum Terentius Varro, et ante eum Marcus Cato posset adfirmare, sescenas urnas priscis cultoribus singula vinearum iugera fudisse, si fecunditas Amineis defuisset, quas plerumque solas antiqui noverant? Nisi si putamus ea quae nuper ac modo plane longinquis regionibus arcessitanotitiae nostrae sunt tradita, Biturici generis aut Basilici vineta eos coluisse, cum vetustissimas quasque vineas adhuc existimemus Amineas. Si quis ergo tales, quales paulo ante possedisse me rettuli, Amineas pluribus vindemiis exploratas notet, ut ex his malleolos feracissimos eligat, possit is pariter generosas vineas et uberes efficere. Nihil enim dubium est quin ipsa natura subolem matri similem esse voluerit. Unde etiam pastor ille in Bucolicis ait, Sic canibus catulos similes, sic matribus haedos Noram. Unde sacrorum certaminum studiosi pernicissimarum quadrigarum semina diligenti observatione custodiunt, et spem futurarum victoriarum concipiunt propagata subole generosi armenti.Nos quoque pari ratione velut Olympionicarum equarum, ita feracissimarum Aminearum seminibus electis largae vindemiae spem capiamus. Neque est quod temporis tarditas quemquam deterreat; nam quidquid morae est, in exploratione surculi absumitur. Ceterum cum fecunditas vitis comprobata est, celerrime insitionibus ad maximam numerum perducitur. Eius rei testimonium tu praecipue, Silvine,perhibere nobis potes, cum pulchre memineris, a me duo iugera vinearum intra tempus biennii ex una praecoque vite, quam in Ceretano tuo possides, insitione facta consummata. Quemnam igitur existimas vitium numerum intra tantundem temporis interseri posse duorum iugerum malleolis, cum sint ipsa duo iugera unius vitis progenies? Quare si, ut dixi, laborem et curam velimus adhibere, facile praedicta ratione tam feraces Aminei generis vineas constituemus, quam Biturici aut Basilici: tantum rettulerit,ut in transferendis seminibus similem statum caeli locique et ipsius vitis habitum observemus; quoniam plerumque degenerat surculus, si aut situs agri aut aeris qualitas repugnat, aut etiam si ex arbore in iugum defertur. Itaque de frigidis in frigida, de calidis in similia, de vineis in vineas transferemus. Magis tamen ex frigido statu stirps Aminea potest calidum sustinere, quam ex calido frigidum; quoniam cum omne vitis genus tum maxime praedictum naturaliter laetatur tepore potius quam frigore. Sed et qualitas soli plurimum iuvat, ut ex macro aut mediocri transducatur in melius. Nam quod adsuetum est pingui, nullo modo maciem terrae patitur, nisi saepius stercores. Atque haec de cura eligendi malleoli praecepimus; nunc illud proprie specialiter,ut non solum fecundissima vite, sed et vitis parte feracissima semina eligantur."],["columella-rustica","3.10","Feracissima autem semina sunt, non ut veteres auctores crediderunt,4 extrema pars eius,5 quod caput vitis appellant, id est, ultimum et productissimum flagellum; nam in eo quoque falluntur agricolae. Sed erroris est causa prima species et numerus uvarum, qui plerumque conspicitur 6 in 7 productissimo sarmento. Quae res nos decipere non 8 debet; id enim accidit non palmitis ingenita fertilitate, sed loci opportunitate, quia reliquas trunci partes umor omnis et alimentum quod a solo ministratur, transcurrit, dum ad ultimum perveniat. Naturali enim spiritu omne alimentum virentis quasi quaedam anima per medullam trunci veluti siphonem,quam diabeten vocant mechanici, trahitur in summum; quo cum pervenerit,ibi consistit, atque consumitur. Unde etiam materiae vehementissimae reperiuntur aut in capite vitis aut in crure vicino radicibus. Sed et hae steriles,quae e duro citantur,ac duplici ex causa robustae sunt, quod a fetu vacant, quodque ex proximo terrae integro atque inlibato suco aluntur; et illae fertiles ac firmae, quia e tenero prorepunt, et quidquid, ut supra dixi, ad eas alimenti pervenit, individuum est. Mediae sunt macerrimae, quia transeunti t hinc parte aliqua interceptus, illinc ad se tractus umor. Non debet igitur ultimum flagellum quasi fecundum observari, etiam si plurimum adferat, siquidem loci ubertate in fructum cogitur; sed id sarmentum quod media vite situm, nec importuna quidem parte deficit, ac numeroso fetu benignitatem suam ostendit. Hic surculus translatus rarius degenerat, quoniam ex deteriore statu meliorem sortitur; sive enim pastinato deponitur, sive trunco inseritur, largioribus satiatur alimentis quam prius, cum esset in egeno. Itaque custodiemus ut e praedictis locis, quos umeros rustici vocant, semina legamus, ea tamen quae attulisse fructum antea animadverterimus.Nam si fetu vacua sint, quamvis laudabilem partem vitis nihil censemus ad feracitatem conferre malleolo. Quare vitiosissima est eorum agricolarum opinio, qui minimum referre credunt quotuvas sarmentum habuerit, dum et ex vite fertili legatur et non ex duro trunco enatum, quod pampinarium vocant. Haec autem opinio, quae orta est ex inscientia seminum eligendorum, primum parum fecundas vineas, deinde etiam nimis steriles reddit. Quis enim omnino iam per tam longam seriem annorum agricolae malleolum legenti praecepit ea, quae paulo ante rettulimus? Immo quis non imprudentissimum quemque, et eum qui nihil aliud operis facere valeat, huic negotio delegat? Itaque ex hac consuetudine veniunt imprudentissimi ad rem maxime necessariam, deinde etiam infirmissimi; nam inutilissimus quisque, ut dixi, qui nullum alium laborem ferre queat, huic officio applicatur. Is porro etiam si quam scientiam eligendi malleoli habet, eam propter infirmitatem dissimulat, ac superponit; et ut numerum, quem vilicus imperavit, explere possit, nihil curiose nihil religiose administrat. Unumque est ei propositum, peragere laboris sui pensum; cum tamen, ut et sciat, et quod sciat exsequatur, hoc solum praeceptum a magistris accipit,ne pampi- nariam virgam deplantet, cetera omnia ut seminibus contribuat. Nos autem primo rationem secuti, nunc etiam longi temporis experimentum, non aliud semen eligimus, nec frugiferum esse ducimus nisi quod in parte genitali fructum attulerit. Nam illud quidem, quod loco sterili laetum robustumque sine fetu2processit,fallacemfecunditatis imaginem praefert,nec ullam generandi vim possidet. Id procul dubio verum esse ratio nos admonet, si modo, ut in corporibus nostris propria sunt officia cuiusque membri, sic et frugiferarum stirpium partibus propria munia. Videmus hominibus inspiratam velut aurigam rectricemque membrorum animam, sensusque iniectos ad ea discernanda, quae tactu, quaeque naribus auribusque et oculis indagantur;pedes ad gressum compositos, bracchia ad complexum. Ac ne per omnes vices ministeriorum vagetur insolenter oratio, nihil aures agere valent quod est oculorum, nihil oculi quod aurium; nec generandi quidem data est facultas manibus aut plantis. Sed quod hominibus ignotum voluit esse genitor universi,ventre protexit, ut divina praedita ratione rerum aeternaopifex, quasi quibusdam secretis corporis in arcano atque operto sacra illa spiritus elementa cum terrenis primordiis misceret, atque hanc2animantismachinae speciem effingeret. Hac lege pecudes ac virgulta progenuit; hac vitium genera figuravit, quibus eadem ipsa mater ac parens primum radices velut quaedam fundamenta iecit, ut iis quasi pedibus insisterent.Truncum deinde superposuit velut quandam staturam corporis et habitus; mox ramis diffudit quasi brachiis; tum caules et pampinos elicuit velut palmas, eorumque alios fructu donavit, alios fronde sola vestivit ad protegendos tutandosque partus. Ex his igitur, ut supra diximus, si non ipsa membra genitalia conceptu atque fetu gravida sed tamquam tegmina et umbracula eorum, quae fructibus vidua sunt, legerimus, umbrae scilicet non vindemiae laboraverimus.Quid ergo est? Cur quamvis non sit e duro pampinus sed e tenero natus, si tamen orbus est, etiam in futurum quasi sterilis damnatur a nobis? Modo enim disputatio nostra colligebat unicuique corporis parti proprium esse attributum officium, quod scilicet ei convenit; ut malleolo quoque, qui opportuno loco natus est, fecunditatis vis adsit, etiam si interim cesset a partu. Nec ego abnuerim hoc me instituisse argumentari; sed et illud maxime profiteor, palmitem quamvis frugifera parte enatum, si fructum non attulerit, ne vim quidem fecunditatis habere. Nec hoc illi sententiae repugnat.Nam et homines quosdam non posse generare, quamvis omnimembrorum numero constante, manifestum est; ne sit incredibile, si genitali loco virga nata fructu careat, carituram quoque fetu. Itaque ut ad consuetudinem agricolarum revertar, eiusmodi surculos, qui nihil attulerint,spadones appellant; quod non facerent, nisi suspicarentur inhabiles frugibus. Quae et ipsa appellatio rationem mihi subiecit non eligendi malleolos quamvis probabili parte vitis enatos, si fructum non tulissent, quamquam et hos ipsos sciam non in totum sterilitate affectos. Nam confiteor pampinarios quoque, cum e duro processerint,tempore anni sequentis adquirere fecunditatem, et ideo in resecem summitti, ut progenerare possit. Verum eiusmodi partum comperimus non tam ipsius resecis quam materni esse muneris. Nam quia inhaeret stirpi suae, quae est natura ferax, mixtus adhuc parentis elementis,et fecundis partus seminibus ac velut altricis uberibus eductus, paulatim fructum ferre condiscit. At quae citra naturae quandam pubertatem immatura atque intempestiva planta direpta trunco vel terrae vel etiam stirpi recisae inseritur, quasi puerilis aetas ne ad coitum quidem nedum ad conceptum habilis, vim generandi vel in totum perdit, vel certe minuit. Quare magnopere censeo in eligendis seminibus adhibere curam, ut e fructuosa parte vitis palmites legamus eos qui futuram fecunditatem iam dato fructu promittunt; nec tamen contenti simus singulis uvis, maximeque probemus eos qui numerosissimis fetibus conspiciuntur. An non opilionem laudabimus ex ea matre subolem propagantem, quae geminos enixa sit; et caprarium summittentem fetus earum pecudum, quae trigemino partu commendantur?Videlicet quia sperat parentum fecunditati responsuram. Et nos sequemur in vitibus hanc ipsam rationem, tanto quidem magis quod compertum habemus naturali quadam malignitate desciscere interdum quamvis diligenter probata semina; idque nobis poeta velut surdis veritatis inculcet dicendo,Vidi lecta diu, et multo spectata labore Degenerare tamen, ni vis humana quotannis Maxima quaeque manu legeret.Sic omnia fatis In peius ruere, ac retro sublapsa referri. Quod non tantum de seminibus leguminum, sed in tota agricolationis rationedictum esse intellegendum est. Si modo longi temporis observatione comperimus, quod certe comperimus, eum malleolum, qui quattuor uvas tulerit, deputatum et in terram depositum, a fecunditate materna sic degenerare ut interdum singulis, non numquam etiam binis uvis minus adferat; in quantum autem censemus defeeturos eos, qui binos aut fere singulos fetus in matre tulerint, cum etiam feracissimi translationem saepe reformident? Itaque huius rationis demonstratorem magis esse me quam inventorem, libenter profiteor, ne quis existimet fraudari maiores nostros laude merita. Nam id ipsum sensisseeos non dubium est, quamvis nullo alio scripto proditum, exceptis quos rettulimus numeros Vergili, et sic tamen ut de seminibus leguminum praecipiatur. Cur enim aut e duro natam virgam, aut etiam ex fecundo malleolo, quem ipsi probassent, decisam sagittam repudiabant, si nihil interesse ducebant ex quo loco semina legerentur? Num quia vim fecunditatis certis quasi membris inesse non dubitabant, idcirco pampinarium et sagittam velut inutiles ad deponendum prudentissime damnaverunt? Quod si ita est, nihil dubium est multo magis ab his improbatum esse etiam illum palmitem, qui frugifero loco natus fructum non attulisset. Nam si sagittam, id est superiorem partem malleoli, vituperandam censebant, cum esset eadem pars surculi frugiferi, quanto magis vel ex optima vitis parte natum flagellum, si est sterile, improbatum ab his ratio ipsa declarat? Nisi tamen, quod est absurdum, crediderunt eum translatum et abscissum a sua stirpe, destitutumque materno alimento, frugiferum, qui in ipsa matre nequam fuisset.Atque haec et forsitan pluribus dicta sint quam exigebat ratio veritatis; minus tamen multis quam postulabat prave detorta et inveterata opinio rusticorum."],["columella-rustica","3.11","Nunc ad reliquum ordinem propositae disputationis redeo. Sequitur hanc eligendi malleoli curam pastinationis officium, si tamen ante de qualitate soli constiterit. Nam eam quoque plurimum et bonitati et largitati frugum conferre, nihil dubium est. Ac prius quam ipsum solum 6 perspiciamus, illud antiquissimum censemus, rudem potius eligendum agrum, si sit facultas, quam ubi fuerit seges aut arbustum. Nam de vinetis quae longo situ exoleverunt, inter omnes auctores constitit pessima esse si reserere velimus, quod et inferius solum plurimis radicibus sit impeditum ac velut irretitum, et adhuc non amiserit virus et cariem illam vetustatis, quibus hebetata quasi aliquibus venenis humus torpeat. Quam ob causam silvestris ager praecipue est eligendus, qui etiam si frutectis aut arboribus obsessus est, facile extricatur, quod suapte natura quaecumque gignuntur, non penitus nec in profundum radices agunt, sed per summam terrae dispergunt atque deducunt; quibus ferro recisis atque exstirpatis, parum quod superest inferioris soli rastris licet effodere et in fermentum congerere atque componere. Si tamen rudis terra non sit, proximum est vacuum arboribus arvum. Si nec hoc est, rarissimum arbustum vel olivetum, melius tamen vetus olivetum quod non fuerit maritum, vineis destinatum Ultima est, ut dixi, conditio restibilis vineae. Nam si necessitas facere cogit, prius quidquid est residuae vitis exstirpari debet; deinde totum solum sicco fimo, aut si id non sit, alterius generis quam recentissimo stercorari, atque ita converti, et diligentissime refossae omnes radices in summum regeri atque comburi; tum rursus vel stercore vetusto, quia non gignit herbas, vel de vepribus egesta humo pasti- natum large contegi. At ubi pura novalia et ab arboribus sunt libera, considerandum est ante quam pastinemus, surcularis necne sit terra; idque facillime exploratur per stirpes, quae sua sponte proveniunt. Neque enim est ullum tam viduum solum virgultis ut non aliquos surculos progeneret, tamquam piros silvestres et prunos, vel rubos certe; nam haec quamvis genera spinarum sint, solent tamen fortia et laeta et gravida fructu consurgere. Igitur si non retorrida nec scabra, sed levia et nitida, et prolixa fecundaque viderimus, eam intellegemusesse terram surcularem. Sed hoc in totum ad illud, quod vineis praecipue est idoneum, proprie considerandum, ut prius rettuli, si facilis est humus et modice resoluta, quam diximus pullam vocitari; nec quia sola ea, sed quia sit habilis maxime vinetis. Quis enim vel mediocris agricola nesciat etiam durissimum tofum vel carbunculum, simulatque sit confractus et in summo regestus, tempestatibus et gelu nec minus aestivis putrescere caloribus ac resolvi; eumque pulcherrime radices vitium per aestatem refrigerare, sucumque retinere; quae res alendo surculo sunt accommodatissimae? Simili quoque de causa probari solutam glaream calculosumque agrum et mobilem lapidem? si tamen haec pingui glebae permixta sunt, nam eadem ieiuna maxime culpantur.Est autem, ut mea quoque fert opinio, vineis amicus etiam silex, cuisuperpositum est modicum terrenum, quia frigidus et tenax umoris per ortum caniculae non patitur sitire radices. Hyginus quidem secutus Tremelium praecipue montium ima, quae a verticibus defluentem humum receperint,vel etiam valles quae fluminum alluvie et inundationibus concreverint, aptas esse vineis adseverat, me non dissentiente. Cretosa humus utilis habetur viti: nam per se ipsa creta, qua utuntur figuli, quamque nonnulli argillam vocant, inimicissima est; nec minus ieiunus sabulo, et quidquid, ut ait Iulius Atticus, retorridum surculum facit, id autem solum vel uliginosum est vel salsum, amarum etiam, vel siticulosum et peraridum. Nigrum tamen et rutilum sabulonem, qui sit vividae terrae permixtus, probaverunt antiqui; nam carbunculosum agrum, nisi stercore adiuves, macres vineas efficere dixerunt. Gravis est rubrica, ut idem Atticus ait, et ad comprehendendum radicibus iniqua. Sed alit eadem vitem, cum tenuit, verum est in opere difficilior, quod neque umentem fodere possis, quod sit glutinosissima, nec nimium siccam, quia ultra modum praedura."],["columella-rustica","3.12","Sed ne nunc per infinitas terreni species evagemur, non intempestive commemorabimus6 Iuli Graecini conscriptam velut formulam, ad quam posita est aestimatio terrae 7 vinealis.Idem enim Graecinus sic ait: Esse aliquam terram calidam vel frigidam, umidam vel siccam, raram vel densam, levem aut gravem, pinguem aut macram; sed neque nimium calidum solum posse tolerare vitem, quia inurat, neque praegelidum, quoniam velut stupentes et congelatas radices nimio frigore moveri non sinat; quae tum demum se promunt, cum modico tepore evocantur: umorem terrae iusto maiorem putrescere deposita semina; rursus nimiam siccitatem destituere plantas naturali alimento, aut in totum necare, aut scabras et retorridas facere: perdensam humum caelestis aquas non sorbere, nec facile perflari, facillime perrumpi, et praebere rimas, quibus sol ad radices stirpium penetret; eandemque velut conclausa et coartata semina comprimere atque strangulare: raram supra modum velut per infundibulum transmittere imbres, et sole ac vento penitus siccari atque exarescere: gravem terram vix ulla cultura vinci, levem vix ulla sustineri: pinguissimam et laetissimam luxuria, macram ac tenuem ieiunio laborare. Opus est, inquit, inter has tam diversas inaequalitates magno temperamento, quod in corporibus quoque nostris desideratur, quorum bona valetudo calidi et frigidi, umidi et aridi, densi et rari certo et quasi examinato modo continetur.Nec tamen hoc temperamentum in terra, quae vineis destinetur, pari momento libratum esse debere ait, sed in alteram partem propensius; ut calidior terra sit quam frigidior, siccior quam umidior, rarior quam densior, et si qua sunt his similia, ad quae contemplationem suam dirigat, qui vineas instituet. Quae cuncta, sicut ego reor, magis prosunt, cum suffragatur etiam status caeli: cuius quam regionem spectare debeant vineae, vetus est dissensio, Saserna maxime probante solis ortum, mox deinde meridiem, tum occasum; Tremelio Scrofa praecipuam positionem meridianam censente; Vergilio de industria occasum sic repudiante, Neve tibi ad solem vergant vineta cadentem; Democrito et Magone laudantibus caeli plagam septentrionalem, quia existiment ei subiectas feracissimas fieri vineas, quae tamen bonitate vini superentur. Nobis in universum praecipere optimum visum est ut in locis frigidis meridiano vineta subiciantur, tepidis orienti advertantur; si tamen non infestabuntur Austris Eurisque,velut orae maritimae in Baetica. Sin autem regiones praedictis ventis fuerint obnoxiae, melius Aquiloni vel Favonio committentur; nam ferventibus provinciis, ut Aegypto et Numidia, uni septentrioni rectius opponentur. Quibus omnibus diligenter exploratis, tum demum pastinationem suscipiemus."],["columella-rustica","3.13","Eius autem ratio cum Italici generis futuris agricolis tum etiam provincialibus tradenda est; quoniam in longinquis et remotis fere regionibus istud genus vertendi et subigendi agri minime usurpatur, sed aut scrobibus aut sulcis plerumque vineae conseruntur.Quibus autem mos est scrobibus deponere, fere per tres longitudinis, perque duos pedes in altitudinem cavato solo, quantum latitudo ferramenti patitur, malleolos utrimque iuxta latera fossarum consternunt, et adversis scrobium frontibus curvatos erigunt; duabusque gemmis supra terram eminere passi reposita humo cetera coaequant: quae faciunt in eadem linea intermissis totidem pedum scamnis, dum peragant ordinem. Tum deinde relicto spatio, prout cuique mos est \\ineas colenti vel aratro vel bidente, sequentem ordinem instituunt. Et si fossore tantum terra versetur, minimum est quinque pedum interordinium, septem maximum; sin bubus et aratro, minimum est septem pedum, satis amplum decem. Nonnulli tamen omnem vitem per denos pedes in quincuncem disponunt, ut more novalium terra transversis adversisque sulcis proscindatur. Id genus vineti non conducit agricolae, nisi ubi laetissimo solo vitis amplo incremento consurgit. At qui pastinationis impensam reformidant, sed aliqua tamen parte pastinationem imitari student, paribus alternis omissis spatiis senum pedum latitudinis sulcos dirigunt,fodiuntque et exaltant in tres pedes, ac per latera fossarum vitem vel malleolum disponunt. Avarius quidam dupondio et dodrante altum sulcum, latum pedum quinque faciunt; deinde ter tanto amplius spatium crudum relinquunt, atque ita sequentem sulcum infindunt. Quos cum per definitum vineislocum fecerunt, in lateribus sulcorum viviradices vel decisos quam recentissimos palmites novellos erigunt, consitis compluribus inter ordinaria semina malleolis, quos postea quam convaluerint crudo solo quod omissum est transversis scrobibus propagent, atque ordinent vineam paribus intervallis. Sed eae, quas rettulimus, vinearum sationes, pro natura et benignitate cuiusque regionis aut usurpandae aut repudiandae sunt nobis. Nunc pastinandi agri propositum est rationem tradere. Ac primum omnium ut sive arbustum sive silvestrem locum vineis destinaverimus, omnis frutex atque arbor erui et summoveri debet, ne postea fossorem moretur, neve iam pastinatum solum iacentibus molibus imprimaturet exportantium ramos atque truncos ingressu proculcetur. Neque enim parum refert suspensissimum esse pastinatum et, si fieri possit, vestigio quoque inviolatum; ut mota aequaliter humus novelli seminis radicibus, quamcumque in partem prorepserint, molliter cedat, nec incrementa duritia sua reverberet, sed tenero velut in nutritio sinu recipiat, et caelestes admittat imbres eosque alendis seminibus dispenset, ac suis omnibus partibus ad educandam prolem novam conspiret. Campestris locus alte duos pedes et semissem infodiendus est, acclivis regio tres; praeruptior vero collis vel in quattuor pedes vertendus, quia cum a superiore parte in inferiorem detrahitur humus, vix iustum pastinationi praebet regestum, nisi multo editiorem ripam quam in plano feceris. Rursus depressis vallibus minus alte duobus pedibus deponi vineam non placet. Nam praestat non conserere quam in summa terra suspendere; nisi si tamen scaturigo palustris obvia sit,sicut in agro Ravennate, plus quam sesquipedem prohibeat infodere. Primum autem praedicti operis exordium est, non ut huius temporis plerique faciunt agricolae, sulcum paulatim exaltare et ita secundo vel tertio gradu pervenire ad destinatam pastinationis altitudinem; sed protinus aequaliter linea posita rectis lateribus perpetuam fossam educere et post tergum motam humum componere, atque in tantum deprimere, donec altitudinis mensuram datam ceperit.Tum per omne spatium gradus aequaliter movenda linea est; obtinendumque ut eadem latitudo in imo reddatur quae coepta est in summo. Opus est autem perito ac vigilante exactore, qui ripam erigi iubeat, sulcumque vacuari, ac totum spatium crudi soli cum emota iam terra committi, sicut praecepi priore libro, cum arandi rationem traderem, monendo necubi scamna omittantur, et quod est durum summis glaebis obtegatur. Sed huic operi exigendo quasi quandam machinam commenti maiores nostri regulam fabricaverunt, in cuius latere virgula prominens ad eam altitudinem, qua deprimi sulcum oportet, contingit summam ripae partem. Id genus mensurae ciconiam vocant rustici. Sed ea quoque fraudem recipit, quoniam plurimum interest utrum eam pronam an rectam ponas. Nos itaque huic machinae quasdam partes adiecimus, quae contendentium litem disputationemque dirimerent. Nam duas regulas eius latitudinis, qua pastinator sulcum facturus est, in speciem Graecae litterae X decussavimus, atque ita mediae parti, qua regulae committuntur, antiquam illam ciconiam infiximus, ut tamquam suppositae basi ad perpendiculum normata insisteret; deinde transversae, quae est in latere, virgulae fabrilem libellam superposuimus. Sic compositum organum cum in sulcum demissum est, litem domini et conductoris sine iniuria diducit. Nam stella, quam diximus Graecae litterae faciem obtinere, pariter imae fossae solum metitur atque perlibrat, quia sive pronum seu resupinum est, positione machinae deprehenditur; quippe praedictae virgulae superposita libella alterutrum ostendit nec patitur exactorem operis decipi. Sic permensum et perlibratum opus in similitudinem vervacti semper procedit; tantumque spatii linea promota occupatur quantum effosus sulcus longitudinis ac latitudinis obtinet. Atque id genus praeparandi soli probatissimum est."],["columella-rustica","3.14","Sequitur opus vineae conserendae, quae vel vere vel autumno tempestive deponitur: vere melius, si aut pluvius aut frigidus status caeli est, aut ager pinguis, aut campestris et uliginosa planities; rursus autumno, si sicca, si calida est aeris qualitas, si exilis atque aridus campus, si macer praeruptusve collis. Vernaeque positionis dies fere quadraginta sunt ab Idibus Februariis usque in aequinoctium; rursus autumnalis ab Idibus Octob. in Kalendas Decembres. Sationis autem duo genera, malleoli vel viviradicis, quod utrumque ab agricolis usurpatur; et in provinciis magis malleoli, neque enim seminariis student nec usum habent faciendae viviradicis. Hanc sationem cultores Italiae plerique iure improbaverunt, quoniam plurimis dotibus praestat viviradix: nam minus interit, cum et calorem et frigus, ceterasque tempestates propter firmitatem facilius sustineat; deinde adolescit maturius. Ex quo evenit ut celerius quoque sit tempestiva edendis fructibus; tum etiam nihil dubium est saepius translatam.Potest tamen malleolus protinus in vicem viviradicis conseri soluta et facili terra; ceterum densa et gravis utique vitem desiderat."],["columella-rustica","3.15","Seritur ergo prius emundata inoccataque et aequata pastinatione, macro solo quinis pedibus inter ordines omissis, mediocri senis. In pingui vero septenum pedum spatia danda sunt, quo largiora vacent intervalla per quae frequentes prolixaeque materiae diffundantur. Haec in quincuncem vinearum metatio expeditissima ratione conficitur: quippe linea per totidem pedes, quot destinaveris interordiniorum spatiis, purpura vel quolibet alio conspicuo colore insuitur; eaque sic denotata per repastinatum 4 intenditur, et iuxta purpuram calamus defigitur.5 Atque ita paribus spatiis ordines diriguntur. Quod deinde cum est factum, fossor insequitur, scrobemque alternis omissis in ordinem spatiis a calamo ad proximum calamum non minus altum quam duo pedes et semissem planis locis refodit, acclivibus in dupondiumet dodrantem, praecipitibus etiam in tres pedes. In hanc mensuram scrobibus depressis viviradices ita deponuntur ut a media scrobe singulae in diversum sternantur, et contrariis frontibus fossarum ad calamos erigantur. Satoris autem officium est, primum quam recentissimam, et si fieri possit, eodem momento quo serere velit, de seminario transferre plantam diligenter exemptam et integram; deinde eam velut veteranam vatem totam exputare, et ad unam materiam firmissimam redigere, nodosque et cicatrices adlevare; si quae etiam radices, quod maxime cavendum est ne fiat in eximendo, laboraverint, eas amputare; sic deinde curvatam deponere ne duarum vitium radices implicentur. Id enim vitare facile est per imum solum iuxta diversa latera fossarum dispositis paucis lapidibus, qui singuli non excedant quinquelibrale pondus. Hi videntur, ut Mago prodit, et aquas hiemis et vapores aestatis propulsare radicibus: quem secutus Vergilius tutari semina et muniri sic praecipit: Aut lapidem bibulum aut squalentes infode conchas. et paulo post: Iamque reperti Qui saxo super atque ingentis pondere testae Urgerent: hoc effusos munimen ad imbres, Hoc ubi hiulca siti findit canis aestifer arva. Idemque Poenus auctor probat vinacea permixta stercori depositis seminibus in scrobe admovere,quod illa provocent et eliciant novas radiculas: hoc per hiemem frigentem et umidam scrobibus inferre calorem tempestivum,ac per aestatem virentibus alimentum et umorem praebere.Si vero solum cui vitis committitur, videtur exile, longius arcessitam pinguem humum scrobibus inferre censet: quod an expediat, regionis annona operarumque ratio nos docebit."],["columella-rustica","3.16","Exigue umidum pastinatum sationi convenit; melius tamen vel arido quam lutoso semen committitur. Idque cum supra summam scrobem compluribus internodiis productum est, quod de cacumine superest, duabus gemmis tantum supra terram relictis amputatur, et ingesta humo scrobis completur.6 Coaequato deinceps7 pastinato malleolus ordinariis vitibus interserendus; 8 eumque sat erit medio spatio, quod vacat inter vites, per unam lineam depangere. Sic enim melius et ipse convalescet,et ordinariis seminibus modice vacuum solum ad culturam praebcbitur. In eadem deinde linea, in qua viviradix obtinebit ordinem suum, praesidii causa, quorum ex numero propagaripossit in locum demortuae vitis, quinque malleoli pangendi sunt per spatium pedale; isque pes ita medio interordinio sumitur ut ab utraque vite paribus intervallis distet. Tali consitioni Iulius Atticus abunde putat esse malleolorum sedecim milia. Nos tamen plus quattuor milibus conserimus, quia neglegentia cultorum magna pars deperit, et interitu seminum cetera, quae virent, rarescunt."],["columella-rustica","3.17","De positione surculi non minima disputatio fuit inter auctores. Quidam totum flagellum, sicut erat matri detractum, crediderunt sationi convenire; 4 idque per gemmas quinas vel etiam senas partiti, complures taleolas terrae mandaverunt. Quod ego minime probo; magisque assentior his auctoribus qui negaverunt esse idoneam frugibus superiorem partem materiae, solamque eam quae est iuncta cum veteresarmentoprobaverunt.Ceterum omnem sagittam repudiaverunt. Sagittam rustici vocant novissimam partem surculi, sive quia longius recessit a matre, et quasi emicuit atque prosiluit, seu quia cacumine attenuata praedicti teli speciem gerit. Hanc ergo prudentissimi agricolae negaverunt conseri debere, nec tamen sententiae suae rationem nobis prodiderunt; videlicet quia ipsis in re rustica multum callentibus prompta erat et ante oculos paene exposita. Omnis enim fecundus pampinus intra quintam aut sextam gemmam fructu exuberat, reliqua parte quamvis longissima vel cessat vel perexiguos ostendit racemos. Quam ob causam sterilitas cacuminis iure ab antiquis incusata est. Malleolus autem sic ab iisdem pangebatur ut novello sarmento pars aliqua veteris haereret. Sed hanc positionem damnavit usus. Nam quicquid ex vetere materia relictum erat, depressum atque obrutum celeriter umore putrescebat, proximasque radices teneras et vixdum prorepentes vitio suo enecabat;quod cum acciderat, superior pars seminis retorresccbat. Mox Iulius Atticus et Cornelius Celsus, aetatis nostrae celeberrimi auctores, patrem atque filium Sasernam secuti, quicquid residui fuit ex vetere palma per ipsam commissuram, qua nascitur materia nova, raserunt, atque ita cum suo capitulo sarmentum depresserunt."],["columella-rustica","3.18","Sed Iulius Atticus praetorto capite et recurvato, ne pastinum 5 effugiat, praedictum semen demersit. Pastinum autem vocant agricolae ferramentum bifurcum, quo semina panguntur. Unde etiam repastinari dictae sunt vineae veteres quae refodiebantur, haec enim propria appellatio restibilis vineti erat; nunc antiquitatis imprudens consuetudo quicquid emoti soli vineis praeparatur, repastinatum vocat. Sed redeamus ad propositum. Vitiosa est, ut mea fert opinio. Iulii Attici satio, quae contortis capitibus malleolum recipit; eiusque rei vitandae non una ratio est. Primum quod nulla stirps ante quam deponatur vexata et infracta melius provenit quam quae integra et inviolata sine iniuria deposita est; deinde quicquid recurvum et sursum versus spectans demersum est, cum tempestivum eximitur, in modum hami repugnat obluctanti fossori, et velut uncus infixus solo, ante quam extrahatur, pracrumpitur. Nam fragilis est ea parte materia, qua torta et recurvata, cum deponeretur, ceperat vitium; propter quod praefractam maiorem partem radicum amittit. Sed ut incommoda ista praeteream, certe illud, quod est inimicissimum, dissimulare nequeo; nam paulo ante, cum de summa parte sarmenti disputarem, quam sagittam dixeram vocitari, colligebam fere intra quintam vel sextam gemmam,quae sint proximae veteri sarmento, fructum edi.Hanc ergo fecundam partem consuluit, qui contorquet malleolum; quoniam et ea pars, quae duplicatur, tres gemmas vel quattuor obtinet, et reliqui duo vel tres fructuarii oculi penitus in terram deprimuntur,mersique non materias sed radices creant.Ita evenit ut quod in sagitta non serenda vitaverimus id sequamur in eiusmodi malleolo, quem necesse est longiorem facere si volumus detortum depangere. Nec dubium quin gemmae cacumini proximae, quae sunt infecundae, in eo relinquantur, ex quibus pampini pullulant vel steriles vel certe minus feraces, quos rustici vocant racemarios. Quid quod plurimum interest ut malleolus, qui deponitur, ea parte qua est a matre decisus, coalescat, et celeriter cicatricem ducat? Nam si id factum non est, velut per fistulam ita per apertam vitis medullam nimius umor trahitur, idemque truncum cavat; unde formicis aliisque animalibus, quae putrefaciunt crura vitium, latebrae praebentur. Hoc autem evenit retortis seminibus; cum enim per exemptionem imae partes eorum praefractae sunt, apertae medullae deponuntur; atque inrepentibus aquis praedictisque animalibus celeriter senescunt. Quare pangendi optima est ratio recti malleoli, cuius imum caput, cum consertum est bifurco pastini, angustis faucibus ferramenti facile continetur ac deprimitur; idque sarmentum sic demersum citius coalescit. Nam et radices e capite, qua recisum est, emittit, eaeque cum accreverunt cicatricem obducunt, et alioquin plaga ipsa deorsum spectans non tantum recipit umorem quantum illa quae reflexa et resupina more infundibuli per medullam transmittit quicquid aquarum caelestium superfluxit."],["columella-rustica","3.19","Longitudo, quae debeat esse malleoli, parum certa est, quoniam sive crebras gemmas habet, brevior faciendus est; seu raras, longior. Ac tamen 1 nec maior pede nee dodrante minor esse debet: hic ne per summam 2 terrae sitiat aestatibus; ille ne depressus altius cum adoleverit, exemptionem difficilem praebeat. Sed haec in plano. Nam in clivosis,ubi terra decurrit, potest palmipedalis deponi. Vallis et uliginosi campi situs patitur etiam trigemmem, qui est paulo minor dodrante, longior utique semipede. Isque non ab eo trigemmis dictus est quod omnino trium oculorum est, cum fere circa plagam, qua matri abscisus est, plenus sit germinum; sed quod his exceptis quibus est frequens in ipso capite tres deinceps articulos totidemque gemmas habet. Super cetera illud quoque sive malleolum sive viviradicem serentem praemoneo, ne semina exarescant, immodicum ventum solemque vitare, qui uterque non incommode arcetur obiectu vestis aut cuiuslibet densi teguminis. Verumtamen praestat eligere sationi silentis vel certe placidi spiritus diem.Nam sol umbraculis facile depcllitur. Sed illud etiam, quod nondum tradidimus, ante quam disputationi clausulam imponamus, dicendum est: uniusne an plurium generum vites habendae sint, eaeque separatae ac distinctae specialiter, an confusae et mixtae catervatim. Prius disseremus de eo quod primum proposuimus."],["columella-rustica","3.20","Prudentis igitur agricolae est vitem, quam praecipue probaverit, nulla interveniente alterius notae 1 stirpe conserere, numerumque quam maximum eius semper augere. Sed et 2 providentis est diversa quoque genera deponere. Neque enim umquam sic mitis ac temperatus est annus, ut nullo incommodo vexet aliquod vitis genus: sive 3 siccus est, id quod umore proficit,4 contristatur; seu pluvius, quod siccitatibus gaudet; seu frigidus et pruinosus, quod non est patiens uredinis; seu fervens, 5 quod vaporem non sustinet. Ac ne nunc mille tempestatum iniurias persequar, semper est aliquid quod vineas offendat. Igitur si unum genus severimus, cum id acciderit quod ei noxium est, tota vindemia privabimur; neque enim ullum erit subsidium, cui diversarum notarum stirpes non fuerint. b At si varii generis vineta fecerimus, aliquid ex iis inviolatum erit quod fructum perferat. Nec tamen ea causa nos debet compellere ad multas vitium varietates: sed quod iudicaverimus eximium genus, id quantae possimus multitudinis efficiamus; quod deinde proximum a primo; tum quod est tertiae notae vel quartae quoque. Eatenus velut athletarum quodam contenti simus tetradio;satis est enim per quattuor vel summum quinque genera vindemiae fortunam opperiri. De altero, quod mox proposueram, nihil dubito quin per species digerendae vites disponendaeque sint in proprios hortos, semitis ac decumanis distinguendae: non quod aut ipse potuerinta meis familiaribus hoc obtinere, aut ante me quisquam eorum, qui quam maxime id probaverit,effecerit. Est enim omnium rusticorum operum difficillimum, quia et summam diligentiam legendis desiderat seminibus, et in his discernendis maxima plerumque felicitate et prudentia opus est; sed interdum, quod ait divinus auctor Plato, rei nos pulchritudo trahit vel ea consectandi, quae propter infirmitatem commortalis naturae consequi nequeamus. Istud tamen, si aetas suppetat et scientia facultasque cum voluntate congruant, non aegerrime perficiemus;quamvis non minimo aetatis spatio perseverandum sit, ut magnus numerus per aliquot annos discernatur. Neque enim omne tempus permittit eius rei iudicium; nam vites, quae propter similitudinem coloris aut trunci flagellorumve uvae dinosci nequeunt, maturo fructu foliisque declarantur. Quam tamen diligentiam nisi per ipsum patrem familiae exhiberi posse non adfirmaverim; nam credidisse vilico vel etiam vinitori, socordia est, cum, quod longe sit facilius, adhuc perpaucissimis agricolis contigerit ut nigri vini stirpe careant, quamvis color uvae possit vel ab imprudentissimo deprehendi."],["columella-rustica","3.21","Illa tamen una mihi ratio suppetit, celerrime quod proposuimus efficiendi, si sint veteranae vineae, ut separatim surculis 3 cuiusque generis singulos hortos inseramus: sic paucis annis multa nos milia malleolorum4 ex insitis percepturos, atque ita discreta semina per regiones consituros nihil dubito. Eius porro faciendae rei nos utilitas multis de causis compellere potest: et ut a levioribus incipiam, primum, quod ad omnem rationem vitae non solum agricolationis sed cuiusque disciplinae prudentem delectant impensius ea, quae propriis generibus distinguuntur, quam quae passim velut abiecta et quodam acervo confusa sunt: deinde quod vel alienissimus rusticae vitae, si in agrum tempestive veniat, summa cum voluptate naturae benignitatem miretur, cum istinc Bituricae fructibus opimis, hinc paribus Helvolae respondeant;illinc Arcelaca cursus, illinc Spioniae Basilicaeve convertant,quibus alma tellus annua vice velut aeterno quodam puerperio laeta mortalibus distenta musto demittit ubera. Inter quae patre favente Libero fetis palmitibus vel generis albi vel flaventis ac rutili vel purpureo nitore micantis,undiqueversicoloribuspomis gravidus collucet Autumnus. Sed haec quamvis plurimum delectent,utilitas tamen vincit voluptatem. Nam et pater familiae libentius ad spectaculum rei suae, quanto est ea luculentior, descendit; et, quod de sacro numine poeta dicit, Et quocumque deus circum caput egit honestum, verum quocumque domini praesentia et oculi frequenter accessere, in ea parte maiorem in modum fructus exuberat. Sed omitto illud, quod indescriptis etiam vitibus contingere potest; illa quae sunt maxime spectanda, persequar. Diversae notae stirpes nec pariter deflorescunt nec ad maturitatem simul perveniunt. Quam ob causam, qui separata generibus vineta non habet, patiatur alterum incommodum necesse est, ut aut serum fructum cum praecoque elevet,quae res mox acorem facit; aut si maturitatem serotini expectet, amittat vindemiam praecoquem, quae plerumque populationibus volucrum pluviisque aut ventis lacessita dilabitur. Si vero interiectionibus capere cuiusque generis fructum aveat, primum necesse est ut neglegentiae vindemiatorum aleam subeat; neque enim singulis totidem antistitores possit dare,qui observent quique praecipiant ne acerbae uvae demetantur. Deinde etiam quarum vitium maturitas competit, cum diversae notae sint, melioris gustus ab deteriore corrumpitur,confususque in unum multarum sapor vetustatis impatiens fit. Atque ideo necessitas cogit agricolam musti annonam experiri,cum plurimum pretio accedat si venditio vel in annum vel in aestatem certe differri possit. Iam illa generum separatio summam commoditatem habet, quod vinitor cuique facilius suam putationem reddet, cum scit cuius notae sit hortus quem deputat: idque in consemineis vineis observari difficile est, quia maior pars putationis per id tempus administratur quo vitis neque folium notabile gerit. Ac multum interest pluresne an pauciores materias pro natura cuiusque stirpis vinitor summittat, prolixisne flagellis incitet an angusta putatione vitem coerceat. Quin etiam quam caeli partem spectet genus quodque vineti plurimum refert. Neque enim omne calido statu, nec rursus frigido laetatur; sed est proprietas in surculis, ut alii meridiano axe convalescant, quia sint calori aptiores;alii septentrionem desiderent, quia contristentur aestu;quidam temperamento laetentur orientis vel occidentis. Has differentias servat pro situ et positione locorum, qui genera per hortos separat. Illam quoque non exiguam sequitur utilitatem, quod et laborem vindemiae minorem patitur et sumptum. Nam ut quaeque virescere incipiunt, tempestive leguntur, et quae nondum maturitatem ceperunt uvae, sine dispendio differuntur; nec pariter vetus atque tempestivus fructus praecipiat vindemiam, cogitque pluris operas quandocumque pretio conducere. Iam et illud magnae dotis est, posse gustum cuiusque generis non mixtum sed vere merum condere, ac separatim reponere, sive est ille Bituricus seu Basilicus seu Spionicus. Quae genera cum sic diffusa sunt, quia nihil intervenit diversae naturae quod repugnet perpetuitati,nobilitantur, neque enim post annos quindecim vel paulo plures deprehendi potestignobilitas in gustu; quoniam fere omne vinum eam qualitatem sortitum est ut vetustate acquirat bonitatem. Quare, ut dicere instituimus, utilissima est generum dispositio; quam si tamen obtinere non possis, secunda est ratio, ut diversae notae non alias conseras vites quam quae saporem consimilem fructumque maturitatis eiusdem praebeant. Potes etiam, si te cura pomorum tangit, ultimis ordinibus in ea vineti fine qua subiacet septentrionibus, ne cum increverint obumbrent, cacumina ficorum pirorumve et malorum depangere, quae vel inseras interposito biennii spatio, vel si generosa sint, adulta transferas. Hactenus de positione vinearum. Superest pars antiquissima, ut praecipiamus etiam cultus earum, de quibus sequenti volumine pluribus disseremus."],["columella-rustica","4.1","Cum de vineis conserendis librum a me scriptum, Publi Silvine, compluribus agricolationis studiosis relegisses,1 quosdam repertos esse ais, 2 qui cetera quidem nostra praecepta laudassent, unum tamen atque alterum reprehendissent: quippe seminibus vineaticis nimium me profundos censuisse fieri scrobes adiecto dodrante super altitudinem bipedaneam, quam Celsus et Atticus prodiderant; singulasque viviradices singulis adminiculis parum prudenter contribuisse, cum permiserint idem illi auctores minore sumptu geminis materiis unius seminis 3 diductis duo continua per ordinem vestire pedamenba. Quae utraque reprehensio ambiguam magis habet aestimationem quam veram. Etenim, ut quod prius proposui prius refellam, si contenti bipedanea scrobe futuri sumus, quid ita censemus altius pastinare tam humili mensura vitem posituri? Dicet aliquis, \" ut sit inferior tenera subiacens terra, quae non arceat, nec duritie sua repellat novas irrepentes radiculas.\"Istud quidem contingere potest etiam, si ager bipalio moveatur et deprimatur scrobis in regesto, quod est fermentatum plus dupondio semisse; nam semper in plano effosa et regestahumus tumidior est quam gradus soli crudi. Nec sane positio seminum praealtum sibi cubile substerni desiderat; verum abunde est semipedaneam consitis resolutam vitibus terram subiacere,quae velut hospitali atque etiam materno sinu recipiat incrementa virentium. Exemplum eius rei capiamus in arbusto, ubi cum scrobes defodimus, admodum exiguum pulveris viviradici subicimus. Venor igitur causa est depressius pastinandi, quoniam iugata vineta melius consurgunt altioribus demersa scrobibus. Nam bipedanei vix etiam provincialibus agricolis approbari possint,apud quos humili statu vitis plerumque iuxta terram coercetur; cum quae iugo destinetur,altiore fundamento stabilienda sit, quando si modo scandit excelsius, plus alimenti terraeque desiderat. Et ideo in maritandis arboribus nemo minorem tripedanea scrobem vitibus comparat. Ceterum illa parum prudens agricolarum studio: praecipua essecommoda humilis positionis, quod et celeriter adolescant semina quae non fatigentur multo soli pressa pondere, fiantque uberiora quae leviter suspensa sint. Nam utraque ista Iuli Attici ratio convincitur exemplo arbustivae positionis, quae scilicet multo validiorem fertilioremque stirpem reddit;quod non faceret, si laborarent altius demersa semina. Quid quod pastinati humus, dum est recens soluta laxataque, velut fermento quodam intumescit? cum deinde non longissimam cepit vetustatem, condensata subsidit, ac velut innatantes radices vitium summo solo destituit? Hoc autem minus accidit nostrae sationi, in qua maiore mensura vitis demittitur. Nam quod in profundo semina frigore laboraredicuntur, nos quoque non diffitemur. Sed non est dupondii et dodrantis altitudo, quae istud efficere possit; cum praesertim, quod paulo ante rettulimus, depressior arbustivae vitis satio tamen effugiat praedictum incommodum."],["columella-rustica","4.2","Alterum illud, quod minori impensa 6 duos palos unius seminis flagellis censent 7 maritari, falsissimum est.8 Sive enim caput ipsum demortuum est, duo viduantur statumina, et mox viviradices totidem substituendae sunt, quae numero suo rationem cultoris onerant: sive tenuit,9 et ut saepe evenit, vel nigri est generis vel parum fertilis, non in uno sed in pluribus pedamentis fructus claudicat. Quamquam etiam generosae stirpis vitem sic in duos palos divisam rerum rusticarum prudentiores existimant minus fertilem fore, quia cratem factura sit. Et idcirco veteres vineas mergis propagare potius quam totas sternere idem ipse Atticus praecipit; quoniam mergi mox facile radicentur, ita ut quaeque vitis suis radicibus tamquam propriis fundamentis innitatur. Haec autem, quae toto est prostrata corpore cum inferius solum quasi cancellavit atque irrctivit, cratem facit et pluribus radicibus inter se conexis angitur,nec aliter quam si multis palmitibus gravata deficit. Quare per omnia praetulerim duobus potius seminibus depositis, quam unico periclitari, nec id velut compendium consectari, quod in utramque partem longe maius adferre possit dispendium. Sed iam prioris libri disputatio repetit a nobis promissum sequentis exordium."],["columella-rustica","4.3","In omni genere impensarum, sicut ait Graecinus, plerique nova opera fortius auspicantur quam tuentur perfecta. Quidam, inquit, ab inchoato domos exstruunt, nec peraedificatis cultum adhibent. Nonnulli strenue fabricant navigia, nec consummata perinde instruunt armamentis ministrisque. Quosdam emacitas in armentis, quosdam exercet in comparandis mancipiis:de tuendis nulla cura tangit. Multi etiam beneficia quae in amicos contulerunt, levitate destruunt. Ac ne ista, Silvine, miremur, liberos suos nonnulli nuptiis votisque quaesitos avare nutriunt, nec disciplinis aut ceteris corporis excolunt instrumentis. Quid his colligitur? Scilicet plerumque simili genere peccari etiam ab agricolis, qui pulcherrime positas vineas, antequam pubescant, variis ex causis destituunt: alii sumptum annuum refugientes, et hunc primum reditum certissimum existimantes, impendere nihil; quasi plane fuerit necesse vineas facere, quas mox avaritia desererent. Nonnulli magna potius quam culta vineta possidere pulchrum esse ducunt.Cognovi iam plurimos, qui persuasum haberent agrum bonis ac malis rationibus colendum. At ego, cum omne genus ruris, nisi diligenti cura sciteque exerceatur, fructuosum esse non posse iudicem, tum vel maxime vineas. Res enim est tenera, infirma, iniuriae maxime impatiens, quae plerumque nimia laboret ubertate; consumitur enim, si modum non adhibeas,fecunditate sua. Cum tamen aliquatenus se confirmavit et veluti iuvenile robur accepit, neglegentiam sustinet. Novella vero, dum adolescit, nisi omnia iusta perceperit, ad ultimam redigitur maciem, et sic intabescit ut nullis deinceps impensis recreari possit. Igitur summa cura ponenda sunt quasi fundamenta, et ut membra infantium a primo statim die consitionis formanda; quod nisi fecerimus, omnis impensa in cassum reddat, nec praetermissa cuiusque rei tempestivitas revocari queat. Experto mihi crede, Silvine, bene positam vineam bonique generis et bono cultore numquam non cum magno faenore gratiam reddidisse. Idque non solum ratione sed etiam exemplo nobis idem Graecinus declarat eo libro, quem de vineis scripsit,cum refert ex patre, suo saepe se audire solitum, Paridium quendam Veterensem vicinum suum duas filias et vineis consitum habuisse fundum; cuius partem tertiam nubenti maiori filiae dedisse in dotem, ac nihilo minus aeque magnos fructus ex duabus partibus eiusdem fundi percipere solitum; minorem deinde filiam nuptum collocasse in dimidia parte reliqui agri, nec sic ex pristino reditu detraxisse. Quod quid convincit? Melius scilicet postea cultam esse tertiam illam fundi partem quam antea universam."],["columella-rustica","4.4","Et nos igitur, Publi,4 magno animo vineas ponamus, ac maiore studio colamus. Quarum consitionis sola illa commodissima ratio est, quam priore tradidimus exordio, ut facta in pastinato scrobe vitis a media fere parte sulci prosternatur, et ad frontem eius ab imo usque recta materies exigatur calamoque applicetur; id enim praecipue observandum est, ne similis sit alveo scrobis, sed ut expressis angulis velut ad perpendiculum frontes eius dirigantur. Nam vitis supina et velut recumbens in alveo deposita, postea quum ablaqueatur, vulneribus obnoxia est. Nam dum exaltare fortius orbem ablaqueationis fossor studet, obliquam vitem plerumque sauciat et non numquam praecidit. Meminerimus ergo usque ab imo scrobis solo rectum adminiculo sarmentum applicare et ita in summum perducere. Tum cetera, ut priore libro praecepimus. Ac deinde duabus gemmis super extantibus terram coaequare. Deinde malleolo inter ordines posito crebrisfossionibus4pastinatum resolvere atque in pulverem redigere. Sic enim optime et viviradices et reliqua semina, quae deposuerimus, convalescent, simul ac tenera humus nullis herbis irrepentibus umorem stirpibus praebuerit, nec duritia soli novellas adhuc plantas velut arto vinculo compresserit."],["columella-rustica","4.5","Numerus autem vertendi soli bidentibus, ut verum fatear, definiendus non est, cum quanto crebrior sit, plus prodesse fossionem conveniat. Sed quoniam impensarum ratio modum postulat, satis plerisque visum est, ex Calendis Martiis usque in Octobres tricesimo quoque die novella vineta confodere, omnesque herbas et praecipue gramina exstirpare, quae nisi manu eliguntur et in summum reiciuntur, quantulacumque parte adobruta sunt, reviviscunt, et vitium semina ita perurunt, ut scabra atque retorrida efficiant."],["columella-rustica","4.6","Ea porro, sive malleolos 3 seu viviradices deposuimus, optimum est ab initio sic formare, ut frequenti pampinatione supervacua detrahamus; 4 nec patiamur plus quam 5 in unam materiam vires et omne alimentum conferre. Primo tamen bini pampini summittuntur, ut sit alter subsidio si alter forte deciderit. Cum deinde paulum induruere virgae, tum singulae detrahuntur. Ac ne quae relictae sunt procellis ventorum decutiantur, molli et laxo vinculo adsurgentes subsequi conveniet, dum claviculis suis quasi quibusdam manibus adminicula comprehendant. Hoc si operarum penuria facere prohibebit in malleolo, quem et ipsum pampinare censemus, at certe in ordinariis vitibus utique obtinendum est, ne pluribus flagellis emacientur, nisi si propaginibus futuris prospiciemus;sed ut singulis materiis serviant, quarum incrementa elicere debebimus, applicato longiore adminiculo, per quod proprepant in tantum ut sequentis anni iugum exsuperent et in fructum curvari possint. Ad quam mensuram cum increverint, cacumina infringenda sunt, ut potius crassitudine convalescant quam supervacua longitudine attenuentur. Idem tamen sarmentum, quod in materiam summittimus, ab imo usque in tres pedes et semissem pampinabimus, et omnes eius intra id spatium nepotes enatos saepius decerpemus. Quicquid deinde supra germinaverit, intactum relinqui oportebit. Magis enim convertet proximo autumno falce deputari superiorem partem quam aestivo tempore pampinari, quoniam ex eo loco, unde nepotem ademeris, confestim alterum fundit; quo enato, nullus relinquitur oculus in ipsa materia qui sequenti anno cum fructu germinet."],["columella-rustica","4.7","Omnis autem pampinationis ea 7 est tempestivitas, dum adeo teneri palmites sunt, ut levi tactu digiti decutiantur.Nam si vehementius induru- erunt,aut maiore nisu convellendi sunt aut falce deputandi, quod utrumque vitandum est: alterum, quia lacerat matrem, si revellere coneris; alterum, quia sauciat, quod in viridi et adhuc stirpe immatura fieri noxium est. Neque enim eatenus plaga constitit qua vestigium fecit acies; sed aestivis caloribus falce vulnus penitus impressum latius inarescit ita ut non minimam partem de ipso matris corpore necet.Atque ideo si iam caulibus duris falcem adhiberi necesse est, paulum ab ipsa matre reddendum est, et velut reseces relinquendi sunt, qui caloris excipiant iniuriam eatenus qua nascuntur a latere palmites; ultra enim non serpit vaporis violentia. In malleolo similis ratio est pampinandi et in longitudinem eliciendi materiam, si eo velimus anniculo uti, quod ego saepe feci. Sed si propositum est utique recidere, ut bimo potius utamur, cum ad unum pampinum iam redegeris et is ipse excesserit pedalem longitudinem, decacuminare conveniet, ut in cervicem potius confirmetur et sit robustior. Atque haec positorum seminum prima cultura est."],["columella-rustica","4.8","Sequens deinde tempus, ut prodidit Celsus, et Atticus, quos iure maxime nostra aetas probavit, ampliorem curam deposcit.Nam post Idus Octobris, prius quam frigora invadant,vitis ablaqueanda est. Quod opus adapertas ostendit aestivas radiculas, easque prudensagricola ferro decidit.Nam si passus est convalescere, inferiores deficiunt, atque evenit ut vinea summa parte terreni radices agat, quae et frigore infestentur et caloribus maiorem in modum aestuent ac vehementer sitire matrem Caniculae ortu cogant. Quare quicquid intra sesquipedem natum est, cum ablaqueaveris, recidendum est. Sed huius non eadem ratio est amputandi quae traditur in superiore parte vitis. Nam minime adlevanda plaga est, minimeque applicandum ferramentum ipsi matri; quoniam si iuxta truncum radicem praecideris, aut ex cicatrice plures enascentur, aut hiemalis, quae consistit in lacuscuhsablaqueationis aqua, brumae congelationibus nova vulnera peruret et ad medullam penetrabit. Quod ne fiat, recedere ab ipso codice instar unius digiti spatio conveniet, atque ita radiculas praecidere; quae sic ademptae non amplius pullulant, et a cetera noxa truncum defendunt. Hoc opere consummato, si est hiems in ea regione placida, patens vitis relinquenda est; sin violentior hoc facere nos pro- hibet, ante Idus Decembris praedicti lacusculi coaequandi sunt. Si vero etiam praegelida frigora regionis eius suspecta erunt, aliquid fimi, vel, si est commodius, columbini stercoris, aut in hunc usum praeparatae veteris urinae senos sextarios, antequam vitem adobruas, radicibus superfundes. Sed ablaqueare omnibus autumnis oportebit primo quinquennio, dum vitis convalescat: ubi vero truncus adoleverit, fere triennio intermittendus est eius operis labor. Nam et minus ferro crura vitium laeduntur,nec tam celeriter radiculae inveterato iam codice enascuntur."],["columella-rustica","4.9","Ablaqueationem deinde sequitur talis putatio, ut ex praecepto veterum auctorum vitis ad unam virgulam revocetur, duabus gemmis iuxta terram relictis. Quae putatio non debet secundum articulum fieri, ne reformidet oculus; sed medio fere internodio ea plaga obliqua falce fit, ne, si transversa fuerit cicatrix, caelestem superincidentem 5 aquam contineat. Sed nec ad eam partem, qua est gemma, verum ad posteriorem declinatur, ut in terram potius devexa quam in germen delacrimet. Namque defluens umor caecat oculum nee patitur crescere."],["columella-rustica","4.10","Putandi autem duo sunt tempora:9 melius autem, ut ait Mago, vernum, antequam surculus progerminet, quoniam umoris plenus facilem plagam et levem et aequalem accipit, nec falci repugnat. Hunc autem secuti sunt Celsus et Atticus. Nobis neque angusta putatione coercenda semina videntur, nisi si admodum invalida sunt; neque utique verno recidenda. Sed primo quidem anno, quo sunt posita, frequentibus fossionibus omnibus mensibus dum frondent ac pampinationibus adiuvanda sunt, ut robur accipiant, nec plus quam uni materiae serviant. Quam ut educaverint, autumno vel vere, si magis competit,adradenda, et nepotibus, quos pampinator in superiore parte omiserat, liberanda censemus, atque ita in iugum imponenda. Ea enim levis et recta sine cicatrice vinea est quae se primi anni flagello supra iugum extulit, quod tamen apud paucos agricolas et raro contingit; ideoque praedicti auctores primitias vitis resecare censuerunt. Sed nec utique verna omnibus regionibus melior putatio est: nam ubi caelum frigidum est, ea sine dubio eligenda est; ubi vero aprica loca sunt, mollesque hiemes, optima et maxime naturalis est autumnalis, quo tempore divina quadam lege et aeterna fructum cum fronde stirpes deponunt."],["columella-rustica","4.11","Hoc facere, sive viviradicem sive malleolum conseveris, censeo. Nam illam veterem opinionem damnavit usus non esse ferro tangendos 5 anniculos malleolos quoniam reformident. Quod frustra Vergilius et Saserna Stolonesque et Catones timuerunt; qui non solum in eo errabant, quod primi anni capil- lamenta seminum intacta patiebantur, sed et post biennium cum viviradix recidenda erat, omnem superficiem amputabant solo tenus iuxta ipsum articulum, ut e duro pullularet. Nos autem magister artium docuit usus, primi anni malleolorum formare incrementa, nec pati vitem supervacuis frondibus luxuriantem silvcscere; nec rursus in tantum coercere, quantum antiqui praecipiebant,ut totam superficiem amputemus. Nam id quidem maxime contrarium est: primum quod cum ad terram decidens, semina, velut intolerabili adfecta vulnere, pleraque intereunt; nonnulla etiam, quae pertinaciter vixerunt, minus fecundas materias adferunt, siquidem e duro quae pullulant omnium confessione pampinaria saepissime fructu carent. Media igitur ratio sequenda est, ut neque solo tenus malleolum reddamus, nec rursus in longiorem materiam provocemus; sed adnodato superioris anni pollice, iuxta ipsam commissuram veteris sarmenti unam vel duas gemmas relinquemus ex quibus germinet."],["columella-rustica","4.12","Putationem sequitur iam pedandae vineae cura. Verum hic annus nondum vehementem palum aut ridieam4 desiderat; notatum est enim a me plerumque teneram vineam melius adminiculo modico quamvehementi paloadquiescere. Itaque aut veteres, ne novae radicem agant, harundines binas singulis vitibus applicabimus,aut si regionis conditio permittit, de vepribus hastilia, quibus adnectantur singulae transversae perticae in unam partem ordinis—quod genus iugi cantherium vocant rustici. Plurimum id refert esse quod paulum infra curvationem vitis prorepens pampinus statim apprehendat, et in transversa potius se fundat quam in edita, ventosque facilius sustineat subnixuscantherio. Idque iugum intra quartum pedem convenit adlevari, dum se vinea corroboret."],["columella-rustica","4.13","Impedationem deinde sequitur alligator, cuius officium est ut rectam vitem producat in iugum. Quae sive iuxta palum est posita, ut quibusdam placuit auctoribus,3 observare debebit, qui adnectit, ne in alliganda materia flexum pali, si forte curvus est, sequendum putet; nam ea res uncam vitem facit: sive, ut Attico et nonnullis aliis agricolis visum est, inter vitem et palum spatium relinquitur,4 quod nec mihi displicet, recta harundo adiungenda stirpi est, et ita per crebra retinacula in iugum perducenda. Vinculi genus quale sit, quo religantur semina, plurimum refert. Nam dum novella vinea est, quam mollissimo nectenda est; quia si viminibus salicis aut ulmi ligaveris, increscens vitis se ipsa praecidit.Optima est ergo genista, vel paludibus desectus iuncus, aut ulva; non pessime tamen in umbra siccata faciunt in hunc usum harundinum quoque folia."],["columella-rustica","4.14","Sed et malleolorum similis cura agenda est, ut ad unam aut duas gemmas deputati autumno vel vere, prius quam germinent, iugentur.1 Iis, ut dixi, cantherius propius 2 a terra quam vitibus ordinariis summittendus est; neque enim editior esse debet pedali altitudine, ut sit quem teneri adhuc pampini capreolis suis illigent nec 3 ventis explantentur. Insequitur deinde fossor, qui crebris bidentibus aequaliter et minute soli terga comminuat.Hanc planam fossuram maxime nos probamus. Nam illa, quam in Hispania hibernam appellant, cum terra vitibus detrahitur, et in media spatia interordiniorum confertur, supervacua nobis videtur, quia iam praecessit autumnalis ablaqueatio, quae et nudavit summas et ad inferiores radiculas transmisit hibernos imbres. Numerus autem fossionis aut idem debet esse qui primi anni, aut una minus; nam utique frequenter solum exercendum est, dum id incremento suo vites inumbrent, nec patiantur herbam subcrescere. Pampinationis eadem debet esse ratio huius anni atque prioris. Adhuc enim compescenda quasi pueritia seminum est, nec plus quam in unum flagellum est summittenda; tanto quidem magis, quod tenera aetas eius non sustinet et fetu et materiis onerari."],["columella-rustica","4.15","Sed cum annicula mensiumque sex ad vindemiam perducta est, sublato fructu protinus frequentanda est, et praesidiarii malleoli propagandi sunt, qui in hunc usum fuerant depositi; vel, si ne hi quidem sunt, ex ordinaria vite in alterum palum mergus est attrahendus. Nam plurimum interest adhuc nova consitione pedamen omne vestiri; nec mox vineam tum subseri, cum fructus capiendus est. Mergi genus est, ubi supra terram iuxta suum adminiculum vitis curvatur, atque ex alto scrobe submersa perducitur ad vacantem palum: tum ex arcu vehementer citat materiam, quae protinus applicata suo pedamento ad iugum evocatur. Sequente deinde anno insecatur superior pars curvaturae usque ad medullam, ne totas vires matris propagatum flagellum in se trahat, et ut paulatim condiscat suis radicibus ali. Bima deinde praeciditur proxime palmam quae ex arcu summissa est. Et id quod a matre abscisum recessit, confestim alte circumfoditur. et scrobiculo facto ad imum solum praeciditur,adobruiturque, ut et radices deorsum agat, nec ex propinquo neglegenter in summa terra resectum progerminet. Tempus autem non aliud magis idoneum est hunc mergum amputandi quam ab Idib. Octob. in Idus Novemb., ut hibernis mensibus suas radices confirmet. Nam si vere id fecerimus, quo gemmare palmites incipiunt, matris alimentis subito destitutus languescit."],["columella-rustica","4.16","Eadem ratio est in transferendo malleolo. Nam secundo autumno, si caeli et loci qualitas patitur, commodissime post Idus Octobris exemptus conseritur: 2 sin autem aliqua terrae vel aeris repugnat iniuria, tempestivitas eius in proximum ver differtur. Neque diutius in vineis relinquendus est, ne soli 3 vires absumat et ordinaria semina infestet: quae quanto celerius liberata sunt consortio viviradicum, tanto facilius convalescunt. At in seminario licet trimam atque etiam quadrimam vitem resectam vel anguste putatam custodire, quianon consulitur vindemiae. Cum mensem tricesimum excessit posita vinea, id est tertio autumno, vehementioribus statuminibus statim impcdanda est, idque non ut libet aut fortuito faciendum. Nam sive prope truncum deponiturpalus, pedali tamen spatio recedendum est, ne aut premat aut radicem vulneret, et ut fossor tamen ab omni parte semina circumfodiat. Isque palus sic ponendus est, ut frigorum et Aquilonum excipiat violentiam, vitemque protegat; sive medio interordinio pangetur, vel deponcndusest vel, prius paxillo perforato solo, altius adigendus, quo facilius et iugum et fructum sustineat. Nam quanto propius truncum ridica statuitur, etiam leviter defixa stabilior est; quoniam contingensvitem mutua vice sustinetur et sustinet. Statuminibus deinde firmiora iuga sunt illiganda,eaque vel saligneis perticis vel compluribus quasi fasciculis harundinum conectuntur, ut rigorem habeant nec pandentur onere fructuum. Nam binae iam materiae singulis seminibus summittendae erunt; nisi si tamen gracilitas vitis alicuius angustiorem putationem desiderant cuius unus palmes atque idem paucorum oculorum erit relinquendus."],["columella-rustica","4.17","Perticarum iugum fortius minusque operosum est.4 Harundines pluribus operis iugantur, quoniam et pluribus locis nectuntur. Eaeque inter se conversis cacuminibus vinciendae sunt, ut aequalis crassitudo totius iugi sit; nam si cacumina in unum competunt, imbecillitas eius partis gravata pondere iam maturum fructum prosternit, et canibus ferisque reddit obnoxium. At cum iugum in fascem pluribus harundinibus alterna cacuminum vice ordinatum est, fere quinquennii praebet usum. Neque enim alia est ratio putationis aut ceterae culturae quam quae primi biennii. Nam et autumnalis ablaqueatio sedulo facienda, nec minus vacantibus palis propagines applicandae; hoc enim opus numquam intermittendum est, quin omnibus in- stauretur annis. Neque enim ea quae seruntur a nobis, immortalia esse possunt; ac tamen aeternitati eorum sic consulimus ut demortuis seminibus alia substituamus, nec ad occidionem universum genus perduci patiamur complurium annorum neglegentia. Quin etiam crebrae fossiones dandae, quamvis possit una detrahi culturae prioris anni. Pampinationes quoque saepe adhibendae; neque enim satis est semel aut iterum tota aestate viti detrahere frondem supervacuam. Praecipue autem decutienda sunt omnia quae infra trunci caput egerminaverunt. Item si oculi singuli sub iugo binos pampinos emiserint, quamvis largum fructumostendant, detrahendi sunt singuli palmites, quo laetior, quae superest materia, consurgat et reliquum melius educet fructum. Post quadragesimum et alterum mensem percepta vindemia sic instituenda est putatio ut summissis pluribus flagellis vitis in stellam dividatur. Sed putatoris officium est pedali fere spatio citra iugum vitem compescere, ut e capite, quicquid teneri est, per bracchia emissum provocetur, et per iugum inflexum praecipitetur ad eam mensuram quae terram non possit contingere. Sed modus pro viribus trunci servandus est, ne plures palmites summittantur quam quibus vitis sufficere queat. Fere autem praedicta aetas laeto solo truncoque tres materias, raro quattuor desiderat, quae per totidem partes ab alligatore dividi debent. Nihil enim refert iugum in stellam decussari atque diduci,nisi et palmites adiunguntur.Quam tamen formam non omnes agricolae probaverunt; nam multi simplici ordine fuere contenti. Verum stabilior est vinea, et oneri sarmentorum et fructui ferendo, quae ex utraque parte iugo divincta pari libramento velut ancoris quibusdam distenditur. Tum etiam per plura bracchia materias diffundit, et facilius eas explicat undique subnixa,quam quae in simplici eantherio frequentibus palmitibus stipatur. Potest tamen, si vel parum late disposita vinea vel parum fructuosa caelumque non turbidum nec procellosum habeat, uno iugo contenta esse. Nam ubi magna vis et incursus est pluviarum procellarumque, ubi frequentibus aquis vitis labefactatur, ubi praecipitibus clivis velut pendens plura praesidia desiderat; ibi quasi quadrato firmanda est agmine. Calidis vero et siccioribus locis in omnem partem iugum porrigendum est, ut prorepentes undique pampini iungantur, et condensati camerae more, terram sitientem obumbrent. Contra pluviis et frigidis et pruinosis regionibus simplices ordines instituendi; nam et sic facilius insolatur humus, et fructus percoquitur, perflatumque salubriorem habet;fossores quoque liberius et aptius iactant bidentes, meliusque perspicitur a custodibus fructus et commodius legitur a vindemiatore."],["columella-rustica","4.18","Sed quoquo modo2 vineta placuerit ordinare, centenae stirpes per singulos hortos semitis distinguantur: vel, ut quibusdam placet, in semiiugera omnis modus dirimatur. Quae distinctio 3 praeter illud commodum, quod plus solis et venti vitibus praebet, tum etiam oculos et vestigia domini, res agro saluberrimas, facibus admittit, certamque aestimationem in exigendis operibus praebet; neque enim falli possumus per paria intervalla 4 iugeribus divisis. Quin etiam ipsa hortulorum descriptio quanto est minoribus modulis concisa, fatigationem veluti minuit, exstimulatque eos qui opera moliuntur, et ad festinandum inritat; nam fere vastitas instantis laboris animos debilitat. Non nihil etiam prodest vires et proventum cuiusque partis vinearum nosse, ut aestimemus quae magis aut minus colenda sit.Vindemiatoribus quoque hae semitae et iugum pedamentaque sarcientibus opportunam laxitatem praebent, per quam vel fructus vel statumina portentur."],["columella-rustica","4.19","De positione iugi, quatenus a terra levandum sit, hoc dixisse abunde est: humillimam esse quattuor pedum, celsissimam septem. Quae tamen in novellis seminibus vitanda est; neque enim haec prima constitutio vinearum esse debet, sed per annorum longam seriem ad hanc altitudinem vitis perducenda est. Ceterum quanto est umidius solum et caelum, placidioresqueventi, tanto est altius attollendum iugum. Nam laetitia vitium patitur se celsius evagari,fructusque summotus a terra minus putrescit: et hoc uno modo perflatur ventis, qui nebulam et rorem pestiferum celeriter adsiccant, multumque ad deflorescendum et ad bonitatem vini conferunt. Rursus exilis terra et acclivis torrensque aestu, vel quae vehementibus procellis obnoxia est, humilius iugum poscit. At si cuncta competunt voto, iusta est altitudo vineae pedum quinque; nec tamen dubium, quin tanto melioris saporis praebeat mustum, quanto in editiora iuga consurgat."],["columella-rustica","4.20","Pedatam vineam iugatamque sequitur alligatoris cura, cui antiquissimum esse debet, ut supra dixi, rectam conservare stirpem nec flexum 4 ridicae persequi, ne pravitas statuminis 5 ad similitudinem sui vitem configuret. Id non solum ad speciem plurimum refert, sed ad firmitatem et ubertatem,perpetuitatemque. Nam rectus truncus similem sui medullam gerit, per quam velut quodam itinere sine flexu atque impedimento facilius terrae matris alimenta meant et ad summum perveniunt; at quae curvaesunt et distortae, non aequaliter alliduntur inhibentibus nodis, et ipso flexu cursum terreni umoris veluti salebris retardante. Quare cum ad summum palum recta vitis extenta est, capistro constringitur, ne fetu gravata subsidat curveturque. Tum ex eo loco quod proximum iugo ligatum est, bracchia disponuntur in diversas partes,palmaeque superpositae deorsum versus circulo curvantur, atque id quod iugo dependet, fructu impletur; rursus curvatura iuxta vinculum materiam exprimit. Quidam eam partem, quam nos praecipitamus, supra iugum porrigunt et crebris viminibus innexis continent; quos ego minime probandos puto. Nam dependentibus palmitibus neque pluviae neque pruinae grandinesve tantum nocent quantum religatis et quasi tempestatibus oppositis. Idem tamen palmites priusquam fructus mitescant, variantibus adhuc et acerbis uvis, religari debent, quo minus roribus queant putrescere aut ventis ferisve vastentur. Iuxta decumanum atque semitas palmites intrinsecus flectendi sunt, ne praetereuntium incursu laedantur. Et hac quidem ratione tempestiva vitis perducitur ad iugum. Nam quae vel infirma vel brevis est, ad duas gemmas recidenda est, quo vehementiorem fundat materiam quae protinus emicet in iugum."],["columella-rustica","4.21","Quinquennis vineae non alia est putatio quam ut figuretur quemadmodum supra institui dicere, neve supervagetur; sed ut caput trunci pedali fere spatio sit inferius iugo, quaternisque bracchiis, quae duramenta quidam vocant, dividatur in totidem partes. Haec bracchia sat erit interim2 singulis palmitibus in fructum summitti, donec vineae iusti sint roboris. Cum aliquot deinde annis quasi iuvenilem aetatem ceperint, quot palmites relinqui debeant incertum est. Nam loci laetitia plures, exilitas pauciores desiderat; siquidem luxuriosa vitis, nisi fructu compescitur, male deflorescit et in materiam frondemque effunditur; infirma rursus, cum onerata est, affligitur. Itaque pingui terra singulis bracchiis licebit bina iniungere flagella, nec tamen numerosius onerare, quam ut una vitis octo serviat palmitibus, nisi si admodum nimia ubertas plures postulabit; illa enim pergulae magis quam vineae figuram obtinet quae supra hunc modum materiis distenditur. Nec debemus committere, ut bracchia pleniora trunco sint; verum adsidue, cum modo a lateribus eorum flagella licuerit summittere, amputanda erunt superiora duramenta, ne iugum excedant; sed novellis palmis semper vitis renovetur. Quae si satis excreverint, iugo superponantur; sin aliqua earum vel perfracta vel parum procera fuerit, locumque idoneum obtinebit unde vitis anno sequenti revocaridebeat, in pollicem tondeatur, quem quidam custodem, alii resecem, nonnulli praesidiarium appellant, id est, sarmentum gemmarum duarum vel trium, ex quo cum processere frugiferae materiae, quicquid est supra vetusti bracchii amputatur, et ita ex novello palmite vitis pullulascit. Atque haec ratio bene institutarum vinearum in perpetuum custodienda erit."],["columella-rustica","4.22","Si vero aliter formatas acceperimus,4 et iam 5 multorum annorum neglegentia supervenerit 6 iugum, considerandum erit cuius longitudinis sint duramina quae excedant 7 praedictam mensuram. Nam si duorum pedum aut paulo amplius fuerint, poterit adhuc universa vinea sub iugum mitti, si tamen palus trunco est applicitus; is enim a vite summovetur et in medio spatio duorum ordinum ad lineam pangitur; transversa deinde vitis ad statumen perducitur, atque ita iugo subicitur. At si duramenta eius longius excesserunt,ut in quartum aut etiam in quintum statumen prorepserint, maiore sumptu restituitur;mergis namque, qui nobis maxime placent, propagata celerrime provenit. Hoc tamen si vetus et exesa est superficies trunci; at si robusta et integra, minorem operam desiderat. Quippe hiberno tempore ablaqueata fimo satiatur angusteque deputatus et inter quartum ac tertium pedem a terra viridissima parte corticis acuto mucrone ferramenti vulneratur. Frequentibus deinde fossuris terra permiscetur, ut incitari vitis possit, et ab ea maxime parte,quae vulnerata est, pampinum fundere. Plerumque autem germen de cicatrice procedit, quod sive longius prosiluerit,in flagellum summittitur: sive brevius, in pollicem: sive admodum exiguum, in furunculum. Is ex quolibet vel minimo capillamento fieri potest. Nam ubi unius aut alterius folii pampinus prorepsit e duro, dummodo ad maturitatem perveniat, sequente vere si non adnodatus neque adrasus est, vehementem fundit materiam; quae cum convaluit et quasi bracchium fecit, licet tum supervagatam partem duramenti recidere, et ita reliquam iugo subicere. Multi sequentes compendium temporis, tales vineas supra quartum pedem detruncant, nihil reformidantes eiusmodi resectionem; quoniam fere plurimarum stirpium natura sic se commodat ut iuxta cicatricem novellis frondibus repullescant. Sed haec quidem ratio minime nobis placet, siquidem vastior plaga nisi habeat supcrpositam valentem materiam, quae possit inolescere, solis halitu torretur; mox deinde roribus et imbribus putrescit. Ac tamen cum est utique vinea recidenda, prius ablaqueare, deinde paulum infra terram convenit amputare, ut superiecta humus vim solis arceat et e radicibus novellos prorumpentes caules transmittat qui possint vel sua maritare statumina, vel siqua sunt vidua in propinquo, propaginibus vestire. Haec autem ita fieri debebunt, si vineae altius positae nec in summo labantes radices habebunt, et si boni generis erunt. Namque aliter incassum dependitur opera, quoniam degeneres etiam renovatae pristinum servabunt ingenium; at quae summa parte terrae vix adhaerebunt, deficient ante quam convalescant. Altera ergo vinea fructuosis potius surculis inserenda erit, altera funditus exstirpanda et reserenda, si modo soli bonitas suadebit. Cuius cum vitio consenuit, nullo modo restituendam censemus. Loci porro vitia sunt, quae fere ad internecionem vineta perducunt, macies et sterilitas terrae, salsa vel amara uligo, praeceps et praerupta positio, nimium opaca et soli aversa vallis, harenosus etiam tofus, vel plus iusto ieiunus sabulo, nec minus terreno carens ac nuda glarea, et siqua est proprietas similis quae vitem non alit. Ceterum si vacat his et horum similibus incommodis, potest ea ratione fieri restibilis vinea, quam priore libro praecepimus. Illa rursus mali generis vineta, quae quamvis robusta sint,propter sterilitatem fructu carent, ut diximus, emcndantur insitione facta, de qua suo loco disseremus cum ad eam disputationem pervencrimus."],["columella-rustica","4.23","Nunc quia1 parum videmur de putatione vinearum locuti, maxime necessariam partem propositi operis diligentius persequemur. Placet ergo,2 si mitis ac temperata permittit in ea regione, quam colimus, caeli clementia facta vindemia secundum Idus Octobris auspicari putationem: cum tamen aequinoctiales pluviae praecesserint et sarmenta iustam maturitatem ceperint; nam siccitas seriorem putationem facit. Sin autem caeli status frigidus et pruinosus hiemis violentiam denuntiat, in Idus Febr. hanc curam differemus. Atque id licebit facere si erit exiguus possessionis modus. Nam ubi ruris vastitas electionem nobis temporis negat, valentissimam quamque partem vineti frigoribus, macerrimam vere vel autumno; quin etiam per brumam meridiano axi oppositas vites, aquiloni per ver et autumnum deputari conveniet. Nec dubium quin sit horum virgultorum natura talis ut quanto maturius detonsa sint, plus materiae, quanto serius, plus fructus adferant."],["columella-rustica","4.24","Quandoque igitur vinitor hoc opus obibit, tria praecipue custodiat: primum ut quam maxime fructui consulat; deinde ut in annum sequentem quam laetissimas iam hinc eligat 5 materias; tum etiam, ut quam longissimam perennitatem stirpi adquirat. Nam quicquid ex his omittitur, magnum adfert domino dispendium. Vitis autem cum sit per quattuor divisa partes, totidem caeli regiones aspicit. Quae declinationes cum contrarias inter se qualitates habeant, variam quoque postulant ordinationem pro conditione suae positionisin partibus vitium. Igitur ea bracchia, quae septentrionibus obiecta sunt, paucissimas plagas accipere debent, et magis si putabuntur ingruentibus iam frigoribus, quibus cicatrices inuruntur. Itaque una tantummodo materia iugo proxima, et unus infra eam custos erit summittendus qui vitem mox in annum renovet. At e contrario per meridiem plures palmites summittantur, qui laborantem matrem fervoribus aestivis opacent nec patiantur ante maturitatem fructum inarescere.Orientis atque occidentis haud sane magna est in putatione differentia, quoniam solem pari horarum numero sub utroque axe vitis accipit. Modus itaque materiarum is erit quem dictabit humi atque ipsius stirpis laetitia. Haec in universum; illa per partes custodienda sunt. Nam ut ab ima vite quasi a quibusdam fundamentis incipiam, semper circa crus dolabella dimovenda terra est. Et si suboles, quam rustici suffraginem vocant, radicibus adhaeret, diligenter explantanda ferroque adlevanda est, ut hibernas aquas respuat; nam praestat ex vulnere postea subolem repullescentem vellere quam nodosam et scabram plagam relinquere. Hoc enim modo celeriter cicatricem ducit, illo cavatur atque putrescit. Pcrcuratis deinde quasi pedibus crura ipsa truncique circumspiciendi sunt, ne aut pampinarius palmes innatus aut verrucae similis furunculus relinquatur: nisi si iugumsuper sectavitis desiderabit ab inferiore parte revocari. Si vero trunci pars senecta solis adflatu peraruit, aut aquis noxiisque animalibus, quae per medullas inrepunt, cavata vitis est, dolabella conveniet expurgare quicquid emortuum est; deinde falce radi vivo tenus, ut a viridi cortice ducat cicatricem. Neque est difficile mox adlevatas plagas terra, quam prius amurca madefeceris, linere. Nam et teredinem formicamque prohibet, solem etiam et pluvias arcet eiusmodi litura; propter quae celerius coalescit et fructum viridem conservat. Cortex quoque aridus fissusque per summa trunci dependens, corpore tenus delibrandus est; quod et melius vitis quasi sordibus liberata convalescit et minus vino faecis adfert. Iam vero muscus, qui more compedis crura vitium devincta comprimit, situque et veterno macerat, ferro destringendus et eradendus est. Atque haec in ima parte vitis. Nec minus ea, quae in capite servanda sint, deinceps praecipiantur. Plagae, quas in duro vitis accipit, obliquae rotundaeque fieri debent, nam citius coalescunt,et quamdiu cicatricem non obduxerunt,commodius aquam fundunt;transversae plus umoris et rccipiunt et continent. Eam culpam maxime vinitor fugito. Sarmenta lata, vetera, male nata, contorta, deorsum spectantia decidito; novella et fructuaria recta summittito. Bracchia tenera et viridia servato; arida et vetera falce amputato. Ungues custodum annotinos resecato. In quattuor ferme pedes supra terram vitem elatam totidem bracchiis componito, quorum singula spectent decussati iugi partes. Tum vel unum flagellum si macrior vitis erit, vel duo si plenior,bracchio cuique summittito, eaque iugo superposita praecipitato. Sed meminisse oportebit ne in eadem linea unoque latere bracchii duas materias pluresve patiamur. Namque id maxime vitem infestat, ubi non omnis pars bracchii pari vice laborat, neque aequa portione sucum proli suae dispensat sed ab uno latere exsugitur; quo fit ut ea vena, cuius omnis umor absumitur, velut icta fulgure arescat. Vocatur etiam focaneus palmes, qui solet in bifurco mediusprorcpere; et idcirco eum praedicto vocabulo rustici appellant, quod inter duo bracchia, qua se dividit vitis, enatus velut fauces obsidet, atque utriusque duramenti trahens alimenta praeripit. Hunc ergo tamquam aemulum diligenter idem amputant et adnodant priusquam corroboretur. Si tamen ita praevaluit ut alterutrum bracchium adflixerit,id quod imbecillius est tollitur et ipse focaneus summittitur. Reciso enim bracchio, aequaliter utrique parti vires mater sumministrat. Igitur caput vitis pede infra iugum constituite, unde se pandant quattuor, ut dixi, bracchia, in quibus quotannis vitis renovetur, amputatis veteribus et summissis novis palmis, quarum dilectusscite faciendus est. Nam ubi magna materiarum facultas est, putator custodire debet ne aut proximas duro, id est a trunco et capite vitis, relinquat, aut rursus extremas. Nam illae minimum vindemiae conferunt, quoniam exiguum fructum praebent, similes scilicet pampinariis; hae vitem exhauriunt, quia nimio fetu onerant et usque in alterum ac tertium palum, quod vitiosum esse diximus, se extendunt. Quare medio in bracchio commodissime palmae summittentur, quae nec spem videmiae destituant nec emacient stirpem suam. Non nulli fructus avidius eliciunt, extrema et media flagella summittendo, nec minus proximum duro sarmentum in custodem resecando; quod faciendum, nisi permittentibus soli et trunci viribus, minime censeo. Nam ita se induunt uvis ut nequeant maturitatem capere si benignitas terrae atque ipsius trunci laetitia non adsit. Subsidiarius idemque custos in pollicem resecari non debet,cum palmae, ex quibus proximi fructus sperantur, idoneo loco sitae sunt; nam ubi ligaveris eas, et in terram spectantes deflexeris, infra vinculum materias exprimes. At si longius, quam ritus agricolarum permittit, a capite vitis emicuerit, et bracchiis in aliena iugorum compluvia perrepserit, custodem validum et quam maximum iuxta truncum duorum articulorum vel trium relinquemus, ex quo quasi pollice proximo anno citata materia formetur in bracchium; ut sic recisa vitis ac revocata intra iugum contineatur. Sed in summittendo custode haec maxime sunt observanda. Primum ne resupinacaelum sed prona potius plaga terram spectet;sic enim et gelicidiis ipsa se protegit, et ab sole obumbratur. Deinde ne sagittae sed ungulae similis fiat resectio; nam illa celerius et latius emoritur, haec tardius et angustius reformidat. Quodque etiam usurpari vitiosissime animadverto, maxime vitandum est; nam dum serviunt decori, quo sit brevior custos et similis pollici, iuxta articulum sarmentum reddunt. Id autem plurimum officit, quoniam secundum plagam posita gemma pruinis et frigore tum deinde aestu laborat. Optimum est igitur medio fere internodio subsidiarium tondere palmitem, devexamque resectionem facere post gemmam, ne, ut antea diximus,superlacrimet4etgemmantem caecet oculum. Si resecis facultas non erit, circumspiciendus est furunculus, qui, quamvis angustissime praecisus in modum verrucae, proximo vere materiam exigat, quam vel in bracchium vel in fructum remittamus. Si neque is reperitur,saucianda ferro est atque exulceranda vitis in ea parte qua pampinum studemus elicere. Iam vero ipsos palmites, quos vindemiae praeparamus, claviculis ac nepotibus liberandos magnopere censeo. Sed in iis recidendis alia conditio est, atque alia in iis quae procedunt e trunco. Nam quicquid est, quod e duro prominet, vehementius applicata falce adnodatur et eraditur, quo celerius obducatcicatricem; rursus quicquid e tenero processit, sicut nepos, parcius detondetur, quoniam fere coniunctam gerit ab latere gemmam, cui consulendum est ne falce destringatur. Pressius enim si aduodes applicato ferro, aut tota tollitur aut convulneratur; propter quod palmes, quem mox in germinatione citaverit, imbecillus ac minus fructuosus erit, tum etiam magis obnoxius ventis, scilicet quia infirmus de cicatrice prorepserit. Ipsius autem materiae, quam summittimus, longitudini modum difficile est imponere. Plerique tamen in tantum provocant ut curvata et praecipitata per iugum ne queat terram contingere. Nos subtilius dispicienda illa censemus: primum vitis habitum, nam si robusta est ampliores materias sustinet; deinde soli quoque pinguitudinem, quae nisi adest, quamvis validissimam vitem celeriter necabimus procerioribus emaciatam flagellis. Sed longi palmites non mensura verum gemmarum numero aestimantur. Nam ubi maiora sunt spatia inter articulos, licet eo usque materiam producere dum paene terram contingat; nihilo minus enim paucis frondescet pampinis. At ubi spissa internodia frequentesque oculi sunt, quamvis breve sarmentum multis palmitibus virescit, ac numeroso fetu exuberat. Quare modus talis generis necessario maxime est adhibendus, ne procerioribus fructuariis oneretur et ut consideret vinitor proximi anni magna necne fuerit vindemia. Nam post largos fructus parcendum est vitibus, et ideo anguste putandum; post exiguos, imperandum. Super cetera illud etiam censemus, ut duris tenuissimisque et acutissimis ferramentis totum istud opus exsequamur. Obtusa enim et hebes et mollis falx putatorem moratur, eoque minus operis efficit et plus laboris adfert vinitori; nam sive curvatur acies, quod accidit molli, sive tardius penetrat, quod evenit in retuso et crasso ferramento, maiore nisu est opus. Tum etiam plagae asperae atque inaequales vites lacerant; neque enim uno sed saepius repetito ictu res transigitur. Quo plerumque fit ut quod praecidi debeat praefringatur,et sic vitis laniata scabrataque putrescat umoribus, nec plagae consanentur. Quare magnopere monendus putator est, ut prolixet aciem ferramenti, et quantum possit novaculae similem reddat. Nec ignoret in quaque re, qua parte falcis utendum sit; nam plurimos per hanc inscitiam vastare vineta comperi."],["columella-rustica","4.25","Est autem sic disposita vinitoriae falcis figura, ut capulo pars proxima, quae rectam gerit aciem, culter ob similitudinem nominetur; quae flectitur, sinus; quae a flexu procurrit, scalprum; quae deinde adunca est, rostrum appellatur; cui superposita semiformis lunae species securis dicitur; eiusque velut apex pronus imminens mucro vocatur. Harum partium quaeque suis muneribus fungitur, si modo vinitor gnarus est iis utendi. Nam cum in adversum pressa manu desecare quid debet, cultro utitur; cum retrahere, sinu; cum adlevare, scalpro; cum incavare, rostro; cum ictu caedere, securi; cum in angusto aliquid expurgare, mucrone. Maior autem pars operis in vinea ductim potius quam caesim facienda est; nam ea plaga quae sic efficitur, uno vestigio adlevatur, prius enim putator applicat ferrum, atque ita quae destinavit praecidit. Qui caesim vitem petit, si frustratus est, quod saepe evenit, pluribus ictibus stirpem vulnerat. Tutior igitur et utilior putatio est, quae, ut rettuli, ductu falcis non ictu conficitur."],["columella-rustica","4.26","Hac peracta, sequitur, ut ante iam diximus, adminiculandae iugandaeque vineae cura, cui stabiliendae melior est ridica palo, neque ea quaelibet; nam est praecipua cuneis fissa olea,4 quercus et suber, ac si qua sunt similia robora.Tertium obtinet locum pedamen teres, idque maxime probatur ex iunipiro, tum ex lauru et cupressu. Recte etiam faciunt ad rem silvestres pinus,atque et sabuci probabiles usu statuminis.Haec eorumque similia pedamenta post putationem retractanda sunt, partesque eorum putres dedolandae acuendaeque; atque alia convertenda, quae sinceritatemhabent; alia summovenda, quae vel cariosa vel iusto breviora sunt, eorumque in vicem idonea reponenda, iacentia statuenda, declinata corrigenda. Iugo, si non erit opus novo, sarturae recentia vincula inserantur. Si restituendum videbitur, antequam vitis palo applicetur, perticis vel harundinibus conectatur, ac tum demum, sicut in novella praecepimus, vitem iuxta caput infraque bracchia colligemuscum ridica; idque facere non oportebit omnibus annis eodem loco, ne vinculum incidat et truncum strangulet. Bracchia deinde sub stella quadripartito locabimus, tenerosque palmites super iugum ligabimus nihil repugnantes naturae, sed ut quisquis obsequetur, leviter curvabitur, ne deflexus frangatur neve iam tumentes gemmae detergeantur. Atque ubi duae materiae per unam partem iugi mittentur, media pertica interveniat, diremptaeque palmae per iugorum compluvia decurrant, et velut mersae cacuminibus in terram despiciant. Id ut scite fiat, meminerit alligator ne torqueat sarmentum sed tantum innexum devinciat; et ut omnis materia, quae nondumpotest praecipitari, iugo superponatur, ut potius innixa perticae, quam e vinculo dependeat. Saepe enim notavi per imprudentiam rusticos subicere iugo palmam, et ita colligare ut solo vimine suspendant;quae vinea cum accipit pampini et uvarum pondus, infringitur."],["columella-rustica","4.27","Sic deinde ordinata vineta festinabimus emundare, sarmentisque et calamentis 3 liberare. Quae sicco tamen solo 4 legenda sunt, ne lutosa humus inculcata maiorem fossori laborem praebeat, qui protinus adhuc 5 silentibus vineis inducendus 6 est. Nam si palmis incientibus 7 progemmantibusque fossorem immiscris, magnam partem vindemiae dedissent. Igitur antequam germinent, per divortium veris et 8 hiemis quam altissime fodiendae vineae sunt, quo laetius atque hilarius pullulent; eaeque ubi se frondibus 9 vestierint, teneris caulibus necdum adultis modus adhibendus est. Idemque vinitor, qui ante ferro, nunc manu deputet,umbras- que compescat, ac supervacuos pampinos deturbet;nam id plurimum refert non inscite facere, siquidem vel magis pampinatio quam putatio vitibus consulit. Nam illa quamvis multum iuvat, sauciat tamen et resecat; haec clementius sine vulnere medetur, et anni sequentis expeditiorem putationem facit. Tum etiam vitem minus cicatricosam reddit, quoniam id ex quo viride et tenerum decerptum est, celeriter consanescit. Super haec materiae, quae fructum habent, melius convalescunt, et uvae commodius insolatae percoquuntur. Quare prudentis est ac maxime callentis vinitoris aestimare ac dispicere quibus locis in annum debeat materias summittere; nec orbos tantum detrahere palmites, verum etiam frugiferos, si supra modum se numerus eorum profuderit; siquidem evenit ut quidam oculi trigeminis palmis egerminent, quibus binos detrahere oportet, quo commodius singulos alumnos educent. Est enim sapientis rustici reputare, num maiore fructu vitis se induerit, quam ut perferre eum possit. Itaque non solum frondem supervacuam volet decerpere, quod semper faciendum est, verum interdum partem aliquam fetus decutere, ut ubere suo gravatam vitem levet. Idque faciet variis de causis pampinator industrius, etiam si non erit maior fructus, quam ut maturescere queat; si aut continuis superioribus annis dapsili pro- ventu religatam vitem requiescereac refici par erit,si futurae materiae consulendum. Nam cacumina flagellorum confringere luxuriae comprimendae causa, vel dura parte trunci sitos pampinos summovere, nisi ad renovandam vitem unus atque alter servandus est, tum e capite quicquid inter bracchia viret explantare, atque eos qui per ipsa duramenta steriles nequiquam matrem opacant, palmites detergere, cuiuslibet vel pueri est officium."],["columella-rustica","4.28","Tempus autem pampinationis antequam florem vitis ostendat, maxime est eligendum, sed et postea licet eandem repetere. Medium igitur eorum dierum spatium, quo acini formantur, vinearum nobis aditum negat, quippe florentem fructum movere non expedit. Pubescentem vero, et quasi adolescentem convenit religare, foliisque omnibus nudare, tum et crebris fossionibus implere; nam fit uberior pulverationibus. 7 Nec infitior plerosque ante me rusticarum rerum magistros tribus fossuris contentos fuisse; ex quibus Graecinus, qui sic refert: potest videri satis esse constitutam vineam ter fodere. Celsus quoque et Atticus consentiunt tres esse motus in vite seu potius in omni surcido naturales: unum, quo germinet; alterum, quo floreat;tertium, quo maturescat. Hos ergo motus censent fossionibus concitari. Non enim natura quod vult satis efficit, nisi eam labore cum studio iuveris. Atque haec colendarum vinearum cura finitur vindemia."],["columella-rustica","4.29","Redeo nunc ad eam partem disputationis, qua sum professus vitium inserendarum tuendarumque insitionum praecepta. Tempus inserendi Iulius Atticus tradidit ex Kalendis Novembribus in Kalendas Iunias, quoad posse custodiri surculum sine germine adfirmat. Eoque debemus intellegere nullam partem anni excipi, si sit sarmenti silentis facultas. Id porro in aliis stirpium generibus, quae firmioris et sucosioris libri sunt, posse fieri sane concesserim. In vitibus nimis temere tot mensium rusticis insitionem permissam dissimulare non est fidei meae: nec quia ignorem brumae temporibus aliquando insitam vitem comprehendere. Sed non quid in uno vel altero experimento casu fiat, verum quid certa ratione plerumque proveniat, discentibus praecipere debemus.Etenim si exiguo numero periclitandum sit, in quo maior cura temeritati medetur, possum aliquatenus conivere;cum vero vastitas operis etiam diligentissimi agricolae curam distendit,omnem scrupulum summovere debemus. Est enim contrarium, quod Atticus praecipit. Nam idem per brumam negat recte putari vineam; quae res quamvis minus laedat vitem, merito tamen fieri prohibetur, quod frigoribus omnis surculus rigore torpet, nec propter gelicidia corticem movet, ut cicatricem consanet. Atque idem Atticus non prohibet eodem ipso tempore inserere, quod tum et totius obtruncatione vitis et cum eiusdem resectionis fissura praecipit fieri. Verior itaque ratio est inserendi tepentibus iam diebus post hiemem, cum et gemma se et cortex naturaliter movet, nec frigus ingruit, quod possit aut surculum insitum aut fissurae plagam inurere. Permiserim tamen festinantibus autumno vitem inserere, quia non dissimilis est eius aeris qualitas vernae. Sed quocumque quis tempore destinaverit inserere, non aliam sciat esse curam surculis explorandis, quam quae tradita est priore libro, cum de malleolis eligendis praecepimus. Quos ubi generosos et fecundos et quam maturissimos viti detraxerit, diem quoque tepidum silentemque a ventis eligat. Tum consideret surculum teretem solidique corporis, nec fungosae medullae, crebris etiam gemmis et brevibus internodiis. Nam pluri- mum interest non esse longum sarmentum, quod inseratur; et rursus plures oculos, quibus egerminet, inesse. Itaque si sunt longa internodia, necesse erit ad unam vel summum duas gemmas recidere surculum, ne proceriorem faciamus quam ut tempestates et ventos et imbres immobilis pati possit. Inseritur autem vitis vel recisa vel integra perforata terebra; sed illa frequentior et paene omnibus agricolis cognita insitio; haec rarior et paucis usurpata.De ea igitur prius disseram, quae magis in consuetudine est. Reciditur vitis plerumque supra terram, nonnumquam tamen et infra, quo loco maxime solida est atque enodis. Cum iuxtaterram insita est, surculus adobruitur cacumine tenus; at cum editior a terra est, fissura diligenter subacto luto finitur et superposito musco ligatur, quod et calores et pluvias arceat. Temperatur ita surculus, ut calamo non absimilis sit. Purgamentum habeas ad fissuram,sub qua nodus in vite desideratur, qui quasi alliget eam fissuram, nec rimam patiatur ultra procedere. Is nodus etiam si quattuor digitis a resectione abfuerit, inligari tamen eum, priusquam vitis findatur, conveniet, ne, cum scalpro factum fuerit iter surculo, plus iusto plaga hiet. Calamus autemnon amplius tribus digitis debet allevari, atque is ex ea parte, qua raditur, ut sit levis. Eaque rasura ita deducitur, ut medullam contingat uno latere, atque altero paulo ultra corticem destringatur, figureturque in speciem cunei, sic ut ab ima parte acutus surculus, latere altero sit tenuior, atque altero plenior; perque tenuiorem partem insertus eo latere artetur quo est plenior, et utrimque contingat fissuram. Nam nisi cortex cortici sic applicatur, ut nullo loco transluceat, nequit coalescere. Vinculi genus ad insitionem non unum est. Alii viminibus obstringunt; nonnulli circumdant libro fissuram; plurimi ligant iunco, quod est aptissimum. Nam vimen, cum inaruit, penetrat et insecat corticem. Propter quod molliora vincula magis probamus, quae cum circumvenere truncum, adactis harundineis cuneolis artantur. Sed antiquissimum est, et ante haec ablaqueari vitem, radicesque summas vel suboles amputari; et post haec adobrui truncum. Isque cum comprehendit, aliam rursus exigit curam: nam saepius pampinandus est, cum germinat, frequentiusque detrahendae suboles quae a lateribus radicibusque prorepunt. Tum quod ex insito profundit subligandum, ne vento surculus motus labefactetur aut explantetur tener pampinus. Qui cum excrevit, nepotibus orbandus est, nisi si propter penuriam et calvitium loci summittuntur in propagines. Autumnus deinde falcem maturis palmitibus admovet. Sed putationis insitis custoditur ea ratio, ut ubi nulla desideratur propago unus surculus evocetur in iugum; alter ita reddatur ut adaequetur plaga trunco, sic tamen ne quid radatur e duro. Pampinandum non aliter est quam in novella viviradice; putandum vero sic ut usque in quartum annum parcius imperetur, dum plaga trunci ducat cicatricem. Atque haec per fissuram insitarum est ordinatio. Illa sic per terebrationem: primum ex vicino fructuosissimamconsiderare vitem, ex qua velut traducem inhaerentem matri palmitem attrahas, et per foramen transmittas. Haec enim tutior et certior est insitio, quoniam, etsi proximo vere non comprehendit, sequente certe, cum increvit, coniungi cogitur; et mox a matre reciditur, atque ipsa superficies insitae vitis usque ad receptum surculum obtruncatur. Huius traducis si non est facultas, tum detractum viti quam recentissimum eligitur sarmentum, et leviter circumrasum, ut cortex tantum detrahatur, aptatur foramini, atque ita luto circumlinitur resecta vitis, ut totus truncus alieni generis vitiserviat. Quod quidem non fit in traduce, qui a materno sustinetur ubere dum inolescat. Sed aliud est ferramentum quo priores vitem perforabant, aliud quod ipse usu nunc magis aptum comperi. Nam antiqua terebra, quam solam veteres agricolae noverant, scobem faciebat perurebatque eam partem quam perforaverat. Deusta porro raro revirescebat, vel cum priore coalescebat,et insitus surculus comprehendebat. Tum etiam scobis numquam sic eximebatur ut non inhaereret foramini; ea porro interventu suo prohibebat corpus surculi corpori vitis applicari. Nos terebram, quam Gallicam dicimus, ad hanc insitionem commenti longe habiliorem utilioremque comperimus. Nam sic excavat truncum ne foramen inurat, quippe non scobem sed ramenta facit; quibus exemptis plaga levis relinquitur, quae facilius omni parte sedentem surculum contingat, nulla interveniente lanugine quam excitabat antiqua terebra. Neque est ulla eius propagandi necessitas, si modo tam mediocris est crassitudo trunci ut incrementum insit iplagam possit contingere;nisi tamen vacuus locus demortui capitis vitem reposcit. Quod cum ita est, alter ex duobus surculis mergitur, alter eductus ad iugum in fructum summittitur. Neque inutile est ex ea vite, quam merseris, enascentes in arcu propaginis pampinos educare, quos possis mox, si ita competet,vel propagare vel ad fructum relinquere."],["columella-rustica","4.30","Quoniam constituendis 4 colendisque vineis, quae videbantur utiliter praecipi posse, disseruimus, pedaminum iugorumque et viminum prospiciendorum tradenda ratio est. Haec enim quasi quaedam dotes vineis ante praeparantur. Quibus si deficitur agricola, causam faciendi vineta non habet, cum omnia, quae sunt necessaria, extra fundum quaerenda sint; nec emptionis tantum, sicut ait Atticus, pretium onerat vilici 5 rationem, sed est etiam comparatio molestissima. Convehenda sunt enim tempore iniquissimo hiberno. Quare salices viminales atque harundineta vulgaresque silvae, vel consulto consitae castaneis, prius faciendae sunt. Salicum viminalium Atticus putat singula iugera sufficere posse quinis et vicenis iugeribus ligandae vineae, harundineti singula iugera vicenis iugandis; castaneti iugerum totidem palandis, quot harundineti iugandis. Salicem vel riguus ager vel uliginis abundansoptime, nec incommode tamen alit planus et pinguis. Atque is debet converti bipalio; ita enim praecipiunt veteres, in duos pedes et semissem pastinare salicto destinatum solum.Nec refert cuius generis vimen seras, dum sit lentissimum. Putant tamen tria esse genera praecipue Graecae, Gallicae, Sabinae salicis,quam plurimi vocant Amerinam. Graeca flavi coloris est; Gallica obsoleti purpurei, et tenuissimi viminis;Amerina salix gracilem virgam et rutilam gerit. Atque hae vel cacuminibus vel taleis deponuntur. Perticae cacuminum modicae plenitudinis, quae tamen dupondiarii orbiculi crassitudinem non excedat,optime panguntur eousque dum ad solidum demittantur. Taleae sesquipedales terreno immersae paulum obruuntur. Riguus locus spatia laxiora desiderat, eaque senum pedum per quincuncem recte faciunt; siccaneus spissiora, sic ut sit facilis accessus colentibus ea. Quinum pedum interordinia esse abunde est, ut tamen in ipsa linea consitionis alterna vacuis intermissis bipedaneis spatiis consistantsemina. Satio est eorum priusquam germinent, dum silent virgae, quas arboribus detrahisiccas convenit. Nam roscidas si recideris, parum commode proveniunt; ideoquepluvii dies in exputanda salice vitantur. Fodienda sunt primo triennio salicta crebrius, ut novella vineta. Cum deinde convaluerint, tribus fossuris contenta sunt; aliter culta celeriter deficiunt. Nam quamvis adhibeatur cura, plurimae salices intereunt. Quarum in locum ex propinquo mergi propagari debent, curvatis et defossis cacuminibus,quibus restituatur quicquid intercidit. Anniculus deinde mergus decidatur a stirpe, ut suis radicibus tamquam vitis ali possit."],["columella-rustica","4.31","Perarida loca, quae genus id virgultorum non recipiunt, genistam postulant. Eius cum sit satis firmum tum etiam lentissimum est vinculum. Seritur autem semine, quod cum est natum, vel defertur bima viviradix, vel relicta cum id tempus excessit, omnibus annis more segetis iuxta terram demeti potest. Cetera vincula, qualia sunt ex rubo, maiorem operam sed in egeno tamen necessariam exigunt. Perticalis fere salix eundem agrum, quem viminalis, desiderat; melior tamen riguo provenit. Atque ea taleis conseritur, et cum germinavit, ad unam perticam summittitur, crebroque foditur atque exherbatur nec minus quam vinea pampinatur, ut in longitudinem ramorum potius quam in lati- tudinem evocetur. Sic culta quarto demum anno caeditur. Nam quae vinculis praeparatur, potest annicula praecidi ad semissem supra duos pedes, ut e trunco fruticet et in bracchia velut humilis vinea disponatur; si tamen siccior fuerit ager, bima potius resecabitur."],["columella-rustica","4.32","Harundo minus alto 2 pastinato, melius tamen bipalio seritur. Ea cum sit vivacissima nec recuset ullum locum, prosperius resoluto quam denso; umido, quam sicco; vallibus, quam clivis; 3 fluminum ripis, et limitibus ac vepribus 4 commodius quam mediis agris deponitur. Seritur bulbus radicis, et talea calami; nec minus toto prosternitur corpore. Bulbus tripedaneis intervacantibus spatiis obrutus anno celerius maturam perticam praebet. Talea et tota harundo serius praedicto tempore evenit. Sed sive recisa in dupondium et semissem talea, sive totae harundines prostratae deponentur,exstent earum cacumina;6quod si obruta sunt, totae putrescunt. Sed cultus harundineti primo triennio non alius est quam ceteris. Cum deinde consenuit, repastinandum est. Ea est autem senectus, cum vel exaruit situ et inertia plurium annorum, vel ita densatum est, ut gracilis et cannae similis harundo prodeat. Sed illud de integro refodi debet; hoc potest intercidi et dirarari, quod opus rustici castrationem vocant. Quae tamen refectio harundineti caeca est, quia non apparet in terra quid aut tollendum sit aut relinquendum; tolerabilius tamen harundo castratur antequam caeditur, quatenus velut indices calami demonstrant quid eruendum sit. Tempus repastinandi et conserendi est priusquam oculi harundinum egerminent. Caeditur deinde post brumam; nam usque in id tempus incrementum capit, ac tum compescitur,cum obriguit hiberno frigore. Fodiendum quotiens et vineta; sed macies eius cinere vel alio stercore iuvanda est, propter quod caesum plerique incendunt harundinetum."],["columella-rustica","4.33","Castanea roboribus proxima est, et ideo stabiliendis vineis habilis. Tum in repastinato nux posita celeriter emicat, et post quinquennium caesa more salicis 6 recreatur, atque 7 in palum formata fere usque in alteram caesionem perennat. Ea pullam terram et resolutam desiderat; sabulonem umidum vel refractum tofum non respuit; opaco et septentrionali clivo laetatur;spissum solum et rubricosum reformidat. Seritur ab Novembri mense per totam hiemem sicca terra et repastinata in altitudinem dupondii et semissis. Nuces in ordinem semipedalibus; ordines autem quinum pedum spatiis dirimuntur. In altitudinem dodrantis castanea depressis sulcis committitur. Qui ubi nucibus sunt consiti, priusquam complanentur, breves harundines ab latere castanearum panguntur, ut per hos sationis indices tutius fodi et runcari possint. Simul atque semina stilaverint, etiam bima transferri queunt, intervelluntur, ac bini pedes arbusculis vacui relinquuntur, ne densitas plantas emaciet. Spissius autem propter varios casus deponitur: nam interdum priusquam enascatur, aut siccitatibus nux inarescit, aut aquarum abundantia putrescit; interdum subterraneis animalibus sicuti muribus et talpis infestatur. Propter quae saepe novella castanetacalvescunt; atque ubi frequentanda sunt, melius ex vicino, si competit, mergi more pertica declinata propagatur, quam exempta reseritur. Haec enim velut immota sua sede vehementer germinat; at quae radicibus exempta et deposita est, biennio reformidat. Propter quod compertum est commodius nucibus quam viviradicibus eiusmodi silvas institui. Spatia huiusce sationis, quae supra scripta sunt, capita castanearum recipiunt MMDCCCLXXX, cuius summae, sicut ait Atticus, ex facili iugera singula praebebunt statuminum duodena milia. Etenim taleae propius stirpem recisae quadrifidas plerumque, ac deinde secundae taleae eiusdem arboris bifidas ridicas sumministrant; quod genus fissilis adminiculi manet diutius quam teres palus. Cultus idem est positionis fossionisque qui vineae. Supputari debet bima, quin etiam trima; nam bis ferro repetenda est veris principio, ut incitetur eius proceritas. Potest etiam quercus simili ratione seri; verum biennio tardius quam castanea deciditur. Propter quod ratio postulat tempus potius lucrari, nisi si dumosi glareosique montes, atque ea genera terrae, quae supra diximus, glandem magis quam castaneam postulabunt. Haec de vineis Italicis vinearumque instrumentis, quantum reor, non inutiliter et abunde disseruit mox agricolarum provincialium vineaticos nec minus nostratis et Gallici arbusti cultus traditurus."],["columella-rustica","5.1","Prioribus libris, quos ad te de constituendis colendisque vineis, Silvine, scripseram, nonnulla defuisse dixisti, quae agrestium operum studiosi desiderarent; neque ego infitior aliqua me praeteriisse, quamvis inquirentem sedulo, quae nostri saeculi cultores quaeque veteres literarum monumentis prodiderunt: sed cum sim professus 1 rusticae rei praecepta, nisi fallor, asseveraveram, quae vastitas 2 eius scientiae contineret, non cuncta me dicturum, sed plurima. Nam illud in unius hominis prudentiam cadere non poterat. Neque enim est ulla disciplina, non ars, quae singulari consummata sit ingenio. Quapropter ut in magna silva boni venatoris est indagantem feras quamplurimas capere; nec cuiquam culpae fuit non omnes cepisse: ita nobis abunde est, tam diffusae materiae, quam suscepimus, maximam partem tradidisse. Quippe cum ea velut omissa desiderentur, quae non sunt propria nostrae professionis, ut proxime, cum de commetiendis agris rationem M. Trebellius noster requireret a me, vicinum atque adeo coniunctum esse censebat demonstranti, quemadmodum agrum pastinemus, praecipere etiam pastinatum quemadmodum metiri debeamus. Quod ego non agricolae sed mensoris officium esse dicebam: cum praesertim ne architecti quidem, quibus necesse est mensurarum nosse rationem, dignentur consummatorum aedificiorum, quae ipsi disposuerint, modum comprehendere, sed aliud existiment professioni suae convenire, aliud eorum, qui iam exstructa metiuntur, et imposito calculo perfecti operis rationem computant. Quo magis veniam tribuendam esse nostrae disciplinae censeo, si eatenus progreditur, ut dicat, qua quidque ratione faciendum, non quantum id sit quod effecerit. Verum quoniam familiariter a nobis tu quoque, Silvine, praecepta mensurarum desideras, obsequar voluntati tuae, cum eo, ne dubites id opus geometrarum magis esse quam rusticorum, desque veniam, si quid in eo fuerit erratum, cuius scientiam mihi non vindice Sed ut ad rem redeam, modus omnis areae pedali mensura comprehenditur, qui digitorum est XVI. Pes multiplicatus in passus et actus et climata et iugera et stadia centuriasque mox etiam in maiora spatia procedit. Passus pedes habet V. Actus minimus (ut ait M. Varro) latitudinis pedes quattuor, longitudinis habet pedes CXX. Clima quoquo versus pedum est LX. Actus quadratus undique finitur pedibus CXX. Hoc duplicatum facit iugerum, et ab eo, quod erat iunctum, nomen iugeri usurpavit: sed hunc actum provinciae Baeticae rustici acnuam vocant: itemque triginta pedum latitudinem et CLXXX longitudinem porcam dicunt. At Galli candetum appellant in areis urbanis spatium centum pedum, in agrestibus autem pedum CL.. Semi-iugerum quoque arepennem vocant. Ergo (ut dixi) duo actus iugerum efficiunt longitudinem pedum CCXL, latitudinem pedum CXX. Quae utraeque summae in se multiplicatae quadratorum faciunt pedum milia viginti octo et octingentos. Stadium deinde habet passus CXXV, id est pedes DCXXV, quae mensura octies efficit mille passus, sic veniunt quinque milia pedum. Centuriam nunc dicimus (ut idem Varro ait) ducentorum iugerum modum. Olim autem ab centum iugeribus vocabatur centuria, sed mox duplicata nomen retinuit: sicuti tribus dictae primum a partibus populi tripartito divisi, quae tamen nunc multiplicatae pristinum nomen possident. Haec non aliena, nec procul a ratiocinio, quod tradituri sumus, breviter praefari oportuit. Nunc veniamus ad propositum. Iugeri partes non omnes posuimus,sed eas, quae cadunt in aestimationem facti operis. Nam minores persequi supervacuum fuit, pro quibus nulla merces dependitur.Igitur (ut diximus) iugerum habet quadratorum pedum viginti octo milia et octingentos: qui pedes efficiunt scripula CCLXXXVIII. Ut autem a minima parte, id est, ab dimidio scripulo incipiam, pars quingentesima septuagesima sexta pedes efficit quinquaginta; id est iugeri dimidium scripulum. Pars ducentesima octogesima octava pedes centum; hoc est scripulum.Pars CXLIV pedes ec, hoc est scripula duo. Pars septuagesima et secunda pedes ecce, hoc est sextula in qua sunt scripula quattuor. Pars quadragesimo octava pedes DC, hoc est sici- licus, in quo sunt scripula sex. Pars vigesima quarta pedes mille ducentos, hoe est semuncia, in qua scripula xii. Pars duodecima duo milia et quadris gentos, hoc est uncia, in qua sunt scripula xxiv. Pars sexta pedes quattuor milia et octingentos, hoc est sextans, in quo sunt scripula XXIV. Pars quarta pedesseptem milia et ducentos, hoc est quadrans, in quo sunt scripula LXXII. Pars tertia pedes novem milia, et sexcentos, hoc est triens, in quo sunt scripula XCVI. Pars tertia et duodecima pedes duodecim milia hoc est quincunx, in quo sunt scripula CXX. Pars dimidia pedes quattuordecim milia et quadris gentos, hoc est semis, in quo sunt scripula CXLIV. Pars dimidia et duodecima, pedes sexdecim milia et octingentos, hoc est septunx, in quo sunt scripula CLXVIII. Partes duae tertiae pedes decem novem milia et ducentos, hoc est bes, in quo sunt scripula CXCII. Partes tres quartae pedes unum et viginti milia et sexcentos, hoc est dodrans, in quo sunt scripula CCXVI. Pars dimidia et tertia ped. viginti quattuor milia, hoc est dextans,in quo sunt scripula CCXL.Partes duae tertiaeet una quarta pedes viginti sex milia et quadringentos, hoc est deunx, in quo sunt seripula CCLXIV. Iugerum pedes viginti octo milia et octingentos, hoc est as,in quo sunt scripula CCXXXXVIII. Iugeri autem modus si semper quadraret, et in agendis mensuris in longitudinem haberet pedes CCXL,inlatitudinem pedes cxx, expeditissimum esset eius ratiocinium. Sed quoniam diversae formae agrorum veniunt in disputa- tionem, cuiusque generis species subiciemus, quibus quasi formulis utemur."],["columella-rustica","5.2","Omnis ager aut quadratus, aut longus, aut cuneatus, aut triquetrus, aut rotundus, aut etiam semicirculi vel arcus, nonnunquam etiam plurium angulorum formam exhibet.1 Quadrati mensura facillima est. Nam cum sit undique pedum totidem, multiplicantur in se duo latera, et quae summa ex multiplicatione effecta est, eam dicemus esse quadratorum pedum. Tanquam est locus quoquo versus C pedum: ducimus centies centenos, fiunt decem milia. Dicemus igitur eum locum habere decem milia pedum quadratorum, quae efficiunt iugeri trientem, et sextulam, pro qua portione operis effecti numerationem facere oportebit. At si longior fuerit, quam latior, ut exempli causa iugeri forma pedes habeat longitudinis CCXL, latitudinis pedes CXX, ita ut paulo ante dixi, latitudinis pedes cum longitudinis pedibus sic multiplicans. Centies vicies duceni quadrageni fiunt viginti octo milia et octingenti. Dicemus iugerum agri tot pedes quadratos habere. Similiterque omnis longitudinis pedes cum pedibus latitudinis multiplicabimus.Sin autem cuneatus ager fuerit, ut puta longus pedes centum, latus ex una parte pedes XX, et ex altera pedes X: tunc duas latitudines componemus, fiet utraque summa pedes XXX. Huius pars dimidia est quindecim; decies et quinquies longitudinem multiplicando efficiemus pedes mille et quingentos. Hos igitur in eo cuneo quadratos pedes esse dicemus, quae pars erit iugeri semuncia et scripula tria. At si tribus paribus lateribus triquetrum metiri debueris, hanc formam sequeris. Esto ager tri-angulus pedum quoquo versus tricentorum. Hunc numerum in se multiplicate. Fiunt pedum nonaginta milia. Huius summae partem tertiam sumite, id est triginta milia. Item sumito decumam, id est novem milia. Utramque summam componito. Fiunt pedes triginta novem milia. Dicemus hanc summam pedum quadratorum esse in eo triquetro, quae mensura efficit iugerum, et trientem, et sicilicum. Sed si triangulus disparibus fuerit lateribus ager, tanquam in subiecta forma, quae habet rectum angulum, aliter ratiocinium ordinabitur. Esto unius lateris linea, pedum quinquaginta, et alterius pedum centum. Has duas summas in se multiplicate;quinquagies centeni fiunt quinque milia. Horum pars dimidia duo milia quingeni, quae pars iugeri unciam et scripulum efficit. Si rotundus ager erit, ut circuli speciem habeat, sic pedes sumito.Estoarea rotunda, cuius diametros,id est dimensio, habeat pedes LXX. Hoc in se multiplicate,septuagies septuageni fiunt quattuor milia et nongenti. Hanc summam undecies multiplicate, fiunt pedes quinquaginta tria milia nongenti. Huius summae quartam decimam subduco, scilicet pedes tria milia octingenti et quinquaginta. Hos esse quadratos in eo circulo dico, quae summa efficit iugeri sexcunciam, scripula duo et dimidium. Si semicirculus fuerit ager, cuius basis habeat pedes CXL, curvaturae autem latitudo pedes LXX: oportebit multiplicare latitudinem cum basi. Septuagies centeni quadrageni fiunt novem milia et octingenti. Haec undecies multiplicata fiunt centum septem milia et octingenti: Huius summae quarta decima est septem milia et septingenti. Hos pedes esse dicemus in semicirculo, qui efficiunt iugeri quadrantem scripula quinque. Si autem minus quam semicirculus erit, arcum sic metiemur. Esto arcus, cuius basis habeat pedes xvi, latitudo autem pedes iv. Latitudinem cum basi pono. Fit utrumque pedes XX. Hoc duco quater. Fiunt LXXX. Horum pars dimidia est XL. Item sedecim pedum, qui sunt basis, pars dimidia VIII. Hi viii in se multiplicati, fiunt LXIV.Quartam decimam partem duco,ea efficit pedes iv paulo amplius. Hos adicies ad quadraginta.Fit utraque summa pedes XLIV. Hos in. arcu quadratosesse dico, qui faciunt iugeri dimidium scripulum, quinta et vigesima parte minus. Si fuerit sex angulorum, in quadratos pedes sic redigitur. Esto hexagonum quoquo versus lineis pedum XXX. Latus unum in se multiplico. Tricies triceni fiunt DCCCC. Huius summae tertiam partem statuo CCC, eiusdem partem decumam XC. Fiunt CCCXC. Hoc sexies ducendum est, quoniam sex latera sunt, quae consummata efficiunt duo milia trecenteni et quadraginta. Tot igitur pedes quadratos esse dicemus. Itaque erit iugeri uncia dimidio scripulo et decima parte scripuli minus."],["columella-rustica","5.3","His igitur velut primordiis talis ratiocinii perceptis non difficiliter mensuras inibimus agrorum, quorum nunc omnes persequi species et longum et arduum est. Duas etiam nune formulas praepositis adiciam,2 quibus frequenter utuntur agricolae in disponendis seminibus. Esto ager longus pedes mille ducentos, latus pedes cxx. In eo vites disponendae sunt ita, ut quini pedes inter ordines relinquantur. Quaero quot seminibus opus sit, eum quinum pedum spatia inter semina desiderantur. Duco quintam partem longitudinis, fiunt CCXL; et quintam partem latitudinis, hoc est XXIV. His utrisque summis semper singulos asses adicito, qui efficiunt extremos ordines, quos vocant angulares. Fit ergo altera summa ducentorum quadraginta unius, altera viginti quinque. Has summas sic multiplicate. Quinquies et vicies duceni quadrageni singuli, fiunt sex milia et viginti quinque. Totidem dices opus esse seminibus. Similiter inter senos pedes si voles ponere, duces sextam partem longitudinis mille ducentorum, fiunt ec, et sextam latitudinis CXX, id est XX. His summis singulos asses adicies quos dixi angulares esse. Fiunt CCI, et XXI. Has summas inter se multiplicabis, vicies et semel ducentos et unum, atque ita efficies quattuor milia ducentos et viginti unum.Totidem seminibus opus esse dices. Similiter si inter septenos pedes ponere voles, septimam partem longitudinis et latitudinis duces, et adicies asses angulares, eodem modo eodemque ordine consummatis numerum seminum. Denique quotcunque pedum spatia facienda censueris,totam partem longitudinis et latitudinis duces, et prae-dictos asses adicies. Haec cum ita sint, sequitur ut iugerum agri, quod habet pedes CCXL longitudinis et latitudinis pedes cxx, recipiat inter pedes ternos (hoc enim spatium minimum esse placet vitibus ponendis) per longitudinem semina LXXXI, per latitudinem inter quinos pedes semina XXV. Qui numeri inter se multiplicati fiunt seminum duo milia et viginti quinque. Vel si quoquo versus inter quaternos pedes vinea erit disposita, longitudinis ordo habebit semina lxi, latitudinis XXXI, qui numeri efficiunt in iugero vites mille octingentas et nonaginta unam. Vel si in longitudinem per quaternos pedes, in latitudinem per quinos pedes fuerit disposita, ordo longitudinis habebit semina LXI, latitudinis XXV. Quod si inter quinos pedes consitio fuerit, per longitudinem ordinis habebit semina xlix, et rursus per latitudinem semina xxv. Qui numeri duo inter se multiplicati efficiunt mille ducentum et viginti quinque. At si per senos pedes eundem vitibus locum placuerit ordinare, nihil dubium est quin longitudini dandae sint XLI vites, latitudini autem viginti una. Quae inter se multiplicatae efficiunt numerum DCCCLXI. Sin autem inter septenos pedes vinea fuerit constituenda, ordo per longitudinem recipiet capita triginta quinque, per latitudinem XVIII. Qui numeri inter se multiplicati efficiunt DCXXX. Totidem dicemus semina prae-paranda. At si inter octonos pedes vinea conseretur, ordo per longitudinem recipiet semina XXXI, per latitudinem autem xvi. Qui numeri inter se multiplicati efficiunt CCCCXCVI. At si inter novenos pedes, ordo in longitudinem recipiet semina viginti septem, et in latitudinem quattuordecim. Qui numeri inter se multiplicati faciunt CCCLXXVIII. Vel inter denos pedes, ordo longitudinis recipiet semina XXV, latitudinis XIII. Hi numeri inter se multiplicati faciunt CCCXXV, Et ne in infinitum procedat disputatio nostra, eadem portione, ut cuique placuerintlaxiora spatia, semina faciemus. Ac de mensuris agrorum numerisque seminum dixisse abunde sit. Nunc ad ordinem redeo."],["columella-rustica","5.4","Vinearum provincialium plura genera esse comperi. Sed ex iis, quas ipse incognovi,2 maxime pro-bantur velut arbusculae brevi crure sine adminiculo per se stantes: deinde quae pedaminibus adnixae singulis iugis imponuntur: eas rustici canteriatas appellant. Mox quae defixis arundinibus circum- vinctae per statumina calamorum materiis ligatis in orbiculos gyrosque fleetuntur 2: eas non nulli characatas vocant. Ultima est conditio stratarum vitium, quae ab enata stirpe confestim velut proiectae per humum porriguntur. Omnium autem sationis fere eadem est conditio. Nam vel scrobe vel sulco semina deponuntur, quoniam pastinationis expertes sunt exterarum gentium agricolae: quae tamen ipsa paene supervacua est his locis quibus solum putre et per se resolutum est: namque hoc imitamur arando, ut ait Vergilius, id est etiam pastinando. Itaque Campania, cum vicinum ex nobis capere possit exemplum, non utitur hac molitione terrae quia facilitas eius soli minorem operam desiderat. Sicubi autem densior ager provincialis rustici maiorem poscit impensam, quod nos pastinando efficimus, ille sulco facto consequitur, ut laxius subacto solo deponat semina."],["columella-rustica","5.5","Sed ut singula earum quae proposui vinearum genera persequar, praedictum ordinem repetam. Vitis quae sine adminiculo suis viribus consistit, solutiore terra, scrobe; densiore, sulco ponenda est. Sed et scrobes et sulci plurimum prosunt, si in locis temperatis,4 in quibus aestas non est praefervida, ante annum fiant, quam vineta conserantur.5 Soli tamen ante bonitas exploranda est.Nam si ieiuno atque exili agro semina deponentur, sub ipsum tempus sationis scrobis aut sulcus faciendus est. Si ante annum fiant, quam vinea conseratur, scrobis in longitudinem altitudinemque defossus tripedaneus abunde est, latitudine tamen bipedanea: vel si quaterna pedum spatia inter ordines relicturi sumus, commodius habetur eandem quoquo versus dare mensuram scrobibus, non amplius tamen quam in tres pedes altitudinis depressis. Ceterum quattuor angulis semina applicabuntur subiecta minuta terra, et ita scrobes adobruentur. Sed de spatiis ordinum eatenus praecipiendum habemus, ut intelligant agricolae, sive aratro vineas culturi sint, laxiora interordinia relinquenda, sive bidentibus, angustiora: sed neque spatiosiora quam decem pedum, neque contractiora quam quattuor. Multi tamen ordines ita disponunt, ut per rectam lineam binos pedes aut ut plurimum, ternos inter semina relinquant, transversa rursus laxiora spatia faciant,per quae vel fossor vel arator incedat. Sationis autem cura non alia debet esse, quam quae tradita est a me tertio volumine. Unum tamen huic consitioni Mago Carthaginiensis adicit,ut semina ita deponantur, ne protinus totus scrobis terra compleatur, sed dimidia fere pars eius sequente biennio paulatim adaequetur. Sic enim putat vitem cogi deorsum agere radices. Hoc ego siccis locis fieri utiliter non negaverim; sed ubi aut uliginosa regio est, aut caeli status imbrifer, minime faciundum censeo. Nam consistens in semiplenis scrobibus nimiushumor, antequam convalescant, semina necat. Quare utilius existimo, repleri quidem scrobes stirpe deposita, sed cum semina comprehenderint, statim post aequinoctium autumnale debere diligenter atque alte ablaqueari, et recisis radiculis, si quas in summo solo citaverint, post paucos dies obrui.Sic enim utrumque incommodum vitabitur, ut nec radices in superiorem partem evocentur, neque immodicis pluviis parum valida vexentur semina. Ubi vero iam corroborata fuerint,nihil dubium est, quin caelestibus aquis plurimum iuventus Itaque locis, quibus clementia hiemis permittit, adapertas vites relinquere et tota hieme ablaqueatas habere eas conveniet. De qualitate autem seminum inter auctores non convenit. Alii malleolo protinus conseri vineam melius existimant, alii viviradice: de qua re quid sentiam, iam superioribus professus sum. Et nunc tamen hoc adicio, esse quosdam agros, in quibus non aeque bene translata semina quam immota respon- deant: sed istud rarissime accidere. Notandum item diligenter explorandum esse,quid quaeque ferat regio, quid quaeque recuset. Depositam ergo stirpem, id est, malleolum vel vivi- radicem,formare sic convenit, ut vitis sine pedamine consistat. Hoc autem protinus effici non potest. Nam nisi adminiculum tenerae viti atque infirmae contribueris, prorepens pampinus terrae se applicabit.Itaque posito semini arundo adnectitur, quae velut infantiam eius tueatur atque educet, producatque in tantam staturam, quantam permittit agricola. Ea porro non debet esse sublimis: nam usque in sesqui- pedem coercenda est. Cum deinde robur accipit, et iam sine adiumento consistere valet, aut capitis aut bracchiorum incrementis adolescit. Nam duae species huius quoque culturae sunt. Alii capitatas vineas, alii bracchiatas magis probant. Quibus cordi est in bracchia vitem componere, convenit a summa parte, qua decisa novella vitis est, quicquid iuxta cicatricem citaverit, conservari, et in quattuor bracchia pedalis mensurae dividere, ita ut omnem partem caeli singula aspiciant.. Sed haec bracchia non statim primo anno tam procera submittuntur, ne oneretur exilitas vitis; sed compluribus putationibus in praedictam mensuram educuntur. Deinde ex bracchiis quasi quaedam cornua prominentia relinqui oportet, atque ita totam vitem omni parte in orbem diffundi. Putationis autem ratio eadem est, quae in iugatis vitibus: uno tamen differt, quod pro materiis longioribus pollices quaternum aut quinum gemmarum relinquuntur: pro custodibus autem bigemmes reseces fiunt. In ea deinde vinea quam capitatam diximus, iuxta ipsam matrem usque ad corpus sarmentum detrahitur, una aut altera tantummodo gemma relicta, quae ipsi trunco adhaeret. Hoc autem riguis aut pinguissimis locis fieri tuto potest, cum vires terrae et fructum et materias valent praebere. Maxime autem aratris excolunt,qui sic formatas vineas habent, eamque rationem sequuntur detrahendi vitibus bracchia, quod ipsa capita sine ulla extantia neque aratro neque bubus obnoxia sunt. Nam in bracchiatis plerumque fit, ut aut crure aut cornibus boum ramuli vitium defringantur, saepe etiam stiva, dum sedulus arator vomere perstringere ordinem, et quam proximam partem vitium excolere studet. Atque haec quidem cultura vel bracchiatis vel capi-tatis antequam gemment, adhibetur. Cum deinde germinaverint, fossor insequitur, ac bidentibus eas partes subigit, quas bubulcus non potuit pertingere. Mox ubi materias vitis exigit, insequitur pampinator et supervacuos deterget fructuososque palmites sub- mittit, qui cum induruerunt, velut in coronam re-ligantur. Hoc duabus ex causis fit: una, ne libero excursu in luxuriam prorepant,omniaque alimenta pampini absumant; altera, ut religata vitis rursus aditum bubulco fossorique in excolenda se praebeat. Pampinandi autem modus is erit, ut opacis locis humidisque et frigidis aestate vitis nudetur, foliaque palmitibus detrahantur,ut maturitatem fructus capere possit, et ne situ putrescat: locis autem siccis calidisque et apricis e contrario palmitibus uvae contegantur; et si parum pampinosa vitis est, advectis frondibus et interdum stramentis fructus muniatur. M. quidem Columella patruus meus, vir illustribus disciplinis eruditus, ac diligentissimus agricola Baeticae provinciae, sub ortu Caniculae palmeis tegetibus vineas adumbrabat, quoniam plerumque dicti sideris tempore quaedam partes eius regionis sic infestantur Euro, quem incolae Vulturnum appellant, ut nisi teguminibus vites opacentur, velut halitu flammeo fructus uratur. Atque haec capitatae bracchiataeque vitis cultura est. Nam illa, quae uni iugo superponitur, aut quae materiis submissis arundinum statuminibus per orbem connectitur, fere eandem curam exigit, quam iugata. Non nullos tamen in vineis characatis animadverti, et maxime elvenacigeneris, prolixos palmites quasi propagines summo solo adobruere, deinde rursus ad arundines erigere, et in fructum submittere, quos nostri agricolae mergos, Galli candosoccos vocant, eosque adobruunt simplici ex causa, quod existiment, plus alimenti terram praebere fructuariis flagellis. Itaque post vindemiam velut inutilia sarmenta decidunt, et a stirpe submovent. Nos autem praecipimus easdem virgas, cum a matre fuerint praecisae, sicubi demortuis vitibus ordines vacent, aut si novellam quis vineam instituere velit, pro viviradice ponere. Quoniam quidem partes sarmentorum, quae fuerant obrutae, satis multas habent radices, quae depositae scrobibus confestim comprehendant. Superest reliqua illa cultura prostratae vineae, quae nisi violentissimo caeli statu suscipi non debet. Nam et difficilem laborem colonis exhibet, nec unquam generosi saporis vinum praebet. Atque ubi regionis conditio solam eam culturam recipit,bipedaneis scrobibus malleolus deponitur. Qui cum egerminavit, ad unam materiam revocatur: eaque primo anno compescitur in duas gemmas: sequente deinde, cum palmites profudit, unus submittitur, ceteri decutiuntur. At ille qui submissus est, cum fructum edidit, in eam longitudinem deputatur, uti iacens non excedat interordinii spatium. Nec magna est putationis differentia cubantis et stantis rectae vineae: nisi quod iacenti viti breviores materiae submitti debent, reseces quoque angustius in modum furunculorum relinqui. Sed post putationem, quam utique autumno in eiusmodi vinea fieri oportet, vitis tota deflectitur in alterum interordinium: atque ita pars ea quae fuerat occupata vel foditur vel aratur, et cum exculta est, eandem vitem recipit, ut altera quoque pars excoli possit. De pampinatione talis vineae parum inter auctores convenit. Alii negant esse nudandam vitem, quo melius contra iniuriam ventorum ferarumque fructum abscondat: aliis placet parcius pampinari, ut et vitis non in totum supervacuis frondibus oneretur, et tamen fructum vestire aut protegere possit: quae ratio mihi quoque commodior videtur."],["columella-rustica","5.6","Sed iam de vineis satis diximus. Nunc de arboribus praecipiendum est. Qui volet frequens et dispositum arbustum paribus spatiis fructuosumque habere, operam dabit, ne emortuis arboribus rarescat ac primam quamque senio aut tempestate afflictam submoveat, et in vicem novellam sobolem substituat. Id autem facile consequi poterit, si ulmorum semi- narium paratum habuerit: quod quomodo et qualis generis faciendum sit, non pigebit deinceps praecipere. Ulmorum duo esse genera convenit. Gallicum et vernaculum: illud Atinia, hoc nostras dicitur. Atiniam ulmum Tremellius Scrofa non ferre sameram, quod est semen eius arboris, falso est opinatus. Nam rariorem sine dubio creat, et idcirco plerisque et sterilis videtur, seminibus inter frondem, quam prima germinatione edit, latentibus. Itaque nemo iam serit ex samera, sed ex sobolibus. Est autem ulmus longe laetior et procerior, quam nostra,frondemque iucundiorem bubus praebet: qua cum assidue pecus paveris, et postea generis alterius frondem dare institueris, fastidium bubus afferes.Itaque si fieri poterit, totum agrum genere uno Atiniae ulmi conseremus: si minus, dabimus operam, ut in ordinibus disponendis pari numero vernaculas et Atinias alter-nemus. Ita semper mixta fronde utemur, et quasi hoc condimento illectae pecudes fortius iusta cibariorum confident. Sed vitem maxime populus videtur alere, deinde ulmus, post etiam fraxinus. Populus, quia raram, neque idoneam frondem pecori praebet, a plerisque repudiata est. Fraxinus, quia capris et ovibus gratissima est, nec inutilis bubus, locis asperis et montosis, quibus minus laetatur ulmus, recte seritur. Ulmus, quod et vitem commodissime patitur, et iucundissimum pabulum bubus affert, variisque generibus soli provenit, a plerisque praefertur. Itaque si arbustum novum instituere cordi est, seminaria ulmorum vel fraxinorum parentur ea ratione, quam deinceps subscripsimus. Nam populi melius cacuminibus in arbusto protinus deponuntur. Igitur pingui solo et modice humido bipalio terram pastinabimus, ac diligenter occatam et resolutam humum verno tempore in areas componemus. Sameram deinde, quae iam rubicundi coloris erit, et compluribus diebus insolata iacuerit, ut aliquem tamen succum et lentorem habeat, iniciemus areis, et eas totas seminibus spisse contegemus, atque ita cribro putrem terram duos alte digitos incernemus, et modice rigabimus, stramentisque areas cooperiemus, ne prodeuntia cacumina seminum ab avibus praerodantur. Ubi deinde prorepserint plantae, stramenta colligemus, et manibus herbas carpemus: idque leviter et curiose faciendum est, ne adhuc tenerae brevesque radiculae ulmorum convellantur. Atque ipsas quidem areas ita anguste compositas habebimus, ut qui runcaturi sunt, medias partes earum facile manu contingant: nam si latiores fuerint, ipsa semina proculcata noxam capient. Aestate deinde prius quam sol oriatur, aut ad vesperum, seminaria conspergi saepius quam rigari debent: et cum ternum pedum plantae fuerint, in aliud seminarium transferri, ac ne radices altius agant (quae res postmodum in eximendo magnum laborem affert, cum plantas in aliud seminarium transferemus) oportebit non maximos scrobiculos sesquipede inter se distantes fodere: deinde radices in nodum, si breves, vel in orbem coronae similem, si longiores erunt, inflecti, et oblitas fimo bubulo scrobiculis deponi, ac diligenter circumcalcari. Possunt etiam collectae cum stirpibus plantae eadem ratione disponi: quod in Atinia ulmo fieri necesse est, quae non seritur e samera. Sed haec ulmus autumni tempore melius quam vere disponitur; paulatimque ramuli eius manu detorquentur, quoniam primo biennio ferri reformidat ictum. Tertio demum anno acuta falce abraditur,atque ubi translationi iam idonea est, ex eo tempore autumni, quo terra imbribus permaduerit, usque in vernum tempus, antequam radix ulmi in eximendo delibretur, recte seritur. Inde in resoluta terra ternum pedum quoquo versus faciendi scrobes. At in densa, sulci eiusdem altitudinis et latitudinis, qui arbores recipiant,praeparandi. Sed deinde in solo roscido et nebuloso conserendae sunt ulmi, ut earum rami ad orientem et occidentem dirigantur, quo plus solis mediae arbores, quibus vitis applicata et religata innititur, accipiant. Quod si etiam frumentis consulemus, uberi solo inter quadraginta pedes, exili, ubi nihil seritur, inter viginti, arbores disponantur. Cum deinde adolescere incipient, falce formandae, et tabulata instituenda sunt.Hoc enim nomine usurpant agricolae ramos truncosque prominentes, eosque vel propius ferro compescunt, vel longius promittunt, ut vites laxius diffundantur: hoc in solo pingui melius, illud in gracili. Tabulata inter se ne minus ternis pedibus absint, atque ita formentur, ne superior ramus in eadem linea sit, qua inferior. Nam demissum ex eo palmitem germinantem inferior atteret, et fructum decutiet. Sed quamcunque arborem severis, eam biennio proximo putare non oportet. Post deinde si ulmus exiguum incrementum recipit,verno tempore, antequam librum demittat, decacuminanda est iuxta ramulum, qui videbitur esse nitidissimus, ita tamen, uti. supra eum trunco stirpem dodrantalem relinquas, ad quam ductus et applicatus ramus alligetur, et correptus cacumen arbori praebeat. Deinde stirpem post annum praecidi et allevari oportet. Quod si nullum ramulum arbor idoneum habuerit, sat erit novem pedes a terra relinqui, et superiorem partem detruncari, ut novae virgae, quas emiserit,ab iniuria pecoris tutae sint. Sed si fieri poterit, uno ictu arborem praecidi; si minus, serra desecari, et plagam falce allevari oportebit, eamque plagam luto paleato contegi, ne sole aut pluviis infestetur. Post annum aut biennium, cum enati ramuli recte convaluerint, supervacuos deputari, idoneos in ordinem submitti conveniet. Quae ulmus a positione bene provenerit,eius summae virgae falce debent enodari. At si robusti ramuli erunt, ita ferro amputentur, ut exiguam stirpem prominentem trunco relinquas. Cum deinde arbor convaluerit, quicquid falce contingi poterit, exputandum est, allevandumque eatenus, ne plaga corpori matris applicetur. Ulmum autem novellam formare sic conveniet. Loco pingui octo pedes a terra sine ramo relinquendi, vel in arvo gracili septem pedes: supra quod spatium deinde per circuitum in tres partes arbor dividenda est, ac tribus lateribus singuli ramuli submittendi primo tabulato assignentur. Mox de ternis pedibus superpositis alii rami submittendi sunt, ita ne iisdem lineis, quibus in inferiore positi sint. Eademque ratione usque in cacumen ordinanda erit arbor. Atque in frondatione cavendum, ne aut prolixiores pollices fiant, qui ex amputatis virgis relinquuntur, aut rursus ita alleventur, ut ipse truncus laedatur, aut delibretur; nam parum gaudet ulmus in corpus nuda. Vitandumque ne de duabus plagis una fiat, cum talem cicatricem non facile cortex comprehendat. Arboris autem perpetua cultura est, non solum diligenter eam disponere, sed etiam truncum circumfodere, et quicquid frondis enatum fuerit, alternis annis aut ferro amputare aut astringere, ne nimia umbra viti noceat. Cum deinde arbor vetustatem fuerit adepta, propter terram vulnerabitur ita, ut excavetur usque in medullam, deturque exitus humori, quem ex superiore parte conceperit. Vitem quoque, antequam ex toto arbor praevalescat, conserere convenit. At si teneram ulmum maritaveris, onus iam non sufferet: si vetustae vitem applicueris, coniugem necabit. Ita suppares esse aetate et viribus arbores vitesque convenit. Sed arboris maritandae causa scrobis viviradici fieri debet latus pedum duorum, altus levi terra totidem pedum (gravi, dupondio et dodrante) longus pedum sex aut minimum quinque. Absit autem hic ab arbore ne minus sesquipedali spatio. Nam si radicibus ulmi iunxeris, male vitis comprehendet, et cum tenuerit, incremento arboris opprimetur. Hunc scrobem, si res permittit, autumno facito, ut pluviis et gelicidiis macerctur. Circa vernum deinde aequinoctium binae vites, quo celerius ulmum vestiant, pedem inter se distantes scrobibus deponendae: cavendumque ne aut septentrio-nalibus ventis aut rorulentae sed siccae serantur. Hanc observationem non solum in vitium positione, sed in ulmorum ceterarumque arborum praecipio: et uti cum de seminario eximuntur, rubrica notetur una pars, quae nos admoneat, ne aliter arbores constituamus, quam quemadmodum in seminario steterint. Plurimum enim refert, ut eam partem caeli spectent, cui ab tenero consueverunt.Melius autem locis apricis, ubi caeli status neque praegelidus neque nimium pluvius est, autumni tempore et arbores et vites post aequinoctium deponuntur. Sed eae ita conserendae sunt, ut summam terram,quae aratro subacta sit, semipedem alte substernamus, radicesque omnes explicemus, et depositas stercorata, ut ego existimo, si minus, certe subacta operiamus, et circumcalcemus ipsum seminis codicem. Vites in ultimo scrobe deponi oportet, materiasque earum per scrobem porrigi, deinde ad arborem erigi; atque ab iniuria pecoris caveis emuniri. Locis autem prae-fervidis semina septentrionali parte arbori applicanda sunt: locis frigidis a meridie, temperato statu caeli aut ab oriente aut ab occidente, ne toto die solem vel umbram patiantur. Proxima deinde putatione melius existimat Celsus ferro abstineri, ipsosque caules in modum coronae con- tortos arbori circumdari, ut flexura materias pro-fundat, quarum validissimam sequente anno caput vitis faciamus. Me autem longus docuit usus, multo utilius esse primo quoque tempore falcem vitibus admovere, nec supervacuis sarmentis pati silvescere. Sed eam quoque, quae primo submittetur, materiam ferro coercendam censeo usque in alteram vel tertiam gemmam, quo robustiores palmites agat, qui cum primum tabulatum apprehenderint, proxima putatione disponentur, omnibusque annis alioquinin superius tabulatum excitabuntur,relicta semper una materia, quae applicata trunco cacumen arboris spectet. Iamque viti constitutae certa lex ab agricolis imponitur: plerique ima tabulata materiis frequentant, uberiorem fructum et magis facilem cultum sequentes. At qui bonitati vini student, in summas arbores vitem promovent: ut quaeque materia se dabit,ita in celsissimum quemque ramum extendunt, sic, ut summa vitis summam arborem sequatur, id est, ut duo palmites extremi trunco arboris applicentur, qui cacumen eius spectent, et prout quisque ramus convaluit, vitem accipiat. Plenioribus ramis plures palmites alius ab alio separati imponantur, gracilioribus pauciores; vitisque novella tribus toris ad arborem religetur, uno, qui est in crure arboris a terra quattuor pedibus distans;altero, qui summa parte vitem capit; tertio, qui mediam vitem complectitur. Torum imum imponi non oportet, quoniam vires vitis adimit. Interdum tamen necessarius habetur, cum aut arbor sine ramis truncata est, aut vitis praevalens in luxuriam evagatur. Cetera putationis ratio talis est, ut veteres palmites, quibus proximi anni fructus pependit, omnes recidantur: novi, circumcisis undique capreolis et nepotibus, qui ex his nati sunt, amputatis, sub-mittantur et si laeta vitis est, ultimi potius palmites per cacumina ramorum praecipitentur; si gracilis, trunco proximi, si mediocris, medii; quoniam ultimus palmes plurimum fructum affert, proximus minimum vitemque exhaurit atque attenuat. Maxime autem prodest vitibus, omnibus annis resolvi. Nam et commodius enodantur, et refrigerantur, cum alio loco alligatae sunt, minusque laeduntur, ac melius convalescunt. Atque ipsos palmites ita tabulatis superponi convenit, ut a tertia gemma vel quarta religati dependeant, eosque non constringi, ne sarmentum vimine praecidatur. Quod si ita longe tabulatum est, ut materia parum commode in id perduci possit, palmitem ipsum viti alligatum supra tertiam gemmam religabimus. Hoc ideo fieri praecipimus, quia quae pars palmitis prae- cipitata est, ea fructu induitur: at quae vinculo adnexa sursum tendit, ea materias sequenti anno praebet. Sed ipsorum palmitum duo genera sunt: alterum, quod ex duro provenit, quod quia primo anno plerumque frondem sine fructu affert, pampinarium vocant; alterum, quod ex anniculo palmite procreatur: quod quia protinus creat, fructuarium appellant. Cuius ut semper habeamus copiam in vinea,palmitum partes ad tres gemmas religandae sunt, ut quicquid intra vinculum est materias exigat. Cum deinde annis et robore vitis convaluit, traduces in proximam quamque arborem mittendae, easque post biennium amputare atque alias teneriores transmittere convenit. Nam vetustate vitem fatigant. Nonnunquam etiam cum arborem totam vitis comprehendere nequit, ex usu fuit partem aliquam eius deflexam terrae immergere, et rursus ad eandem arborem duas vel tres propagines excitare, quo pluribus vitibus circumventa celerius vestiatur. Viti novellae pampinarium immitti non oportet, nisi necessario loco natus est, ut viduum ramum maritet. Veteribus vitibus loco nati palmites pampinarii utiles sunt, et plerique ad tertiam gemmam resecti optime submittuntur. Nam insequenti anno materias fundunt. Quisquis autem pampinus loco natus in exputando vel alligando fractus est, modo ut aliquam gemmam habuerit, ex toto tolli non oportet, quoniam proximo anno vel validiorem materiam ex una creabit.Praecipites palmites dicuntur, qui de hornotinis virgis enati in duro alligantur. Hi plurimum fructus afferunt, sed plurimum matri nocent. Itaque nisi extremis ramis, aut si vitis arboris Cacumen superaverit, praecipitari palmitem non oportet. Quod si tamen id genus colis propter fructum submittere quis velit, palmitem intorqueat. Deinde ita alliget et praecipitem Nam et post eum locum quem intorseris, laetam materiam citabit, et praecipitata minus virium in se trahet, quamvis fructu exuberet. Praecipitem vero plus anno pati non oportet. Alterum genus palmitis, quod de novello nascitur et in tenero alligatum dependet, materiam vocamus; ea et fructum et nova flagella bene procreat. Et iam si ex uno capite duae virgae submittantur, tamen utraque materia dicitur;nam pampinarius quam vim habeat, supra docui. Focaneus est, qui inter duo bracchia velut in furca de medio nascitur. Eum colem deterrimum esse comperi, quod neque fructum ferat, et utraque bracchia, inter quae natus est, attenuet. Itaque tollendus est. Plerique vitem validam et luxuriosam falso crediderunt feraciorem fieri, si multis palmitibus submissis oneretur. Nam ex pluribus virgis plures pampinos creat, et cum se multa fronde cooperit, peius defloret, nebulasque et rores diutius continet, omnemque uvam perdit. Validam ergo vitem in ramos diducere censeo, et traducibus dispergere atque disrarare,certosque vinearios coles praecipitare, et si minus luxuriabitur, solutas materias relinquere; ea ratio vitem feraciorem faciet. Sed ut densum arbustum commendabile fructu et decore est, sic ubi vetustate rarescit, pariter inutile et invenustum est. Quod ne fiat, diligentis patris-familias est, primam quamque arborem senio defectam tollere, et in eius locum novellam restituere,nec eam viviradice frequentare,ea etsi sit facultas, sed,quod est longe melius, ex proximo propagare. Cuius utriusque ratio consimilis est ei quam tradidimus. Atque haec de Italico arbusto satis praecepimus."],["columella-rustica","5.7","Est et alterum genus arbusti Gallici, quod vocatur rumpotinum. Id desiderat arborem humilem nec frondosam. Cui rei maxime videtur esse idonea opulus1: ea est arbor como similis. Quin etiam cornus et carpinus et ornus non nunquam et salix a plerisque in hoc ipsum disponitur. Sed salix nisi aquosis locis, ubi aliae arbores difficiliter comprehendunt, ponenda non est, quia vini saporem infestat. Potest etiam ulmus sic disponi, ut adhuc tenera decacuminetur, ne altitudinem quindecim pedum excedat. Nam fere ita constitutum rumpotinetum animadverti, ut ad octo pedes locis siccis et clivosis, ad duodecim locis planis et uliginosis tabulata disponantur. Plerumque autem ea arbor in tres ramos dividitur, quibus singulis ab utraque parte complura bracchia submittuntur, tum omnes pene virgae, ne umbrent, eo tempore quo vitis putatur,abraduntur. Arboribus rumpotinis, si frumentum non inseritur, in utramque partem viginti pedum spatia inter-veniunt; at si segetibus indulgetur, in altera parte quadraginta pedes, in altera viginti relinquuntur. Cetera simili ratione atque in arbusto Italico administrantur, ut vites longis scrobibus deponantur, ut eadem diligentia curentur, atque in ramos diducantur,ut novi traduces omnibus annis inter se ex arboribus proximis committantur et veteres decidantur. Si tradux traducem non contingit, media virga inter eas deligetur. Cum ' deinde fructus pondere urgebit, subiectis adminiculis sustineatur. Hoc autem genus arbusti ceteraeque omnes arbores quanto altius arantur et circumfodiuntur, maiore fructu exuberant; quod an expediat patrifamilias facere, reditus docet."],["columella-rustica","5.8","Omnis tamen arboris cultus simplicior quam vinearum est, longeque ex omnibus stirpibus minorem impensam desiderat olea, quae prima omnium arborum est. Nam quamvis non continuis annis, sed fere altero quoque fructum afferat, eximia tamen eius ratio est, quod levi cultu sustinetur, et cum se non induit, vix ullam impensam poscit. Sed et si quam recipit, subinde fructus multiplicat: neglecta compluribus annis non ut vinea deficit, eoque ipso tempore aliquid etiam interim patrifamilias praestat, et cum adhibita cultura est, uno anno emendatur. Quare etiam nos in hoc genere arboris diligenter praecipere censuimus. Olearum, sicut vitium, plura genera esse arbitror, sed in meam notitiam decem omnino pervenerunt: Posia,Licinia,Sergia,Nevia,Culminia,Orchis, Regia,Cercitis, Murtea.Ex quibus bacca iucundissima est Posiae, speciosissima Regiae,sed utraque potius escae, quam oleo est idonea. Posiae tamen oleum saporis egregii, dum viride est, intra annum corrumpitur.Orchis quoque et Radius melius ad escam quam in liquorem stringitur. Oleum optimum Licinia dat, plurimum Sergia: omnisque olea maior fere ad escam, minor oleo est aptior. Nulla ex his generibus, aut praefervidum, aut gelidum statum caeli patitur. Itaque aestuosis locis septentrionali colle, frigidis meridiano gaudet. Sed neque depressa loca neque ardua, magisque modicos divos amat, quales in Italia Sabinorum vel tota provincia Baetica videmus. Hanc arborem plerique existimant ultra milliarium centesimum a mari aut non vivere aut non esse feracem. Sed in quibusdam locis recte valet. Optime vapores sustinet Posia,frigus Sergia. Aptissimum genus terrae est oleis, cui glarea subest, si superposita creta sabulo admixta est. Non minus probabile est solum, ubi pinguis sabulo est. Sed et densior terra, si uvida et laeta est, commode recipit hanc arborem. Creta ex toto repudianda est, magis etiam scaturiginosa, et in qua semper uligo consistit. Inimicus est etiam ager sabulo macer, et nuda glarea. Nam etsi non emoritur in eiusmodi solo, nunquam tamen convalescit. Potest tamen in agro frumentario seri, vel ubi arbutus, aut ilex steterant. Nam quercus etiam excisa radices noxias oliveto relinquit, quarum virus enecat oleam. Haec in universum de toto genere huius arboris habui dicere. Nunc per partes culturam eius exsequar."],["columella-rustica","5.9","Seminarium 1 oliveto praeparetur caelo libero, terreno 2 modice valido et succoso, neque denso neque soluto solo, potius tamen resoluto; id genus fere terrae nigrae est. Quam cum in tres pedes pastinaveris, et alta fossa circumdederis, ne aditus 3 pecori detur,4 fermentari sinito; tum ramos novellos proceros et nitidos, quos comprehensos manus possit circum-venire, hoc est manubrii crassitudine, feracissimis arboribus adimito, et quam recentissimas taleas recidito, ita ne corticem aut ullam aliam partem, quam qua serra praeciderit, laedas. Hoc autem facile contingit, si prius varam feceris, et eam partem, supra quam ramum secaturus es, faeno aut stramentis texeris, ut molliter sine noxa corticis taleae superpositae secentur. Taleae deinde sesquipedales serra praecidantur, atque earum plagae utraque parte falce leventur, et rubrica notentur, ut sic quemadmodum in arbore steterat ramus, ita pars recte et cacumine caelum spectans deponatur. Nam si inversa mergatur, difficulter conprehendet, et cum validius convaluerit, sterilis in perpetuum erit.Sed oportebit talearum capita et imas partes mixto fimo cum cinere oblinire,et ita totas eas immergere, ut putris terra digitis quattuor alte superveniat. Sed binis indicibus ex utraque parte muniantur: hi sunt de qualibet arbore brevi spatio iuxta eas positi, et inter se vinculo connexi, ne facile singuli deiciantur. Hoc facere utile est propter fossorum ignorantiam, ut cum bidentibus aut sarculis seminarium colere institueris, depositaetaleae non laedantur. Quidam melius existimant oculis excolere, et chorda simili ratione disponere: sed utrumque debet post vernum aequinoctium seri, et quam frequentissime seminarium primo anno sarriri; postero et sequentibus, cum iam radiculae seminum convaluerunt, rastris excoli. Sed biennio a putatione abstineri, tertio anno singulis seminibus binos ramulos relinqui, et frequenter sarriri seminarium convenit. Quarto anno ex duobusramis infirmior amputandus est. Sic excultae quinquennio arbusculae habilestranslationi sunt. Plantae autem in oliveto disponuntur optime siccis minimeque uliginosis agris per autumnum, laetis et humidis verno tempore, paulo antequam germinent. Atque ipsis scrobes quarternum pedum praeparantur anno ante, vel si tempus non largitur, priusquam de-ponantur arbores,stramentis atque virgis iniectis incendantur scrobes, ut eos ignis putres faciat, quos sol et pruinafacere debuerat. Spatium intermedium esse debet pingui et frumcntario solo sexagenum pedum in alteram partem, atque in alteram quadragenum: macro nec idoneo segetibus, quinum et vicenumpedum. Sed in Favonium dirigi ordines convenit, ut aestivo perflatu refrigerentur. Ipsae autem arbusculae hoc modo possunt transferri: antequam explantes arbusculam solo,rubrica notato partem eius, quae meridiem spectat, ut eodem modo, quo in seminario erat,deponatur. Deinde arbusculae spatium pedale in circuitu relinquatur, atque ita cum suo caespite planta eruatur. Qui caespes in eximendo ne resolvatur,x modicos surculos virgarum inter se connexos facere oportet, eosque pilae,quae eximitur,applicare, et viminibus ita innectere,ut constricta terravelut inclusa teneatur. Tum subruta parte ima leviter pilam commovere, et suppositis virgis alligare, atque plantam transferre. Quae antequam deponatur,oportebit solum scrobis confodere bidentibus: deinde terram aratro subactam, si tamen pinguior erit summa humus, immittere,et ita seminibus substernere, et si consistet in scrobibus aqua, ea omnis haurienda est, antequam demittantur arbores. Deinde ingerendi minuti lapides vel glarea mixta pingui solo, depositisque seminibus latera scrobis circumcidenda, et aliquid stercoris interponendum. Quod si cum sua terra plantam transferre non convenit, tum optimum est omni fronde privare truncum, atque levatis plagis caenoque et cinere oblitis,in scrobem vel sulcum deponere. Truncus autem aptior translationi est,qui bracchii crassitudinem habet. Poterit etiam longe maioris incrementi et robustioris transferri. Quem ita convenit poni, ut, si non periculum a pecore habeat, exiguus admodum supra scrobem emineat: laetius enim frondet. Si tamen incursus pecoris aliter vitari non poterit, celsior truncus constituetur, ut sit innoxius ab iniuria pecorum. Atque etiam rigandae sunt plantae, cum siccitates incesserunt, nec nisi post biennium ferro tangendae.Ac primo surculari debent, ita ut simplex stilus altitudinem maximi bovisexcedat; deinde arando ne coxam bos, aliamve partem corporis offendat, optimum est etiam constitutas plantas circummunire caveis. Deinde constitutum iam et maturum olivetum in duas partes dividere, quae alternis annis fructu induantur. Neque enim olea continuo biennio uberat. Cum subiectus ager consitus non est, arbor coliculum agit: cum seminibus repletur, fructum affert; ita sic divisum olivetum omnibus annis aequalem reditum adfert.Sed id minime bis anno arari debet: et bidentibus alte circumfodiri. Nam post solstitium cum terra aestibus hiat, curandum est, ne per rimas sol ad radices arborum penetret. Post aequinoctium autumnale ita sunt arbores ablaqueandae, ut a superiore parte, si olea in clivo sit, incilia excitentur, quae ad codicem deducant aquam. Omnis deinde soboles, quae ex imo stirpe nata est, quotannis extirpanda est, ac tertio quoque fimo pabulandae sunt oleae. Atque eadem ratione stercorabitur olivetum, quam in secundo libro pro- posui, si tamen segetibus prospicietur. At si ipsis tantummodo arboribus, satisfacientsingulis stercoris caprini sex librae, vel stercoris sicci modii singuli, vel amurcae insulsae congiussufficient. Stercus autumno debet inici, ut permirtum hieme radices oleae calefaciat.Amurca minus valentibus infundenda est. Nam per hiemem, si vermes atque alia suberunt animalia, hoc medicamento necantur. Plerumque etiam locis siccis et humidis arbores musco infestantur. Quem nisi ferramento eam raseris,nec fructum nec laetam frondem olea inducet. Quin etiam compluribus interpositis annis olivetum putandum est: nam veteris proverbii meminisse convenit, eum qui aret olivetum, rogare fructum; qui stercoret, exorare; qui caedat, cogere. Quod tamen satis erit octavo anno fecisse, ne fructuarii rami subinde amputentur. Solent etiam quamvis laetae arbores fructum non afferre. Eas terebrari gallica terebra convenit, atque ita in foramen viridem taleam oleastri arcte immitti.Sic velut inita arbor fecundo semine fertilior extat. Sed haec ablaqueatione adiuvanda est amurcaque insulsa cum suilla vel nostra urina vetere, cuius utriusque modus servatur.Nam maximae arbori, ut tantundem aquae misceatur,urna abunde erit. Solent etiam vitio soli fructum oleae negare.Cui rei sic medebimur. Altis gyris ablaqueabimus eas, deinde calcis pro magnitudine arboris plus minusve circumdabimus: sed minima arbor modium postulat. Hoc remedio si nihil fuerit effectum, ad praesidium insitionis confugiendum erit. Quemadmodum autem olea inserenda sit, postmodo dicemus. Non nunquam etiam in olea unus ramus ceteris aliquanto est laetior. Quem nisi recideris, tota arbor contristabitur. Ac de olivetis hactenus dixisse satis est. Superest ratio pomiferarum arborum, cui rei deinceps praecepta dabimus."],["columella-rustica","5.10","Modum pomarii, priusquam semina seras,8 circummunire 9 maceriis vel saepe vel fossa praecipio,10 nec solum pecori, sed et homini transitum negare, quoniam si saepius cacumina manu detracta aut a pecoribus praerosa sunt, in perpetuum semina incrementum capere nequeunt. Generatim autem dis- ponere arbores utile est, maxime ne etiam imbecilla a valentiore prematur, quia nec viribus nec magnitudine par est, imparique spatio temporis adolescit. Terra, quae vitibus apta est, etiam arboribus est utilis. Ante annum, quam seminare voles, scrobem fodies.Ita sole pluviisve macerabitur, et quod positum est cito comprehendet.At si eodem anno et scrobem facere et arbores serere properabis,minime autem duos menses scrobes fodito, postea stramentis incensis calefacito; quos si latiores patentioresque feceris,laetiores uberioresque fructus percipies. Sed scrobis clibano similis sit, imus summo patentior, ut laxius radices vagentur ac minus frigoris hieme minusque aestate vaporis per angustum os penetret,etiam clivosis locis terra, quae in eum congesta est, a pluviis non abluatur. Arbores raris intervallis serito, ut, cum creverint, spatium habeant, quo ramos extendant. Nam si spisse posueris, nec infra serere quid poteris, nec ipsae fructuosae erunt, nisi intervulseris: itaque inter ordines quadragenos pedes minimumque tricenos relinquere convenit. Semina lege crassa non minus quam manubrium bidentis, recta, levia, procera, sine ulceribus, integro libro. Ea bene et celeriter comprehendent. Si ex arboribus ramos sumes,de iis quae quotannis bonos et uberes fructus afferunt, digito ab humeris qui sunt contra solem orientem. Si cum radice plantam posueris, incrementum maius futurum quam ceteris senties. Arbor insita fructuosior est quam quae insita non est, id est,quam quae ramis aut plantis ponetur. Sed antequam arbusculas transferas,nota ventos quibus antea fuerant constitutae, postea manus adhibeto ut de clivo et sicco in humidum agrum transferas. Trifurcam maxime ponito. Ea extetminime tribus pedibus. Si eodem scrobe duas aut tres arbusculas voles constituere,curato ne inter se contingant,nam ita vermibus interibunt.Cum semina depones,dextra sinistraque usque in imum scrobem fasciculos sarmentorum bracchii crassitudinis demittito, ita ut supra terram paulum extent, per quos aestate parvo labore aquam radicibus sub-ministres. Arbores ac semina cum radicibus autumno serito, hoc est circa idus Octob.; taleas et ramos primo vere,antequamgerminentarbores,deponito: ac ne tinea molesta sit seminibus ficulneis, in imum scrobem lentisci taleam inverso cacumine demittito. Ficum frigoribus ne serito. Loca aprica, calculosa, glareosa, interdum et saxeta amat. Eiusmodi arbor cito convalescit, si scrobes amplos patentesque feceris. Ficorum genera,etsi sapore atque habitu distant, uno modo, sed pro differentia agri seruntur. Locis frigidis et autumni temporibus aquosis praecoques ponito ut ante pluviam fructum deligas: locis calidis hibernas serito. At si voles ficum quamvis non natura seram facere, tunc grossulos, prioremve fructum decutito,ita alterum edet,quem in hiemem differet. Non nunquam etiam, cum frondere coeperint arbores, cacumina fici ferro summa prodest amputare: sic firmiores arbores et feraciores sunt; ac semper conveniet, simulatque folia agere coeperit ficus, rubricam amurca diluere, et cum stercore humano ad radicem infundere. Ea res efficit uberiorem fructum, et farctum fici pleniorem ac meliorem. Serendae sunt autem praecipue Livianae,Africanae, Chalcidicae, Fulcae, Lydiae, Calli-struthiae,Astropiae,Rhodiae Libycae, Tiburnae,omnes etiam biferae et triferae flosculi. Nucem Graecam serito circa cal. Febr., quia prima gemmascit: agrum durum, calidum, siccum desiderat. Nam in locis diversis nucem si deposueris, plerumque putrescit. Antequam nucem deponas, in aqua mulsa nec nimis dulci macerato. Ita iucundioris saporis fructum, cum adoleverit, praebebit, et interim melius atque celerius frondebit. Ternas nuces in trigonum statuito, et nux a nuce minime palmo absit, et apex ad Favonium spectet. Omnis autem nux unam radicem mittit, et simplici stilo prorepit. Cum ad scrobis solum radix pervenit, duritia humi coercita recurvatur, et ex se in modum ramorum alias radices emittit. Nucem Graecam et Avellanam Tarentinam facere hoc modo poteris. In quo scrobe destinaveris nuces serere,in eo terram minutam in modo semipedis ponito, ibique semen ferulae repangito.Cum ferula fuerit enata, eam findito, et in medulla eius sine putamine nucem Graecam aut Avellanam abscondito, et ita adobruito. Hoc ante calend. Martias facito, vel etiam inter nonas et idus Mart. Eodem tempore iuglandem et pineam et castancam serere oportet. Malum Punicum vere usque in cal. Aprilis recte seritur. Quod si acidum aut minus dulcem fructum feret, hoc modo emendabitur. Stercore suillo et humano urinaque vetere radices rigato. Ea res et fertilem arborem reddet, et primis annis fructum vinosum; post quinquennium dulcem, et apyrenum facit. Nos exiguum admodum laseris vino diluimus, et ita cacumina arboris summa oblevimus. Ea res emendavit acorem malorum. Mala Punica ne in arbore hient,remedio suntlapides tres, si, cum seres arborem, ad radicem ipsam collocaveris.At si iam arborem satam habueris, scillam secundum radicem arboris serito. Alio modo, cum iam matura mala fuerint, antequam rumpantur, ramulos, quibus dependent, intorqueto. Eodem modo servabuntur incorrupta etiam toto anno. Pyrum autumno ante brumam serito, ita ut minime dies XXV ad brumam supersint. Quae ut sit ferax, cum adoleverit, alte eam ablaqueato, et iuxta ipsam radicem truncum findito, et in fissuram cuneum tedae pineae adicito, et ibi relinquito: deinde adobruta ablaqueatione cinerem supra terram inicito. Curandum est autem, ut quam generosis- simis pyris pomaria conseramus. Ea sunt Crustumina, regia, Signina, Tarentina, quae Syria dicuntur, purpurea, superba, hordeacea, Aniciana, Naeviana, Favoniana, Lateritana, Dolabelliana, Turraniana, volaema, mulsa,praecocia, venerea, et quaedam alia, quorum enumeratio nunc longa est. Praeterea malorum genera exquirenda maxime Scaudiana,Matiana, orbiculata, Cestina, Pelusiana,Amerina, Syrica, melimela, Cydonia: quorum genera tria sunt, struthia,chrysomelina, mustea. Quae omnia non solum voluptatem, sed etiam salubritatem afferunt. Sorbi quoque et Armeniaci atque Persici non minima est gratia. Mala, sorba, pruna, post mediam hiemem usque in idus Feb. serito. Mororum ab idib. Feb. usque ad aequinoctium vernum satio est. Siliquam Graecam, quam quidam κεράτιον vocant, et Persicum ante brumam per autumnum serito. Amygdala, si parum ferax erit, forata arbore lapidem adicito, et ita librum arboris inolescere sinito. Omnium autem generum ramos circa cal. Martias in hortis subacta et stercorata terra super pulvinos arearum disponere convenit. Danda est opera, ut dum teneros ramulos habent, veluti pampinentur, et ad unum stilum primo anno semina redigantur. Et cum autumnus incesserit, ante quam frigus cacumina adurat, omnia folia decerpere expedit, et ita crassis arundinibus, quae ab una parte nodos integros habeant, velut pileis induere, atque a frigore et gelicidiis teneras adhuc virgas tueri. Post viginti quattuor deinde menses sive transferre et disponere in ordinem voles, sive inserere, satistuto utrumque facere poteris."],["columella-rustica","5.11","Sed omnis surculus omni arbori inseri potest, si non est ei, cui inseritur, cortice dissimilis. Si vero etiam similem fructum et eodem tempore affert, sine scrupulo egregie inseritur. Tria genera porro insitionum antiqui tradiderunt. Unum, quo resecta et fissa arbor resectos 7 surculos accipit. Alterum, quo resecta inter librum et materiam semina admittit. Quae utraque genera veris temporis sunt. Tertium, quo ipsas gemmas cum exiguo cortice in partem sui delibratam recipit, quam vocant agricolae emplastrationem; vel, ut quidam, inoculationem. Hoc genus insitionis aestivo tempore optime usurpatur. Quarum insitionum rationem cum tradiderimus, a nobis repertam quoque docebimus. Omnes arbores simulatque gemmas agere coeperint,luna crescente inserito; olivam autem circa aequinoctium vernum usque in idus Aprilis. Ex qua arbore inserere voles, et surculos ad insitionem sumes, videto ut sit tenera et ferax nodisque crebris: et cum primum germina tumebunt,de ramulis anniculis, qui solis ortum spectabunt, et integri erunt, eos legito crassitudine digiti minimi. Surculi sint bifurci vel trifurci. Arborem, quam inserere voles, serra diligenter exsecato ea parte, qua maxime nitida et sine cicatrice est:dabisque operam, ne librum laedas. Cum deinde truncum recideris, acuto ferra-mento plagam levato. Deinde quasi cuneum tenuem ferreum vel osseum inter corticem et materiam ne minus digitos tres, sed considerate, demittito, ne laedas aut rumpas corticem. Postea surculos quos inserere voles falce acuta ex ima parte deradito tantum, quantum cuneus demissus spatii dabit, atque ita, ne medullam neve alterius partis corticem laedas. Ubi surculos paratos habueris,cuneum vellito, statimque surculos dimittito in ea foramina,quae cuneo adacto inter corticem et materiam feceris. Ea autem fine, qua adraseris, surculos sic inserito, ut semipede vel amplius de arbore extent. In una arbore duos, vel si truncus vastior est, plures calamos recte inseres, dum ne minus quattuor digitorum inter eos sit spatium. Pro arboris magnitudine et corticis bonitate haec facito. Cum omnes surculos, quos arbor ea patietur, demiseris, libro ulmi vel iunco aut vimine arborem constringito: postea paleato luto bene subacto oblinito totam plagam, et spatium quod est inter surculos, usque eo dum minime quattuor digitis insita extent.Supra deinde muscum imponito, et ita ligato, ne pluvia dilabatur. Quosdam tamen magis delectat in trunco arboris locum seminibus serra facere, insectasque partes tenui scalpello levare, atque ita surculos aptare. Si pusillam arborem inserere voles, imam abscindito, ita ut sesquipede e terra extet. Cum deinde praecideris, plagam diligenter levato: et medium truncum acuto scalpello modice findito, ita ut fissura digitorum trium sit in ea. Deinde cuneum, quo diducatur, inserito, et surculos ex utraque parte derasos de-mittito, sic ut librum seminis libro arboris aequalem facias. Cum surculos diligenter aptaveris, cuneum eximito, et arborem, ut supra dixi, alligato: deinde terram circa arborem adaggerato usque ad ipsum insitum. Ea res a vento et calore maxime tuebitur. Nos tertium genus insitionis invenimus, quodcum sit subtilissimum, non omni generi arborum idoneum est, sed fere recipiunt talem insitionem, quae humidum succosumque et validum librum habent, sicut ficus. Nam et lactis plurimum mittit, et, corticem robustum habet. Optime itaque inseritur tali ratione.Ex arbore, de qua inserere voles, novellos et nitidos ramos digito, in iisdemque quaerite gemmam, quae bene apparebit, certamque spem germinis habebit: eam duobus digitis quadratis circumsignato, ut gemma media sit: et ita acuto scalpello circumcisam diligenter, ne eam laedas, delibrato. Item alterius arboris, quam emplastraturus es, nitidissimum ramum digito, et eiusdem spatii corticem circumcidito, et materiam delibrato. Deinde in eam partem, quam nudaveris, praepara- tum emplastrum aptato,ita ut alterius delibratae parti conveniat. Ubi ita haec feceris, circa gemmam bene alligato, cavetoque ne laedas ipsum germen. Deinde commissuras et vincula luto oblinito, spatio relicto, ut gemma libera vinculo non urgeatur. Arboris autem insitae sobolem et ramos superiores praecidito, ne quid sit, quo possit succus avocari,aut ne cui magis quam insito serviat. Post xxi diem solvito emplastrum. Et hoc genere optime etiam olea inseritur. Quartum illud genus insitionis iam docuimus, cum de vitibus disputavimus. Itaque supervacuum est hoc loco repetere traditam rationem terebrationis. Sed cum antiqui negaverint posse omne genus surculorum in omnem arborem inseri, et ex illa quasi finitione, qua nos ante paulo usi sumus, veluti quandam legem sanxerint, eos tantum surculos posse coalescere, qui sint cortice ac libro et fructu consimiles iis arboribus, quibus inseruntur, existimavimus errorem huius opinionis discutiendum, tradendam-que posteris, rationem, qua possit omne genus surculi omni generi arboris inseri. Quo ne longiore exordio legentem fatigemus, unum quasi exemplum subiciemus, -quo possit omne genus surculi dissimilibus arboribus inseri. Scrobemquoquoversus pedumquattuor ab arbore olivae tam longe fodito, ut extremi rami oleae possint eam contingere.In scrobem deinde fici arbusculam deponito, diligentiamque adhibeto, ut robusta et nitida fiat. Post biennium, cum iam satis amplum incrementum ceperit, ramum olivae, qui videtur nitidissimus, deflecte, et ad crus arboris ficulneae religa: atque ita amputatis ceteris ramis, ea tantum cacumina,quae inserere voles,relinque; tum arborem fici detrunca, plagamque leva, et mediam cuneo finde. Cacumina deinde olivae, sicuti matri cohaerent, ex utraque parte adrade, et ita fissurae fici insere, cuneumque exime, diligenterque ramulos colliga, ne qua vi revellantur.Sic interposito triennio coalescet ficus cum olea, et tum demum quarto anno, cum benecoierint,velut propagines, ramulos olivae a matre resecabis. Hoc modo omne genus in omnem arborem inseres. At prius quam finem libri faciamus, quoniam fere species surculorum omnes persequimur prioribus libris, de cytiso praecipere nunc parvum ac tempestivum est.15,"],["columella-rustica","5.12","Cytisum in agro esse quam plurimum maxime refert, quod gallinis, apibus, ovibus, capris, bubus quoque et omni generi pecudum utilissimus est: quod ex eo cito pinguescit, et lactis plurimum praebet ovibus,1 tum 2 etiam 3 octo mensibus viridi eo pabulo uti et postea arido possis. Praeterea in quolibet agro quamvis macerrimo celeriter comprehendit: omnem iniuriam sine noxa patitur. Mulieres quidem si lactis inopia premuntur, cytisum aridum in aqua macerare oportet, et cum tota nocte permaduerit, postero die expressi succi ternas heminas permiscere modico vino, atque ita potandum dare: sic et ipsae valebunt, et pueri abundantia lactis confirmabuntur. Satio autem cytisi vel autumno circa idus Octobris, vel vere fieri potest. Cum terram bene subegeris, areolas facito, ibique velut ocimi semen cytisi autumno serito. Plantas deinde vere disponito, ita ut inter se quoquoversus quattuor pedum spatio distent. Si semen non habueris, cacumina cytisorum vere deponito, et stercoratam terram circumaggerato. Si pluvia non incesserit, rigato quindecim proximis diebus: simulatque novam frondem agere coeperit, sarrito, et post triennium deinde caedito, et pecori praebete Equo abunde est viridis pondo xv, bubus pondo vicena, ceterisque pecoribus pro portione virium.Potest etiam circa sepem agri satis commode ramis cytisus seri, quoniam facile comprehcndit et iniuriam sustinet. Aridum si dabis, parcius praebeto, quoniam vires maiores habet, priusque aqua macerato, et exemptum paleis permisceto. Cytisum cum aridum facere voles, circa mensem Septembrem, ubi semen eius grandescere incipiet, caedito, paucisque horis, dum flaccescat, in sole habeto: deinde in umbra exsiccata, et ita condito. Hactenus de arboribus praecepisse abunde est, reddituro pecoris curam et remedia sequenti volumine. BOOK VI"],["columella-rustica","6.pr","Scio quosdam, Publi Silvine, prudentes agricolas pecoris abnuisse curam, gregariorumque pastorum velut inimicam suae professionis disciplinam constantissime repudiasse. Neque infitior id eos aliqua ratione fecisse, quasi sit agricolae contrarium pastoris propositum: cum ille quam maxime subacto et puro solo gaudeat, hic novali graminosoque; ille fructum e terra speret, hic e pecore; ideoque arator abominetur, at contra pastor optet herbarum proventum. Sed in his tam discordantibus votis est tamen quaedam societas atque coniunctio: quoniam et pabulum e fundo plerumque domesticis pecudibus magis quam alienis depascere ex usu est, et copiosa stercoratione, quae contingit e gregibus, terrestres fructus exuberant. Nec tamen ulla regio est, in qua modo frumenta gignantur, quae non ut hominum ita armentorum adiutorio colatur.Unde etiam iumenta et armenta nomina a re traxere, quod nostrum laborem, vel onera subvectando vel arando iuvarent. Itaque sicut veteres Romani praeceperunt, ipse quoque censeo tam pecorum quam agrorum cultum pernoscere. Nam in rusticatione vel antiquissima est ratio pascendi eademque quaestuosissima, propter quod nomina quoque pecuniae et peculii tracta videntur a pecore: quoniam et solum id veteres possederunt, et adhuc apud quasdam gentes unum hoc usurpatur divitiarum genus: sed ne apud nostros quidem colonos alia res uberior.Ut etiam M. Cato prodidit,qui consulenti, quam partem rei rusticae exercendo celeriter locupletari posset respondit: Si bene is pasceret;rursusque interrogant, quid deinde faciendo satis uberes fructus percepturus esset, affirmavit: Si mediocriter pasceret. Ceterum de tam sapiente viro piget dicere, quod eum quidam auctores memorant eidem quaerenti, quidnam tertium in agricolatione quaestuosum esset, asseverasse, si quis vel male pasceret; cum praesertim maius dispendium sequatur inertem et inscium pastorem, quam prudentem diligentemque compendium.De secundo tamen responso dubium non est, quin mediocrem negligentiam domini fructus pecoris exsuperet. Quam ob causam nos hanc quoque partem rei rusticae, Silvine, quanta valuimus industria, maiorum secuti praecepta posteritati mandavimus. Igitur cum sint duo genera quadrupedum, quorum alterum paramus in consortium operum, sicut bovem, mulam, equum, asinum; alterum voluptatis ac reditus et custodiae causa, ut ovem, capellam, suem, canem: de eo genere primum dicemus, cuius usus nostri laboris est particeps. Nec dubium, quin, ut ait Varro, ceteras pecudes bos honore superare debeat, praesertim in Italia, quae ab hoc nuncupationem. traxisse creditur, quod olim Graeci tauros italos vocabant,et in ea urbe, cuius moenibus condendis mas et femina boves aratro terminum signaverunt, vel, ut antiquiora repetam,quod item Atticis Athenis Cereris et Triptolemi fertur minister: quod inter fulgentissima sidera particeps caeli sit: quod deinde laboriosissimus adhuc hominis socius in agricultura: cuius tanta fuit apud antiquos veneratio, ut tam capitale esset bovem necuisse, quam civem. Ab hoc igitur promissi operis capiamus exordium."],["columella-rustica","6.1","Quae in emendis bubus sequenda quaeque vitanda sint, non ex facili dixerim; quoniam pecudes pro regionis caelique statu et habitum 1 corporis et ' ingenium animi et pili colorem gerant. Aliae formae sunt Asiaticis, aliae Gallicis, Epiroticis aliae. Nec tantum diversitas provinciarum, sed ipsa quoque Italia partibus suis discrepat. Campania plerumque boves progenerat albos et exiles, labori tamen et culturae patrii soli non inhabiles. Umbria vastos et albos; eademque rubios;nec minus probabiles animis quam corporibus. Etruria et Latium compactos, sed ad opera fortes. Apenninus durissimos omnemque difficultatem tolerantes, nec ab aspectu decoros. Quae cum tam varia et diversa sint, tamen quaedam quasi communia et certa praecepta in emendis iuvencis arator sequi debet; eaque Mago Carthaginiensis ita prodidit, ut nos deinceps memorabimus. Parandi sunt boves novelli, quadrati, grandibus membris, cornibus proceris ac nigrantibus et robustis, fronte lata et crispa, hirtis auribus, oculis et labris nigris, naribus resimis patulisque, cervice longa et torosa, palearibus amplis et pene ad genua promissis, pectore magno, armis vastis,capaci et tanquam implente utero, lateribus porrectis, lumbis latis, dorso recto planoque vel etiam subsidente, clunibus rotundis, cruribus compactis ac rectis, sed brevioribus potius quam longis, nec genibus improbis, ungulis magnis, caudis longissimis et setosis, pilo totius corporis denso brevique, coloris rubii vel fusci, tactu corporis mollissimo."],["columella-rustica","6.2","Talis notae vitulos oportet, cum adhuc teneri sunt, consuescere manu tractari, ad praesepia religari, ut exiguus in domitura labor eorum et minus sit periculi. Verum nec ante tertium neque post quintum annum iuvencos domari placet, quoniam illa aetas adhuc tenera est, haec iam praedura. Eos autem, qui de grege feri comprehenduntur, sic subigi convenit. Primum omnium spatiosum stabulum praeparetur, ubi domitor facile versari, et unde egredi sine periculo possit. Ante stabulum nullae angustiae sint, sed aut campus aut via late patens, ut cum producentur iuvenci, Uberum habeant excursum; ne pavidi aut arboribus aut obiacenti cuilibet rei se implicent noxamque capiant. In stabulo sint ampla praesepia, superque transversi asseres in modum iugorum a terra septem pedibus elati configantur, ad quos religari possint iuvenci. Diem deinde, quo domituram auspiceris, bonum a tempestatibus et a religionibus matutinum digito, cannabinisque funibus cornua iuvencorum ligato. Sed laquei, quibus capulantur, lanatis pellibus involuti sint, ne tenerae frontes sub cornua laedantur. Cum deinde buculos comprehenderis, perducito ad stabulum, et ad stipites religato ita, ut exiguum laxamenti habeant, distentque inter se aliquanto spatio, ne in colluctatione alter alteri noceat. Si nimis asperi erunt, patere unum diem noctemque desaeviant. Simulatque iras contuderint,mane producantur, ita ut et a tergo complures, qui sequuntur, retinaculis eos contineant, et unus cum clava salignea procedens modicis ictibus subinde impetus eorum coerceat. Sin autem placidi et quieti boves erunt, vel eodem die, quo alligaveris, ante vesperum licebit producere, et docere per mille passus composite ac sine pavore ambulare: cum domum reduxeris,arcte ad stipites religato, ita ne capite moveri possint. Tum demum ad alligatos boves neque a posteriore parte neque a atere, sed adversus, placide et cum quadam vocis adulatione venito, ut accedentem consuescant aspicere. Deinde nares perfricato, ut hominem discant odorari. Mox etiam convenit tota tergora et tractare et respergere mero, quo familiariores bubulco fiant: uteris quoque et sub femina manum subicere, ne ad eius modi tactum postmodum pavescant, et ut ricini qui plerumque feminibus inhaerent, eximantur. Idque cum fit, a latere domitor stare debet, ne calce contingi possit. Post haec diductis malis educito linguam, totumque os etpalatum sale defricato, libralesque offas in praesulsae adipis liquamine tinctas in gulam demittito, ac vini singulos sextarios per cornu faucibus infundito: nam per haec blandimenta triduo fere mansucscunt, iugumque quarto die accipiunt, cui ramus illigatus temonis vice traicitur: interdum et pondus aliquod iniungitur, ut maiore nisu laboris exploretur patientia. Post eiusmodi experimenta vacuo plaustrum subiungendi, et paulatim longius cum oneribus producendi sunt. Sic perdomiti mox ad aratrum instituantur, sed in subacto agro, ne statim difficultatem operis reformident, neve adhuc tenera colla dura proscissione terrae contundant.Quemadmodum autem bubulcus in arando bovem instituat, primo praecepi volumine. Curandum ne in domitura bos calce aut cornu quemquam contingat. Nam nisi haec caventur, nunquam eiusmodi vitia quamvis subacto eximi poterunt. Verum ista sic agenda praecipimus, si veteranum pecus non aderit; alioquiexpeditior tutiorque ratio domandi est, quam nos in nostris agris sequimur. Nam ubi plaustro aut aratro iuvencum consuescimus, ex domitis bubus valentissimum eundemque placidissimum cum indomito iungimus. Is et procurrentem retrahit, et cunctantem producit. Si vero non pigeat iugum fabricare, quo tres iungantur, per hanc machinationem consequemur, ut etiam contumaces boves gravissima opera non recusent. Nam ubi piger iuvencus medius inter duos veteranos iungitur, aratroque iniecto terram moliri cogitur, nulla est imperium respuendi facultas. Sive enim efferatus prosilit, duorum arbitrio inhibetur: seu consistit, duobus gradientibus etiam invitus obsequitur: seu conatur decumbere, a valentioribus sublevatus trahitur: propter quae undique necessitate contumaciam de-ponit, et ad patientiam laboris paucissimis verberibus perducitur. Est etiam post domituram mollioris generis bos, qui decumbit in sulco: eum non saevitia, sed ratione censeo emendandum. Nam qui stimulis aut ignibus aliisque tormentis id vitium eximi melius iudicant, verae rationis ignari sunt: quoniam pervicax contumacia plerumque saevientem fatigat. Propter quod utilius est citracorporis vexationem fame potius et siti cubitorem bovem emendare. Nam eum vehementius afficiunt naturalia desideria, quam plagae. Itaque si bos decubuit, utilissimum est pedes eius sic cingulis obligari, ne aut insistere aut progredi aut pasci possit. Quo facto inedia et siti compulsus deponit ignaviam; quae tamen rarissima est in pecore vernaculo: longeque omnis bos indigena melior est quam peregrinus. Nam neque aquae nec pabuli nec caeli mutatione tentatur, neque infestatur conditione regionis, sicut ille, qui ex planis et campestribus locis in montana et aspera perductus est, vel ex montanis in campestria. .Itaque etiam, cum cogimur ex longinquo boves arcessere, curandum est, ut in similia patriis locis traducantur. Item custodiendum est, ne in comparatione vel statura vel viribus impar cum valentiore iungatur. Nam utraque res interiori celeriter affert exitum. Mores huius pecudis probabiles habentur, qui sunt propiores placidis quam concitatis, sed non inertes: qui sunt verentes plagarum et acclamationum, sed fiducia virium nec auditu nec visu pavidi, nec ad ingredienda flumina aut pontes formidolosi, multi cibi edaces, verum in eo conficiendo lenti. Nam hi melius concoquunt, ideoque robora corporum citra maciem conservant, qui ex commodo,quam qui festinanter mandunt. Sed tam vitium est bubulci pinguem quam exilem bovem reddere: habilis enim et modica corporatura pecoris operarii debet esse, nervisque et musculis robusta, non adipibus obesa, ut nec sui tergoris mole nec labore operis degravetur. Sed quoniam quae sequenda sunt in emendis domandisque bubus tradidimus, tutelam eorum praecipiemus."],["columella-rustica","6.3","Boves calore sub divo,1 frigoribus intra tectum, manere oportet. Itaque hibernae stabulationi 2 eorum praeparanda sunt stramenta, quae mense Augusto intra dies triginta sublatae messis 3 praecisa 4 in acervum extrui debent. Horum desectio cum pecori tum agro est utilis: liberantur arva sentibus, qui aestivo5 tempore per Caniculae ortum recisi plerumque radicitus intereunt, et stramenta pecori 6 subiecta plurimum stercoris efficiunt. Haec cum ita curaverimus, tum et omne genus pabuli praeparabimus, dabimusque operam, ne penuria cibi macrescat pecus. Boves autem recte pascendi non una ratio est. Nam si ubertas regionis viride pabulum subministrat nemo dubitat quin id genus cibi ceteris praeponendum sit: quod tamen nisi riguis aut roscidis locis non contingit. Itaque in iis ipsis vel maximum commodum est, quod sufficit una opera duobus iugis, quae eodem die alterna temporum vice vel arant vel pascuntur. Siceioribus agris ad praesepia boves alendi sunt, quibus pro conditione regionum cibi praebentur: eosque nemo dubitat, quin optimi sintvicia in fascem ligata, et cicercula itemque pratense faenum. Minus commode tuemur armenta paleis, quae ubique et quibusdam regionibus solae praesidio sunt. Eae probantur maxime ex milio, tum ex hordeo, mox etiam ex tritico. Sed iumentis iusta operum reddentibus hordeum praeter has praebetur. Bubus autem pro temporibus anni pabula dis-pensantur. Ianuario mense singulis fresi et aqua macerati ervi quaternos sextarios mixtos paleis dare convenit, vel lupini macerati modios, vel cicerculae maceratae semodios, et super haec affatim paleas.Licet etiam, si est leguminum inopia, et eluta et siccata vinacia, quae de lora eximuntur, eum paleis miscere. Nec dubium quin ea longe melius cum suis folliculis, ante quam cluantur, praeberi possint. Nam et cibi et vini vires habent, nitidumque et hilare et corpulentum pecus faciunt. Si grano abstinemus, frondis aridae corbis pabulatorius modiorum viginti sufficit, vel faeni pondo triginta, vel sine modo viridis laurea et ilignea frondes. Et his, si regionis vis per-mittit, glans adicitur: quae nisi ad satietatem detur, scabiem parit. Potest etiam si proventus vilitatem facit, semodius fabae fresae praeberi. Mense Februario plerumque eadem sunt cibaria. Martio et Aprili debet ad faeni pondus adici, qua terra proscinditur: sat autem erit pondo quadragena singulis dari. Ab idibus tamen mensis Aprilis usque in idus Iunias viride pabulum recte secatur: potest etiam in calend. Iulias frigidioribus locis idem praestari: a quo tempore in calend. Novemb. tota aestate et deinde autumno satientur fronde; quae tamen non ante est utilis, quam cum maturaveritvel imbribus vel assiduis roribus: probaturque maxime ulmea, post fraxinea, et ab hac populnea. Ultimae sunt ilignea et qucrnea et laurea: sed eae post aestatem necessariae deficientibus ceteris. Possunt etiam folia ficulnea probe dari, si sit ea copia, aut stringere arbores expediat. Ilignea tamen vel melior est quernea, sed eius generis, quod spinas non habet; nam id quoque, ut iuniperus,respuitur a pecore propter aculeos. Novembri mense ac Deccmbri per sementem quantum appetit bos, tantum praebendum est: plerumque tamen sufficiunt singulis modii glandis et paleae ad satietatem datae, vel lupini macerati modii, vel ervi aqua conspersi sextarii vii permixti paleis, vel cicerculae similiter conspersae sextarii xii mixti paleis, vel singuli modii vinaceorum, si iis, ut supra dixi, large paleae adiciantur; vel si nihil horum est, per se faeni pondo quadraginta."],["columella-rustica","6.4","Sed non proderit cibis3 satiari pecora, nisi omnis adhibeatur 4 diligentia, ut salubri sint corpore, viresque conservent: quae utraque5 custodiuntur large dato per triduum medicamento, quod com- ponitur pari pondere triti lupini cupressique, et cum aqua nocte una sub divo habetur; idque quater anno fieri debet ultimis temporibus veris, aestatis, autumni, hiemis. Saepe etiam languor et nausea discutitur, si integrum gallinaceum crudum ovum ieiuni faucibus inseras, ae postero die spicas ulpici vel alii eum vino conteras, et in naribus infundas: neque haec tantum remedia salubritatem faciunt. Multi et largo sale miscent pabula; quidam marrubium deferunteum oleo et vino; quidam porri fibras, alii grana thuris, alii sabinam herbam rutamque pinsitammero diluunt, eaque medicamenta potanda praebent. Multi caulibus vitis albae et valvulis ervi bubus medentur: nonnulli pellem serpentis obtritam cum vino miscent. Est etiam remedio eum dulci vino tritum serpyllum, et concisa et in aqua macerata scilla. Quae omnes praedictae potiones trium heminarum singulis diebus per triduum datae alvum purgant, depulsisque vitiis recreant vires. Maxime tamen habetur salutaris amurca, si tantundem aquae misceas, et ea pecus insuescas; quae protinus dari non potest, sed primo cibi asperguntur; deinde exigua portione medicatur aqua, mox pari mensura mixta datur ad saturitatem."],["columella-rustica","6.5","Nullo autem tempore et minime aestate utile est boves in cursum concitari: nam ea res aut alvum movet, aut1 frequenter 2 febrem. Cavendum quoque est, ne ad praesepia sus aut gallina perrepat. Nam hoc 3 quod decidit 4 immixtum pabulo, bubus affert necem. Sus aegra pestilentiam facere valet. Quae cum in gregem incidit, confestim mutandus est caeli status, et in plures partes distributo pecore longinquae regiones petendae sunt, atque ita segregandi a sanis morbidi, ne quis interveniat, qui contagione ceteros labefaciat. Itaque cum ablegabuntur, in ea loca perducendi sunt, quibus nullum impascitur pecus, ne adventu suo etiam illi tabem afferant. Evincendi sunt autem quamvis pestifcri morbi, et exquisitis remediis propulsandi. Tunc panacis et eryngii radices faeniculi seminibus miscendae, et cum fricti ac moliti tritici farina candenti aqua conspergendae, eoque medicamine salivandum aegrotum pecus. Tunc paribus casiae myrrhacque et thuris ponderibus, ac tantundem sanguinis marinae testudinis miscetur potio cum vini veteris sextariis tribus, et ita per nares infunditur. Sed ipsum medicamentum ponderis sescunciae divisum portione aequa per triduum cum vino dedisse sat erit. Praesens etiam remedium cognovimus radiculae, quam pastores consiliginem vocant. Ea in Marsis montibus plurima nascitur, omnique pecori maxime est salutaris. Laeva manu effoditur ante solis ortum. Sic enim lecta maiorem vim creditur habere. Usus eius traditur talis. Aenea fibula pars auriculae latissima circumscribitur, ita ut manante sanguine tanquam O literae ductus appareat. Hoc et intrinsecus et ex superiore parte auriculae cum factum est, media pars descripti orbiculi eadem fibula transuitur, et facto foramini praedicta radicula inseritur; quam eum recens plaga comprehendit, ita continet, ut elabi non possit: in eam deinde auriculam omnis vis morbi pestilensque virus dicitur,donec pars, quae fibula circumscripta est, demortua excidit, et minimae partis iactura caput conservatur. Cornelius Celsus etiam visci folia eum vino trita per nares infundere iubet. Haec facienda, si gregatim pecora laborant: illa deinceps, si singula."],["columella-rustica","6.6","Cruditatis signa sunt crebri ructus ac ventris sonitus, fastidia cibi, nervorum intentio, hebetes oeuli. Propter quae bos neque ruminat neque lingua se deterget. Remedio erunt aquae calidae duo congii, et mox triginta brassicae modicae caules coeti et ex aceto dati. Sed uno die abstinendum est alio cibo. Quidam clausum intra tecta continent, ne pasci possit. Tum lentisci oleastrique cacuminum pondo iv, et librammellis una trita permiscent aquae congio, quam nocte unasub dio habent, atque ita faucibus infundunt. Deinde interposita hora macerati ervi quattuor libras obiciunt, aliaque potione prohibent. Hoc per triduum fieri debet, ut omnis causa languoris discutiatur. Nam si neglecta cruditas est, et inflatio ventris et intestinorum maior dolor insequitur,qui nec capere cibos sinit, gemitus exprimit, locoque stare non patitur, saepe decumbere, et agitare caput, caudamque crebrius agere cogit. Manifestum remedium est proximam clunibus partem caudae vinculo vehementer obstringere, vinique sextarium cum olei hemina faucibus infundere atque ita citatum per mille et quingentos passus agere. Si dolor permanet, ungulas circumsecare, et uncta manu per anum inserta fimum extrahere, rursusque agere currentem. Si nec hoc profuit, tres caprifici aridi conteruntur, et eum dodrante aquae calidae dantur. Ubi nec haec medicina processit, myrti silvestris foliorum duae librae laevigantur, totidemque sextarii calidae aquae mixti per vas ligneum faucibus infunduntur. Atque ita sub cauda sanguis emittitur. Qui cum satis profluxit, inhibetur papyri ligamine. Tum concitate agitur pecus cousque dum anhelet. Sunt et ante detractionem sanguinis illa remedia: tribus heminis vini triens pinsiti alii permiscetur, et post eam potionem currere cogitur, vel salis sextans eum cepis decem conteritur, et ad- mixto melle dococto collyria immittuntur alvo,atque ita citatus bos agitur."],["columella-rustica","6.7","Ventris quoque et intestinorum dolor sedatur visu nantium et maxime anatis. Quam si conspexerit, cui intestinum dolet, celeriter tormento liberatur. Eadem anas maiore profectu mulos 2 et equinum genus conspectu suo sanat. Sed interdum nulla prodest medicina. Sequitur terminum3 vitium, quorum signum est cruenta et mucosa ventris proluvies. Remedio sunt cupressini quindecim coni, totidemque gallae, et utrorumque ponderis vetustissimus caseus.Quibus in unum tunsis admiscentur austeri vini quattuor sextarii, qui pari mensura per quatriduum dispensati dantur: nec desint lentisci myrtique et oleastri cacumina. Viridis alvus corpus ac vires carpit, operique inutilem reddit. Quae cum accident, prohibendus erit bos potione per triduum, primoque die cibo abstinendus. Sed mox cacumina oleastri et arundinis, item baccae lentisci myrtique dandae; nec potestas aquae nisi quam parcissime facienda est. Sunt qui tenerorum lauri foliorum libram et abrotonum ceraticum,pari portione deferam; cum aquae calidae duobus sextariis, atque ita faucibus infundant, eademque pabula, ut supra dixi- mus, obiciant. Quidam vinaceorum duas libras torre- faciunt, et ita conferunt cum totidem sextariis vini austeri, potandumque medicamentum praebent, omni alio humore subtracto,nec minus cacumina praedictarum arborum obiciunt. Quod si neque ventris restiterit citata proluvies, neque intestinorum ac ventris dolor, cibosque respuet, et prae-gravato capite saepius coniverit,lacrimaeque ab oculis et pituita a naribus profluent, usque ad ossa frons media uratur, auresque ferro descindantur.Sed vulnera facta igne dum sanescunt, defricare bubula urina convenit; at ferro rescissa melius pice et oleo curantur."],["columella-rustica","6.8","Solent etiam fastidia ciborum afferre vitiosa incrementa linguae, quas ranas veterinarii vocant. Haec ferro reciduntur, et sale cum alio pariter trito vulnera defricantur, donec lacessita pituita profluat.6 Tum vino perluitur os, et interposito unius horae spatio virides herbae vel frondes dantur, dum facta ulcera cicatrices ducant. Si neque ranae fuerint, neque alvus citata, et nihilo minus cibos non appetet, proderit alium pinsitum cum oleo per nares infundere, vel sale et cunila defricare fauces, vel eandem partem alio tunso et alecula linire. Sed haec si solum fastidium est."],["columella-rustica","6.9","Febricitanti bovi convenit abstineri cibo uno die, postero deinde exiguum sanguinem ieiuno sub cauda emitti, atque interposita hora modicae magnitudinis coctos brassicae coliculos triginta ex oleo et garo1 salivati more demitti, eamque escam per quinque dies ieiuno dari. Praeterea cacumina lentisci aut oleae, vel tenerrimam quamque frondem, ac pampinos vitis obici; tum etiam spongia labra detergeri, et aquam frigidam ter die praeberi potandam. Quae medicina sub tecto fieri debet, nec ante sanitatem bos emitti. Signa febricitantis manantes lacrimae, gravatum caput, oculi compressi, fluidum salivis os, longior et cum quodam impedimento tractus spiritus, interdum et cum gemitu."],["columella-rustica","6.10","Recens tussis optime salivato farinae hordeaceae discutitur. Interdum magis prosunt gramina concisa, et his admixta fresa faba. Lentis quoque valvulis exemptae et minute molitae miscentur aquae calidae sextarii duo, factaque sorbitio per cornu infunditur. Veterem tussim sanant duae librae hyssopi macerati sextariis aquae tribus. Nam id medicamentum teritur, et eum lentis minute, ut dixi, molitae sextariis quattuor more salivati datur, ae postea aqua hyssopi per cornu infunditur. Porri enim succus cumoleo, vel ipsa fibra cum hordeacea farina contrita remedium est. Eiusdem radices 'diligenter lotae, et cum farre triticeo pinsitae ieiunoque datae vetustissimam tussim discutiunt. Facit idem pari mensura ervum sine valvulis cum torrido hordeo molitum et salivati more in fauces demissum."],["columella-rustica","6.11","Suppuratio melius ferro rescinditur quam medicamento. Expressa deinde sanie sinus 5 ipse, qui eam continebat, calida bubula urina eluitur, atque ita linamentis pice liquida et oleo imbutis colligatur: vel si colligari ea pars non potest, lamina candenti sebum caprinum aut bubulum instillatur. Quidam, cum vitiosam partem inusserunt, urina vetere humana eluunt,atque ita aequis ponderibus incocta pice liquida cum vetere axungia linunt."],["columella-rustica","6.12","Sanguis demissus in pedes claudicationem affert. Quod cum accidit, statim ungulam inspicito.7 Tactus autem fervorem demonstrat: nec bos vitiatam partem vehementius premi patitur. Sed si sanguis adhuc supra ungulas in cruribus est, frictione assidua discutitur; vel, cum ea nihil profuit, scarificatione emittitur.8 At si iam in ungulis est, inter duos ungues cultello leviter aperies.Postea linamenta sale atque aceto imbuta applicantur, ac solea spartea pes induitur,maximeque datur opera, ne bos in aquam pedem mittat et ut sicce stabuletur. Hic idem sanguis nisi emissus fuerit, famicem creabit, qui si suppuraverit, tarde percurabitur: primum ferro circumcisus et expurgatus, deinde pannis aceto et sale et oleo madentibus inculcatis, mox axungia vetere et sebo hircino pari pondere decoctis, ad sanitatem perducitur. Si sanguis in inferiore parte ungulae est, extrema pars ipsius unguis ad vivum resecatur, et ita emittitur, ac linamentis pes involutus spartea munitur. Mediam ungulam ab inferiore parte non expedit aperire, nisi eo loco iam suppuratio facta est. Si dolore nervorum claudicat, oleo et sale genua poplitesque et crura confricanda sunt, donec sanetur. Si genua intumuerint, calido aceto fovenda sunt, et Uni semen aut milium detritum conspersumque aqua mulsa imponendum: spongiae quoque ferventi aqua imbutae et expressae litaeque melle recte genibus applicantur, ac fasciis circumdantur. Quod si tumori subest aliquis humor, fermentum vel farina hordeacea ex passo aut aqua mulsa decocta imponitur: et cum maturuit suppuratio, rescinditur ferro, eaque emissa, ut supra docuimus, linamentis curatur. Possunt etiam, ut Cornelius Celsus prae- cipit, lilii radix aut scilla cum sale, vel sanguinalis herba, quam poligonum Graeci appellant, vel marrubium ferro reclusa sanare. Fere autem omnis dolor corporis, si sine vulnere est, recens melius fomentis discutitur; vetus uritur, et supra ustum butyrum vel caprina instillatur adeps."],["columella-rustica","6.13","Scabies extenuatur trito alio defricta;1 eodemque remedio curatur rabiosae canis vel lupi morsus, qui tamen et ipse imposito vulneri vetere salsamento aeque bene sanatur. Et ad scabiem praesentior alia medicina est. Cunila bubula,2 et sulphur conteruntur, admixtaque amurca cum oleo atque 3 aceto incoquuntur; deinde tepefactis scissum alumen tritum spargitur. Id medicamentum candente4 sole illitum maxime prodest. Ulceribus gallae tritae remedio sunt; nec minus succus marrubii cum fuligine. Est et infesta pestis bubulo pecori, coriaginem rustici appellant, cum pellis ita tergori adhaeret, ut apprehensa manibus diduci a costis non possit. Ea res non aliter accidit,quam si bos aut ex languore aliquo ad maciem perductus est, aut sudans in opere faciendo refrixit, aut si sub onere pluvia madefactus est. Quae quoniam perniciosa sunt, custodiendum est, ut cum ab opere boves redierint adhuc aestu-antes anhelantesque, vino aspergantur, et offae adipis faucibus eorum inserantur. Quod si praedictum vitium inhaeserit, proderit decoquere laurum, et ea calda fovere terga, multoque oleo et vino confestim subigere, ac per omnes partes apprehendere et attrahere pellem.Idque optime fit sub dio, sole fervente. Quidam faeces vino et adipe commiscent, eoque medicamento post fomenta praedicta utuntur."],["columella-rustica","6.14","Est etiam illa gravis pernicies, cum pulmones exulcerantur. Inde tussis et macies, et ad ultimum phthisis invadit. Quae ne mortem afferant, radix consiliginis ita, ut supra docuimus, perforatae auriculae inseritur, tum porri succus instar heminae pari olei mensurae miscetur, et cum vini sextario potandus datur diebus compluribus. Interdum et tumor palati cibos respuit, crebrumque suspirium facit, et hanc speciem praebet, ut bos in latus pendere videatur. Ferro palatum prodest et sauciare, ut sanguis profluat, et exemptum valvulis ervum maceratum, viridemque frondem, vel aliud molle pabulum, dum sanetur, praebere. Si in opere collum contuderit,praesentissimum est remedium sanguis de aure emissus: aut si id factum, non erit, herba, quae vocatur avia,eum sale trita et imposita. Si cervix mota et deiecta est, considerabimus quam in partem declinet, et ex diversa auricula sanguinem detrahemus. Ea porro vena, quae in aure videtur esse amplissima, sarmento prius verberatur. Deinde cum ad ictum intumuit, cultello solvitur; et postero die iterum ex eodem loco sanguis emittitur, ac biduo ab opere datur vacatio. Tertio deinde die levis iniungitur labor, et paulatim ad iusta perducitur. Quod si cervix in neutram partem deiecta est, mediaque intumuit, ex utraque auricula sanguis emittitur. Qui cum intra triduum, cum bos vitium cepit, emissus non est, intumescit collum, nervique tenduntur, et inde nata durities iugum non patitur. Tali vitio comperimus aptum esse medicamentum ex pice liquida et bubula medulla et hircino sebo et vetere oleo aequis ponderibus compositum atque incoctum. Hac compositione sic utendum est. Cum disiungitur ab opere, in ea piscina, ex qua bibit, tumor cervicis aqua madefactus subigitur, praedictoque medicamento defricatur et illinitur. Si ex toto propter cervicis tumorem iugum recuset, paucis diebus requies ab opere danda est. Tum cervix aqua frigida defricanda, et spuma argenti illinenda est. Celsus quidem tumenti cervici herbam, quae vocatur avia, ut supra dixi, contundi et imponi iubet. Clavorum, qui fere cervicem infestant, minor molestia est: nam facile oleo per ardentem lucernam instillato sanantur. Potior tamen ratio est custodiendi, ne nascantur,neve colla calvescant, quae non aliter glabra fiunt, nisi cum sudore aut pluvia cervix in opere madefacta est. Itaque cum id accidit, pulverilateritio trito priusquam disiungantur, colla conspergi oportet: deinde cum assiccuerint,subinde oleo imbui."],["columella-rustica","6.15","Si talum aut ungulam vomer laeserit, picem duram et axungiam cum sulfure et lana succida involvito 3 candente ferro supra vulnus inurito. Quod idem remedium optime facit exempta stirpe, si forte surculum calcaverit, aut acuta testa vel lapide ungulam pertuderit4; quae tamen si altius vulnerata est, latius ferro circumciditur, et ita inuritur,ut supra praecepi: deinde spartea calceata per triduum suffuso aceto curatur. Item si vomer crus sauciarit, marina lactuca, quam Graeci tithymallum vocant, admixto sale imponitur. Subtriti pedes eluuntur calefacta bubula urina: deinde fasce sarmentorum incenso, cum iam ignis in favillam reddit, ferventi cineri bos cogitur insistere, ac pice liquida cum oleo vel axungia cornua eius linuntur. Minus tamen claudicabunt armenta, si opere disiunctis multa frigida laventur pedes; et deinde suffragines coronaeque ac discrimen ipsum, quo divisa est bovis ungula, vetere axungia defricentur."],["columella-rustica","6.16","Saepe etiam vel gravitate longioris itineris,1 vel cum in proscindendo aut duriori solo aut obviae radici obluctatur,2 convellit armos. Quod cum accidit, e prioribus cruribus sanguis mittendus est: si dextrum armum laesit, in sinistro; si laevum, in dextro; si vehementius utrumque vitiavit, item in posterioribus cruribus venae 3 solventur. Praefractis cornibus linteola sale atque aceto et oleo imbuta superponuntur, ligatisque per triduum eadem infunduntur. Quarto demum axungia pari pondere cum pice liquida, et cortice pineo levigata imponitur. Et ad ultimum cum iam cicatricem ducunt, fuligo infricatur. Solent etiam neglecta ulcera scatere verminibus: qui si mane perfunduntur aqua frigida, rigore contracti decidunt. Vel si hac ratione non possunt eximi, marrubium aut porrum conteritur, et admixto sale imponitur. Id celerrime necat praedicta animalia. Sed expurgatis ulceribus confestim adhibenda sunt linamenta cum pice et oleo vetereque axungia, et extra vulnera eodem medicamenta circumlinenda, ne infestentur a muscis, quae ubi ulceribus insederunt, vermes creant."],["columella-rustica","6.17","Est etiam mortiferus serpentis ictus, est et minorum 6 animalium noxium virus. Nam et vipera et caecilia saepe cum in pascuo bos improvide super- cubuit, lacessita onere morsum imprimit. Musque araneus, quem Graeci μυγαλῆν appellant, quamvis exiguis dentibus non exiguam pestem molitur. Venena viperae depellit super scarificationem ferro factam herba, quam vocant personatam,trita et cum sale imposita. Plus etiam eiusdem radix confusa prodest, vel si montanum trifolium invenitur, quod confragosis locis efficacissimum nascitur, odoris gravis, neque absimilis bitumini, et idcirco Graeci eam ἀσφάλτειον appellant; nostri autem propter figuram vocant acutum trifolium: nam longis et hirsutis foliis viret, caulemque robustiorem facit, quam pratense. Huius herbae succus vino mixtus infunditur faucibus, atque ipsa folia cum sale trita malagmatis in vicem cedunt.Vel si hanc herbam viridem tempus anni negat, semina eius collecta et levigata cum vino dantur potanda, radicesque cum suo caule tritae atque hordeaceae farinae et sali commixtae ex aqua mulsa scarificationi superponuntur. Est etiam praesens remedium, si conteras fraxini tenera cacumina quinque librarum, cum totidem vini et duobus sextariis olei, expressumque succum faucibus infundas; itemque cacumina eiusdem arboris cum sale trita laesae parti superponas. Caeciliaemorsus tumorem suppurationemque molitur. Idem facit etiam muris aranei. Sed illius sanatur noxa subula aenea, si locum laesum com- pungas, cretaque cimolia ex aceto Unas. Mus perniciem, quam intulit, suo corpore luit: nam animal ipsum oleo mersum necatur, et cum imputruit, conteritur, eoque medicamine morsus muris aranei linitur. Vel si id non adest, tumorque ostendit iniuriam dentium, cuminum conteritur, eique adicitur exiguum picis liquidae et axungiae, ut lentorem malagmatis habeat. Id impositum perniciem commovet. Vel si antequam tumor discuteretur, in suppurationem convertitur, optimum est ignea lamina collectionem resecare, et quicquid vitiosi est, inurere, atque ita liquida pice cum oleo linire. Solet etiam ipsum animal vivum creta figulari circumdari; quae cum siccata est, collo boum suspenditur. Ea res innoxium pecus a morsu muris aranei praebet. Oculorum vitia plerumque melle sanantur. Nam sive intumuerunt, aqua mulsa triticea farina conspergitur et imponitur: sive album in oculo est, montanus sal Hispanus vel Ammoniacus vel etiam Cappadocus, minute tritus et immixtus melli vitium extenuat. Facit idem trita sepiae testa, et per fistulam ter die oculo inspirata. Facit et radix, quam Graeci σίλφιον vocant, vulgus autem nostra consuetudine laserpitium appellant. Huius quantocunque ponderi decem partes salis ammoniaci adiciuntur, eaque pariter trita oculo similiter in- funduntur, vel eadem radix tunsa et cum oleo lentisci inuncta vitium expurgat. Epiphoram supprimit polenta conspersa mulsa aqua, et in supercilia genasque imposita; pastinacae quoque agrestis semina, et succus armoraceae, cum melle conlevata oculorum sedant dolorem. Sed quotiensque mel aliusve succus remediis adhibetur, circumlinendus erit oculus pice liquida cum oleo, ne a muscis infestetur. Nam et ad dulcedinem et odorem mellis aliorumque medicamentorum non hae solae, sed et apes advolant."],["columella-rustica","6.18","Magnam etiam perniciem saepe affert hirudo hausta cum aqua. Ea adhaerens faucibus sanguinem ducit, et incremento suo transitum cibis praecludit. Si tam difficili loco est, ut manu trahi non possit, fistulam vel arundinem inserito, et ita calidum oleum infundito: nam eo contactum animal confestim decidit. Potest etiam per fistulam deusti cimicis nidor immitti: qui ubi superpositusigni fumum emisit, conceptum nidorem fistula usque ad hirudinem perfert; isque nidor depellit haerentem. Si tamen vel stomachum vel intestinum tenet, calido aceto per cornu infuso necatur. Has medicinas quamvis bubus adhibendas praeceperim, posse tamen ex eisplurima etiam omni maiori pecori convenire nihil dubium est."],["columella-rustica","6.19","Sed et machina fabricanda est, qua clausa iumenta bovesque curentur, ut et propior 5 accessus ad pecudem medentibus sit, nec in ipsa curatione quadrupes reluctando remedia respuat. Est autem talis machinae forma: roboreis axibus compingitur solum, quod habet in longitudinem pedes novem, et in latitudinem pars prior dipundium semissem, pars posterior quattuor pedes. Huic solo septenum pedum stipites recti ab utroque latere quaterni applicantur. Ii autem in ipsis quattuor angulis affixi sunt, omnesque transversis sex temonibus quasi vacerrae inter se ligantur,ita ut a posteriore parte, quae latior est, velut in caveam quadrupes possit induci, nec exire alia parte prohibentibus adversis axiculis. Primis autem duobus statuminibus imponitur firmum iugum, ad quod iumenta capistrantur, vel boum cornua re-ligantur. Ubi potest etiam numella fabricari, ut inserto capite descendentibus per foramina regulis cervix catenetur. Ceterum corpus laqueatum et distentum temonibus obligatur, immotumque me-dentis arbitrio est expositum. Haec ipsa machina communis erit omnium maiorum quadrupedum."],["columella-rustica","6.20","Quoniam de bubus satis praecepimus, opportune de tauris vaccisque dicemus. Tauros maxime membris amplissimis, moribus placidis, media aetate probandos censeo. Cetera fere eadem omnia in his observabimus, quae in bubus eligendis. Neque enim alio distat bonus taurus a castrato, nisi quod huic torva facies est, vegetior aspectus, breviora cornua, torosior cervix, et ita vasta, ut sit maxima portio corporis, venter paulo subtruncior, qui magis rectus et ad ineundas feminas habilis sit."],["columella-rustica","6.21","Vaccae quoque probantur altissimae formae longaeque, maximis uteris, frontibus latissimis, oculis nigris et patentissimis, cornibus venustis et levibus et nigrantibus, pilosis auribus, compressis malis, palearibus et caudis amplissimis, ungulis modicis, et cruribus parvis.3 Cetera quoque fere eadem in feminis, quae et in maribus, desiderantur, et praecipue ut sint novellae: quoniam, cum excesserunt annos decem, fetibus inutiles sunt. Rursus minores bimis iniri non oportet. Si ante tamen conceperint, partum earum removeri placet, ac per triduum, ne laborent, ubera exprimi, postea mulctra prohiberi."],["columella-rustica","6.22","Sed et curandum est omnibus annis aeque ac in reliquis gregibus pecoris, ut delectus habeatur. Nam et enixae 4 et vetustae,5 quod gignere desierunt, summovendae sunt, et utique taurae, quae locum fecundarum occupant, ablegandae vel aratro domandae; quoniam laboris et operis non minus quam iuvenci propter uteri sterilitatem patientes sunt. Eiusmodi armentum maritima et aprica hiberna desiderat; aestate opacissima nemorum et montium,elata magis quam plana pascua. Nam melius nemoribus herbidis et frutectis et carectis pascitur,quoniam siccis ac lapidosis locis durantur ungulae. Nec tam fluvios rivosque desiderat, quam lacus manu factos; quoniam et fluvialis aqua, quae fere frigidior est, partum abigit, et caelestis iucundior est. Omnis tamen externi frigoris tolerantior equino armento vacca est, ideoque facile sub dio hibernat."],["columella-rustica","6.23","Sed laxo spatio consepta facienda sunt, ne in angustiis conceptum altera alterius elidat, et ut invalida fortioris ictus effugiat. Stabula sunt optima saxo aut glarea strata, non incommoda tamen etiam sabulosa, illa, quod imbres respuant, haec, quod celeriter exsorbent transmittuntque. Sed utraque devexa sint, ut humorem effundant; spectentque ad meridiem, ut facile siccentur, et frigidis ventis non sint obnoxia. Levis autem cura pascui est. Nam ut laetior herba consurgat, fere ultimo tempore aestatis incenditur. Ea res et teneriora pabula recreat, incensis sentibus duris et fruticem surrecturum in altitudinem compescit. Ipsis vero corporibus affert salubritatem iuxta conseptum saxis et canalibus sal superiectus, ad quem saturae pabulo libenter recurrunt, cum pastorali signo quasi receptui canitur. Nam id quoque semper crepusculo fieri debet, ut ad sonum buccinae pecus, si quod in silvis substiterit, saepta repetere consuescat. Hic enim recognosci grex poterit, numerusque constare si velut ex militari disciplina intra stabularii castra manserint. Sed non eadem in tauros exercentur imperia, qui freti viribus per nemora vagantur, liberosque egressus et reditus habent, nec revocantur nisi ad coitus feminarum."],["columella-rustica","6.24","Ex eis,3 qui quadrimis minores sunt maioresque quam 4 duodecim annorum, prohibentur admissura: illi,5 quoniam quasi puerili aetate seminandis armentis parum idonei habentur; hi, quia senio sunt effeti.6 Mense Iulio feminae maribus plerumque permittendae, ut eo tempore conceptos proximo vere adultis iam pabulis edant.Nam decem mensibus ventrem perferunt, neque ex imperio magistri, sed sua sponte marem patiuntur.Atque in id fere quod dixi tempus, naturalia congruunt desideria, quoniam satietate verni pabuli pecudes exhilaratae lasciviunt in venerem, quam si aut femina recusat, aut non appetit taurus, eadem ratione, qua fastidientibus equis mox praecipiemus, elicitur cupiditas odore genitalium admoto naribus. Sed et pabulum circa tempus admissurae subtrahitur feminis, ne eas steriles reddat nimia corporis obesitas; et tauris adicitur, quo fortius ineant. Unumque marem quindecim vaccis sufficere abunde est. Qui ubi iuvencam supervenit, certis signis comprehendere licet, quem sexum generaverit: quoniam si parte dextra desiluit, marem seminasse manifestum est; si laeva, feminam. Id tamen verum esse non aliter apparet, quam si post unum coitum forda non admittit taurum: quod et ipsum raro accidit. Nam quamvis plena fetu non expietur libidine: adeo ultra naturae terminos etiam in pecudibus plurimum pollent blandae voluptatis illecebrae. Sed non dubium est, ubi pabuli sit laetitia, posse omnibus annis partum educari; at ubi penuria est, alternis submitti: quod maxime in operariis vaccis fieri placet, ut et vituli annui temporis spatio lacte satientur, nec forda simul operis et uteri gravetur onere. Quae cum partum edidit, nisi cibis fulta est, quamvis bona nutrix, labore fatigata nato subtrahit alimentum. Itaque et fetae cytisus viridiset torrefactum hordeum,maceratumque ervum praebetur, et tener vitulus torrido molitoque milio et permixto cum lacte salivatur. Melius etiam in hos usus Altinae vaccae parantur, quas eius regionis incolae cevas appellant. Eae sunt humilis staturae, lactis abundantes, propter quod remotis earum fetibus, generosum pecus alienis educatur uberibus: vel si hoc praesidium non adest, faba fresa et vinum recte tolerat, idque praecipue in magnis gregibus fieri oportet."],["columella-rustica","6.25","Solent autem vitulis nocere lumbrici, qui fere nascuntur cruditatibus. Itaque moderandum est, ut bene concoquant: aut si iam tali vitio laborant, lupini semicrudi conteruntur, et offae salivati more faucibus ingeruntur. Potest etiam cum arida fleo et ervo conteri herba Santonica, et formata in offam, sicut salivatum demitti. Facit idem axungiae pars una tribus partibus hyssopi permixta. Marrubii quoque succus et porri valet eiusmodi necare animalia."],["columella-rustica","6.26","Castrare vitulos Mago censet, dum adhuc teneri sunt; neque id ferro facere, sed fissa 1 ferula comprimere testiculos, et paulatim confringere. Idque optimum genus castrationum putat, quod adhibetur aetati tenerae sine vulnere. Nam, ubi iam induruit, melius bimus quam anniculus castratur. Idque facere vere vel autumno luna decrescente praecipit, vitulumque ad machinam deligare: deinde prius quam ferrum admoveas, duabus angustis ligneis regulis veluti forcipibus apprchendere testium nervos, quos Graeci κρεμαστῆρασ ab eo appellant, quod ex illis genitales partes dependunt. Comprehensos deinde testes ferro reserare, et expressos ita recidere, ut extrema pars eorum adhaerens praedictis nervis relinquatur. Nam hoc modo nec eruptione sanguinis periclitatur iuvencus, nec in totum effeminatur adempta omni virilitate; formamque servat maris cum generandi vim deposuit, quam tamen ipsam non protinus amittit. Nam si patiaris eum a recenti curatione feminam inire, constat ex eo posse generari. Sed minime id permittendum, ne profluvio sanguinis intereat. Verum vulnera eius sarmenticio cinere cum argenti spuma linenda sunt, abstinendusque eo die ab humore, et exiguo cibo alendus. Sequenti triduo velut aeger cacuminibus arborum et desecto viridi pabulo oblectandus, prohibendusque multa potione. Placet etiam pice liquida et cinere cum exiguo oleo ulcera ipsa post triduum linere, quo et celerius cicatricem ducant, nec a muscis infestentur. Hactenus de bubus dixisse abunde est."],["columella-rustica","6.27","Quibus cordi est educatio generis equini, maxime convenit providere actorem 2 industrium et pabuli copiam: quae utraque vel mediocria possunt aliis 3 pecoribus adhiberi. Summam sedulitatem et largam satietatem desiderat equitium. Quod ipsum tripartite dividitur. Est enim generosa materies, quae circo sacrisque certaminibus equos praebet. Est mularis, quae pretio fetus sui comparatur generoso. Est et vulgaris, quae mediocres feminas maresque progenerat. Ut quaeque est praestantior, ita ubere campo pascitur. Gregibus autem spatiosa et palustria montana pascua eligenda sunt, rigua nec unquam siccanea,vacuaque magis quam stirpibus impedita frequentibus,mollibus potius quam proceris herbis abundantia. Vulgaribus equis passim maribus ac feminis pasci permittitur, nec admissurae certa tempora servantur.Generosis circa vernum aequinoctium mares iniungentur, ut eodem tempore, quo conceperint,iam laetis et herbidis campis post annum parvo cum labore fetum educent. Nam mense duodecimo partum edunt. Maxime itaque curandum est praedicto tempore anni, ut tam feminis quam admissariis desiderantibus coeundi fiat potestas, quoniam id praecipue armentum, si prohibeas, libidinis exstimulatur furiis, unde etiam veneno inditum est nomen ἱποομανέσ, quod equinae cupidini similem mortalibus amorem accendit. Nec dubium quin aliquot regionibus tanto flagrent ardore coeundi feminae, ut etiam si marem non habeant, assidua et nimia cupiditate figurando sibi ipsae venerem cohortalium more avium vento concipiant. Neque enim poeta licentius dicit: Scilicet ante omnes furor est insignis equarum. Illas ducit amor trans Gargara, transque sonantem Ascanium; superant montes et flumina tranant, Continuoque avidis ubi subdita flamma medullis, Vere magis, quia vere calor redit ossibus, illae Ore omnes versae ad Zephyrum, stant rupibus altis, Exceptantque leves auras, et saepe sine ullis Coniugiis, vento gravidae (mirabile dictu). Cum sit notissimum etiam in Sacro monte Hispaniae, qui procurrit in occidentem iuxta Oceanum, frequenter equas sine coitu ventrem pertulisse fetumque educasse, qui tamen inutilis est, quod triennio, prius quam adolescat, morte absumitur. Quare, ut dixi, dabimus operam, ne circa aequinoctium vernum equae desideriis naturalibus angantur.Equos autem pretiosos reliquo tempore anni removere oportet a feminis, ne aut cum volent ineant aut, si id facere prohibeantur, cupidine sollieitatinoxam contrahant.Itaque vel in longinqua pascua marem placet ablegari, vel ad praesepia contineri: eoque tempore, quo vocatur a feminis, roborandus est largo cibo, et appropinquante vere hordeo ervoque saginandus, ut veneri supersit, quantoque fortior inierit, firmiora semina praebeat futurae stirpi. Quidam etiam praecipiunt eodem ritu, quo mulos, admissarium saginare, ut hac sagina hilaris pluribus feminis sufficiat. Verum tamen nec minus quam quindecim nec rursus plures quam viginti unus debet implere, isque admissurae post trimatum usque in annos viginti plerumque idoneus est. Quod si admissarius iners in venerem est, odore proritatur, detersis spongia feminae locis, et admota naribus equi. Rursus si equa marem non patitur, detrita scilla naturalia eius linuntur, quae res accendit libidinem. Nonnunquam ignobilis quoque ac vulgaris elicit cupidinem coeundi. Nam ubi admotus fere tentavit obsequium feminae,abducitur,et iam patientiori generosior equus imponitur. Inde maior praegnantibus adhibenda cura est, largoque pascuo firmandae. Quod si frigore hiemis herbae defecerint, tecto contineantur, ac neque opere neque cursu exerceantur, neque frigori committantur, nec in angusto clauso, ne aliae aliarum conceptus elidant: nam haec omnia incommoda fetum abigunt. Quod si tamen aut partu aut abortu equa laboravit, remedio erit felicula trita, et aqua tepida permixta ac data per cornu. Sin autem prospere cessit, minime manu contingendus pullus erit.Nam laeditur etiam levissimo contactu. Tantum cura adhibebitur, ut et amplo et calido loco cum matre versetur, ne aut frigus adhuc infirmo noceat, aut mater in angustiis eum obterat. Paulatim deinde producendus erit, providendumquc, ne stercore ungulas adurat. Mox cum firmior fuerit, in eadem pascua, in quibus mater est, dimittendus, ne desiderio partus sui laboret equa. Nam id praecipue genus pecudis amore natorum, nisi fiat potestas, noxam trahit. Vulgari feminae solenne est omnibus annis parere, generosam convenit alternis continere, quo firmior pullus lacte materno laboribus certaminum praeparetur."],["columella-rustica","6.28","Marem putant minorem trimo non esse idoneum admissurae, posse vero usque ad vigesimum annum progenerare; feminam bimam recte concipere, ut post tertium annum enixa fetum educet: eandemque post decimum non esse utilem, quod ex annosa matre tarda sit atque iners proles. Quae sive ut femina sive ut masculus concipiatur, nostri arbitrii fore Democritus affirmat, qui praecipit, ut, cum progenerari marem velimus, sinistrum testiculum admissarii lineo funiculo aliove quolibet obligemus; cum feminam, dextrum. Idemque in omnibus paene pecudibus faciendum censet."],["columella-rustica","6.29","Cum vero natus est pullus, confestim licet indolem aestimare, si hilaris, si intrepidus, si neque conspectu novae rei neque 1 auditu 2 ferretur, si ante gregem procurrit, si lascivia et alacritate interdum et cursu certans aequales 3 exsuperat,4 si fossam sine cunctatione transilit, pontem flumenque transcendit, haec erunt honesti animi documenta. Corporis vero forma constabit exiguo capite, nigris oculis, naribus apertis, brevibus auriculis et arrectis, cervice molli lataque nec longa, densa iuba et per dextram partem profusa, lato et musculorum toris numeroso pectore, grandibus armis et rectis, lateribus inflexis, spina duplici, ventre substricto, testibus paribus et exiguis, latis lumbis et subsidentibus, cauda longa et setosa crispaque, mollibus atque altis Tectisque cruribus, tereti genu parvoque neque introrsus spectanti, rotundis clunibus, feminibus torosis ac numerosis, duris ungulis et altis et concavis rotundisque, quibus coronae mediocres superpositae sunt. Sic universum corpus compositum, ut sit grande,sublime, erectum, ab aspectu quoque agile, et ex longo, quantum figura permittit, rotundum. Mores autem laudantur, qui sunt ex placido concitati, et ex. concitato mitissimi. Nam hi et ad obsequia reperiuntur habiles, et ad certamina laboremque promptissimi. Equus bimus ad usum domesticum recte domatur; certaminibus autem expleto triennio: sic tamen ut post quartum demum annum labori committatur. Annorum notae cum corpore mutantur. Nam dum bimus et sex mensium est, medii dentes superiores et inferiores cadunt. Cum quartum annum agit his, qui canini appellantur, deiectis, alios affert. Intra sextum deinde annum molares superiores et inferiores cadunt. Sexto anno, quos primos mutavit, exaequat. Septimo omnes explentur aequaliter, et ex eo cavatos gerit. Nec postea quot annorum sit, manifesto comprehendi potest. Decimo tamen anno tempora cavari incipiunt, et supercilia nonnunquam canescere, et dentes prominere. Haec, quae ad animum et mores corpusque et aetatem pertinent, dixisse satis habeo. Nunc sequitur curam recte et minus valentium demonstrare."],["columella-rustica","6.30","Si sanis 3 est macies, celerius torrefacto tritico, quam hordeo reficitur. Sed et vini potio danda est, ac deinde paulatim eiusmodi cibi subtrahendi immixtis hordeo furfuribus, dum consuescat faba et puro hordeo ali.Nec minus quotidie corpora pecudum quam hominum defricanda sunt: ac saepe plus prodest pressa manu subegisse terga, quam si largissime cibos praebeas.Paleae vero equis stantibus substernendae.Multum autem refert robur corporis ac pedum conservare.Quod utrumque custodiemus, si idoneis temporibus ad praesepia, ad aquam, ad exercitationem pecus duxerimus, curaeque fuerit ut stabulentur sicco loco, ne humore madescant ungulae. Quod facile evitabimus,si aut stabula roboreis axibus constrata, aut diligenter subinde emundata fuerit humus, et paleae superiectae. Plerumque iumenta morbos concipiunt lassitudine et aestu, nonnunquam et frigore, et cum suo tempore urinam non fecerint; vel si sudant, et a concitatione confestim biberint; vel si, cum diu steterint, subito ad cursum extimulata sunt. Lassitudini quies remedio est, ita ut in fauces oleum vel adeps vino mixta infundatur. Frigori fomenta adhibentur, et calefacta oleo lumbi rigantur,caputque et spina tepenti adipe vel uncto liniuntur. Si urinam non facit, eadem fere remedia sunt. Nam oleum immixtum vino supra ilia et renes infunditur: et si hoc parum profuit, melle decocto et sale collyrium tenue inditur foramini,quo manat urina,vel musca viva, vel turis mica, vel de bitumine collyrium inseritur naturalibus. Haec eadem remedia adhibentur, si urina genitalia deusserit. Capitis dolorem indicant lacrimae, quae profluunt, auresque flaceidae; et cervix cum capite aggravata, et in terram summissa. Tum rescinditur vena, quae sub oculo est, et os calda fovetur, ciboque abstinetur primo die. Inde postero autem potio ieiuno tepidae aquae praebetur ac viride gramen, tum vetus faenum vel molle stramentum substernitur, crepusculoque aqua iterum datur, parumque hordei cum vicialibus, ut per exiguas potiones cibi ad iusta perducatur. Si equo maxillae dolent, calido aceto fovendae, et axungia vetere confricandae sunt, eademque medicina tumentibus adhibenda est. Si armos laeserit, aut sanguinem demiserit,medio fere in utroque crure venae solvantur, et thuris polline cum eo qui profluit sanguine immixto, armi linantur, et ne plus iusto exanimetur, stercus ipsius iumenti fluentibus venis admotumfasciis obligetur. Postero quoque die ex iisdem locis sanguis detrahatur, eodemque modo curetur, et hordeo abstineatur exiguo faeno dato. Post triduum deinde usque in diem sextum porri succus instar trium cyathorum mixtus cum olei hemina faucibus per cornu infundatur. Post sextum diem lente ingredi cogatur, et cum ambulaverit, in piscinam demitti eum conveniet, ita ut natet: sic paulatim firmioribus cibis adhibitis ad iusta per- ducetur. At si bilis molesta iumento est, venter intumescit, nec emittit ventos, manus uncta inseritur alvo, et obsessi naturales exitus adaperiuntur, exemptoque stercore posteacunila bubula et herba pedicularis cum sale trita et decocto melli miscentur, atque ita facta collyria subiciuntur, quae ventrem movent, bilemque omnem deducunt. Quidam myrrhae tritae quadrantem cum hemina vini faucibus infundunt, et anum liquida pice oblinunt. Alii marina aqua lavant alvum, alii recenti muria. Solent etiam vermes atque lumbrici nocere intestinis; quorum signa sunt, si iumenta cum dolore crebro volutantur, si admovent caput utero, si caudam saepius iactant. Praesens medicina est, ita ut supra scriptum est, insereremanum, et fimum eximere; deinde alvum marina aqua vel muria dura lavare, postea radicem capparis tritam cum sextario aceti faucibus infundere; nam hoc modo praedicta intereunt animalia."],["columella-rustica","6.31","Omni autem imbecillo pecori alte sub-sternendum est, quo mollius cubet. Recens tussis celeriter sanatur, pinsita lente et a valvulis separata minuteque molita. Quae cum ita facta sunt, sextarius aquae calidae in eandem mensuram lentis miscetur, et faucibus infunditur; similisque medicina triduo adhibetur, ac viridibus herbis cacuminibusque arborum recreatur aegrotum pecus. Vetus autem tussis discutitur porri succo trium cyathorum cum olei hemina compluribus diebus infuso, iisdemque, ut supra monuimus, cibis praebitis. Impetigines et quicquid scabiei est aceto et alumine defricantur. Nonnunquam, si haec permanent, paribus ponderibus mixtis nitro et scisso alumine cum aceto linuntur. Papulae ferventissimo sole usque eo strigile raduntur, quoad eliciatur sanguis. Tum ex aequo miscentur radices agrestis hederae,sulfurque et pix liquida cum alumine. Eo medicamine praedicta vitia curantur."],["columella-rustica","6.32","Intertrigo bis in die subluitur aqua calida. Mox decocto ac trito sale cum adipe defricatur, dum sanguis emanet. Scabies mortifera huic quadrupedi est, nisi celeriter succurritur: quae si levis est, inter initia candenti 5 sub sole vel cedro 6 vel oleo lentisci finitur vel urticae semine et oleo detritis vel unguine ceti, quod in lancibus salitus thynnus remittit. Praecipue tamen huic noxae salutaris est adeps marini vituli. Sed si iam inveteraverit, vehementioribus opus est remediis. Propter quod bitumen, et sulfur,et veratrum pici liquidae axungiae-que vetere mixta pari pondere incoquuntur, atque ea compositione curantur, ita ut prius scabies ferro erasa perluatur urina. Saepe etiam scalpello usque ad vivum resecare et amputare scabiem profuit, atque ita factis ulceribus mederi liquida pice atque oleo, quae expurgant et replent vulnera. Quae cum expleta sunt, ut celerius cicatricem et pilum ducant,maxime proderit fuligo ex aeno ulceri infricata."],["columella-rustica","6.33","Muscas quoque vulnera infestantes sum-movebimus pice et oleo vel unguine infusis. Cetera ervi farina recte curantur. Cicatrices oculorum ieiuna saliva et sale defricatae 3 extenuantur: vel cum fossili4 sale trita sepiae testa, vel semine agrestis 5 pastinacae pinsito et per linteum super oculos expresso. Omnisque dolor oculorum in-unctione succi plantaginis cum melle acapno,vel si id non est, utique thymino celeriter levatur. Non-nunquam etiam per nares profluvium sanguinis periculum attulit, idque repressum est infuso naribus viridis coriandri succo."],["columella-rustica","6.34","Interdum et fastidio ciborum languescit pecus. Eius remedium est genus seminis quod git 7 appellatur, cuius duo cyathi triti diluuntur olei cyathis tribus et vini sextario, atque ita faucibus infunduntur. Sed 8 nausea discutitur etiam, si caput alii tritum cum vini hemina saepius potandum prae-beas. Suppuratio melius ignea lamina quam frigido ferramento reseratur, et expressa postea linamentis curatur. Est etiam illa pestifera labes, ut intra paucos dies equae subita macie et deinde morte corripiantur: quod cum accidit, quarternos sextarios gari singulis per nares infundere utile est, si minoris formae sunt: nam si maioris, etiam congios. Ea res omnem pituitam per nares elicit, et pecudem expurgat."],["columella-rustica","6.35","Rara quidem, sed et haec est equarum nota 1 rabies, ut cum in aqua imaginem suam viderint, amore 2 inani capiantur, et per hunc oblitae pabuli, tabe cupidinis intereant. Eius vesaniae 3 signa sunt, cum per pascua veluti extimulatae concursant, subinde ut circumspicientes requirere 4 ac desiderare aliquid videantur. Mentis error discutitur, si decidas inaequaliter comas equae et eam deducas ad aquam. Tum demum speculata deformitatem suam, pristinae imaginis abolet memoriam. Haec de universo equarum genere satis dicta sunt. Illa proprie praecipienda sunt iis quibus mularum greges curae est submittere."],["columella-rustica","6.36","In educando genere mularum antiquissimum est diligenter exquirere atque explorare parentem futurae prolis feminam et marem: quorum si alter alteri 9 non est idoneus, labat etiam quod ex duobus fingitur. Equam convenit quadrimam usque in annos decem amplissimae atque pulcher- rimae formae, membris fortibus, patientissimam laboris eligere, ut discordantem utero suo generis alieni stirpem insitam facile recipiat ac perferat, et ad fetum non solum corporis bona, sed et ingenium conferat. Nam cum difficulter iniecta genitalibus locis animentur semina, tum etiam concepta diutius in partum adolescunt, atque peracto anno mense tertiodecimo vix eduntur, natisque inhaeret plus socordiae paternae quam vigoris materni. Verumtamen equae dictos ut in usus minore cura reperiuntur,maior est labor eligendi maris 4: quoniam saepe iudicium probantis frustratur experimentum. Multi admissarii specie tenus mirabiles pessimam sobolem formavel sexu progenerant. Nam sive parvi corporis feminas fingunt, sive etiam speciosi plures mares quam feminas, reditum patrisfamiliae minuunt. At quidam contempti ab aspectu preiosissimorum seminum feraces sunt. Nonnumquam aliquis generositatem suam natis exhibet, sed hebes in voluptate rarissime solicitatur ad venerem. Huiusce sensum magistri lacessunt admota generis eiusdem femina, quoniam similia similibus familiariora fecit natura. Itaque obiectu asinae cum superiectumeblanditi sunt, velut incensum et obcaecatum cupidine, subtracta quam petierat, fastiditae imponunt equae."],["columella-rustica","6.37","Est et2 alterum genus admissarii furentis in libidinem, quod nisi astu inhibeatur, affert gregi perniciem. Nam et saepe vinculis abruptis gravidas inquietat et, cum admittitur, cervicibus dorsisque feminarum imprimit morsus. Quod ne faciat, paulisper ad molam vinctus amoris saevitiam labore 3 temperat, et sic veneri modestior admittitur. Nec tamen aliter admittendus est etiam clementioris libidinis, quoniam multum refert naturaliter sopitum pecudis ingenium modica exercitatione concuti atque excitari, vegetioremque factum marem feminae iniungi, ut tacita quadam vi semina ipsa principiis agilioribus figurentur. Mula autem non solum ex equa et asino, sed ex asina et equo, itemque onagro et equa generatur. Quidam vero non dissimulandi auctores, ut Marcus Varro, et ante eum Dionysius ac Mago prodiderunt mularum fetus regionibus Africae adeo non prodigiosos haberi, ut tam familiares sint incolis partus earum, quam sunt nobis equarum. Neque tamen ullum est in hoc pecore aut animo aut forma prae- stantius, quam quod seminavit asinus quamvis possit huic aliquatenus comparari quod progenerat onager, nisi et indomitum, et servitio contumax silvestris mores, strigosumque patris praefert habitum. Itaque eiusmodi admissarius nepotibus magis quam filiis utilior est. Nam ubi asina et onagro natus admittitur equae, per gradus infracta feritate quicquid ex eo provenit, paternam formam et modestiam, fortitudinem celeritatemque avitam refert. Qui ex equo et asina concepti generantur, quamvis a patre nomen traxerint, quod hinni vocantur, matri per omnia magis similes sunt. Itaque commodissimum est asinum destinare mularum generi seminando, cuius, ut dixi, species experimento est speciosior. Verumtamen ab aspectu non aliter probari debet, quam ut sit amplissimi corporis, cervice valida, robustis ac latis costis, pectore musculoso et vasto, feminibus lacertosis, cruribus compactis, coloris nigri vel maculosi.Nam murinus cum sit in asino vulgaris, tum etiam non optime respondet in mula. Neque nos universa quadrupedis species decipiat, si qualem probamus conspicimus. Nam quemadmodum arietum quae sunt in linguis et palatis maculae, plerumque in velleribus agnorum deprehenduntur: ita si discolores pilos asinus in palpebris aut auribus gerit, sobolem quoque frequenter facit diversi coloris, qui et ipse, etiam si diligentissime in admissario exploratus est, saepe tamen domini spem decipit. Nam interdum etiam citra praedicta signa dissimiles sui mulas fingit. Quod accidere non aliter reor, quam ut avitus color primordiis seminum mixtus reddatur nepotibus. Igitur qualem descripsi asellum, cum est protinus genitus, oportet matri statim subtrahi, et ignoranti equae subici. Ea optime tenebris fallitur. Nam obscuro loco partu eius amoto, praedictus quasi ex ea natus alitur. Cui deinde cum decem diebus insuevit equa, semper postea desideranti praebet ubera. Sic nutritus admissarius equas diligere condiscit. Interdum etiam, quamvis materno lacte sit educatus, potest a tenero conversatus equis familiariter earum consuetudinem appetere. Sed ei non oportet minori quam trimo inire permitti.Atque id ipsum si concedatur,vere fieri conveniet, cum et desecto viridi pabulo et largo hordeo firmandus, nonnunquam etiam salivandus erit. Nec tamen tenerae feminae committetur. Nam nisi prius ea marem cognovit,adsilientem admissarium calcibus proturbat, et iniuria depulsum etiam ceteris equis reddit inimicum. Id ne fiat, degener ac vulgaris asellus admovetur, qui solicitet obsequia feminae: neque is tamen inire sinitur. Sed, si iam est equa veneris patiens, confestim abacto viliore, pretioso marisubigitur.Locus est ad hos usus extructus, machinam vocant rustici, duos parietes adverso clivulo inaedificatos qui angusto intervallo sic inter se distant, ne femina conluctari aut admissario ascendenti avertere se possit. Aditus est ex utraque parte, sed ab inferiore clatris munitus: ad quae capistrata in imo clivo constituitur equa, ut et prona melius ineuntis semina recipiat, et facilem sui tergoris ascensum ab editiore parte minori quadrupedi praebeat. Quae cum ex asino conceptum edidit, partum sequenti anno vacua nutrit. Id enim utilius est, quam quod quidam faciunt, ut et fetam nihilominus admisso equo impleant. Annicula mula recte a matre repellitur, et amota montibus aut feris locis pascitur, ut ungulas duret, sitque postmodum longis itineribus habilis. Nam clitellis aptior mulus. Illa quidem agilior: sed uterque sexus et viam recte graditur, et terram commode proscindit, nisi si pretium quadrupedis rationem rustici onerat,aut campus gravi glebarobora boum deposcit."],["columella-rustica","6.38","Medicinas huius pecoris plerumque iam in aliis generibus edocui: propria tamen quaedam vitia non omittam, quorum remedia subscripsi. Equienti mulae cruda brassica datur. Suspiriosae sanguis detrahitur, et cum sextario vini atque olei thuris semuncia marrubii succus instar heminae mixtus infunditur. Suffraginosae hordeacea farina imponitur, mox suppuratio ferro reclusa linamentis curatur, vel garioptimi sextarius cum libra olei per narem sinistram demittitur, admisceturque huic me-dicamini trium vel quattuor ovorum albus liquor separatis vitellis. Flemina secari, et interdum inuri solent. Sanguis demissus in pedes, ita ut in equis emittitur: vel si est herba, quam veratrum vocant rustici, pro pabulo cedit. Est et ὑοσκύαμοσ, cuius semen detritum et cum vino datum praedicto vitio medetur. Macies et languor submovetur saepius data potione, quae recipit semunciam sulphuris ovumque crudum, et myrrhae pondus denarii. Haec trita vino admiscentur,atque ita faucibus infunduntur. Sed et tussi dolorique ventris eadem ista aeque medentur. Ad maciem nulla res tantum quantum medica potest. Ea herba viridis celerius nec tarde tamen arida faeni vice saginat iumenta: verum modice danda, ne nimio sanguine stranguletur pecus. Lassae et aestuanti mulae adeps in fauces demittitur,vinumque in os suffunditur. Cetera exequemur in mulis sic, ut prioribus huius voluminis partibus tradidimus, quae curam boum equarumque continent."],["columella-rustica","7.1","De minore pecore dicturis, P. Silvine, principium tenebit minor in ora 1 Arcadiae vilis hic vulgarisque asellus, cuius plerique rusticarum rerum auctores in emendis tuendisque iumentis praecipuam rationem volunt esse; nec iniuria. Nam etiam eo rure,2 quod pascuo caret, contineri potest, exiguo et qualicunque pabulo contentus. Quippe vel foliis spinisque vepraticis 3 alitur, vel obiecto fasce sarmentorum. Paleis vero, quae paene omnibus regionibus, abundant, etiam gliscit. Tum imprudentis custodis negligentiam fortissime sustinet: plagarum et penuriae tolerantissimus: propter quae tardius deficit, quam ullum aliud armentum. Nam laboris et famis maxime patiens raro morbis afficitur. Huius animalis tam exiguae tutelae plurima et necessaria opera supra portionem respondent, cum et facilem terram qualis in Baetica totaque Libye sit levibus aratris proscindat, et non minima pondera vehiculo trahat. Saepe etiam, ut celeberrimus poeta memorat: tardi costas agitator aselli Vilibus aut onerat pomis, lapidemque revertens Incusum aut atrae massam picis urbe reportat. Iam vero molarum et conficiendi frumenti paene solemnis est huius pecoris labor. Quare omne rus tanquam maxime necessarium instrumentum desiderat asellum, qui, ut dixi, pleraque utensilia et vehere in urbem et reportare collo vel dorso commode potest. Qualis autem species eius vel cura probatissima sit, superiore libro, cum de pretioso praeciperetur, satis dictum est."],["columella-rustica","7.2","Post huius 4 quadrupedis ovilli pecoris secunda ratio est, quae prima fit, si ad utilitatis magnitudinem referas. Nam id praecipue nos contra frigoris violentiam protegit, corporibusque nostris liberaliora praebet velamina. Tum etiam casei lactisque abundantia non solum agrestes saturat, sed etiam elegantium mensas iucundis et numerosis dapibus exornat. Quibusdam vero nationibus frumenti expertibus victum commodat, ex quo Nomadum Getarumque plurimi γαλακτοπόται dicuntur. Igitur id pecus, quamvis mollissimum sit, ut ait prudentissime Celsus, valetudinis tutissimae est, minimeque pestilentia laborat. Verum tamen eligendum est ad naturam loci: quod semper observari non solum in hoc, sed etiam in tota ruris disciplina Vergilius praecipit, eum ait: Nec vero terrae ferre omnes omnia possunt. Pinguis et campestris situs proceras oves tolerat; gracilis et collinus quadratas; silvestris et montosus exiguas; pratis planisque novalibus tectum pecus commodissime pascitur. Idque non solum generibus, sed etiam coloribus plurimum refert. Generis eximii Calabras, Apulasque et Milesias nostri existimabant, earumque optimas Tarentinas. Nunc Gallicae pretiosiores habentur, earumque praecipue Altinates. Item quae circa Parmam et Mutinam macris stabulantur campis. Color albus cum sit optimus, tum etiam est utilissimus, quod ex eo plurimi fiunt, neque hic ex alio. Sunt etiam suapte natura pretio commendabiles pullus atque fuscus, quos praebent in Italia Pollentia, in Baetica Corduba. Nec minus Asia rutilos,quos vocant ἐρυθραίουσ. Sed et alias varietates in hoc pecoris genere docuit usus exprimere. Nam cum in municipium Gaditanum ex vicino Africae miri coloris silvestres ac feri arietes, sicut aliae bestiae, munerariis deportarentur, M. Columella patruus meus acris vir ingenii, atque illustris agricola, quosdam mercatus, in agros transtulit, et mansuefactos tectis ovibus admisit. Eae primum hirtos,sed paterni coloris agnos ediderunt, qui deinde et ipsi Tarentinis ovibus impositi, tenuioris velleris arietes progeneraverunt. Ex his rursus quicquid conceptum est, maternam mollitiem, paternum et avitum retulit colorem. Hoc modo Columella dicebat, qualemcunque speciem, quae fuerit in bestiis, per nepotum gradus mitigata feritate reddi. Sed ad propositum revertar. Ergo duo genera sunt ovilli pecoris, molle et hirsutum. Sed in utroque vel emendo vel tuendo plura communia, quaedam tamen sunt propria generosi, quae observari conveniat. Communia in emendis gregibus fere illa: si candor lanae maxime placet, nunquam nisi candidissimos mares legeris: quoniam ex albo saepe fuscus editur partus; ex crythraeo vel pullo nunquam generatur albus."],["columella-rustica","7.3","Itaque non solum ea ratio est probandi arietis, si vellere candido vestitur, sed etiam si palatum atque lingua concolor lanae est. Nam cum hae corporis partes nigrae aut maculosae sunt, pulla vel etiam varia nascitur proles; idque inter cetera eximie talibus numeris significavit idem qui supra: Illum autem, quamvis aries sit candidus ipse,Nigra subest udo tantum cui lingua palato, Reice, ne maculis infuscet vellera pullis Nascentum. Una eademque ratio est in crythraeis et nigris arietibus, quorum similiter, ut iam dixi, neutra pars esse debet discolor lanae, multoque minus ipsa universitas tergoris maculis variet. Ideo nisi lanatas oves emi non oportet, quo melius unitas coloris appareat: quae nisi praecipua est in arietibus, paternae notae plerumque natis inhaerent. Habitus autem maxime probatur, cum est altus atque procerus, ventre promisso atque lanato, cauda longissima, densique velleris, fronte lata, testibus amplis, intortis cornibus: non quia magis hic sit utilis, (nam est melior mutilus aries) sed quia minime nocent intorta potius, quam surrecta et patula cornua. Quibusdam tamen regionibus, ubi caeli status uvidus ventosusque est, capros et arietes optaverimus vel amplissimis cornibus, quod ea porrecta altaque maximam partem capitis a tempestate defendant. Itaque si plerumque est atrocior hiems,hoc genus eligemus: si clementior, mutilum probabimus marem: quoniam est illud incommodum in cornuto, quod cum sentiat se velut quodam naturali telo capitis armatum, frequenter in pugnam procurrit, et fit in feminas quoque procacior. Nam rivalem (quamvis solus admissurae non sufficit) violentissime persequitur, nec ab alio tempestive patitur iniri gregem, nisi cum est fatigatus libidine. Mutilus autem, cum se tanquam exarmatum intelligat, nec ad rixam promptus est, et in venere mitior. Itaque capri vel arietis petulci saevitiam pastores hac astutia repellunt. Mensurae pedalis robustam tabulam configunt aculeis, et adversam fronti cornibus religant. Ea res ferum prohibet a rixa, quoniam stimulatum suo ictu ipsum se sauciat. Epicharmus autem Syracusanus, qui pecudum medicinas diligentissime conscripsit, affirmat pugnacem arietem mitigari terebra secundum auriculas foratis cornibus, qua curvantur in flexum. Eius quadrupedis aetas ad progenerandum optima est trima: nec tamen inhabilis usque in annos octo. Femina post bimatum maritari debet, iuvenisque habetur quinquennis: fatiscit post annum septimum. Igitur, ut dixi, mercaberis oves intonsas.: variam et canam improbabis, quod sit incerti coloris. Maiorem trima dente minacem sterilem repudiabis. Eliges bimam vasti corporis, cervice prolixi villi, nec asperi, lanosi et ampli uteri. Nam vitandus est glaber et exiguus. Atque haec fere communia sunt in comparandis ovibus. Illa etiam tuendis: humilia facere stabula, sed in longitudinem potius quam in latitudinem porrecta,ut simul et hieme calida sint, nec angustiae fetus oblidant.Ea poni debent contra medium diem: namque id pecus, quamvis ex omnibus animalibus sit vestitissimum, frigoris tamen impatientissimum est, nec minus aestivi vaporis. Itaque cohors clausa sublimi macerie praeponi vestibulo debet, ut sit in eam tutus exitus aestuanti;deturque opera, ne quis humor consistat, ut semper quam aridissimis filicibus vel culmis stabula constrata sint, quo purius et mollius incubent foetae, sintque illa mundissima, neque earum valetudo, ' quae praecipue custodienda est, infestetur uligine. Omnia autem pecudi larga praebenda sunt alimenta. Nam vel exiguus numerus, cum pabulo satiatur, plus domino reddit, quam maximus grex, si senserit penuriam. Sequeris autem novalia non solum herbida, sed quae plerumque vidua sunt spinis; utamur enim saepius auctoritate divini carminis: Si tibi lanitium curae est, primum aspera silva Lappaeque tribulique absint; quoniam ea res, ut ait idem, scabras oves reddit, cum tonsis illotus adhaesit Sudor, et hirsuti secuerunt corpora vepres: tum etiam quotidie minuitur lanae fructus,quae quanto prolixior in pecore concrescit, tanto magis obnoxiaest rubis, quibus velut hamis inuncata pascentium tergoribus avellitur. Molle vero pecus etiam velamen, quo protegitur, amittit,atque id non parvo sumptu reparatur. Inter auctores fere constat, primum esse admissurae tempus vernum Parilibus,si sit ovis matura,sin vero feta, circa Iulium mensem. Prius tamen haud dubie probabilius,ut messem vindemia,fructum deinde vineaticum fetura pecoris excipiat, et totius autumni pabulo satiatus agnus ante maestitiam frigorum atque hiemis ieiunium confirmetur. Nam melior est autumnalis verno, sicut ait verissime Celsus; quia magis ad rem pertinet, ut ante aestivum quam hibernum solstitium convalescat: solusque ex omnibus bruma commode nascitur. Ac si res exigit, ut plurimi mares progenerandi sint, Aristoteles vir callidissimus rerum naturae praecipit admissurae tempore observare siccis diebus halitus septentrionales, utcontra ventum gregem pascamus, et eum spectans admittatur pecus: at si feminae generandae sunt, austrinos flatus captare, ut eadem ratione matrices ineantur. Nam illud, quod priore libro docuimus, ut admissarii dexter vel etiam sinister vinculo testiculos obligetur, in magnis gregibus operosum est. Post feturam deinde longinquae regionis opilio villicus fere omnem sobolem pastioni reservat; suburbanae, teneros agnos, dum adhuc herbae sunt expertes, lanio tradit, quoniam et parvo sumptu devehuntur, et iis submotis, fructus lactis ex matribus non minor percipitur. Submitti tamen etiam in vicinia urbis quintum quemque oportebit. Nam vernaculum pecus peregrino longe est utilius: nec committi debet, ut totus grex effetus senectute dominum destituat: cum praesertim boni pastoris vel prima cura sit annis omnibus in demortuarum vitiosarumque ovium locum totidem vel etiam plura capita substituere: quoniam saepe frigorum atque hiemis saevitia pastorem decipit, et eas oves interimit, quas ille tempore autumni ratus adhuc esse tolerabiles, non submoverat. Quo magis etiam propter hos casus, nisi quae validissima non com- prehendatur hieme, novaque progenie repleatur numerus. Quod qui faciet, servare debebit, ne minori quadrimae, neve ei, quae excessit annos octo, prolem submittat. Neutra enim aetas ad educandum est idonea: tum etiam quod ex vetere materia nascitur, plerumque congeneratum parentis senium refert. Nam vel sterile vel imbecillum est. Partus vero incientis pecoris non secus quam obstetricum more custodiri debet. Neque enim aliter hoc animal quam muliebris sexus enititur, saepiusque etiam, quando est omnis rationis ignarum, laborat in partu. Quare veterinariae medicinae prudens esse debet pecoris magister, ut, si res exigat, vel integrum conceptum, cum transversus haeret locis genitalibus, extrahat, vel ferro divisum citra matris perniciem partibus educat,quod Graeci vocant ἐμβρουλκῖαν. Agnus autem, cum est editus, erigi debet, atque uberibus admoveri, tum etiam eius diductum os pressis humectare papillis, ut condiscat maternum trahere alimentum. Sed prius quam hoc fiat, exiguum lactis emulgendum est, quod pastores colostrum vocant: ea nisi aliquatenus emittitur, nocet agno qui primo biduo quo natus est, cum matre claudatur, ut et ea partum suum foveat, et ille matrem agnoscere condiscat. Mox deinde quamdiu non lascivit, obscuro et calido septo custodiatur; postea luxuriantem virgea cum comparibus haraclaudi oportebit, ne velut puerili nimia exultatione macescat: cavendumque est, ut tenerior separetur a validioribus, quia robustus angit imbecillum. Satisque est mane prius quam grex procedat in pascua; deinde etiam crepusculo redeuntibus saturis ovibus admiscere agnos. Qui cum firmi esse coeperint,pascendi sunt intra stabulum cytiso, vel medica,tum etiam furfuribus, aut, si permittat annona, farina hordei vel ervi: deinde, ubi convalucrint, circa meridiem pratis aut novalibus villae continuis matres admovendae sunt, et septo emittendi agni, ut condiscant foris pasci. De genere pabuli iam et ante diximus, et nunc eorum, quae omissa sunt, meminerimus, iucundis-simas herbas esse, quae aratro proscissis arvis nascantur; deinde quae pratis uligine carentibus; palustres silvestresque minime idoneas haberi. Nec tamen ulla sunt tam blanda pabula, autetiam pascua, quorum gratia non exolescat usu continuo, nisi pecudum fastidio pastor occurrerit praebito sale, quod velut aquae ac pabuli condimentum per aestatem canalibus ligneis impositum, cum e pastu redierint oves, lambunt, atque eo sapore cupidinem bibendi pascendique concipiunt. At contra penuriae hiemis succurritur obiectis intra tectum per praesepia cibis. Aluntur autem commodissime repositis ulmeis vel ex fraxinofrondibus, vel autumnali faeno, quod cordum vocatur. Nam id mollius et ob hoc iucundius est, quam maturum. Cytiso quoque et sativa vicia pulcherrime pascuntur. Necessariae tamen, ubi cetera defecerunt, etiam ex leguminibus paleae. Nam per se hordeum, vel fresa cum faba cicercula sumptuosior est, quam ut suburbanis regionibus salubri pretio possit praeberi: sed sicubi vilitas permittit,haud dubie sunt optima. De temporibus autem pascendi, et ad aquam ducendi per aestatem non aliter sentio, quam ut prodidit Maro: Luciferi primo cum sidere frigida rura Carpamus, dum mane novum, dum gramina canent, Et ros in tenera pecori gratissimus herba, Inde, ubi quarta sitim caeli collegerit hora, Ad puteos, aut alta greges ad stagna perducamus, medioque die, ut idem, ad vallem, Sicubi magna Iovis antiquo robore quercus Ingentes tendit ramos, aut sicubi nigrum, Ilicibus crebris sacra nemus accubat umbra. Rursus deinde iam mitigato vapore compellamus adaquam—etiam per aestatem id faciendum est—et iterum ad pabula producamus. Solis ad occasum, cum frigidus aera vesper Temperat, et saltus reficit iam roscida luna. Sed observandum est sidus aestatis per emersum Caniculae ut ante meridiem grex in occidentem spectans agatur et in eam partem progrediatur, post meridiem in orientem. Siquidem plurimum refert, ne pascentium capita sint adversa soli, qui plerumque nocet animalibus oriente praedicto sidere. Hieme et vere matutinis temporibus intra septa contineantur, dum dies arvis gelicidia detrahat. Nam pruinosa herba pecudi gravedinem creat, ventremqueproluit. Quare etiam frigidis humi-disque temporibus anni semel die potestas aquae facienda est. Tum qui sequitur gregem circumspectus ac vigilans (id quod omnibus et omnium quadrupedum custodibus praecipitia) magna clementia moderetur; idemque propior quiasilent, et in agendis recipiendisque ovibus adclamatione ac baculo minetur: nec unquam telum emittat in eas: neque ab his longius recedat: nec aut recubet,aut considat. Nam nisi procedit, stare debet, quandoquidem custodis officium sublimem celsissimamque oculorum veluti speculam desiderat, ut neque tardiores et gravidas, dum cunctantur,neque agiles et fetas, dum procurrunt, separari a ceteris sinat; ne fur, aut bestia hallucinantem pastorem decipiat. Sed haec communia fere sunt in omni pecore ovillo. Nunc quae sunt generosi propria dicemus."],["columella-rustica","7.4","Graecum pecus, quod plerique Tarentinum vocant, nisi cum domini praesentia est, vix expedit haberi: siquidem et curam et cibum maiorem desiderat. Nam cum sit universum genus lanigerum ceteris pecudibus mollius, tum ex omnibus Tarentinum est mollissimum, quod nullam domini aut magistrorum ineptiam sustinet, multoque minus avaritiam; nec aestus, nec frigoris patiens. Raro foris, plerumque domi alitur, et est avidissimum cibi; cui si quid detrahitur fraude villici,clades sequitur gregem. Singula capita per hiemem recte pascuntur ad praesepia tribus hordei vel fresae cum suis valvulis fabae, aut cicerculae quattuor sextariis, ita ut et aridam frondem praebeas,aut siccam vel viridem medicam cytisumve, tum etiam cordi faeni septena pondo, aut leguminum paleas adfatim. Minimus agnis vendundis in hac pecude, nec ullus lactis reditus haberi potest. Nam et qui submovcri debent,paucissimos post dies quam editi sunt, immaturi fere mactantur; orbaeque natis suis matres alienae soboli praebent ubera: quippe singuli agni binis nutricibus submittuntur, nec quicquam subtrahi submissis expedit, quo saturior lactis agnus celeriter confirmetur, et parta nutrici consociata minus laboret in educatione fetus sui. Quam ob causam diligenti cura servandum est, ut et suis quotidie matribus et alienis non amantibus agni subrumentur. Plures autem in eiusmodi gregibus quam in hirtis masculos enutrirc oportet. Nam prius quam feminas inire possint mares castrati, cum bimatum expleverunt,enecantur, et pelles eorum propter pulchritudinem lanae maiore pretio quam alia vellera mercantibus traduntur. Liberis autem campis et omnisurculo ruboque vacantibus ovem Graecam pascere meminerimus, ne, ut supra dixi, et lana carpatur et tegumen. Nec tamen ea minus sedulam curam foris, quia non quotidie procedit in pascua, sed maiorem domesticam postulat. Nam saepius detegenda et refrigeranda est: saepius eius lana diducenda, vinoque et oleo insuccanda, nonnunquam etiam tota est eluenda, si diei permittit apricitas: idque ter anno fieri sat est. Stabula vero frequenter everrenda et purganda, humorque omnis urinae deverrendus est, qui commodissime siccatur perpetratis tabulis, quibus ovilia consternuntur, ut grex supercubet. Nec tantum caeno aut stercore, sed exitiosis quoque serpentibus tecta liberentur: quod ut fiat, Disce et odoratam stabulis incendere cedrum, Galbaneoque agitare graves nidore chelydros. Saepe sub immotis praesepibus, aut mala tactu, Vipera delituit, caelumque exterrita fugit: Aut tecto assuetus coluber. Quare, ut idem iubet: cape robora, pastor, Tollentemque minas, et sibila colla tumentem Deice. Vel ne istud cum periculo facere necesse sit, muliebres capillos,aut cervina saepius ure cornua, quorum odor maxime non patitur stabulis praedictam pestem consistere. Tonsurae certum tempus anni per omnes regiones servari non potest, quoniam nec ubique tarde, nec celeriter aestas ingruit: et est modus optimus considerare tempestates, quibus ovis neque frigus, si lanam detraxeris, neque aestum, si nondum detonderis,sentiat. Verum ea quandoque detonsa fuerit, ungi debet tali medicamine: succus excocti lupini, veterisque vini faex, et amurca pari mensura miscentur, eoque liquamine tonsa ovis imbuitur,at que ubi per triduum dilibuto tergore medicamina perhibent, quarto die, si est vicinia maris, ad litus deducta mersatur: si minus, caelestis aqua sub dio salibus in hunc usum durata paulum decoquitur, eaque grex perluitur. Hoc modo curatum pecus toto anno scabrum fieri non posse Celsus affirmat: nec dubium est, quin etiam ob eam rem lana mollior atque prolixior renascatur."],["columella-rustica","7.5","Et quoniam censuimus cultum curamque recte valentium, nunc quemadmodum vitiis aut morbo laborantibus subveniundum sit, praecipiemus: quamquam pars haec exordii paene tota iam exhausta 3 est, cum de medicina maioris pecoris priore libro disputaremus. Quia 4 cum sit fere eadem corporis natura minorum maiorumque quadrupedum, paucae parvaeque morborum et remediorum differentiae possunt inveniri; quae tamen quantulaecunque sunt, non omittentur a nobis. Si aegrotat universum pecus, ut et ante praecepimus, et nunc, quia remur esse maxime salutare, iterum adseveramus, in hoc casu, quod est remedium praesentissimum, pabula mutemus et aquationes, totiusque regionis alium quaeramus statum caeli, curemusque, si ex calore et aestu concepta pestis invasit, ut opaca rura: si invasit frigore, ut eligantur aprica. Sed modice ac sine festinatione persequi pecus oportebit, ne imbecillitas eius longis itineribus aggravetur: nec tamen in totum pigre ac segniter agere. Nam quemadmodum fessas morbo pecudes vehementer agitare et extendere non convenit, ita conducit mediocriter exercere, et quasi torpentes excitare, nec pati veterno consenescere atque extingui. Cum deinde grex ad locum fuerit perductus, in lacinias colonis distribuatur. Nam particulatim facilius quam universus convalescit, sive quia ipsius morbi halitus minor est in exiguo numero, seu quia expeditius cura maior adhibetur paucioribus. Haec ergo et reliqua, ne nunc eadem repetamus, quae superiore exordio percensuimus, observare debemus si universae laborabunt: illa, si singulae. Oves frequentius, quam ullum aliud animal in-festantur scabie: quae fere nascitur, sicut noster memorat poeta, Cum frigidus imber Altius ad vivum persedit, et horrida cano Bruma gelu, vel post tonsuram, si remedium praediciti medicaminis non adhibeas, si aestivum sudorem mari vel flumine non abluas, si tonsum gregem patiaris silvestribus rubis ac spinis sauciari, si stabulo utaris, in quo mulae aut equi aut asini steterunt: praecipue tamen exiguitas cibi maciem, macies autem scabiem facit. Haec ubi coepit irrepere, sic intelligitur: vitiosum locum pecudes aut morsu scalpunt, aut cornu vel ungula fundunt, aut arbori adfricant, parietibusve detergent: quod ubi aliquam facientem videris, comprehendere oportebit, et lanam diducere: nam subest aspera cutis, et velut quaedam porrige Cui primo quoque tempore occurrendum est, ne totam progeniem coinquinet, si quidem celeriter cum et alia pecora, tum praecipue oves contagione vexentur. Sunt autem complura medicamina, quae idcirco enumerabimus, non quia cunctis uti necesse sit, sed quoniam nonnullis regionibus quaedam reperirinequeunt, ut ex pluribus aliquod inventum remedio sit. Facit autem commode primum ea compositio, quam paulo ante demonstravimus, si ad faecem et amurcam succumque decocti lupini misceas portione aequa detritum album elleborum.Potest etiam scabritiem tollere succus viridis cicutae: quae verno tempore, cum iam caulem nec adhuc semina facit, decisa confunditur, atque expressus humor eius fictili vase reconditur, duabus urnis liquoris admixto salis torridi semodio. Quod ubi factum est, oblitum vas in stercilino defoditur, ac toto anno fimi vapore concoctum mox promitur,tepefactumque medicamentum illinitur scabrae parti, quae tamen prius aspera testa defricta vel pumice redulceratur. Eidem remedio est amurca duabus partibus decocta: item vetus hominis urina testis candentibus inusta. Quidamtamen hanc ipsam subiectis ignibus quinta parte minuunt, admiscentque pari mensura succum viridis cicutae: deinde singulis urnis eiusliquaminissingulos fricti salis sextarios infundunt. Facit etiam sulfuris triti et picis liquidae modus aequalis igne lento coetus. Sed Georgicum carmen affirmat nullam esse praestantiorem medicinam, Quam si quis ferro potuit rescindere summum Ulceris os: alitur vitium, vivitque tegendo. Itaque reserandum est, et ut cetera vulnera, medica-mentis curandum. Subicit deinde aeque prudenter, febricitantibus ovibus de talo vel inter duas ungulas sanguinem emitti oportere:nam plurimum, inquit Profuit incensos aestus avertere, et inter Ima ferire pedis salientem sanguine venam. Nos etiam sub oculis et de auribus sanguinem de-trahimus. Clodigo quoque dupliciter infestat ovem, sive cum subluvies atque intertrigo in ipso discrimine ungulae nascitur: seu cum idem locus tuberculum habet, cuius media fere parte canino similis extat pilus, eique subest vermiculus. Subluvies et intertrigo pice per se liquida, vel alumine et sulfure atque aceto mixtis litae curentur, vel tenero punico malo, prius quam grana faciat, cum alumine pinsito, superfusoque aceto vel aeris rubigine infriata,vel combusta galla cum austero vino levigata et inlita. Tuberculum, cui subest vermiculus, ferro quam cautissime circumsecari oportet, ne, dum amputatur, etiam, quod infra est, animal vulnere-mus: id enim cum sauciatur, venenatam saniem mittit, qua respersum vulnus ita insanabile facit, ut totus pes amputandus sit: sed cum tuberculum diligenter circumcideris, candens sebum vulneri per ardentem tedam instillato. Ovem pulmonariam similiter ut suem curari convenit, inserta per auriculam, quam veterinarii consiliginem vocant: de ea iam diximus, cum maioris pecoris medicinam traderemus.Sed is morbus aestate plerumque concipitur, si defuit aqua, propter quod vaporibus omni quadrupedi largius bibendi potestas danda est. Celso placet, si est in pulmonibus vitium, acris aceti tantum dare, quantum ovis sustinere possit: vel humanae veteris urinae tepe-factae trium heminarum instar per sinistram narem corniculo infundere, atque axungiae sextantem faucibus inserere. Est etiam insanabilis sacer ignis, quam pusulam vocant pastores: ea nisi compescitur intra primam pecudem, quae tali malo correpta est, universum gregem contagione prosternit, si quidem nec medica-mentorum nec ferri remedia patitur. Nam paene ad omnem tactum excandescit: sola tamen fomenta non aspernatur lactis caprini, quod infusum tactu suo velut eblanditur igneam saevitiam, differens magis occidionem gregis, quam prohibens. Sed Aegyptiae gentis auctor memorabilis Bolus Mendesius, cuius commenta, quae appellantur Graece χειρόκμητα,sub nomine Democriti falso produntur, censet propter hanc pestem saepius ac diligenter ovium terga perspicere, ut si forte sit in aliqua tale vitium deprehensum, confestim scrobem defodiamus in limine stabuli, et vivam pecudem, quae fuerit pusulosa,resupinam obruamus, patiamurque super obrutam meare totum gregem, quod eo facto morbus propulsetur. Bilis aestivo tempore non minima pernicies potione depellitur humanae veteris urinae, quae ipsa remedio est etiam pecori arcuato. At si molesta pituita est, cunelae bubulae, vel surculi nepetae silvestris lana involuti naribus inseruntur, versantur-que donec sternuat ovis. Fracta pecudum non aliter quam hominum crura sanantur, involuta lanis oleo atque vino insuccatis, et mox circumdatis ferulis conligata. Est etiam gravis pernicies herbae sanguinariae, qua si pasta est ovis, toto ventre dis-tenditur, contrahiturque, et spumat et quaedam tenuia taetri odoris excernit.Celeriter sanguinem mitti oportet sub cauda in ea parte quae proxima est clunibus, nec minus in labro superiore vena solvenda est. Suspiriose laborantibus auriculae ferro re-scindendae, mutandaeque regiones; quod in omnibus morbis ac pestibus fieri debere censemus. Agnis quoque succurrendum est vel febricitantibus, vel aegritudine alia affectis. Qui ubi morbo laborant, admitti ad matres non debent, ne in eas perniciem transferant. Itaque separatim mulgendac sunt oves, et caelestis aqua pari mensura laeti miscenda est, atque ea potio febricitantibus danda. Multi lacte caprino iisdem medentur, quod per corniculum infunditur faucibus. Est etiam mentigo, quam pastores ostiginem vocant, mortifera lactentibus. Ea plerumque fit, si per imprudentiam pastoris emissi agni vel etiam haedi roscidas herbas depaverint, quod minime committi oportet. Sed cum id factum est, velut ignis sacer os atque labra foedis ulceribus obsidet.Remedio sunt hyssopus et sal aequis ponderibus contrita. Nam ea mixtura palatum atque lingua,totumque os perfricatur. Mox ulcera lavantur aceto, et tunc pice liquida cum adipe suilla perlinuntur. Quibusdam placet rubiginis aeneae tertiam partem duabus veteris axungiae portionibus commiscere, tepefactoque uti medicamine. Non nulli folia cupressi trita miscent aquae, et ita perluunt ulcera atque palatum. Castrationis autem ratio iam tradita est. Neque enim alia in agnis, quam in maiore quadrupede servatur."],["columella-rustica","7.6","Et quoniam de oviarico satis dictum est, ad caprinum pecus nunc revertar. Id autem genus dumeta potius, quam campestrem 6 situm desiderat: asperisque etiam locis ac silvestribus optime pascitur. Nam nec rubos aversatur, nec vepribus offenditur, et arbusculis frutectisque maxime gaudet. Ea sunt arbutus, atque alaternus 7 cytisusque agrestis, nec minus ilignei querneique frutices, qui in altitudinem non prosilierunt. Caper, cui sub maxillis binae verruculae collo dependent, optimus habetur, amplissimi corporis, cruribus crassis,plena et brevi cervice, flaccidis et praegravantibus auribus, exiguo capite, nigro densoque et nitido atque longissimo pilo. Nam et ipse tondetur Usum in castrorum ac miseris velamina nautis. Est autem mensum septem satis habilis ad progenerandum:quoniam immodicus libidinis, dum adhuc uberibus alitur, matrem stupro supervenit, et ideo ante sex annos celeriter consenescit, quod immatura veneris cupidine primis pueritiae temporibus exhaustus est. Itaque quinquennis parum idoneus habetur feminis implendis. Capella praecipue probatur simillima hirco, quem descripsi-mus, si etiam est uberis maximi et lactis abundantissimi. Hanc pecudem mutilam parabimus quieto caeli statu: nam procelloso atque imbrifero cornuta. Semper autem et omni regione maritos gregum mutilos esse oportebit: quia cornuti fere perniciosi sunt propter petulantiam. Sed numerum huius generis maiorem, quam centum capitum sub uno clauso non expedit habere, cum lanigerae mille pariter commode stabulentur.Atque ubi caprae primum comparantur, melius est unum gregem totum, quam ex pluribus particulatim mercari, ut nec in pastione separatim laciniae diducantur, et in caprili maiore concordia quietae consistant. Huic pecudi nocet aestus, sed magis frigus, et praecipue fetae, quia gelicidiosior heims conceptum vitiat.Nec tamenn ea sola creat abortus,sed etiam glans cum citra satietatem data est. Itaque nisi potest affatim praeberi, non est gregi permittenda. Tempus admissurae per autumnum fere ante mensem Decembrem praecipimus, ut iam propinquam vere, gemmantibus frutectis, eum primum silvae nova germinant fronde, partus edatur. Ipsum vero caprile vel naturali saxo, vel manu constratum eligi debet, quoniam huic pecori nihil substernitur. Diligensque pastor quotidie stabulum converrit, nec patitur stercus aut humorem consistere lutumve fieri, quae cuncta sunt capris inimica. Parit autem, si est generosa proles, frequenter duos, nonnunquam trigeminos. Pessima est fetura cum matres binae ternos haedos efficiunt. Qui ubi editi sunt, eodem modo, quo agni educantur, nisi quod magis haedorum lascivia compescenda, et arctius cohibenda est. Tum super lactis abundantiam samera, vel cytisus, aut hedera praebenda, vel etiam cacumina lentisci, aliaeque tenues frondes obiciendae sunt. Sed ex geminis singula capita, quae videntur esse robustiora, in supplementum gregis reservantur, cetera mercantibus traduntur. Anniculae vel bimae capellae (nam utraque aetas partum edit) submitti haedum non oportet. Neque enim educare nisi trima debet. Sed anniculae confestim depellenda suboles. Bimae tamdiu admittenda, dum possit esse vendibilis. Nec ultra octo annos matres servandac sunt, quod assiduo partu fatigatae steriles existant. Magister autem pecoris acer, durus, strenuus, laboris patientissimus, alacer atque audax esse debet, et qui per rupes, per solitudines, per vepres facile vadat, et non, ut alterius generis pastores, sequatur, sed plerumque ut antecedat gregem. Maxime strenuum pecus est capella praecedens; subinde quae incedit,compesci debet, ne procurrat,sed placide ac lente pabuletur, ut et largi sit uberis, et non strigosissimi corporis."],["columella-rustica","7.7","Atque alia genera pecorum, cum pestilentia vexantur, prius morbo et languoribus macescunt, solae capellae quamvis opimae 5 atque hilares subito concidunt et velut aliqua ruina gregatim prosternantur.6 Id autem accidere 7 maxime solet ubertate pabuli. Quamobrem cum adhuc paucas pestis perculit, omnibus sanguis detrahendus: nec tota die pascendae, sed mediis quattuor horis intra septa claudendae. Sin alius languor infestat, poculo medicantur arundinis et albae spinae radicibus, quas cum ferreis pilis diligenter contudimus,admiscemus aquam pluvialem, solamque potandam pecori praebemus. Quod si ea res aegritudinem non depellit, vendenda sunt pecora; vel, si neque id contingere potest, ferro necanda saliendaque.Mox interposito spatio, conveniet olim gregem reparare. Nec tamen antequam pestilens tempus anni, sive id fuit hiemis, vertatur aestate, sive autumni,vere mutetur. Cum vero singulae morbo laborabunt, eadem remedia, quae etiam ovibus, adhibebimus; nam cum distendetur aqua cutis, quod vitium Graeci vocant ὕδρωπα, sub armo pellis leviter incisa perniciosum transmittat humorem, tum factum vulnus pice liquida curetur. Cum effetae loca genitalia tumebunt, aut secundae non responderat, defruti sextarius, vel cum id defuerit, boni vini tantundem faucibus infundatur, et naturalia ceroto liquido repleantur. Sed ne nunc singula persequar, sicut in ovillo pecore praedictum est, caprino medebimur."],["columella-rustica","7.8","Casei quoque faciendi non erit omittenda cura, utique longinquis regionibus, ubi mulctram 8 devehere non expedit. Is porro si tenui liquore conficitur, quam celerrime vendendus est, dum adhuc viridis succum retinet: si pingui et opimo, longiorem patitur 9 custodiam. Sed lacte fieri debet sincero et quam recentissimo. Nam requietum vel aqua mixtum 10 celeriter acorem concipit. Id plerumque cogi agni aut haedi coagulo; quamvis possit et agrestis 11 card ui 12 flore conduci, et seminibus cneci, nec minus ficulneo lacte, quod emittit arbor, si eius virentem saucies corticem. Verum optimus caseus est, qui exiguum medicaminis habet. Minimum autem coagulum recipit sinum lactis argentei pondus denarii.Nec dubium quin fici ramulis glaciatus caseus iucundissime sapiat. Sed mulctra,cum est repleta lacte, non sine tepore aliquo debet esse. Nec tamen admovenda est flammis, ut quibusdam placet, sed haud procul igne constituenda, et confestim cum concrevit liquor, in fiscellas aut in calathos vel formas transferendus est. Nam maxime refert primo quoque tempore serum percolari et a concreta materia separari. Quam ob causam rustici nec patiuntur quidem sua sponte pigro humore defluere, sed cum paulo solidior caseus factus est, pondera superponunt, quibus exprimatur serum: deinde ut formis aut calathis exemptus est, opaco ac frigido loco, ne possit vitiari: quamvis mundissimis tabulis componitur, aspergitur tritis salibus, ut exudet acidum liquorem: atque ubi duratus est, vehementius premitur, ut conspissetur. Et rursus torrido sale contingitur, rursusque ponderibus condensatur. Hoc cum per dies novem factum est, aqua dulci abluitur,et sub umbra cratibus in hoc factis ita ordinatur, ne alter alterum caseus contingat, et ut modice siccetur: deinde, quo tenerior permaneat, clauso neque ventis obnoxio loco stipatur per com- plura tabulata. Sic neque fistulosus neque salsus neque aridus provenit. Quorum vitiorum primum solet accidere, si parum pressus; secundum, si nimio sale imbutus: tertium,si sole exustus est. Hoc genus casei potest etiam trans maria permitti. Nam is, qui recens intra paucos dies absumi debet, leviore cura conficitur. Quippe fiscellis exemptus in salem muriamque demittitur, et mox in sole paulum siccatur. Nonnulli antequam pecus numellis induant,virides pineas nuces in mulctram demittunt, et mox super eas emulgent, nec separant, nisi cum transmiserint in formas coactam materiam. Ipsos quidam virides conferunt nucleos, et laeti permiscent, atque ita congelant. Sunt qui thymum contritum cribroque colatum cum lacte cogant. Similiter qualiscunque velis saporis efficere possis, adiecto quod elegeris condimento. Illa vero notissima est ratio faciendi casei, quem dicimus manu pressum.Namque is paulum gelatus in mulctra dum est tepefacta,rescinditur et fervente aqua perfusus vel manu figuratur,vel buxeis formis exprimitur. Est etiam non ingrati saporis muria perduratus, atque ita malini ligni vel culmi fumo coloratus. Sed iam redeamus ad originem."],["columella-rustica","7.9","In omni genere quadrupedum species maris diligenter eligitur, quoniam frequentius 1 patri similior est progenies, quam matri. Quare etiam in suillo pecore verres probandi sunt totius quidem corporis amplitudine 2 eximii,3 sed qui quadrati potius quam longi aut rotundi sint, ventre promisso, clunibus vastis, nec proinde cruribus aut ungulis proceris, amplae et glandulosae cervicis, rostri4 brevis 5 et resupini.6 Maximeque ad rem pertinet, quam salacissimos esse ineuntes.Ab annicula aetate commode progenerant, dum quadrimatum agant: possunt tamen etiam semestres implere feminam. Scrofae probantur longissimistatus, et ut sint reliquis membris similes descriptis verribus. Si regio frigida et pruinosa est, quam durissimae densaeque et nigrae setae grex eligendus est; si temperata atque aprica, glabrum pecus vel etiam pistrinale album potest pasci. Femina sus habetur ad partus edendos idoneafere usque in annos septem, quae quanto fecundior est, celerius senescit. Annicula non improbe concipit, sed iniri debet mense Februario. Quattuor quoque mensibus feta, quinto parere, cum iam herbae solidiores sunt, ut et firma lactis maturitas porcis contingat, et cum desie- rint uberibus ali,stipula pascantur, ceterisque leguminum caducis frugibus. Hoc autem fit longinquis regionibus, ubi nihil nisi submittere expedit. Nam suburbanis lactens porcus aere mutandus est: sic enim mater non educando labori subtrahitur, celeriusque iterum conceptum partum edet. Idque bis anno faciet. Mares, vel cum primum ineunt semestres, aut cum saepius progeneraverunt, trimi aut quadrimi castrantur, ut possint pinguescere. Feminis quoque vulvae ferro exulcerantur, et cicatricibus clauduntur, ne sint genitales. Quod facere non intelligo quae ratio compellat,nisi penuria cibi. Nam ubi est ubertas pabuli, submittere prolem semper expedit. Omnem porro situm ruris pecus hoc usurpat. Nam et montibus et campis commode pascitur, melius tamen palustribus agris, quam sitientibus. Nemora sunt convenientissima, quae vcstiuntur quercu, subere, fago, cerris, ilicibus, oleastris, termitibus, corylis, pomiferisque silvestribus, ut sunt albae spinae, Graecae siliquae, iuniperus, lotus, pampinus, cornus, arbutus, prunus, et paliurus, atque achrades pyri. Haec enim diversis temporibus mitescunt, ac paene toto anno gregem saturant. At ubi penuria est arborum, terrenum pabulum consectabimur-, et sicco limosum praeferemus, ut paludem rimentur, effodiantquelumbricos, atque in luto volutentur, quod est huic pecudi gratissimum; quin etiam aquis abuti possint: namque id fecisse maxime per aestatem profuit, et dulces eruisse radiculas aquatilis silvae, tanquam scirpi iuncique et degeneris arundinis, quam vulgus cannam vocat. Nam cultus quidem ager opimas reddit sues, cum est graminosus, et pluribus generibuspomorum consitus, ut per anni diversa tempora mala, pruna, pyrum, multi-formes nuces ac ficum praebeat. Nec tamen propter haec parcetur horreis. Nam saepe de manu dandum est, cum foris deficit pabulum. Proper quod plurima glans vel cisternis in aquam vel fumo tabulatis recondenda est. Fabae quoque et similium leguminum, cum vilitas permittit, facienda est potestas, et utique vere, dum adhuc lactent viridia pabula, quae suibus plerumque nocent.Itaque mane priusquam procedant in pascua, conditivis cibis sustinenda sunt, ne immaturis herbis citetur alvus, eoque vitio pecus emacietur. Nec ut ceteri greges universi claudi debent, sed per porticus harae faciendae sunt, quibus aut a partu aut etiam praegnates includantur. Nam praecipue sues cater- vatim atque incondite cum sunt pariter inclusae, super alias aliae cubant et fetus elidunt. Quare, ut dixi, iunctae parietibus harae construendae sunt in altitudinem pedum quattuor, ne sus transilire septa queat. Nam contegi non debet, ut a superiore parte custos numerum porcorum recenseat, et si quem decumbens mater oppresserit, cubanti subtrahat. Sit autem vigilax, impiger, industrius, navus. Omnium, quas pascit, et matricum et iuniorum meminisse debet, ut uniuscuiusque partum consideret. Semper observet enitentem, claudatque ut in hara fetum edat. Tum denotet protinus quot et quales sint nati, et curet maxime ne quis sub nutrice aliena educetur 5: nam facillime porci, si evaserint haram, miscent se, et scrofa cum decubuit, aeque alieno ac suo praebet ubera. Itaque porculatoris maximum officium est, ut unamquamque cum sua prole claudat. Qui si memoria deficitur, quo minus agnoscat cuiusque progeniem, pice liquida eandem notam scrofae et porcis imponat, et sive per literas sive per alias formas unumquemque fetum cum matre distinguat. Nam in maiore numero diversis notis opus est, ne confundatur memoria custodis. Attamen quia id facere gregibus amplis videtur operosum, commodissimum est haras ita fabricare, ut limen earum in tantam altitudinem consurgat, quantam possit nutrix evadere; lactens autem supergredi non possit. Sic nec alienus irrepit, et in cubili suam quisque matrem nidusexpectat, qui tamen non debet octo capitum numerum excedere: non quia ignorem fecunditatem scrofarum maioris esse numeri, sed quia celerrime fatiscit, quae plures educat. Atque eae quibus partus submittitur, cocto sunt hordeo sustinendae, ne ad maciem summam perducantur,et ex ea ad aliquam perniciem. Diligens autem porculator frequenter suile converrit, et saepius haras. Nam quamvis praedictum animal in pabulatione spurce versetur, mundissimum tamen cubile desiderat. Hic fere cultus est pecoris suilli recte valentis. Sequitur ut dicamus, quae sit cura vitiosi."],["columella-rustica","7.10","Febricitantium signa sunt, cum obstipae sues transversa capita ferunt, ac per pascua subito, cum paululum procurrerunt, consistunt, et vertigine correptae concidunt. Earum notanda sunt capita, quam in partem proclinent,ut ex diversa parte de auricula sanguinem mittamus. Item sub cauda duobus digitis a clunibus intermissis venam feriamus, quae est in eo loco satis ampla, eamque sarmento prius oportet verberari, deinde ab ictu virgae tu- mentem ferro rescindi, detractoque sanguine colligari saligneo libro vel etiam ulmeo. Quod cum fecerimus, uno aut altero die sub tecto pecudem continebimus, et aquam modice calidam quantam volent, farinaeque hordeaceae singulos sextarios praebebimus. Strumosis sub lingua sanguis mittendus est, qui cum profluxerit, sale trito cum farina triticea confricari totum os conveniet. Quidam praesentius putant esse remedium cum per cornu singulis ternos cyathos gari demittunt. Deinde fissas taleas ferularum lineo funiculo religant: et ita collo suspendunt, ut strumae ferulis contingantur. Nauseantibus quoque salutaris habetur eburnea scobis sali fricto et fabae minute fresae commixta, ieiunisque prius quam in pascua prodeant obiecta.Solet etiam universumpecus aegrotare ita, ut emacietur, nec cibos capiat, productumque in pascua medio campo procumbat, et quodam veterno pressum somnos aestivo sub sole captet. Quod cum facit, totus grex tecto clauditur stabulo, atque uno die abstinetur potione et pabulo:postridie radix anguinei cucumeris trita et commixta cum aqua datur sitientibus: quam cum pecudes biberunt, nausea correptae vomitant, atque expurgantur, omnique bile depulsa, cicercula vel faba dura muria con- spersa, deinde, sicut hominibus, aqua calida potanda permittitur. Sed cum omni quadrupedi per aestatem sitis sit infesta, tum suillo maxime est inimica. Quare non ut capellam vel ovem, sic et hoc animal bis ad aquam duci praecipimus: sed si fieri potest, iuxta flumen aut stagnum per ortum Caniculae detineri: quia cum sit aestuosissimum, non est contentum potione aquae, nisi obesam ingluviem atque distentam pabulis alvum demerserit ac refrigeraverit: nec ulla re magis gaudet, quam rivis atque caenoso lacu volutari. Quod si locorum situs repugnat, ne ita fieri possit, puteis extracta et large canalibus immissa praebenda sunt pocula, quibus nisi affatim satientur, pulmonariae fiunt. Isque morbus optime sanatur auriculis inserta consiligine: de qua radicula diligenter ac saepius iam locuti sumus. Solet etiam vitiosi splenis dolor eas infestare, quod accidit, cum siccitas magna provenit, et, ut Bucolicum loquitur poema, Strata iacent passim sua quaeque sub arbore poma. Nam pecus inexsatiabile sues, dum dulcedinem pabuli consectantur supra modum, aestate splenis incremento laborant. Cui succurritur, si fabricentur canales tamaricis et rusco, repleanturque aqua, et deinde sitientibus admoveantur; quippe ligni succus medicabilis epotus intestinum tumorem compescit."],["columella-rustica","7.11","Castrationis autem in1 hoc pecore duo tempora servantur, veris et autumni: et eius administrandae duplex ratio. Prima illa, quam iam tradidi-mus, cum duobus vulneribus impressis per unamquamque plagam singuli exprimuntur testiculi. Altera est speciosior, sed magis periculosa, quam tamen non omittam. Cum virilem partem unam ferro reseratam detraxeris, per impressum vulnus scalpellum inserito, et mediam quasi cutem, quae intervenit duobus membris genitalibus, rescindito, atque uncis digitis alterum quoque testiculum educite: sic fiet una cicatrix adhibitis ceteris remediis, quae prius docuimus. Illud autem, quod pertinet ad religionem patrisfamilias, non reticendum putavi. Sunt quaedam scrofae, quae mandunt fetus suos: quod cum fit, non habetur prodigium. Nam sues ex omnibus pecudibus impatientissimae famis aliquando sic indigent pabuli, ut non tantum alienam, si liceat, sobolem, sed etiam suam consumant."],["columella-rustica","7.12","De armentis ceterisque pecudibus et magistris, per quos quadrupedum greges humana solertia 6 domi forisque curantur atque observantur, nisi fallor, satis accurate disserui. Nunc ut exordio priore sum pollicitus, de mutis custodibus loquar; quamquam canis falso dicitur mutus custos. Nam quis hominum clarius aut tanta vociferatione bestiam vel furem praedicat, quam iste latratu? quis famulus amantior domini? quis fidelior comes? quis custos incorruptior? quis excubitor inveniri potest vigilantior? quis denique ultor aut vindex constantior? Quare vel in primis hoc animal mercari tuerique debet agricola, quod et villam et fructus familiamque et pecora custodit. Eius autem parandi tuendique triplex ratio est. Namque unum genus adversus hominum insidias eligitur, et id villam quaeque iuncta sunt villae custodit. At alterum propcllendis iniuriis hominum ac ferarum; et id observat domi stabulum, foris pecora pascentia. Tertium venandi gratia comparatur; idque non solum nihil agricolam iuvat, sed et avocat desidemque ab opere suo reddit. De villatico igitur et pastorali dicendum est: nam venaticus nihil pertinet ad nostram professionem. Villae custos eligendus est amplissimi corporis, vasti latratus canorique, ut prius auditu maleficum, deinde etiam conspectu terreat, et tamen nonnunquam ne visus quidem horribili fremitu suo fuget insidiantem. Sit autem coloris unius; isque magis eligatur albus in pastorali, niger in villatico: nam varius in neutro est laudabilis. Pastor album probat, quoniam est ferae dissimilis, magnoque opus interdum discrimine est in propulsandis lupis sub obscuro mane vel etiam crepusculo, ne pro bestia canem feriat. Villaticus, qui hominum maleficiis opponitur, sive luce clara fur advenit,terribilior niger conspicitur: sive noctu,ne conspicitur quidem propter umbrae similitudinem, quamobrem tectus tenebris canis tutiorem accessum habet ad insidiantem. Probatur quadratus potius quam longus aut brevis, capite tam magno, ut corporis videatur pars maxima, deiectis et propendentibus auribus, nigris vel glaucis oculis acri lumine radiantibus, amplo villosoque pectore, latis armis, cruribus crassis et hirtis, cauda brevi, vestigiorum articulis et unguibus amplissimis, qui Graece δράκεσ appellantur. Hic erit villatici canis status praecipue laudandus. Mores autem neque mitissimi, neque rursus truces atque crudeles; quod illi furem quoque adulantur, hi etiam domesticos invadunt. Satis est severos esse nec blandos, ut non-nunquam etiam conservos iratius intueantur, semper excandescant in exteros. Maxime autem debent in custodia vigilantes conspici, nec erronei,sed assidui et circumspecti magis quam temerarii.Nam illi nisi quod certum compererunt, non indicant: hi vano strepitu et falsa suspicione concitantur. Haec idcirco memoranda credidi, quia non natura tantum, sed etiam disciplina mores facit, ut et cum emendi potestas fuerit, eiusmodi probemus, et cum educabimus domi natos, talibus institutis formemus. Nec multum refert an villatici corporibus graves et parum veloces sint: plus enim cominus et in gradu, quam eminus et in spatioso cursu facere debent. Nam semper circa septa et intra aedificium consistere, immo ne longius quidem recedere debent, satisque pulchre funguntur officio, si et advenientem sagaciter odorantur,et latratu conterrent, nec patiuntur propius accedere,vel constantius appropinquantem violenter invadunt. Primum est enim non adtentari, secundum est lacessitum fortiter et perseveranter vindicari. Atque haec de domesticis custodibus; illa de pastoralibus. Pecuarius canis neque tam strigosus aut pernix debet esse, quam qui damas cervosque et velocissima sectatur animalia, nec tam obesus aut gravis, quam villae horreique custos: sed et robustus nihilominus, et aliquatenus promptus ac strenuus, quoniam et ad rixam et ad pugnam, nec minusad cursum comparatur, cum et lupi repellere insidias, et raptorem ferum consequi fugientem praedam excutere atque auferre debeat. Quare status eius longior pro-ductiorque ad hos casus magis habilis est quam brevis aut etiam quadratus: quoniam, ut dixi, nonnumquam necessitas exigit celeritate bestiam consectandi. Ceteri artus similes membris villatici canis aeque probantur. Cibaria fere eadem sunt utrique generi praebenda. Nam si tam laxa rura sunt, ut sustineant pecorum greges, omnes sine discrimine canes hordeacea farina cum sero commode pascit. Sin autem surculo consitus ager sine pascuo est,farreo vel triticeo pane satiandi sunt, admixto tamen liquore coctae fabae, sed tepido: nam fervens rabiem creat. Huic quadrupedi neque feminae neque mari nisi post annum' permittenda venus est: quae si teneris conceditur, carpit et corpus et vires animosque degenerat. Primus effetae partus amovendus est, quoniam tiruncula nec recte nutrit, et educatio totius habitus aufert incrementum. Mares iuveniliter usque in annos decem progenerant: post id tempus ineundis feminis non videntur habiles, quoniam seniorum pigra soboles existit. Feminae concipiunt usque in annos novem, nec sunt utiles post decimum. Catulos sex mensibus primis, dum corroborentur,emitti non oportet, nisi ad matrem lusus ae lasciviae causa. Postea catenis per diem continendi, et noctibus solvendi. Nec unquam eos, quorum generosam volumus indolem conservare, patiemur alienae nutricis uberibus educari: quoniam semper et lac et spiritus maternus longe magis ingenii atque incrementa corporis auget.Quod si effeta lacte deficitur, caprinum maxime conveniet praeberi catulis,dum fiant mensum quattuor. Nominibus autem non longissimis appellandi sunt, quo celerius quisque vocatus exaudiat: nec tamen brevioribus quam quae duabus syllabis enuntientur, sicuti Graecum est σκύλαξ, Latinum ferox, Graecum λάκων, Latinum celer: vel femina, ut sunt Graeca σπουδή, ἀλκή, ῤώμη: Latina, lupa, cerva, tigris. Catulorum caudas post diem quadragesimum, quam sint editi, sic castrare conveniet. Nervus est, qui per articulos spinae prorepit usque ad ultimam partem caudae: is mordicus comprehensus et ali quatenus eductus abrumpitur: quo facto neque in longitudinem cauda foedum capit incrementum, et, ut plurimi pastores affirmant, rabies arcetur letifer morbus huic generi."],["columella-rustica","7.13","Fere autem per aestatem sic muscis aures canum exulcerantur, saepe ut totas amittant: quod ne fiat, amaris nucibus contritis finiendae sunt. Quod si ulceribus iam praeoccupatae fuerint, coctam picem liquidam suillae adipi mixtam 9 vulneribus stillari conveniet. Hoc eodem medicamine contacti ricini decidunt. Nam manu non sunt vellendi, ne, ut et ante praedixeram, faciant ulcera.Pulicosae cani remedia sunt sive cyminum tritum pari pondere cum veratro, aquaque mixtum et inlitum; seu cucumeris anguineisuccus: vel si haec non sunt, vetus amurca per totum corpus infusa. Si scabies infestabit, gypsi et sesami tantundem contento, et cum pice liquida permisceto, vitiosamque partem linito: quod medicamentum putatur etiam hominibus esse conveniens. Eadem pestis si fuerit vehementior, cedrinoliquore aboletur. Reliqua vitia sicut in ceteris animalibus praecepimus, curanda erunt. Hactenus de minore pecore. Mox de villaticis pastionibus, quae continent volucrum pisciumque et silvestrium quadrupedum curam, sequenti volumine praecipiemus."],["columella-rustica","8.1","Quae fere consummabant, Publi Silvine, ruris experiendi 1 scientiam, quaeque pecuariae negotiationis exigebat ratio, septem memoravimus libris. Hic nunc sequentis numeri titulum possidebit: nec 2 quia proximam propriamque rustici curam desiderent ea, quae dicturi sumus, sed quia non alio loco, quam in agris aut villis debeant administrari, et tamen agrestibus magis, quam urbanis prosint. Quippe villaticae pastiones, sicut pecuariae, non minimam colono stipem conferunt, cum et avium stercore macerrimis vineis et omni surculo atque arvo medeantur; et eisdem familiarem focum mensam-que pretiosis dapibus opulentent; postremo venditorum animalium pretio villae reditum augeant. Quare de hoc quoque genere pastionis dicendum censui. Est autem id fere vel in villa, vel circa villam. In villa est, quod appellant Graeci ὀρνιθῶνασ καὶ περιστερεῶνασ; atque etiam eum datur liquoris facultas ἰχθυοστροφεῖα sedula cura exercentur. Ea sunt omnia, ut Latine potius loquamur, sicut avium cohortalium stabula, nec minus earum, quae conclavibus saeptae saginantur, vel aquatilium animalium receptacula. Rursus circa villam ponuntur μελισσῶνεσ καὶ χηνοτροφεῖα, quin etiam λαγοτροφεῖα studiose administrantur, quae nos similiter appellamus apum cubilia, apiaria, vel nantium volucrum, quae stagnis piscinisque laetantur, aviaria, vel etiam pecudum silvestrium, quae nemoribus clausis custodiuntur, vivaria."],["columella-rustica","8.2","Prius igitur de his praecipiam, quae intra saepta villae pascuntur.1 Ac de aliis quidem forsitan ambigatur,2 an sint agrestibus possidenda: gallinarum vero plerumque agricolae cura solennis est. Earum genera sunt vel cohortalium,3 vel rusticarum vel Africanarum. Cohortalis est avis, quae vulgo per omnes fere villas conspicitur: rustica, quae non dissimilis villaticae per aucupem decipitur, eaque plurima est in insula, quam nautae in Ligustico mari sitam producto nomine alitis Gallinariam vocitaverunt: Africana est, quam plerique Numidicam dicunt, Meleagridi similis, nisi quod rutilam galeam et cristam capitegerit, quae utraque sunt in Meleagride caerulea. Sed ex his tribus generibus cohortales feminae proprie appellantur gallinae, mares autem galli, semimares capi, qui hoc nomine vocantur, cum sunt castrati libidinis abolendae causa. Nec tamen id patiuntur amissis genitalibus, sed ferro candente calcaribus inustis, quae cum ignea vi consumpta sunt, facta ulcera dum consanescant, figulari creta linuntur. Huius igitur villatici generis non spernendus est reditus, si adhibeatur educandi scientia, quam plerique Graecorum et praecipue celebravere Deliaci. Sed et hi, quoniam procera corpora et animos ad proelia pertinaces requirebant, praecipue Tanagri-cum genus et Rhodium probabant, nec minus Chalcidicum et Medicum, quod ab imperito vulgo litera mutata Melicum appellatur. Nobis nostrum vernaculum maxime placet: omisso tamen illo studio Graecorum, qui ferocissimum quemque alitem certaminibus et pugnae praeparabant. Nos enim censemus instituere vectigal industrii patrisfamilias, non rixosarum avium lanistae, cuius plerumque totum patrimonium, pignus aleae, victor gallinaceus pyctes abstulit. Igitur cui placebit sequi nostra praecepta, consideret oportet primum quam multas, et cuiusmodi parare debeat matrices, deinde qualiter eas tutariet pascere; mox quibus anni temporibus earum partus excipere; tum demum ut incubent et excludant efficere; postremo ut commode pulli educentur operam dare. His enim curis et ministeriis exercetur ratio cohortalis, quam Graeci vocant ὀρνιθοτροφίαν. Parandi autem modus est ducentorum capitum, quae pastoris unius curam dispendant1: dum tamen anus sedula vel puer adhibeatur custos vagantium, ne obsidiis hominum, aut insidiatorum animalium diripiantur. Mercari porro nisi fecundissimas aves non expedit. Eae sint rubicundae vel infuscae plumae, nigrisque pinnis 4: ac si fieri poterit, omnes huius, et ab hoc proximi coloris eligantur. Sin aliter, vitentur albae; quae fere cum sint molles ac minus vivaces, tum ne fecundae quidem facile reperiuntur:atque etiam conspicuae propter insigne candoris ab accipitribus et aquilis saepius abripiuntur. Sint ergo matrices robii coloris quadratae, pectorosae, magnis capitibus, rectis rutilisque cristulis,albis auribus, et sub hac specie quam amplissimae, nec paribus ungulis:generosissimaeque creduntur, quae quinos habent digitos, sed ita ne cruribus emineant transversa calcaria. Nam quae hoc virile gerit insigne, contumax ad concubitum dedignatur admittere marem, raroque fecunda, etiam cum incubat, calcis aculeis ova perfringit. Gallinaceos mares nisi salacissimos habere non expedit. Atque in his quoque sicut in feminis, idem color, idemque numerus unguium, status altior quaeritur: sublimes, sanguineaeque, nec obliquae cristae: ravidi,vel nigrantes oculi: brevia et adunca rostra: maximae candidissimaeque aures: paleae ex rutilo albicantes, quae velut incanae barbae dependent: iubae deinde variae, vel ex auro flavae, per colla cervicesque in humeros diffusae: tum lata et musculosa pectora, lacertosaeque similes bracchiis alae, tum procerissimae caudae, duplici ordine, singulis utrinque prominentibus pinnis inflexae: quinetiam vasta femina et frequenter horrentibus plumis hirta: robusta crura, nec longa, sed infestis velut sudibus nocenter armata. Mares autem, quamvis non ad pugnam neque ad victoriae laudem prae-parentur, maxime tamen generosi probantur, ut sint elati, alacres, vigilaces, et ad saepius canendum prompti, nec qui facile terreantur: nam interdum resistere debent, et protegere coniugalem gregem: quin et attollentem minas serpentem, vel aliud noxium animal interficere. Talibus autem maribus quinae singulis feminae comparantur.Nam Rhodii generis aut Medici propter gravitatem neque patres nimis salaces, nee fecundae matres: quae tamen ternae singulis maritantur. Et cum pauca ova posuerunt, inertes ad incubandum, multoque magis ad excludendum, raro fetus suos educant. Itaque quibus cordi est ea genera propter corporum speciem possidere, cum exceperunt ova generosarum, vulgaribus gallinis subiciunt, ut ab his exclusi pulli nutriantur. Tanagrici plerumque Rhodiiset Medicis amplitudine pares, non multum moribus a vernaculis distant, sicut et Chalcidici. Omnium tamen horum generum nothi sunt optimi pulli, quos conceptos ex peregrinis maribus nostrates ediderunt. Nam et paternam speciem gerunt, et salacitatem fecunditatemque vernaculam retinent. Pumiles aves, nisi quem humilitas earum delectat, nec propter fecunditatem, nec propter alium reditum nimium probo, tam hercule, quam nec pugnacem ac rixosae libidinis marem. Nam plerumque ceteros infestat, et non patitur inire feminas, cum ipse pluribus sufficere non queat. Impedienda est itaque procacitas eius ampullaceo corio; quod cum in orbiculum formatum est, media pars eius rescinditur, et per excisam partem galli pes inseritur: eaque quasi compede cohibentur feri mores. Sed, ut proposui, iam de tutela generis universi praecipiam."],["columella-rustica","8.3","Gallinaria constitui debent parte villae, quae hibernum spectat orientem: iuncta sint ea fumo vel culinae, ut ad avem perveniat fumus, qui est huic generi praecipue salutaris. Totius autem officinae, id est ornithonis, tres continuae extruuntur cellae, quarum, sicuti dixi, perpetua frons orienti sit obversa. In ea deinde fronte exiguus detur unus omnino aditus mediae cellae; quae ipsa e tribus minima esse debet in altitudinem et quoquoversus pedes septem. In ea singulidextro laevoque pariete aditus ad utramque cellam faciendi sunt, iuncti parieti, qui est intrantibus adversus. Huic autem focus applicetur tam longe, ut nec impediat prae-dictos aditus, et ab eo fumus perveniat in utramque cellam: eaeque longitudinis et altitudinis duodenos pedes habeant, nec plus latitudinis quam media. Sublimitas dividatur tabulatis, quae supra se quaternos, et infra septenos liberos pedes habeant, quoniam ipsa singulos occupant. Utraque tabulata gallinis servire debent, et ea parvis ab oriente singulis illuminari fenestellis, quae et ipsae matutinum exitum praebeant avibus ad cohortem, nec minus vespertinum introitum. Sed curandum erit, ut semper noctibus claudantur, quo tutius aves maneant. Infra tabulata maiores fenestellaeaperiantur, et eae clatris muniantur, ne possint noxia irrepere animalia: sic tamen, ut illustria sint loca, quo commodius aditet aviarius, qui subinde debet speculari aut incubantes aut parturientes fetus. Nam etiam in iis ipsis locis ita crassos parietes aedificare convenit, ut excisa per ordinem gallinarum cubilia recipiant: in quibus aut ova edantur, aut excludantur pulli: hoc enim et salubrius et elegantius est, quam illud, quod quidam faciunt, ut, palis in parietes vehementer actis vimineos qualos superimponant.Sive autem parietibus ita, ut diximus, cavatis, sive qualis vimineis praeponenda erunt vestibula, per quae matrices ad cubilia vel pariendi vel incubandi causa perveniant. Neque enim debent ipsis nidis involare, ne dum adsiliunt, pedibus ova confringant. Ascensus deinde avibus ad tabulata per utramque cellam datur iunctis parieti modicis asserculis, qui paulum formatis gradibus asperantur, ne sint advolantibus lubrici. Sed ab cohorte forinsecus praedictis fenestellis scandulae similiter iniungantur, quibus irrepant aves ad requiem nocturnam. Maxime autem curabimus ut et haec aviaria et cetera, de quibus mox dicturi sumus, intrinsecus et extrinsecus poliantur opere tectorio, ne ad aves feles habeant aut coluber accessum, et aeque noxiae prohibeantur pestes. Tabulatis insistere dormientem avem non expedit, ne suo laedatur stercore; quod cum pedibus uncis adhaesit, podagram creat. Ea pernicies ut evitetur, perticae dolantur in quadrum, ne teres levitas earum supersilientem volucrem non recipiat. Conquadratae deinde foratis duobus adversis parietibus induuntur,ita ut a tabulato pedalis altitudinis, et inter se bipedalis latitudinis spatio distent. Haec erit cohortalis officinae dispositio. Ceterum cohors ipsa, per quam vagantur, non tam stercore, quam uligine careat. Nam plurimum refert aquam non esse in ea nisi uno loco, quam bibant, eamque mundissimam: nam stercorosa pituitam concitat. Puram tamen servare non possis, nisi clausam vasis in hunc usum fabricatis. Sunt autem, qui aut aqua replentur aut cibo plumbei canales, quos magis utiles esse ligneis aut fictilibus compertum est. Hi superpositis opereulis clauduntur, et a lateribus super mediam partem altitudinis per spatia palmaria modicis forantur cavis, ita ut avium capita possint admittere. Nam nisi opereulis muniantur, quantulumcunque aquaevel ciborum inest, pedibus everritur. Sunt qui a superiore parte foramina ipsis opereulis imponant; quod fieri non oportet. Nam supersiliens avis proluvie ventris cibos et aquam conspurcat."],["columella-rustica","8.4","Cibaria gallinis praebentur optima pinsitum hordeum et vinacea 6 nec minus cicercula, tum etiam milium, aut panicum: sed haec ubi vilitas annonae permittit. Ubi vero ea est carior, excreta tritici minuta commode dantur. Nam per se id frumentum, etiam quibus locis vilissimum est, non utiliter praebetur, quia obest avibus. Potest etiam lolium decoctum obici, nec minus furfures modice a farina excreti: qui si nihil habent farris, non sunt idonei, nec tantum appetuntur iciunis. Cytisi folia semina-que maxime probantur, et sunt huic generi gratissima: neque est ulla regio, in qua non possit huius arbusculae copia esse vel maxima. Vinacea quamvis tolerabiliter pascant, dari non debent, nisi quibus anni temporibus avis fetum non edit: nam et partus raros, et ova faciunt exigua. Sed cum plane post autumnum cessant a fetu, possunthoc cibo sustineri. Attamen quaecunque dabitur esca per cohortem vagantibus, die incipiente, et iam in vesperum declinato,bis dividenda est, ut et mane non protinus a cubili latius evagentur, et ante crepusculum propter cibi spem temporius ad officinam redeant, possitque numerus capitum saepius recognosci. Nam volatile pecus facile custodiam pastoris decipit. Siccus etiam pulvis et cinis, ubicunque cohortem porticus vel tectum protegit, iuxta parietes re-ponendus est, ut sit quo aves se perfundant. Nam his rebus plumam pinnasque emundant: si modo credimus Ephesio Heraclito, qui ait sues caeno, cohortales aves pulvere vel cinere lavari. Gallina post primam emitti, et ante horam diei undecimam claudi debet: cuius vagae cultus hic, quem diximus, erit: nec tamen alius clausae, nisi quod ea non emittitur sed intra ornithonem ter die pascitur maiore mensura. Nam singulis capitibus quaterni cyathi diurna cibaria sunt, cum vagis bini praebeantur. Habeat tamen etiam clausa oportet amplum vestibulum, quo prodeat, et ubi apricctur: idque sit retibus munitum, ne aquila vel accipiter involet. Quas impensas et curas, nisi locis,quibus harum rerum vigent pretia, non expedit adhiberi. Antiquissima est autem cum in omnibus pecoribus tum in hoc fides pastoris; qui nisi eam domino servat, nullus ornithonis quaestus vincet impensas. De tutela satis dictum est: nunc reliquum ordinem prosequemur."],["columella-rustica","8.5","Confecta bruma parere 6 fere id genus avium consuevit. Atque earum quae sunt fecundissimae, locis tepidioribus circa calendas Ianuarias ova edere incipiunt; frigidis autem regionibus eodem mense post idus. Sed cibis idoneis fecunditas earum elicienda est, quo maturius partum edant. Optime praebetur ad satietatem hordeum semicoctum: nam et maius facit ovorum incrementum, et frequentiores partus. Sed is cibus quasi condiendus est interiectis cytisi foliis ac semine eiusdem, quae maxime putantur augere fecunditatem avium. Modus autem cibariorum sit, ut dixi, vagis binorum cyathorum hordei. Aliquid tamen admiscendum erit cytisi, vel si id non fuerit, viciae aut mihi. Curae autem debebit esse custodi, cum parturient aves, ut habeant quam mundissimis paleis constrata cubilia, eaque subinde converrat, et alia stramenta quam recentissima reponat.Nam pulicibus, atque aliis similibus replentur, quae secum affert avis, cum ad idem cubile revertitur. Assiduus autem debet esse custos et speculari parientes,quod se facere gallinae testantur crebris singultibus interiecta voce acuta. Observare itaque dum edant ova, et confestim circumire oportebit cubilia, ut quae nata sunt recolligantur, notenturque quae quoque die sint edita, et quam recentissima supponantur glucientibus: sic enim appellant rustici aves eas quae volunt incubare; cetera vel reponantur, vel aere mutentur. Aptissima porro sunt ad excludendum recentissima quaeque. Possunt tamen etiam requieta supponi, dum ne vetustiora sint quam dierum decem. Fere autem cum primum partum consummaverunt gallinae, incubare cupiunt ab idibus Ianuariis, quod facere non omnibus permittendum est; quoniam quidem novellae magis edendis, quam excludendis ovis utiliores sunt: inhibeturque cupiditas incubandi pinnula per nares traiecta.Veteranas igitur aves ad hanc rem eligi oportebit, quae iam saepius id fecerint; moresque earum maxime pernosci, quoniam aliae melius excludunt, aliae editos pullos commodius educant.At e contrario quaedam et sua et aliena ova comminuunt atque consumunt, quod facientem protinus submovere conveniet. Pulli autem duarum aut trium avium exclusi,dum adhuc teneri sunt, ad unam, quae sit melior nutrix, transferri debent, sed primo quoque die, dum mater suos et alienos propter similitudinem dignoscere non potest. Verumtamen servare oportet modum. Neque enim debet maior esse quam triginta capitum. Negant enim hoc ampliorem gregem posse ab una nutriri. Numerus ovorum, quae subiciuntur, impar observatur,nec semper idem. Nam primo tempore, id est mense Ianuario, quindecim, nec unquam plura subici debent: Martio, XIX,nec his pauciora: unum et viginti Aprili:tota deinde aestate usque in calendas Octobris totidem.Postea supervacua est huius rei cura, quod frigoribus exclusi pulli plerumque intereunt. Plerique tamen etiam ab aestivo solstitio non putant bonam pullationem, quod ab eo tempore etiam si facilem educationem habent, iustum tamen non capiunt incrementum. Verum suburbanis locis, ubi a matre pulli non exiguis pretiis veneunt, probanda est aestiva educatio. Semper autem, cum supponuntur ova, considerari debet, ut luna crescente a decima usque ad quintamdecimam id fiat. Nam et ipsa suppositio per hos fere dies est commodissima; et sic administrandum est, ut rursus cum excluduntur pulli, luna crescat. Diebus quibus animantur ova, et in speciem volucrum conformantur, ter septenis opus est gallinaceo generi. At pavoninoet anserino, paulo amplius ter novenis. Quae si quando fuerint supponenda gallinis, prius eas incubare decem diebus fetibus alienigenis patiemur. Tum demum sui generis quattuor ova, nec plura quam quinque fovenda recipient. Sed et haec quam maxima: nam ex pusillis aves minimae nascuntur. Cum deinde quis volet quam plurimos mares excludi, longissima quaeque et acutissima ova subiciet: et rursus cum feminas, quam rotundissima. Supponendi autem consuetudo tradita est ab iis, qui religiosius haec administrant, eiusmodi. Primum quam secretissima cubilia legunt,ne incubantes matrices ab aliis avibus inquietentur: deinde antequam consternant ea, diligenter emundant, paleasque, quas substraturi sunt, sulfure et bitumine atque ardente teda perlustrant, et expiatas cubilibus iniciunt, ita factis concavatis nidis, ne advolantibus aut desilientibus evoluta decidant ova. Plurimi etiam infra cubilium stramenta graminis aliquid et ramulos lauri, nec minus alii capita cum clavis ferreis subiciunt: quae cuncta remedio creduntur esse adversus tonitrua, quibus vitiantur ova, pullique semiformes interimuntur antequam toti partibus suis consummentur. Servat autem qui subicit,ne singula ovain cubili manu componat,sed totum ovorum numerum in alveolum ligneum conferat, deinde universum leniter in praeparatum nidum transfundat. Incubantibus autem gallinis iuxta ponendus est cibus, ut saturae studiosius nidis immorentur, neve longius evagatae refrigerent ova, quae quamvis pedibus ipsae convertant,aviarius tamen cum desilierint matres, circumire debet,ac manu versare, ut aequaliter calore concepto facile animentur, quin etiam si qua unguibus laesa vel fracta sunt, ut removeat. Idque cum fecerit duodeviginti diebus,die undevigesimo animadvertat an pulli rostellis ova pertuderint, et auscultetur, si pipiant. Nam saepe propter crassitudinem putaminum erumpere non queunt. Itaque haerentes pullos manu eximere oportebit, et matri fovendos subicere, idque non amplius triduo facere. Nam post unum et vigesimum diem silentia ova carent animali- bus: eaque removenda sunt, ne incubans inani spe diutius detineatur effeta. Pullos autem non oportet singulos, ut quisque natus sit, tollere, sed uno die in cubili sinere cum matre, et aqua ciboque abstinere, dum omnes excludantur. Postero die, cum grex fuerit effectus, hoc modo deponatur.Cribro viciario, vel etiam loliario, qui iam fuerit in usu, pulli superponantur, deinde puleii surculis fumigentur. Ea res videtur prohibere pituitam, quae celerrime teneros interficit. Post haec cavea cum matre claudendi sunt, et farre hordeaceo cum aqua incocto, vel adoreo farre vino resperso modice alendi. Nam maxime cruditas vitanda est: et ob hoc iam tertia die cavea cum matre continendi sunt, priusque quam emittantur ad recentem cibum, singuli tentandi, ne quid hesterni habeant in gutture. Nam nisi vacua est ingluvies, cruditatem significat, abstinerique debent, dum concoquant. Longius autem non est permittendum teneris evagari, sed circa caveam continendi sunt, et farina hordeacea pascendi dum corroborentur: cavendumque ne a serpentibus adflentur, quarum odor tam pestilens est, ut interimat universos. Id vitatur saepius incenso cornu cervino, vel galbano, vel muliebri capillo: quorum omnium fere nidoribus praedicta pestis submovetur. Sed et curandum erit, ut tepide habeantur. Nam nec calorem nec frigus sustinent. Optimumque est intra officinam clausos haberi cum matre, et post quadragesimum diem potestatem vagandi fieri. Sed primis quasi infantiae diebus pertractandi sunt, plumulaeque sub cauda clunibus detrahendae, ne stercore coinquinatae durescant et naturalia praecludant. Quod quamvis caveatur, saepe tamen evenit, ut alvus exitum non habeat. Itaque pinna perfunditur, et iter digestis cibis praebetur. Saepe etiam iam validioribus factis, atque ipsis matribus etiam vitanda pituitae pernicies erit. Quae ne fiat, mundissimis vasis et quam purissimam praebebimus aquam: nec minus gallinaria semper fumigabimus, et emundata stercore liberabimus. Quod si tamen pestis permanserit, sunt qui micas alii tepido madefaciunt oleo et'faucibus inserant. Quidam hominis urina tepida rigant ora, et tamdiu comprimunt, dum eas amaritudo cogat per nares emoliri pituitae nauseam.Uva quoque, quam Graeci ἀγρίαν σταφυλὴν vocant, cum cibo mixta prodest; vel eadem pertrita, et cum aqua potui data. Atque haec remedia mediocriter laborantibus adhibentur. Nam si pituita circumvenit oculos, et iam cibos avis respuit, ferro rescinduntur genae, et coacta sub oculis sanies omnis exprimitur: atque ita paulum triti salis vulneribus infricatur.Id porro vitium maxime nascitur cum frigore et penuria cibi laborant aves: item cum per aestatem consistens in cohortibus aqua potatur: item cum ficus aut uva immatura nec ad satietatem permissa est, quibus scilicet cibis abstinendae sunt aves: eosque ut fastidiant efficit uva labrusca de vepribus immatura lecta, quae cum farre triticeo minuto cocta obicitur esurientibus, eiusque sapore offensae aves omnem aspernantur uvam. Similis ratio est etiam caprifici, quae dococta cum cibo praebetur avibus, et ita fici fastidium creat. Mos quoque, sicut in ceteris pecudibus, eligendi quamque optimam et deteriorem vendendi, servetur etiam in hoc genere, ut per autumni tempus omnibus annis, cum fructus earum cessat, numerus quoque minuatur. Submovebimus autem veteres, id est, quae trimatum excesserunt: item quae aut parum fecundae, aut parum bonae nutrices sunt, et praecipue quae ova vel sua vel aliena consumunt: nec minus, quae velut mares cantare atque etiam calcare coeperunt: item serotini pulli, qui ab solstitio nati capere iustum incrementum non potuerunt. In masculis autem non eadem ratio servabitur; sed tamdiu custodiemus generosos, quamdiu feminas implere potuerint. Nam rarior est in his avibus mariti bonitas. Eodem quoque tempore cum parere desinent aves, id est, ab idibus Novembribus pretiosiores cibi subtrahendi sunt, et vinacea praebenda, quae satis commode pascunt, adiectis interdum tritici excrementis."],["columella-rustica","8.6","Ovorum quoque longioris temporis custodia non aliena est huic curae: quae commode servantur per hiemem, si paleis obruas, aestate, si furfuribus. Quidam prius trito sale sex horis adoperiunt: deinde eluunt, atque ita paleis aut furfuribus obruunt. Nonnulli solida, multi etiam fresa faba coaggerant: alii salibus integris adoperiunt: alii muria tepefacta durant. Sed omnis sal,quemadmodum non patitur putrescere, ita minuit ova, nec sinit plena permanere: quae res ementem deferret. Itaque ne in muriam quidem qui demittunt, integritatem ovorum conservant."],["columella-rustica","8.7","Pinguem quoque facere gallinam, quamvis fartoris, non rustici sit officium, tamen quia non aegre contingit, praecipiendum putavi. Locus ad hanc rem desideratur maxime calidus, et minimi luminis, in quo singulae caveis angustioribus vel sportis inclusae pendeant aves, sed ita coarctatae, ne versari possint. Verum habeant ex utraque parte foramina: unum, quo caput exseratur; alterum, quo cauda clunesque, ut et cibos capere possint et cos digestos sic edere, ne stercore coinquinentur. Substernatur autem mundissima palea, vel molle fenum, id est, cordum. Nam si dure cubant, non facile pinguescunt. Pluma omnis e capite et sub alis atque clunibus de-tergetur: illic, ne pediculum creet; hic, ne stercore loca naturalia exulceret. Cibus autem praebetur hordeacea farina, quae cum est aqua conspersa et subacta, formantur offae, quibus aves saginantur.Eae tamen primis diebus dari parcius debent, dum plus concoquere consuescant. Nam cruditas vitanda est maxime, tantumque praebendum, quantum digerere possint: neque ante recens admovenda est, quam tentato gutture apparuerit nihil veteris escae remansisse. Cum deinde satiata est avis, paululum deposita cavea dimittitur, sed ita ne vagetur, sed potius, si quid est quod eam stimulet aut mordeat, rostro persequatur. Haec fere communis est cura farcientium. Nam illi qui volunt non solum opimas, sed etiam teneras aves efficere, mulsea recente aqua praedicti generis farinam conspergunt, et ita farciunt: nonnulli tribus aquae partibus unam boni vini miscent, madefactosque triticeo pane obesant avem; quae prima luna (quoniam id quoque custodiendum est) saginari coepta, vicesima pergliscit. Sed si fastidiet cibum, totidem diebus minuere oportebit, quot iam farturae processerint: ita tamen, ne tempus omne opimandi quintam et vicesimam lunam superveniat. Antiquissimum est autem maximam quamque avem lautioribus epulis destinare. Sic enim digna merces sequitur operam et impensam."],["columella-rustica","8.8","Hae eadem ratione palumbos columbosque cellares pinguissimos facere contingit: neque est tamen in columbis farciendis tantus reditus, quantus in educandis. Nam etiam horum possessio non abhorret a cura boni rustici. Sed id genus minore tutela pascitur longinquis regionibus, ubi liber egressus avibus permittitur: quoniam vel summis turribus, vel editissimis aedificiis assignatas sedes frequentant patentibus fenestris, per quas ad requirendos cibos evolitant. Duobus tamen aut tribus mensibus acceptant conditiva cibaria, ceteris se ipsas pascunt seminibus agrestibus. Sed hoc suburbanis locis facere non possunt, quoniam intercipiuntur variis aucupum insidiis. Itaque clausae intra tectum pasci debent, nec in plano villae loco, nec in frigido: sed in edito fieri tabulatum oportet, quod aspiciat hibernum meridiem. Eiusque parietes, ne iam dicta iteremus, ut in ornithone praecepimus, continuis cubilibus exeaventur: vel si non ita competit, paxillis adactis tabulae superponantur, quae vel loculamenta,quibus nidificcnt aves, vel fictilia columbaria recipiant, praepositis vestibulis, per quae ad cubilia perveniant. Totus autem locus et ipsae columbarum cellae poliri debent albo tectorio, quoniam eo colore praecipue delectatur hoc genus avium. Nec minus extrinsecus levigari parietes,maxime circa fenestram: et ea sit ita posita, ut maiore parte hiberni diei solem admittat, habeatque appositam satis amplam caveam retibus emunitam, quae excludat accipitres, et recipiat egredientes ad apricationem columbas, nec minus in agros emittat matrices, quae ovis vel pullis incubant, ne quasi gravi perpetuae custodiae servitio contristatae senescant. Nam cum paulum circa aedificia volitaverint, exhilaratae re-creantur, et ad fetus suos vegetiores redeunt, propter quos ne longius quidem evagari aut fugere conantur. Vasa, quibus aqua praebetur, similia esse debent gallinariis, quae colla bibentium admittant, et cupientes lavari propter angustias non recipiant. Nam id facere eas nec ovis nec pullis, quibus plerumque incubant, expedit. Ceterum cibos iuxta parietem conveniet spargi, quoniam fere parteseae columbarii carent stercore. Commodissima cibaria putantur vicia, vel ervum, tum etiam lenticula, miliumque et lolium, nec minus excreta tritici, et si qua sunt alia legumina, quibus etiam gallinae aluntur. Locus autem subinde convcrri et cmundari debet. Nam quanto est cultior, tanto laetior avis conspici- tur, eaque tam fastidiosa est, ut saepe sedes suas perosa, si detur avolandi potestas, relinquat.Quod frequenter in his regionibus, ubi liberos habent egressus, accidere solet. Id ne fiat, vetus est Democriti praeceptum. Genus accipitris tinnunculum vocant rustici, qui fere in aedificiis nidos facit. Eius pulli singuli fictilibus ollis conduntur, spirantibusque opercula superponuntur, et gypso lita vasa in angulis columbariis suspenduntur:quae res avibus amorem loci sic conciliat, ne unquam deserant. Eligendae vero sunt ad educationem neque vetulae, nec nimium novellae,sed corporis maximi: curandumque, si fieri possit, ut pulli, quemadmodum exclusi sunt, nunquam separentur. Nam fere si sic maritatae plures educant fetus. Sin aliter, certe nec alieni generis coniungantur, ut Alexandrinae et Campanae.Minus enim impares suas diligunt, et ideo nec multum ineunt, nec saepius fetant. Plumae color non semper, nec omnibus idem probatus est: atque ideo qui sit optimus, non facile dictu est. Albus, qui ubique volgo conspicitur, a quibusdam non nimium laudatur; nec tamen vitari debet in his, quae clauso continentur. Nam in vagis maxime est improbandus, quod eum facillime speculatur accipiter. Fecunditas autem, quamvis longe minor sit quam est galliarum, maiorem tamen refert quaestum. Nam et octies anno pullos educat, si est bona matrix; et pretiis eorum dominicam complent arcam, sicut eximius auctor M. Varro nobis affirmat, qui prodidit etiam illis sevcrioribus temporibus paria singula milibus singulis sestertiorum solita venire.Nam nostri pudet seaculi, si credere volumus, inveniri qui quaternis milibus nummorum binas aves mercentur. Quamquam vel hos magis tolerabiles putem, qui oblectamenta deliciarum possidendi habendique causa gravi aere et argento pensent, quam illos qui Ponticum Phasim et Scythica stagna Maeotidis eluant.Iam nunc Gangeticas et Aegyptias aves temulenter eructant. Potesttamen etiam in hoc aviario, sicut dictum est, sagina exerceri. Nam si quae steriles aut sordidi coloris interveniunt, similiter ut gallinae farciuntur. Pulli vero facilius sub matribus pinguescunt, si iam firmis, prius quam subvolent, paucas detrahas pinnas, et obteras crura, ut uno loco quiescant, praebeasquc copiosum cibum parentibus,quo et se et eos abundantius alant. Quidam leviter obligant crura, quoniam si frangantur, dolorem, et ex eo maciem fieri putant. Sed nihil ista res pinguitudinis efficit. Nam dum vincula exercre conantur, non conquiescunt: et hac quasi exercitatione corpori nihil adiciunt. Fracta crura non plus quam bidui, aut summum tridui dolorem afferunt, et spem tollunt evagandi."],["columella-rustica","8.9","Turturum educatio supervacua est: quoniam id genus 1 in ornithone nec parit nec excludit. Vola-tura ita ut capitur, farturae destinatur: eoque leviore cura, quam ceterae aves saginatur: verum non omnibus temporibus.2 Nam per hiemem, quamvis adhibeatur opera, difficulter crescit,3 et tamen, quia maior est turdi copia, pretium turturum minuitur. Rursus aestate vel sua sponte, dummodo sit facultas cibi, pinguescit. Nihil enim aliud, quam obicitur esca, sed praecipue milium: nec quia tritico vel aliis frumentis minus crassescat;verum quod semine huius maxime delectatur.Hieme tamen offae panis vino madcfactae, sicut etiam palumbos, celerius opimant quam ceteri cibi. Receptacula non tanquam columbis loculamenta, vel cellulae cavatae efficiuntur,sed ad lineam mutuli per parietem defixi tegeticulas cannabinas accipiunt, praetentis retibus, quibus prohibeantur volare: quo- niam si id faciant, corpori detrahunt. In his assidue pascuntur milio aut tritico, sed ea semina dari nisi sicca non oportet. Satiatque semodius cibi in diebus singulis vicenos et centenos turtures. Aqua semper recens et quam mundissima vasculis, qualibus columbis atque gallinis, praebetur; tegeticulaeque emundantur, ne stercus urat pedes, quod tamen et ipsum diligenter reponi debet ad cultus agrorum arborumque, sicut et omnium avium, praeterquam nantium. Huius avis aetas ad saginam non tam vetus est idonea quam novella. Itaque circa messem, cum iam confirmata est pullities, eligitur."],["columella-rustica","8.10","Turdis maior opera et impensa praebetur, qui omni quidem rure, sed salubrius in eo pascuntur, in quo capti sunt. Nam difficulter in aliam regionem transferuntur, quia caveis clausi plurimi despondent: quod faciunt etiam cum eodem momento temporis a rete in aviaria coniecti sunt. Itaque ne id accidat, veterani debent intermisceri, qui ab aucupibus in hunc usum nutriti quasi allectores sint captivorum, maestitiamque eorum mitigent intervolando. Sic enim consuescent et aquam et cibos appetere feri, si mansuetos id facere viderint. Locum aeque munitum et apricum, quam columbi desiderant: sed in eo transversae perticae perforatis parietibus adversis aptantur, quibus insideant, cum satiati cibo requi- escere volunt. Eae perticae non altius a terra debent sublevari, quam hominis statura patitur, ut a stante contingi possint. Cibi ponuntur fere partibus his ornithonis, quae super se perticas non habent, quo mundiores permaneant. Semper autem arida ficus diligenter pinsita et permixta polline praeberi debet, tam large quidem ut supersit. Hanc quidam mandunt, et ita obiciunt. Sed istud in maiore numero facere vix expedit, quia nec parvo conducuntur qui mandant, et ab his ipsis aliquantum propter iucunditatem consumitur. Multi varietatem ciborum, ne unum fastidiant, praebendam putant; ea est, cum obiciuntur myrti et lentisci semina; item oleastri et ederaceae baccae,nec minus arbuti.Fere enim etiam in agris ab eiusmodi volucribus haec appetuntur, quae in aviariis quoque desidentium detergent fastidia, faciuntque avidiorem volaturam, quod maxime expedit. Nam largiore cibo celerius pingue-scit. Semper tamen etiam canaliculi milio repleti apponuntur, quae est firmissima esca. Nam illa quae supra diximus, pulmentariorum vice dantur. Vasa, quibus recens et munda praebeatur aqua, non dissimilia sint gallinariis. Hae impensa curaque M. Terentius ternis saepe denariis singulos emptitatos esse significat avorum temporibus, quibus qui triumphabant populo dabant epulum. At nunc aetatis nostrae luxuria cotidiana fecit haec pretia: propter quae ne rusticis quidem contemnendus sit hic reditus. Atque ea genera, quae intra saepta villae cibantur, fere persecuti sumus. Nunc de his dicendum est, quibus etiam exitus ad agrestia pabula dantur."],["columella-rustica","8.11","Pavonum educatio magis urbani3 patrisfamiliae, quam tetrici rustici curam poscit. Sed nec haec tamen aliena est agricolae captantis undique voluptates acquirere, quibus solitudinem ruris eblandiatur. Harum autem decor avium etiam exteros nedum dominos oblectat. Itaque genus alitum nemorosis et parvulis insulis, quales obiacent Italiae, facillime continetur. Nam quoniam nec sublimiter potest nec per longa spatia volitare, tum etiam quia furis ac noxiorum animalium rapinae metus non est, sine custode tuto vagatur, maioremque pabuli partem sibi acquirit. Feminae quidem sua sponte tanquam servitio liberatae studiosius pullos enutriunt: nec curator aliud facere debet, quam ut diei certo tempore, signo dato, iuxta villam gregem convocet, et exiguum hordei concurrentibus obiciat, ut nec avis esuriat, et numerus advenientium recognoscatur. Sed huius possessionis rara conditio est. Quare mediterraneis locis maior adhibenda cura est: eaque sic administretur. Herbidus silvestrisque ager planus sublimi clauditur maceria, cuius tribus lateribus porticus applicantur, et in quarto duae cellae, ut sit altera custodis habitatio, atque altera stabulum pavonum. Sub porticibus deinde per ordinem fiunt arundinea saepta in modum cavearum, qualescolumbarii tectis superponuntur. Ea saepta distinguuntur velut clatris intercurrentibus calamis, ita ut ab utroque latere singulos aditus habeant. Stabulum autem carere debet uligine, cuius in solo per ordinem Aguntur breves paxilli,eorumque partes summae lingulas edolatas habent, quae transversis foratis perticis inducantur.Hae porro quadratae perticae, paxillis superponuntur, ut avem recipiant adsilientem. Sed idcirco sunt exemptiles, ut cum res exigit, a paxillis deductae liberum aditum converrentibus stabulum praebeant. Hoc genus avium, cum trimatum explevit, optime progenerat. Siquidem tenerior aetas, aut sterilis, aut parum fecunda est. Masculus pavo gallinaceam salacitatem habet, atque ideo quinque feminas desiderat. Nam si unam vel alteram fetam saepius compressit, vix dum concepta in alvo vitiat ova, nec ad partum sinit perduci: quoniam immatura geni- talibus locis excidunt. Ultima parte hiemis concitantibus libidinem cibis utriusque sexus accendenda venus est. Maxime facit ad hanc rem, si favilla levi torreas fabam, tepidamque des iciunis quinto quoque die. Nec tamen excedas modum sex cyathorum in singulas aves. Haec cibaria non omnibus promiscue spargenda sunt, sed in singulis saeptis, quae arundinibus contexi oportere proposueram, portione servata quinque feminarum et unius maris, ponenda sunt cibaria, nec minus aqua, quae sit idonea potui. Quod ubi factum est, mares sine rixa diducuntur in sua quisque saepta cum feminis, et aequaliter universus grex pascitur. Nam etiam in hoc genere pugnaces inveniuntur masculi, qui et a cibo et a coitu prohibent minus validos, nisi sint hac ratione separati. Fere autem locis apricis ineundi cupiditas exercet mares, cum Favonii spirare coeperunt, id est tempus ab idibus Februariis ante Martium mensem. Signa sunt extimulatae libidinis, cum semetipsum veluti mirantem caudae gemmantibus pinnis protegit: idque cum facit, rotare dicitur. Post admissurae tempus confestim matrices custodiendae sunt, ne alibi quam in stabulo fetus edant: saepiusque digitis loca feminarum tentanda sunt. Nam in promptu gerunt ova, quibus iam partus appropinquat. Itaque includendae sunt incipientes, ne extra clausum fetum edant: maximeque temporibus his, quibus parturiunt, pluribus stramentis exaggerandum est aviarium, quo tutius integri fetus excipiantur. Nam fere pavones, cum ad nocturnam requiem venerunt, praedictis perticis insistentes enituntur ova, quae quo propius ac mollius deciderint, illibatam servant integritatem. Quotidie ergo diligenter mane temporibus feturae stabula circumeunda erunt, et iacentia ova colligenda. Quae quanto recentiora gallinis subiecta sunt, tanto commodius exeluduntur:idque fieri maxime patrisfamilias rationi conducit. Nam feminae pavones, quae non incubant, ter anno fere partus edunt: at quae fovent ova, totum tempus fecunditatis aut excludendis aut etiam educandis pullis consumunt. Primus est partus quinque fere ovorum; secundus quattuor; tertius aut trium aut duorum. Neque est quod committatur, ut Rhodiae aves pavoninis incubent, quae ne suos quidem fetus commode nutriunt. Sed veteres maximae quaeque gallinae vernaculi generis eligantur: eaeque novem diebus a primo lunae incremento, novenis ovis incubent, sintque ex his quinque pavonina, cetera gallinacei generis. Decimo deinceps die omnia gallinacea sub-trahantur, et totidem recentia eiusdem generis supponantur, ut trigesima luna, quae est fere nova, cum pavoninis excludantur. Sed custodis curam non effugiat observare desilientem matricem, saepiusque ad cubile pervenire, et pavonina ova, quae propter magnitudinem difficilius a gallina moventur, versare manu: idque quo diligentius faciat, una pars ovorum notanda est atramento, quod signum habebit aviarius,an a gallina conversa sint. Sed, ut dixi, meminerimus cohortales quam maximas ad hanc rem praeparari. Quae si mediocris habitus sunt, non debent amplius quam terna pavonina et sena generis sui fovere. Cum deinde fecerit pullos, ad aliam nutricem gallinacei debebunt transferri, et subinde qui nati fuerint pavonini ad unam congregari, donec quinque et viginti capitum grex efficiatur. Sed cum erunt editi pulli, similiter ut gallinacei primo die non moveantur: postero die cum educatrice transferantur in caveam: primisque diebus alantur hordeaceo farre vino resperso, nec minus ex quolibet frumento cocta pulticula, et refrigerata. Post paucos deinde dies huic cibo adiciendum erit concisum porrum Tarentinum, et caseus mollis vehementer expressus; nam serum nocere pullis manifestum est. Locustae quoque pedibus ademptis utiles cibandis pullis habentur, atque his pasci debent usque ad sextum mensem: postmodum satis est hordeum de manu praebere. Possunt autem post quintum et trigesimum diem quam nati sunt, etiam in agrum satis tuto educi, sequiturque grex velut matrem gallinam singultientem. Ea cavea clausa fertur in agrum a pastore, et emissa ligato pede longa linea custoditur, ad quam circumvolant pulli. Qui cum ad satietatem pasti sunt, reducuntur in villam persequentes, ut dixi, nutricis singultus.Satis autem convenit inter auctores, non debere alias gallinas, quae pullos sui generis educant, in eodem loco pasci. Nam cum conspexerunt pavoninam prolem, suos pullos diligere desinunt, et immaturos relinquunt, perosae videlicet, quod nec magnitudine, nec specie pavoninis pares sint. Vitia quae gallinaceo generi nocere solent, eadem has aves infestant: sed nec remedia traduntur alia, quam quae gallinaceis adhibentur. Nam et pituita et cruditas, et si quae aliae sunt pestes, iisdem remediis, quae proposuimus, prohibentur. Septimum deinde mensem cum ex-cesserunt, in stabulo cum ceteris ad nocturnam requiem debent includi. Sed erit curandum, ne humi maneant. Nam qui sic cubitant, tollendi sunt, et supra perticas imponendi, ne frigore laborent."],["columella-rustica","8.12","Numidicarum eadem est fere quae pavonum educatio. Ceterum silvestres gallinae, quae rusticae appellantur, in servitute non fetant: et ideo nihil de his praecipimus, nisi ut cibus ad satietatem praebeatur, quo sint conviviorum epulis aptiores."],["columella-rustica","8.13","Venio nunc ad eas aves, quas Graeci vocant ἀμφιβίουσ, quia non tantum terrestria, sed aquatilia quoque desiderant pabula, nec magis humo quam stagno consueverunt. Eiusque generis anser praecipue rusticis gratus est, quod nec maximam curam poscit, et solertiorem custodiam quam canis praebet. Nam clangore prodit insidiantem, sicut etiam memoria tradidit in obsidione Capitolii, cum adventum Gallorum vociferatus est, canibus silentibus.Is autem non ubique haberi potest, ut existimat verissime Celsus, qui sic ait: anser neque sine aqua, nec sine multa herba facile sustinetur, neque utilis est locis consitis, quia quicquid rerum contingere potest, carpit. Sicubi vero flumen aut lacus est, herbaeque copia, nec nimis iuxta satae fruges, id quoque genus nutriendum est. Quod etiam nos facere censemus, non quia magni sit fructus, sed quia minimi oneris. Attamen praestat ex se pullos atque plumam, quam non, ut in ovibus lanam, semel demetere, sed bis anno, vere et autumno vellere licet. Atque ob has quidem causas, si permittit locorum conditio, vel paucos utique oportet educare, singulisque maribus ternas feminas destinare. Nam propter gravitatem plures inire non possunt. Quinetiam intra cohortem, ut protecti sint, secretas singulis haras faceret oportet,in quibus cubitent et fetus ubi edant."],["columella-rustica","8.14","Qui vero greges nantium possidere student, chenoboseia 2 constituunt,3 quae tum demum vigebunt, si fuerint ordinata ratione tali. Cohors ab omni cetero pecore secreta clauditur alta novem pedum maceria, porticibusque circumdata, ita ut in aliqua parte sit cella custodis. Sub porticibus deinde quadratae harae 4 caementis vel etiam latereulis extruuntur: quas singulas satis est habere quoquoversus pedes ternos, et aditus singulos firmis ostiolis munitos: quia per feturam diligenter claudi debent. Extra villam deinde non longe ab aedificio si est stagnum vel flumen, alia non quaeratur aqua: sin aliter, lacus piscinaque manu fiant, ut sint quibus inurinare possint aves. Nam sine isto primordio non magis quam sine terreno recte vivere queunt.Palustris quoque,sed herbidus ager destinetur, atque alia pabula conserantur, ut vicia, trifolium, faenum Graecum, sed praecipue genus intubi, quod σέριν Graeci appellant. Lactucae quoque in hunc usum semina vel maxime serenda sunt, quoniam et mollissimum est olus, et libentissime ab his avibus appetitur. Tum etiam pullis utilissima est esca. Haec eum praeparata sunt, curandum est, ut mares feminaeque quam amplissimi corporis et albi coloris eligantur. Nam est aliud genus varium, quod a fero mitigatum domesticum factum est. Id neque aeque fecundum est, nec tam pretiosum: propter quod minime nutriendum est. Anseribus admittendis tempus aptissimum est a bruma; mox ad pariendum, et ad incubandum a Calen. Februariis vel Martiis usque ad solstitium, quod fit ultima parte mensis Iunii. Ineunt autem non, ut priores aves, de quibus diximus, insistentes humi: nam fere in flumine aut piscinis id faciunt: singulaeque ter anno pariunt, si prohibeantur fetus suos excudere,quod magis expedit, quam quum ipsae suos fovent. Nam et a gallinis melius enutriuntur, et longe maior grex efficitur. Pariunt autem singulis fetibus ova, primo quina, sequenti quaterna, novissimo terna: quem partum nonnulli permittunt ipsis matribus educare, quia reliquo tempore anni vacaturae sunt a fetu. Minime autem concedendum est feminis extra saeptum parere, sed cum videbuntur sedem quaerere, comprimendae sunt atque tentandae. Nam si appropinquant partus, digito tanguntur ova, quae sunt in prima parte locorum genitalium. Quamobrem perduci ad haram debent, includique ut fetum edant: idque singulis semel fecisse satis est, quoniam unaquaeque recurrit eodem, ubi primo peperit. Sed novissimo fetu cum volumus ipsas incubare, notandi erunt uniuscuiusque partus, ut suis matribus subiciantur: quoniam negatur anser aliena ex-cudere ova, nisi subiecta sua quoque habuerit. Supponuntur autem gallinis huius generis ova, sicut pavonina, plurima quinque, paucissima tria: ipsis autem anseribus paucissima vii, plurima xv. Sed custodiri debet, ut ovis subiciantur herbae urticarum, quo quasi remedio medicantur, ne noceri possit excusis anserculis, quos enecant urticae, si teneros pupugerint. Pullis autem formandis excudendisque triginta diebus opus est, cum sunt frigora: nam tepidis XXV satis est. Saepius tamen anser trigesimo die nascitur. Atque is dum exiguus est, decem primis diebus pascitur in hara clausus cum matre: postea cum serenitas permittit, producitur in prata, et ad piscinas. Cavendumque est, ne aut aculeis urticae compungatur, aut esuriens mittatur in pascuum: sed ante concisis intubis vel lactucae foliis saturetur. Nam si est adhuc parum firmus indigens ciborum pervenit in pascuum, fruticibus aut solidi-oribus herbis obluctatur ita pertinaciter, ut collum abrumpat. Milium quoque aut etiam triticum mixtum cum aqua recte praebetur. Atque ubi paulum se confirmavit, in gregem coaequalium compellitur, et hordeo alitur: quod et matricibus praebere non inutile est. Pullos autem non expedit plures in singulas haras quam vicenos adici; nec rursus omnino cum maioribus includi, quoniam vali- dior enecat infirmum. Cellas, in quibus incubitant, siccissimas esse oportet, substratasque habere paleas: vel si eae non sunt, crassissimum quodque faenum. Cetera eadem, quae in aliis generibus pullorum servanda sunt, ne coluber, ne vipera, felesque, aut etiam mustela possit aspirare: quae fere pernicies ad internecionem prosternunt teneros. Sunt qui hordeum maceratum incubantibus apponant, nec patiantur matrices saepius nidum relinquere. Deinde pullis excusis primis quinque diebus polentam vel maceratum far,sicut pavonibus obiciunt. Non-nulli etiam viride nasturtium consectum minutatim cum aqua praebent, eaque eis est esca iucundissima.Mox ubi quattuor mensium facti sunt, farturae maximus quisque destinatur, quoniam tenera aetas praecipue habetur ad hanc rem aptissima: et est facilis harum avium sagina:nam praeter polentam et pollinem ter die nihil sane aliud dari necesse est, dummodo large bibendi potestas fiat, nec vagandi facultas detur, sintque calido et tenebricoso loco: quaeres ad creandas adipes multum conferunt. Hoc modo duobus mensibus pinguescunt etiam maiores. Nam tenerrima pullitiessaepe XL diebus opima redditur."],["columella-rustica","8.15","Nessotrophii cura similis, sed maior impensa est. Nam clausae pascuntur anates, querquedulae, boscides, phalerides,3 similesque volucres, quae stagna et paludes rimantur. Locus planus eligitur, isque munitur sublimiter pedum quindecim maceria: deinde clatris superpositis, vel grandi macula retibus contegitur, ne aut evolandi sit potestas domesticis avibus, aut aquilis vel accipitribus involandi. Sed ea tota maceries opere tectorio levigatur extra intraque, ne feles, aut viverra perrepat. Media deinde parte nessotrophii lacus defoditur in duos pedes altitudinis, spatiumque longitudinidatur et latitudini quantum loci conditio permittit. Ora lacus ne corrumpantur violentia restagnantis undae, quae semper induere debet, opere signino consternuntur, eaque non in gradus oportet erigi, sed paulatim clivo subsidere, ut tamquam e litore descendatur in aquam. Solum autem stagni per circuitum, quod sit instar modi totius duarum partium, lapidibus inculcatis ac tectorio muniendum est, ne possit herbas evomere, praebeatque nantibus aquae puram superficiem. Media rursus terrena pars esse debet, ut colocasiis conseratur, aliisque familiaribus aquae viridibus, quae inopacant avium receptacula. Sunt enim quibus cordi est vel in silvulis tamaricum, aut scirporum frutectis immorari. Nec ob hanc tamen causam totus locus silvulis occupetur, sed ut dixi, per circuitum vacet, ut sine impedimento, cum apricitate diei gestiunt aves, nandi velocitate concertent. Nam quemadmodum desiderant esse quo irrepant, et ubi delitescentibus fluvialibus animalibus insidientur, ita offenduntur, si non sunt libera spatia, qua permeent. Extra lacum deinde per vicenos undique pedes gramine ripae vestiantur: sintque post hunc agri modum circa maceriam lapide fabricata et expolita tectoriis pedalia in quadratum cubilia, quibus innidificent aves: eaque contegantur intersitis buxeis aut myrteis fruticibus, qui non excedant altitudinem parietum. Statim deinde perpetuus canaliculus humi de-pressus construatur, per quem quotidie mixti cum aqua cibi decurrant: sic enim pabulatur id genus avium. Gratissima est esca terrestris leguminis panicum et milium, necnon et hordeum: sed ubi copia est, etiam glans ac vinacea praebentur. Aquatilis autem cibi si sit facultas, datur cammarus, et rivalis alecula, vel si qua sunt incrementi parvi fluviorum animalia. Tempora concubitus eadem quae ceterae silvestres alites observant Martii, sequentisque mensis: per quos festucae surculique in vivariis passim spargendi sunt, ut colligere possint aves, quibus nidos construant. Sed antiquissimum est, cum quis nessotrophion constituere volet, ut praedictarum avium circa paludes, in quibus plerumque fetant, ova colligat, et cohortalibus gallinis subiciat. Sic enim excussi educatique pulli deponunt ingenia silvestria, clausique vivariis haud dubitanter progenerant. Nam si modo captas aves, quae consuevere libero victu, custodiae tradere velis, parere cunctantur in servitute. Sed de tutela nantium volucrum satis dictum est."],["columella-rustica","8.16","Verum opportune, dum meminimus aquatilium animalium, ad curam pervenimus piscium, quorum reditum quamvis alienissimum agricultoribus putem (quid enim tam contrarium est, quam terrenum fluido?), tamen non omittam: nam et harum studia rerum maiores nostri celebraverunt, adeo quidem, ut etiam dulcibus aquis marinos clauderent 4 pisces, atque eadem cura mugilem scarumque 5 nutrirent, qua nunc muraena et lupus educatur. Magni enim aestimabat vetus illa Romuli et Numae rustica progenies, si urbanae vitae comparetur villatica, nulla parte copiarum defici. Quamobrem non solum piscinas, quas ipsi construxerant, frequentabant: sed etiam quos rerum natura lacus fecerat, convectis marinis seminibus replebant. Inde Velinus, inde etiam Sabatinus, item Volsiniensis, et Ciminius lupos auratasque procreaverunt, ac si qua sunt alia piscium genera dulcis undae tolerantia. Mox istam curam sequens aetas abolevit, et lautitiae locupletum maria ipsa Neptunumque clauserunt, ut iam tum avorum memoria circumferretur Marcii Philippi velut urbanissimum, quod erat luxuriosi factum atque dictum. Nam is forte Casini cum apud hospitem cenaret, appositumque e vicino flumine lupum degustasset atque expuisset, improbum factum dicto prosecutus: Peream, inquit, nisi piscem putavi. Hoc igitur periurium multorum subtiliorem fecit gulam, doctaque et erudita palata fastidire docuit fiuvialem lupum, nisi quem Tiberis adverso torrente defatigasset. Itaque Terentius Varro: Nullus est, inquit, hoc saeculo nebulo,ac minthon,qui non iam dicat, nihil sua interesse, utrum eiusmodi piscibus, an ranis frequens habeat vivarium. Ac tamen iisdem temporibus, quibus hanc memorabat Varro luxuriem, maxime laudabatur severitas Catonis, qui nihilo minus et ipse tutor Luculli grandi aere sestertiummilium quadringentorum piscinas pupilli sui venditabat. Iam enim celebres erant deliciae popinales, cum ad mare deferrentur vivaria, quorum studiosissimi, velut ante devictarum gentium Numantinus et Isauricus, ita Sergius Orata, et Licinius Muraena captorum piscium laetabantur vocabulis. Sed quoniam sic mores occalluere, non ut haec usitata, verum ut maxime laudabilia et honesta iudicarentur,nos quoque ne videamur tot seculorum seri castigatores, hunc etiam quaestum villaticum patrisfamilias demonstrabimus. Qui sive insulas,sive maritimos agros mercatus,propter exilitatem soli, quae plerumque litori vicina est, fructus terrae percipere non poterit,ex mari reditum constituat. Huius autem rei quasi primordium est, naturam loci contemplari, quo piscinas facere constitueris. Non enim omnibus litoribus omne genus piscium haberi potest. Limosa regio planum educat piscem, velut soleam, rhombum, passerem. Eadem quoque maxime idonea est conchyliis:purpurarum muricibus, tum concharum ostreis,pectunculis, balanis, vel sphondylis.At arenosi gurgites planos quidem non pessime,sed pelagios melius pascunt, ut auratas ac dentices, Punicasque et indigenas umbras: verum conchyliis minus apti. Rursus optime saxosum mare nominis sui pisces nutrit, qui scilicet, quod in petris stabulentur, saxatiles dicti sunt, ut merulae turdique, nec minus melanuri. Atque ut litorum sic et fretorum differentias nosse oportet, ne nos alienigenae pisces decipiant. Non enim omni mari potest omnis esse, ut helops, qui Pamphilio profundo nec alio pascitur: ut Atlantico faber, qui et generosissimis piscibus adnumeratur, in nostro Gadium municipio eumque prisca consuetudine zeum appellamus: ut scarus, qui totius Asiae Graeciaeque litoribus Sicilia tenus frequentissimus exit, nunquam in Ligusticum, nec per Gallias enavit ad Hibericum mare. Itaque ne si capti quidem perferantur in nostra vivaria, diuturni queant possideri. Sola ex pretiosis piscibus muraena, quamvis Tartesii Carpathiique pelagi, quod est ultimum, vernacula,quovis hospes freto peregrinum mare sustinet. Sed iam de situ piscinarum dicendum est."],["columella-rustica","8.17","Stagnum censemus eximie optimum, quod sic positum est, ut insequens maris unda priorem submoveat, nec intra conseptum sinat remanere veterem. Namque id simillimum est pelago, quod agitatum ventis assidue renovatur, nec concalescere potest: quoniam gelidum ab imo fluctum revolvit in partem superiorem. Id autem stagnum vel exciditur in petra, cuius rarissima est occasio, vel in litore construitur opere signino. Sed utcunque fabricatum est, si semper influente gurgite riget, habere debet specus iuxta solum, eorumque alios simplices, et rectos, quo secedant squamosi greges, alios in cochleam retortos, nec nimis spatiosos, in quibus muraenae delitescant; quamquam nonnullis commisceri eas cum alterius notae piscibus non placet: quia si rabie vexantur, quod huic generi velut canino solet accidere, saepissime persequuntur squamosos, plurimosque mandendo consumunt; itineraque, si loci natura permittit, omni lateri piscinae dari convenit. Facilius enim vetus submovetur unda, cum quacunque parte fluctus urget, per adversam patet exitus. Hos autem meatus fieri censemus per imam consepti partem, si loci situs ita competit, ut in solo piscinae posita libella septem pedibus sublimius esse maris aequor ostendat: nam piscibus stagni haec in altitudinem gurgitis mensura abunde est. Nec dubium, quin quanto magis imo mari venit unda, tanto sit frigidior, quod est aptissimum nantibus. Sin autem locus, ubi vivarium constituere censemus, pari libra cum aequore maris est, in pedes novem defodiatur piscina, et infra duos asumma parte cuniculis rivi perducantur; curandumque est, ut largissime veniant, quoniam modus ille aquae iacentis infra libram maris non aliter exprimitur, quam si maior recentis freti vis incesserit. Multi putant in eiusmodi stagnis longos piscibus recessus et flexuosos in lateribus specus esse fabricandos, quo sint opaciores aestuantibus latebrae. Sed si recens mare non semper stagnum permeat, id facere contrarium est. Nam eiusmodi receptacula nec facile novas admittunt aquas, et difficulter veteres emittunt: plusque nocet putris unda, quam prodest opacitas. Debent tamen similes velut cellae parietibus ex-cavari, ut sint, quae protegant refugientes ardorem solis, et nihilominus facile, quam conceperint aquam, remittant. Verum meminisse oportebit, ut rivis, per quos exundat piscina, praefigantur aenei foraminibus exiguis cancelli, quibus impediatur fuga piscium. Si vero laxitas permittit, e litore scopulos, qui praecipue verbenis algae vestiuntur, non erit alienum per stagni spatia disponere, et quantum comminisci valet hominis ingenium, repracsentare faciem maris, ut clausi quam minime custodiam sentiant. Hac ratione stabulis ordinatis aquatile pecus inducemus; sitque nobis antiquissimum meminisse etiam in fluviatili negotio, quod in terreno praccipitur: Et quid quaeque ferat regio.Neque enim si velimus, ut in mari non nunquam conspeximus, in vivario multitudinem multorum pascere queamus, cum sit mollissimum genus, et servitutis indignantissimum. Raro itaque unus aut alter de multis milibus claustra patitur: at contra frequenter animadvertimus intra septa pelagios greges, inertis mugilis et rapacis lupi. Quare, ut proposueram, qualitatem litoris nostri contemplemur; et si videmus scopulosam, probemus. Turdi complura genera, merulasque et avidas mus-telas, tum etiam sine macula (nam sunt et varii) lupos includemus, item plautas,quae maxime probantur, muraenas, et si quae sunt aliae saxatilis notae, quarum pretia vigent. Nam vile ne captare quidem, nedum alere conducit. Possunt ista eadem genera etiam litoris arcnosi stagnis contineri. Nam quae limo caenoque lita sunt,ut ante iam dixi, conchyliis magis et iacentibus apta sunt animalibus. Neque est eadem lacus positio, quae recipit cubantes: neque eadem praebentur cibaria prostratis piscibus et rectis.Namque soleis ac rhombis et similibus animalibus humilis in duos pedes piscina deprimitur in ea parte litoris, quae profundi recessu nunquam destituitur. Spissi deinde clatri marginibus infiguntur, qui super aquam semper emineant, etiam cum maris aestus intumuerit. Mox praeiaciuntur in gyrum moles, ita ut complectantur sinu suo, et tamen excedant stagni modum. Sic enim et maris atrocitas obiectu crepidinis frangitur, et in tranquillo consistens piscis sedibus suis non exturbatur, neque ipsum vivarium repletur algarum congerie, quam tempestatibus eructat pelagi violentia. Oportebit autem nonnullis locis moles intercidi more Maeandri parvis sed angustis itineribus, quae quantalibet hiemis saevitia mare sine fluctu transmittant. Esca iacentium mollior esse debet, quam saxatilium, nam quia dentibus carent, aut lambunt cibos, aut integros hauriunt, mandere quidem non possunt. Itaque praeberi convenit tabentes aleculas,et salibus exesam chalcidem, putremque sardinam, nec minus scarorum branchias, vel quicquid intestini pelamis aut lacertus gerit: tum scombri, carcharique et elacata ventriculoset ne per singula enumerem, salsamentorum omnium purgamenta, quae cetariorum officinis everruntur. Nos autem plura nominavimus genera, non quia cuncta cunctis litoribus exeunt, sed ut ex his aliqua, quorum erit facultas, praebeamus. Facit etiam ex pomis viridis adaperta ficus; et mitis digitis infractus unedo; nec minus elisum molle sorbum, quique sunt cibi sorbilibus proximi, ut e mulctra recens caseus, si loci conditio vel lactis annona permittit. Nulla tamen aeque,quam praedictae salsurae pabula commode dantur, quoniam odorata sunt. Omnis enim iacens piscis magis naribus escam, quam oculis vestigat. Nam dum supinus semper cubat, sublimiora aspectat, et ea quae in plano sunt dextra laevaque non facile pervidet. Itaque cum salsamenta obiecta sunt, eorum sequens odorem, pervenit ad cibos. Ceteri autem saxatiles aut pelagici satis ex his, sed recentibus melius pascuntur. Nam et alecula modo capta, et cammarus exiguusque gobio, quisquis denique est incrementi minuti piscis, maiorem alit. Siquando tamen hiemis saevitia non patitur eius generis escam dari, vel sordidi panis offae, vel siqua sunt temporis poma concisa praebentur. Ficus quidem arida semper obicitur, eximie si sit, ut Baeticae Numidiaeque regionibus, larga. Ceterum illud committi non debet, quod multi faciunt, ut nihil praebeant, quia semetipsos etiam clausi diu tolerare possint. Nam nisi piscis domini cibariis saginatur, cum ad piscatorium forum perlatus est, macies indicat eum non esse libero mari captum, sed de custodia elatum, propter quod plurimum pretio detrahitur. Atque haec villatica pastio finem praesenti disputationifaciat, ne immodico volumine lectorfatigetur. Redibimus autem sequenti exordio ad curam silvestrium pecorum, cultumque apium. BOOK IX"],["columella-rustica","9.pr","Venio nunc ad tutelam pecudum silvestrium etapium educationem: quas et ipsas, Publi Silvine, villaticas pastiones iure dixerim; siquidem mos antiquus lepusculis capreisque, ac subus feris iuxta villam plerumque subiecta dominicis habitationibus ponebat vivaria, ut et conspectu suo clausa venatio possidentis oblectaret oculos, et cum exegisset usus epularum, velut e cella promeretur. Apibus quoque dabatur sedes adhuc nostra memoria vel in ipsis villae parietibus excisis, vel in profectis porticibus ac pomariis. Quare quoniam tituli, quem praeseripsimus huic disputationi, ratio reddita est, ea nunc quae proposuimus singula persequamur."],["columella-rustica","9.1","Ferae pecudes, ut capreoli, damacque, nec minus orygum cervorumque genera et aprorum, modo lautitiis ac voluptatibus dominorum serviunt, modo quaestui ac reditibus. Sed qui venationem voluptati suae claudunt, contenti sunt, utcunque competit proximus aedificio loci situs, munire viva- rium, semperque de manu cibos et aquam praebere: qui vero quaestum reditumque desiderant, cum est vicinum villae nemus (id enim refert non procul esse ab oculis domini) sine cunctatione praedictis animalibus destinant.Et si naturalis defuit aqua, vel inducitur fluens, vel infossi lacus signino consternuntur, qui receptam pluviatilem contineant.Modus silvae pro cuiusque facultatibus occupatur; ac si lapidis et operae vilitas suadeat, haud dubie caementis et calce formatus circumdatur murus: sin aliter, crudo latere ac luto constructus. Ubi vero neutrum patrifamiliae conducit, ratio postulat vacerris includi: sic enim appellatur genus clatrorum: idque fabricatur ex robore querceo, vel subereo. Nam oleae rara est occasio. Quidquid denique sub iniuria pluviarum magis diuturnum est, pro conditione regionis ad hunc usum eligitur. Et sive teres arboris truncus, sive ut crassitudo postulavit, fissilis stipes compluribus locis per latus efforatur, et in circuitu vivarii certis intervenientibus spatiis defixus erigitur: deinde per transversa laterum cava transmittuntur ramices, qui exitus ferarum obserent. Satis est autem vacerras inter pedes octonos defigere, serisque transversis ita clatrare, ne spatiorum laxitas, quae foraminibus intervenit, pecudi praebeat fugam. Hoc autem modo licet etiam latissimas regiones tractusque montium claudere, sicuti Galliarum nec- non et in aliis quibusdam provinciis locorum vastitas patitur. Nam et fabricandis ingens est vacerris materiaecopia, et cetera in hanc rem feliciter suppetunt; quippe crebris fontibus abundat solum, quod est maxime praedictis generibus salutare: tum etiam sua sponte pabula feris benignissime subministrat praecipueque saltus eliguntur, qui et' terrenis fetibus et arboribus abundant. Nam ut graminibus ita frugibus roburneis opus est 3: maximeque laudantur, qui sunt feracissimi querneae glandis et iligneae, nec minus cerrea,tumet arbuti, ceterorumque pomorum silvestrium, quae diligentius persecuti sumus, cum de cohortalibus subus disputaremus. Nam eadem fere sunt pecudum silvestrium pabula, quae domesticarum. Contentus tamen non debet esse diligens paterfamilias cibis, quos suapte natura terra gignit, sed temporibus anni, quibus silvae pabulis carent, condita messe clausis succurrere, hordeoque alere, vel adorco farre aut faba, primumque etiam vinaceis, quicquid denique vilissime constiterit, dare. Idque ut intelligant ferae praeberi, unam vel alteram domi mansue-factam conveniet immittere, quae pervagata totum vivarium cunctantes ad obiecta cibaria pecudes perducat. Nec solum istud per hiemis penuriam fieri expedit, sed cum etiam fetae partus ediderint, quo melius educant natos. Itaque custos vivarii frequenter speculari debebit, si iam effetae sint, ut manu datis sustineantur frumentis. Nec vero patiendus est oryx, aut aper, aliusve quis ferus ultra quadrimatum senescere. Nam usque in hoc tempus capiunt incrementa, postea macescunt senectute. Quare dum viridis aetas pulchritudinem corporis conservat, aere mutandi sunt. Cervus tamen compluribus annis sustineri potest. Nam diu iuvenis possidetur, quod aevi longioris vitam sortitus est. De minoris autem incrementianimalibus, qualis est lepus, haec praecipimus,ut in iis vivariis, quae maceria munita sunt, farraginis et olerum, ferae intubi lactucaeque semina parvulis arcolis per diversa spatia factis iniciantur. Itemque Punicum cicer, vel hoc vermiculum,nec minus hordeum, et cicercula condita ex horreo promantur, et aqua caelesti macerata obiciantur. Nam sicca non nimis ab lepusculis appetuntur. Haec porro animalia vel similia his, etiam silente me, facile intelligitur, quam non expediat conferre in vivarium, quod vacerris circumdatum est: siquidem propter exiguitatem corporis facile clatris subrepunt, et liberos nactae egressus fugam moliuntur."],["columella-rustica","9.2","Venio nunc ad alvorum curam, de quibus neque diligentius quidquam praecipi potest, quam ab Hygino iam dictum est, nec ornatius quam Vergilio, nec elegantius quam Celso. Hyginus veterum auctorum placitasecretis dispersa monimentis industrie collegit: Vergilius poeticis floribus illuminavit: Celsus utriusque memorati adhibuit modum. Quare ne attemptanda quidem nobis fuit haec disputationis materia, nisi quod consummatio susceptae professionis hanc quoque sui partem desiderabat, ne universitas inchoati operis nostri, velut membro aliquo reciso, mutilaatque imperfecta conspiceretur. Atque ea, quae Hyginus fabulose tradita de originibus apum non intermisit, poeticae magis licentiae quam nostrae fidei concesserim. Nec sane rustico dignum est sciscitari, fuerit ne mulier pulcherrima specie Melissa,quam Iuppiter in apem convertit, an (ut Euhcmerus poeta dicit) crabronibus et sole genitas apes, quas nymphae Phryxonides educaverunt, mox Dictaeo specu Iovis extitisse nutrices, easque pabula munere dei sortitas quibus ipsae parvum educaverant alumnum. Ista enim, quamvis non dedeceant poetam, summatim tamen et uno tantummodo versiculo leviter attigit Vergilius, cum sic ait: Dictaeo caeli regem pavere sub antro. Sed ne illud quidem pertinet ad agricolas, quando et in qua regione primum natae sint: utrum in Thessalia sub Aristaeo, an in insula Cea, ut scribit Euhemerus, an Erechthei temporibus in monte Hymetto, ut Euthronius; an Cretae Saturni temporibus, ut Nicander: non magis quam utrum examina, tanquam cetera videmus animalia, concubitu subolem procreent, an heredem generis sui floribus eligant, quod affirmat noster Maro: et utrum evomant liquorem mellis, an alia parte reddant. Haec enim et his similia magis scrutantium rerum naturae latebras, quam rusticorum est inquirere. Studiosis quoque literarum gratiora sunt ista in otio legentibus, quam negotiosis agricolis: quoniam neque in opere neque in re familiari quidquam iuvant."],["columella-rustica","9.3","Quare revertamur ad ea, quae alveorum cultoribus magis apta sunt quot 1 genera sunt apium et quid 2 ex his optimum.3 Peripateticae sectae conditor Aristoteles in iis libris, quos de animalibus conscripsit, apium 4 examinum genera complura demonstrat, earumque alias 5 vastas sed glomerosas, easdemque nigras et hirsutas apes habent: alias minores quidem, sed aeque rotundas et fusci coloris horridique pili: alias magis exiguas, nec tam rotundas, sed obesas tamen et latas, coloris meliusculi: nonnullas minimas gracilesque, et acuti alvi, ex aureolo varias atque leves: eiusque auctoritatem sequens Vergilius, maxime probat parvulas, oblongas, leves, nitidas, Ardentes auro, et paribus lita corpora guttis, moribus etiam placidis. Nam quanto grandior apis, atque etiam rotundior, tanto peior. Si vero saevior, maxime pessima est. Sed tamen iracundia notae melioris apium facile delenitur assiduo interventu eorum qui curant.Nam cum saepius tradantur,celerius mansuescunt, durantque si diligenter excultae sunt, in annos decem; nec ullum examen hanc aetatem potest excedere, quamvis in demor-tuarum locum quotannis pullos substituant. Nam fere decimo ad internecionem anno gens universa totius alvei consumitur. Itaque ne hoc in toto fiat apiario, semper propaganda erit soboles, observandumque vere cum se nova profundent examina, ut excipiantur, et domiciliorum numerus augeatur. Nam saepe morbis intercipiuntur, quibus quemadmodum mederi oportet, suo loco dicetur."],["columella-rustica","9.4","Interim per has notas, quas iam diximus, probatis apibus destinari debent pabulationes, eaeque sint secretissimae, et ut1 noster praecipit Maro, viduae 2 pecudibus, aprico et minime procelloso caeli statu: Quo neque sit ventis aditus; nam pabula venti Ferre domum prohibent: neque oves haedique petulci Floribus insultent, aut errans bucula campo Decutiat rorem, et surgentes atterat herbas. Eademque regio fecunda sit fruticis exigui, et maxime thymi aut origani, tum etiam thymbrae, vel nostratis cunilae, quam satureiam rustici vocant. Post haec frequens sit incrementi maioris surculus, ut rosmarinus,et utraque cytisus. Est enim sativa et altera suae spontis. Itemque semper virens pinus, et minor ilex: nam prolixior ab omnibus improbatur. Ederae quoque non propter bonitatem recipiuntur, sed quia praebent plurimum mellis. Arborum vero sunt probatissimae, rutila atque alba ziziphus, nec minus tamarices,tum etiam amygdalae, persicique, ac pyri, denique pomiferarum pleraeque, ne singulis immorer. Ac silvestrium commodissime faciunt glandifera robora, quin etiam terebinthus, nec dissimilis huic lentiscus ac tiliae. Solae ex omnibus nocentes taxi repudiantur. Mille praeterea semina vel crudo cespite virentia, vel subacta sulco, flores amicissimos apibus creant, ut sunt in virgineo solo frutices amelli, caules acanthini, scapus asphodeli, gladiolus narcissi. At in hortensi lira consita nitent candida lilia, nec his sordidiora leucoia,tum puniceae rosae luteolaeque, et Sarranae violae, nec minus caelestis luminis hyacinthus, Corycius item Siculusque bulbus croci deponitur, qui coloret odoretque mella.Iam vero notae vilioris innumerabiles nascuntur herbae cultis atque pascuis regionibus, quae favorum ceras exuberant: ut vulgares lapsanae, nec his pretiosior armoracia, rapistrique olus, et intubi silvestris ac nigri papaveris flores, tum agrestis pastinaca, et eiusdem nominis edomita, quam Graeci σταφυλῖνον vocant. Verum ex cunctis, quae proposui, quaeque omisi temporis compendia sequens (nam inexputabilis erat numerus) saporis praecipui mella reddit thymus.Eximio deinde proximum thymbra, serpyllumque et origanum. Tertiae notae, sed adhuc generosae, marinus ros et nostras cunila, quam dixi satureiam. Mediocris deinde gustus tamaricis ac ziziphi flores, reliquaque, quae proposuimus, cibaria. Sed ex sordidis deterrimae notae mel habetur nemorense, quod sparto atque arbutoprovenit: villaticum, quod nascitur in oleribus.Et quoniam situm pastionum atque etiam genera pabulorum exposui, nunc de ipsis receptaculis et domiciliis examinum loquar."],["columella-rustica","9.5","Sedes apium collocanda est contra brumalem meridiem procul a tumultu, et coetu hominum ac pecudum, nec calido loco, nec frigido: nam utraque re infestantur. Haec autem sit ima parte vallis, et ut vacuae cum prodeunt pabulatum apes, facilius editioribus advolent, et collectis utensilibus cum onere per proclivia non aegre devolent. Si villae situs ita competit, non est dubitandum quin aedificio iunctum apiarium maceria circum-demus, sed in ea parte, quae tetris latrinae sterquiliniique et a balinei libera est odoribus. Verum si positio repugnabit, nec maxima tamen incommoda congruent,sic quoque magis expediet sub oculis domini esse apiarium. Sin autem cuncta fuerint inimica, certe vicina vallis occupetur, quo saepius descendere non sit grave possidenti. Nam res ista maximam fidem desiderat; quae quoniam rarissima est, interventu domini tutius custoditur. Neque ea curatorem fraudulentum tantum, sed etiam immundae segnitiae perosa est. Aeque enim dedignatur, si minus pure habita est, ac si tractetur fraudulenter. Sed ubicumque fuerint alvearia non editissimo claudantur muro. Qui si metu praedonum sublimior placuerit, tribus elatis ab humo pedibus, exiguis in ordinem fenestellis apibus sit pervius: iungaturque tugurium, quod et custodes habitent, et quo condatur instrumentum: sitque maxime repletum praeparatis alveis ad usum novorum examinum, nec minus herbis salutaribus, et siqua sunt alia, quae languentibus adhibentur. Palmaque vestibulum aut ingens oleaster obumbret, Ut cum prima novi ducent examina reges, Vere suo, ludetque favis emissa iuventus: Vicina invitet decedere ripa calori, Obviaque hospitiis teneat frondentibus arbos. Tum perennis aqua, si est facultas, inducatur, vel extracta manu detur, sine qua neque favi neque mella nec pulli denique figurari queunt. Sive igitur, ut dixi, praeterfluens unda vel putealis canalibus immissa fuerit, virgis ac lapidibus aggeretur apium causa, Pontibus ut crebris possint consistere, et alas Pandere ad aestivum solem, si forte morantis Sparserit, aut praeceps Neptuno immerserit Eurus. Conseri deinde circa totum apiarium debent arbusculae incrementi parvi, maximeque propter salubritatem (nam sunt etiam remedio languentibus) cytisi, tum deinde casiae atque pini et rosmarinus:quin etiam cunilae et thymi frutices, item violarum, vel quaecunque utiliter deponi patitur qualitas terrae. Gravis et tetri odoris non solum virentia sed et quaelibet res prohibeantur, sicuti cancri nidor, cum est ignibus adustus, aut odor palustris caeni. Nec minus vitentur cavae rupes aut vallis argutiae, quas Graeci vocant ἠχοῦσ."],["columella-rustica","9.6","Igitur ordinatis sedibus, alvearia 4 fabricanda sunt pro conditione regionis. Sive illa ferax est suberis, haud dubitanter utilissimas alvos 5 faciemus ex corticibus, quia nec hieme frigent,6 nec candent aestate; sive ferulis exuberat, iis quoque, quod sunt naturae corticis similes, aeque commode vasa texuntur. Si neutrum aderit, opere textorio 7 sali-cibus connectentur: vel si nec haec suppetent, ligno cavaearboris aut in tabulas desectae fabricabuntur. Deterrima est conditio fictilium, quae et accenduntur aestatis vaporibus, et gelantur hiemis frigoribus. Reliqua sunt alvorum genera duo, ut vel ex fimo fingantur,vel lateribus extruantur: quorum alterum iure damnavit Celsus, quoniam maxime est ignibus obnoxium; alterum probavit, quamvis incommodum eius praecipuum non dissimulaverit, quod, si res postulet, transferri non possit. Itaque non assentior ei, qui putat nihilo minus eius generis habendas esse alvos: neque enim solum id repugnat rationibus domini, quod immobiles sint, cum vendere aut alios agros instruere velit; (hoc enim commodum pertinet ad utilitatem solius patris-familias) sed, quod ipsarum apium causa fieri debet, cum aut morbo aut sterilitate et penuria locorum vexatas convenietin aliam regionem mitti, nec propter praedictam causam moveri poterunt,hoc maxime vitandum est. Itaque quamvis doctissimi viri auctoritatem reverebar, tamen ambitione submota, quid ipse censerem, non omisi. Nam quod maxime movet Celsum, ne sint stabula vel igni vel furibus obnoxia, potest vitari opere lateritio circum-structis alvis, ut impediatur rapina praedonis, et contra flammarum violentiam protegantur: easdemque, eum fuerint movendae, resolutis structurae compagibus, licebit transferre."],["columella-rustica","9.7","Sed quoniam plerisque videtur istud opero-sum, qualiacunque vasa placuerint, collocari debebunt. Suggestus lapideus extenditur per totum apiarium in 1 tres pedes altitudinis 2 extructus, isque diligenter opere tectorio levigatur, ita ne ascensus lacertis, aut anguibus, aliisve noxiis animalibus praebeatur. Superponuntur deinde, sive, ut Celso placet,lateribus facta domicilia,sive,ut nobis, alvearia, praeterquam a tergo circumstructa: seu, quod paene omnium in usu est, qui modo diligenter ista curant, per ordinem vasa disposita ligantur, vel laterculis, vel caementis, ita ut singula binis parietibus angustis contineantur, liberaeque frontes utrimque sint. Nam et qua procedunt, nonnunquam patefaciendae sunt,et multo magis a tergo, quia subinde curantur examina. Sin autem nulli parietes alvis intervenient, sic tamen collocandae erunt, ut paulum altera ab altera distet, ne,cum inspiciuntur, ea, quae in curatione tractatur, haerentem sibi alteram concutiat, vicinasque apes conterreat, quae omnem motum imbecillis ut cereis scilicet operibus suis tamquam ruinam timent. Ordines quidem vasorum superinstructos in altitudinem tres esse abunde est, quoniam summum sic quoque parum commode curator inspicit. Ora cavearum, quae praebent apibus vestibula, proniora sint quam terga, ut ne influant imbres, et si forte tamen incesserint,non immorentur, sed per aditum effluant. Propter quos convenit alvearia porticibus supermuniri; sin aliter, luto Punico frondibus inlimatis adumbrari, quod tegmen cum frigora et pluvias, tum et aestus arcet. Nec tamen ita nocet huic generi calor aestatis ut hiemale frigus.Itaque semper aedificium sit post apiarium, quod Aquilonis excipiat iniuriam, stabulisque praebeat teporem. Nec minus ipsa domicilia, quamvis aedificio protegantur,obversa tamen ad hibernum orientem componi debebunt, ut apricum habeant apes matutinum egressum, et sint experrectiores. Nam frigus ignaviam creat; propter quod etiam foramina, quibus exitus aut introitus datur, angustissima esse debent, ut quam minimum frigoris admittant: eaque satis est ita forari, ne possint capere plus unius apis incrementum. Sic nec venenatus stellio, nec obseaenum scarabaeivel papilionis genus, lucifugaeque blattae, ut ait Maro, per laxiora spatia ianuae favos populabuntur. Atque utilissimum est pro frequentia domicilii duos vel tres aditus in eodem operculo distantes inter se fieri contra fallaciam lacerti, qui velut custos vestibuli prodeuntibus inhians apibus affert exitium, eaeque pauciores intereunt, cum licetvitare pestis obsidia per aliud volantibus effugium."],["columella-rustica","9.8","Atque haec de pabulationibus, domiciliisque 3 et sedibus eligendis abunde diximus: quibus provisis, sequitur ut examina desideremus. Ea 4 porro vel aere parta, vel gratuita contingunt. Sed quas pretio comparabimus, scrupulosius praedictis comprobemus notis, et earum frequentiam prius quam mercemur, apertis alvearibus consideremus: vel si non fuerit inspiciendi facultas, certe id quod contemplari licet, notabimus: an in vestibulo ianuae complures consistant, et vehemens sonus intus murmurantium exaudiatur. Atque etiam si omnes intra domicilium silentes forte conquiescent, labris foramini aditus admotis, et inflato spiritu ex respondente earum subito fremitu poterimus aestimare vel multitudinem, vel paucitatem. Praecipue autem custodiendum est, ut ex vicinia potius, quam peregrinis regionibus petantur, quoniam solent caeli novitate lacessiri. Quod si non contingit, ac necesse habuerimus longinquis itineribus advenere, curabimus ne salebris solicitentur, optimeque noctibus collo portabuntur. Nam diebus requies danda est, et infundendi sunt grati apibus liquores, quibus intra clausum alantur. Mox cum perlatae domum fuerint, si dies supervenerit, nec aperiri nec collocari oportebit alvum, nisi vesperi, ut apes placidae mane post totius requiemnoctis egrediantur: specularique debebimus fere triduo, numquid universae se profundant. Quod cum faciunt, fugam meditantur. Ea remediis quibus debeat inhiberi, mox praecipiemus. At quae dono vel aucupio contingunt, minus scrupulose probantur: quamquam ne sic quidem velim nisi optimas possidere, cum et impensam et eandem operam custodis postulent bonae atque improbae: et quod maxime refert,non sunt degeneres intermiscendae, quae infament generosas. Nam minor fructus mellis respondet, cum segniora interveniunt examina. Verumtamen quoniam interdum propter conditionem locorum vel mediocre pecus (nam malum nullo quidem modo) parandum est, curam vestigandis examinibus hac ratione adhibebimus. Ubicunque saltus sunt idonei, mellifici, nihil antiquius apes, quam, quibus utantur, vicinos eligunt fontes. Eos itaque convenit plerumque ab hora secunda obsidere, specularique quae turba sit aquantium. Nam si paucae admodum circumvolant (nisi tamen complura capita rivorum diductas faciunt rariores) intelligenda est earum penuria, propter quam locum quoque non esse mellificum suspicabimur. At si commeant frequentes, spem quoque aucupandi examina maiorem faciunt; eaque sic inveniuntur. Primum quam longe sint explorandum est, praeparandaque in hanc rem liquida rubrica: qua cum festucis illitis contigeris apium terga fontem libantium, commoratus eodem loco facilius redeuntes agnoscere poteris; ac si non tarde id facient, scies eas in vicino consistere: sin autem serius, pro morae tempore aestimabis distantiam loci. Sed cum animadverteris celeriter redeuntes, non aegre persequens iter volantium ad sedem perduceris examinis. In iis autem quae longius meare videbuntur, solertior adhibebitur cura, quae talis est. Arundinis internodium cum suis articulis exciditur, et terebratur ab latere talea per quod foramen exiguo melle vel defruto instillato, ponitur iuxta fontem. Deinde cum ad odorem dulcis liquaminis complures apes irrepserunt,tollitur talea, et apposito foramini pollice non emittitur, nisi una, quae cum evasit, fugam suam demonstrat observanti: atque is, dum sufficit, persequitur evolantem. Cum deinde conspicere possit apem,tum alteram emittit: et si eandem petit caeli partem, vestigiis prioribus inhaeret. Si minus, aliam atque aliam foramine adaperto patitur egredi; regionemque notat, in quam plures revolent, et eas persequitur, donec ad latebram perducatur examinis. Quod sive est abditum specu, fumo elicietur, et cum erupit, aeris strepitu coercetur. Nam statim sono territum vel in frutice vel in editiore silvae fronde considet, et a vestigatore praeparato vase reconditur. Sin autem sedem habet arboris cavae, et aut extat ramus, quem obtinent, aut sunt in ipsius arboris trunco,tunc, si mediocritas patitur, acutissima serra, quo celerius id fiat, praeciditur primum superior pars, quae ab apibus vacat; deinde inferior, quatenus videtur inhabitari. Tum recisus utraque parte mundo vestimento contegitur, quoniam hoc quoque plurimum refert, ac si quibus rimis hiat illitis ad locum perfertur: relictisque parvis, ut iam dixi, foraminibus,more ceterarum alvorum collocatur. Sed indagatorem convenit matutina tempora vestigandi eligere, ut spatium diei habeat, quo exploret commeatus apium. Saepe enim, si serius coepit eas denotare, etiam eum in propinquo sunt, iustis operum peractis se recipiunt, nec remeant ad aquam: quo evenit ut vestigator ignoret, quam longe a fonte distet examen. Sunt qui per initia veris apiastrum, atque, ut ille vates ait, Trita melisphylla et cerinthae ignobile gramen, aliasque colligant similes herbas, quibus id genus animalium delectatur, et ita alvos perfricent, ut odor et succus vasis inhaereat: quae deinde mundata exiguo melle respergant, et per nemora non longe a fontibus disponant, eaque cum repleta sunt examinibus, domum referant. Sed hoc nisi locis, quibus abundant apes, facere non expedit. Nam saepe vel inania vasa nacti, qui forte praetereunt, secum auferunt: neque est tanti vacua perdere complura, ut uno vel altero potiare pleno. At in maiore copia, etiam si multa intercipiuntur, plus est quod in repertis apibus acquiritur. Atque haec est ratio capiendi silvestria examina."],["columella-rustica","9.9","Deinceps talis altera est vernacula retinendi.3 Semper quidem custos sedule circumire debet alvearia. Neque enim ullum tempus est, quo non curam desiderent; sed eam postulant diligentiorem, cum vernant et exundant novis fetibus, qui nisi curatoris obsidio protinus excepti sunt, diffugiunt. Quippe talis est apium natura, ut pariter quaeque plebs generetur cum regibus; qui ubi evolandi vires adepti sunt, consortia dedignantur vetustiorum, multoque magis imperia: quippe cum rationabili generi mortalium, tum magis egentibus consilii mutis animalibus, nulla sit regni societas. Itaque novi duces procedunt cum sua iuventute, quae uno aut altero die in ipso domicilii vestibulo glomerata consistens, egressu suo propriae desiderium sedis ostendit; eaque tanquam patria contenta est, si a procuratore protinus assignetur. Sin autem defuit custos, velut iniuria repulsa peregrinam regionem petit. Quod ne fiat, boni curatoris est vernis temporibus observare alvos in octavam fere diei horam, post quam non temere se nova proripiunt agmina;eorumque egressus diligenter custodiat. Nam quaedam solent, cum subito evaserunt, sine cunctatione se proriperc. Poterit exploratam fugam praesciscere vespertinis temporibus aurem singulis alveis admovendo. Siquidem fere ante triduum, quam eruptionem facturae sint, velut militariasigna moventium tumultus ac murmur exoritur: ex quo, ut verissime dicit Vergilius, Corda licet vulgi praesciscere namque morantes Martius ille aeris rauci canor increpat,et vox Auditur fractos sonitus imitata tubarum. Itaque maxime observari debent, quae istud faciunt, ut sive ad pugnam eruperint, nam inter se tanquam civilibus bellis, et cum alteris quasi cum exteris gentibus proeliantur, sive fugae causa se proripuerint, praesto sit ad utrumque casum paratus custos. Pugna quidem vel unius inter se dissidentis vel duorum examinum discordantium facile compescitur: nam ut idem ait, Pulveris exigui iactu compressa quiescit: aut aqua mulsea passove, aut aliquo liquore simili respersa,videlicet familiari dulcedine saevientium iras mitigante. Nam eadem mire etiam dissidentes reges conciliant. Sunt enim saepe plures unius populi duces, et quasi procerum seditione plebs in partes diducitur: quod frequenter fieri prohibendum est, quoniam intestino bello totae gentes consumuntur. Itaque si constat principibus gratia, manet * pax incruenta. Sin autem saepius acie dimicantes notaveris, duces seditionum interficere curabis: dimicantium vero proelia praedictis remediis sedantur. Ac deinde cum agmen glomeratum in proximo frondentis arbusculae ramo consederit, animadvertito, an totum examen in speciem unius uvae dependeat: idque signum erit aut unum regem inesse, aut certe plures bona fide reconciliatos; quos sic patieris,dum in suum revolent domicilium. Sin autem duobus aut etiam compluribus velut uberibus diductum fuerit examen, ne dubitavcris et plures proceres et adhuc iratos esse. Atque in iis partibus, quibus maxime videris apes glomerari, requirere duces debebis. Itaque succo praedictarum herbarum, id est, melissophylli vel apiastri manu illita, ne ad tactum diffugiant, leviter inseres digitos, et diductas apes scrutaberis, donec auctorem pugnae reperias."],["columella-rustica","9.10","Sunt autem hi reges maiores paulo et oblongi magis quam ceterae apes, rectioribus cruribus, sed minus amplis pinnis, pulchri coloris et nitidi, levesque ac sine pilo, sine spiculo, nisi quis forte pleniorem quasi capillum, quem in ventre gerunt, aculeum putat, quo et ipso tamen ad nocendum non utuntur. Quidam etiam infusci atque hirsuti reperiuntur, quorum pro habitu damnabis ingenium. Nam duo sunt regum facies, ita corpora plebis. Alter erit maculis auro squalentibus ardens insignis et ore Et rutilis clarus squamis. Atque hic maxime probatur, qui est melior: nam deterior, sordido sputo similis, tam foedus est, quam pulvere ab alto Cum venit et sicco terram spuit ore viator. Et, ut idem ait, Desidia latamque trahens inglorius alvum. Omnes igitur duces notae deterioris Dede neci, melior vacua sine regnet in aula. Qui tamen et ipse spoliandus est alis, ubi saepius cum examine suo conatur eruptione facta profugere'. Nam velut quadam compede retinebimus erronem ducem detractis alis, qui fugae destitutus praesidio, finem regni non audet excedere, propter quod ne ditionis quidem suae populo permittit longius evagari."],["columella-rustica","9.11","Sed nonnunquam idem necandus est, cum Vetus alveare numero apium destituitur, atque infrequentia eius alio 1 examine 2 replenda est. Itaque cum primo vere in eo vase nata est pullities, novus rex eliditur 3 ut multitudo sine discordia cum parentibus suis conversetur. Quod si nullam progeniem tulerint favi, duas 4 vel tres alvorum plebes in unum contribuere licebit, sed prius respersas dulci liquore: tum demum includere, et posito cibo, dum conversari consuescant, exiguis spiramentis relictis triduo fere clausas habere. Sunt qui seniorem potius regem submoveant, quod est contrarium: quippe turba vetustior, velut quidam senatus, minoribus parere non censent, atque imperia validiorum contumaciter spernendo poenis ac mortibus afficiuntur.Illi quidem incommodo, quod iuniori examini solet accidere, cum antiquarum apium relictus a nobis rex senectute defecit, et tanquam domino mortuo familia nimia licentia discordat, facile occurritur. Nam ex iis alvis, quae plures habent principes, dux unus eligitur: isque translatus ad eas, quae sine imperio sunt, rector constituitur. Potest autem minore molestia in iis domiciliis, quae aliqua peste vexata sunt, paucitas apium emendari. Nam ubi cognita est clades frequentis alvi, si quos habet favos, oportet considerare: tum deinde cerae eius quae semina pullorum continet, partem recidere, in qua regii generis proles animatur. Est autem facilis conspectu, quoniam fere in ipso fine cerarum velut papilla uberis apparet eminentior et laxioris fistulae quam sunt reliqua foramina, quibus popularis notae pulli detinentur. Celsus quidem affirmat in extremis favis transversas fistulas esse, quae contineant regios pullos. Hyginus quoque auctoritatem Graecorum sequens negat. ex vermiculo,ut ceteras apes, fieri ducem, sed in circuitu favorum paulo maiora, quam sunt plebeii seminis, inveniri recta foramina repleta quasi sorde rubri coloris, ex qua protinus alatus rex figuretur."],["columella-rustica","9.12","Est et illa vernaculi examinis cura, si forte praedicto tempore facta eruptione 1 patriam 2 fasti-diens3 sedem longiorem fugam denuntiavit. Id autem significat, eum sic apis evadit vestibulum, ut nulla intra revolet, sed se confestim levet sublimius. Crepitaculis aerisaut testarum plerumque vulgo iacentium terreatur fugiens iuventus: eaque vel pavida cum repetierit alvum maternam, et in eius aditu glomerata pependerit, vel statim se ad proximam frondem contulerit, protinus custos novum loculamentum in hoc praeparatum perlinat intrinsecus praedictis herbis: deinde guttis mellis respersum admoveat: tum manibus, aut etiam trulla congregatas apes recondat: atque, uti debet, adhibita cetera cura, diligenter compositum et illitum vas interim patiatur in eodem loco esse, dum advesperascat. Primo deinde crepusculo transferat, et reponat in ordinem reliquarum alvorum. Oportet autem etiam vacua domicilia collocata in apiariis habere. Nam sunt nonnulla examina, quae cum processerat,statim sedem sibi quaerant in proximo, eamque occupent quam vacantem reperiunt. Haec fere acquirendarum, atque etiam retinendarum apium traditur cura."],["columella-rustica","9.13","Sequitur ut morbo vel pestilentia latrantibus remedia desiderentur. Pestilentiae rara in apibus pernicies, nee tamen aliud, quam quod in cetero pecore praecepimus, quid fieri possit 1 reperio, nisi ut longius alvi transferantur. Morborum autem facilius et causae dispiciuntur, et inveniuntur medicinae. Maximus autem annuus earum labor est initio veris, quo tithymali floret frutex, et quo amara ulmi semina sua promunt. Nam quasi novis pomis, ita his primitivis floribus illectae avide vescuntur post hibernam famem, alioqui citra satietatem tali non nocente cibo: quo cum se affatim repleverunt, profluvio alvi, nisi celeriter succurritur, intereunt. Nam et tithymalus maiorum quoque animalium ventrem solvit, et proprie ulmus apium. Eaque causa est, cur in regionibus Italiae,quae sunt eius generis arboribus consitae, raro frequentes durent apes. Itaque veris principio si medicatos cibos praebeas, iisdem remediis et provideripotest, ne tali peste vexentur, et cum iam laborant, sanari. Nam illud quod Hyginus antiquos secutus auctores prodidit, ipse non expertus asseverare non audeo: volentibus tamen licebit experiri. Siquidem prae- cipit apium corpora, quae cum eiusmodi pestis incessit, sub favis acervatim enectae reperiuntur, sicco loco per hiemem reposita circa aequinoctium vernum, cum clementia diei suaserit, post horam tertiam in solem proferre, ficulncoque cinere obruere. Quo facto, affirmat intra duas horas cum vivido halitu caloris animatae sunt, resumpto spiritu, si praeparatum vas obiciatur, irrepere. Nos magis ne intereant, quae deinceps dicturi sumus, aegris examinibus exhibendacensemus. Nam vel grana mali Punici tunsa et vino Amineo conspersa,vel uvae passae cum rore Syriaco pari mensura pinsitae et austero vino insuccatae dari debent: vel si per se ista frustrata sunt, omnia eadem aequis ponderibus in unum levigata, et fictili vase cum Amineo vino infervefacta, mox etiam refrigerata, ligneis canalibus apponi. Nonnulli rorem marinum aqua mulsa decoctum, cum gelavcrit, imbricibus infusum praebent libandum. Quidam bubulam vel hominis urinam, sicut Hyginus affirmat, alvis apponunt. Nec non etiam ille morbus maxime est conspicuus, qui horridas contractasque carpit, cum frequenter aliae mortuarum corporadomiciliis offerunt, aliae intra tecta, ut in publico luctu, maesto silentio torpent. Id cum accidit, arundineis infusi canalibus offeruntur cibi, maxime dococti mellis, et cum galla vel arida rosa detriti. Galbanum etiam, ut eius odore medicentur, incendi convenit, passoque et defruto vetere fessas sustinere. Optime tamen facit amelli radix, cuius est frutex luteus purpureus flos: ea cum vetere Amineo vino decocta exprimitur, et ita liquatus eius succus datur. Hyginus quidem in eo libro, quem de apibus scripsit, Aristomaehus, inquit, hoc modo succurrendum laborantibus existimat: primum, ut omnes vitiosi favi tollantur, et cibus ex integro recens ponatur; deinde ut fumigentur. Prodesse etiam putat apibus vetustate corruptis examen novem contribuere, quamvis periculosum sit, ne seditione consumantur, verumtamen adiecta multitudine laetaturas.Sed ut concordes maneant, earum apium, quae ex alio domicilio trans-feruntur, quasi peregrinae plebis submoveri reges debent.Nec tamen dubium, quin frequentissimorum examinum favi, qui iam maturos habent pullos, transferri, et subici paucioribus debeant, ut tanquam novae prolis adoptione domicilia confirmentur. Sed et id cum fiet. animadvertendum est, ut eos favos subiciamus, quorum pulli iam sedes suas adaperiunt, et velut opercula foraminum obductas ceras erodunt exerentes capita. Nam si favos immaturo fetu transtulerimus, emorientur pulli, cum foveri desierint. Saepe etiam vitio quod Graeci φαγέδαιναν vocant, intereunt. Siquidem cum sit haec apium consuetudo, ut prius tantum cerarum confingant, quantum putent explere se posse, non nunquam evenit, consummatis operibus cereis, ut, dum examen conquirendi mellis causa longius evagatur, subitis imbribus, aut turbinibus in silvis opprimatur, et maiorem partem plebis amittat: quod ubi factum est, reliqua paucitas favis complendis non sufficit; tuncque vacuae .cerarum partes computrescunt,et vitiis paulatim serpentibus, corrupto melle, ipsae quoque apes intereunt. Id ne fiat, vel duo populi coniungi debent, qui possint adhuc integras ceras explere: vel si non est facultas alterius exanimis, ipsos favos, ante quam putrescant, vacuis partibus acutissimo ferro liberare. Nam hoc quoque refert, ne admodum hebes ferramentum (quia non facile penetret) vehementius impressum favos sedibus suis commoveat: quod si factum est, apes domicilium derelinquunt. Est et illa causa interitus, quod interdum continuis annis plurimi flores proveniunt, et apes magis melli- ficiis quam fetibus student. Itaque nonnulli, quibus minor est harum rerum scientia, magnis fructibus delectantur, ignorantes exitium apibus imminere, quoniam et nimio fatigatae opere plurimae pereunt, nec ullis iuventutis supplementis confrequentatac novissime reliquae intereunt. Itaque si tale ver incessit, ut et prata et arva floribus abundent, utilissimum est tertio quoque die exiguis foraminibus relictis per quae nonpossint exire alvorum exitus praecludi,ut ab opere mellifico avocatae, apes quoniam non sperent se posse ceras omnes liquoribus stipare, fetibus expleant. Atque haec fere sunt examinum vitio laborantium remebia."],["columella-rustica","9.14","Deinceps illa totius anni cura, ut idem Hyginus commodissime prodidit. Ab aequinoctio primo quod mense Martio circa viii calendas Aprilis in octava parte Arietis conflatur, ad exortum Vergiliarum dies verni temporis habentur duodequinquaginta. Per hos primum ait apes curandas esse adapertis alveis, ut omnia purgamenta, quae sunt hiberno tempore congesta, eximantur, et. araneis, qui favos corrumpunt, detractis fumus immittatur factus incenso bubulo fimo.6 Hic enim quasi quadam cognatione generis maxime est apibus aptus. Vermiculi quoque, qui tineae vocantur, item papiliones enecandi sunt: quae pestes plerumque favis adhaerentes decidunt, si fimo medullam bubulam misceas, et his incensis nidorem admoveas. Hac cura per id tempus quod diximus examina firmabuntur, eaque fortius operibus inservient. Verum maxime custodiendum est curatori, qui apes nutrit, cum alvos tractare debebit, uti pridie castus ab rebus venereis, neve temulentus,nec nisi lotus ad eas accedat, abstineatque omnibus redolentibus esculentis,ut sunt salsamenta, et eorum omnia liquamina; itemque fetentibus acrimoniis alii vel ceparum ceterarumque rerum similium. Duodequinquagesimo die ab aequinoctio verno, cum fit Vergiliarum exortus circa v idus Maias, incipiunt examina viribus et numero augeri. Sed et iisdem diebus intereunt quae paucas et aegras apes habent; eodemque tempore progenerantur in extremis partibus favorum amplioris magnitudinis quam sunt ceterae apes, eosque nonnulli putant esse reges. Verum quidam Graecorum auctores οἴστρουσ appellant ab eo, quod exagitent, neque patiantur examina conquiescere. Itaque praecipiunt eos enecari. Ab exortu Vergiliarum ad solstitium, quod fit ultimo mense Iunio circa octavam partem Cancri, fere examinant alvi: quo tempore vehementius custodiri debent, ne novae soboles diffugiant. Tumque per- acto solstitio usque ad ortum Caniculae, qui fere dies triginta sunt, pariter frumenta et favi demetuntur.Sed hi quemadmodum tolli debeant, mox dicetur, cum de confectura mellis praecipiemus. Ceterum hoc eodem tempore progenerari posse apes iuvenco perempto, Democritus et Mago nec minus Vergilius prodiderunt. Mago quidem ventribus etiam bubulis idem fieri affirmat, quam rationem diligentius prosequi supervacuum puto, consentiens Celso, qui prudentissime ait, non tanto interitu pecus istud amitti,,ut sic requirendum sit. Verum hoc tempore, et usque in autumni aequinoctium decimo quoque die alvi aperiendae et fumigandae sunt. Quod cum sit molestum examinibus, saluberrimum tamen esse convenit. Suffitas deinde, et aestuantes apes refrigerare oportet, conspersis vacuis partibus alvorum et recentissimi rigoris aqua infusa: deinde si quid ablui non poterit, pinnis aquilae vel etiam cuius libet vastae alitis,quae rigorem habent, emundari. Praeterea ut tineae everrantur, papilionesque enecentur, qui plerumque intra alvos morantes apibus exitio sunt. Nam et ceras crodunt, et stercore suo vermes progenerant, quos alvorum tineas appellamus. Itaque quo tempore malvae florent, cum est earum maxima multitudo, si vas aeneum simile miliario vespere ponatur inter alvos, et in fundum eius lumen aliquod demittitur, undique papiliones concurrunt:dumque circa flammulam volitant,aduruntur, quod nec facile ex angusto sursum evolare,nec rursus longius ab igne possunt recedere, cum lateribus aeneis circumveniantur: ideoque propinquo ardore consumuntur. A Canicula fere post diem quinquagesimum Arcturus oritur, cum irroratis floribus thymi et cunilae thymbraeque apes mella confidunt: idque optimae 'notae enitescit autumni aequinoctio, quod est ante calend. Octobris, cum octavam partem Librae sol attigit. Sed inter Caniculae et Arcturi exortum cavendum erit, ne apes intercipiantur violentia crabronum, qui ante alvearia plerumque obsidiantur prodeuntibus. Post Arcturi exortum circa aequinoctium Librae (sicut dixi) favorum secunda est exemptio. Ab aequinoctio deinde quod conficitur circa VIII calend. Octobris ad Vergiliarum occasum diebus XL, ex floribus tamaricis et silvestribus frutectis apes collecta mella cibariis hiemis reponunt. Quibus nihil est omnino detrahendum, ne saepius iniuria contristatae velut desperatione rerum profugiant. Ab occasu Vergiliarum ad brumam, quae fere conficitur circa VIII calend. Ianuarii in octava parte Capricorni, iam recondito melle utuntur examina, eoque usque ad Arcturi exortum sustinen- tur. Nec me fallit Hipparchi ratio, quae docet solstitia et aequinoctia non octavis sed primis partibus signorum confici. Verum in hac ruris disciplina sequor nunc Eudoxi et Metonis antiquorumque fastus astrologorum, qui sunt aptati publicis sacrificiis: quia et notior est ista vetus agricolis concepta opinio; nec tamen Hipparchi subtilitas pinguioribus, ut aiunt, rusticorum Uteris necessaria est. Ergo Vergiliarum occasu primo statim conveniet aperire alvos, et depurgare quidquid immundi est, diligentiaque curare; quoniam per tempora hiemis non expedit movere aut patefacere vasa. Quam ob causam dum adhuc autumni reliquiae sunt,apricissimo die purgatis domiciliis opercula intus usque ad favos admovenda sunt, omni vacua parte sedis exclusa, quo facilius angustiae cavearum per hiemem con-calescant. Idque semper faciendum est etiam in iis alvis, quae paucitate plebis infrequentes sunt. Quidquid deinde rimarum est aut foraminum, luto et fimo bubulo mixtis illinemus extrinsecus, nec nisi aditus, quibus commeent, relinquemus. Et quamvis porticu protecta vasa nihilo minus congestu culmorum et frondium supertegemus, quantumque res patietur, a frigore et tempestatibus muniemus. Quidam exemptis interaneis occisas aves intus includunt, quae tempore hiberno plumis suis delitescentibus apibus praebent teporem: tum etiam si sunt absumpta cibaria, commode pascuntur esurientes, nec nisi ossa earum relinquunt. Sin autem favi sufficient permanent illibatae, nec quamvis amantissimas munditiarum offendunt odore suo. Melius tamen esse nos existimamus, tempore hiberno fame laborantibus ad ipsos aditus in canaliculis vel contusam et aqua madefactam ficum aridam, vel defrutum aut passum praebere. Quibus liquoribus mundam lanam imbuere oportebit, ut insistentes apes quasi per siphonem succum evocent. Uvas etiam passas cum infregerimus, paulum aqua respersas probe dabimus. Atque his cibariis non solum hieme, sed etiam quibus temporibus, ut iam supra dixi tithymalus, atque etiam ulmi florebunt, sustinendae sunt. Post confectam brumam diebus fere quadraginta quidquid est repositi mellis, nisi liberalius relictum sit consumunt, saepe etiam vacuatis ceris usque in ortum fere Arcturi, qui est ab idib. Februariis, iciunae favis accubantes torpent more serpentum, et quiete sua spiritum conservant, quem tamen ne amittant,si longior fames incesserit, optimum est per aditum vestibuli siphonibus dulcia liquamina immittere, et ita penuriam temporum sustinere, dum Arcturi ortus et hirundinis adventus commodiores polliceantur futuras tempestates. Itaque, post hoc tempus, cum diei permittit hilaritas, procedere audent in pascua. Nam abaequinoctio verno sine cunctatione iam passim vagantur, et idoneos ad fetum decerpunt flores, atque intra tecta comportant. Haec observanda per anni tempora diligentissime Hyginus praecepit. Ceterum illa Celsus adicit, paucis locis eam felicitatem suppetere,ut apibus alia pabula hiberna atque alia praebeantur aestiva. Itaque quibus locis post veris tempora flores idonei deficiunt, negat oportere immota examina relinqui, sed vernis pastionibus absumptis in ea loca transferri, quae serotinis floribus thymi et origani thymbraeque benignius apes alere possint. Quod fieri ait et Achaiae regionibus, ubi transferuntur in Atticas pastiones, et Euboea, et rursus in insulis Cycladibus, cum ex aliis transferuntur Scyrum, nec minus in Sicilia, cum ex reliquis eius partibus in Hyblam conferuntur. Idemque ait ex floribus ceras fieri, ex matutino rore mella, quae tanto meliorem qualitatem capiunt, quanto iucundiore sit materia cera confecta. Sed ante translationem diligenter alvos inspicere praecipit, veteresque et tineosos, et labantes favos eximere: nec nisi paucos et optimos reservare, ut simul etiam ex meliore flore quam plurimi fiant: eaque vasa, quae quis transferre velit, non nisi noctibus et sine concussione portare."],["columella-rustica","9.15","Mox vere transacto sequitur, ut dixi, mellis vindemia,2 propter quam totius anni labor exercetur. Eius maturitas intelligitur cum animadvertimus fucos ab apibus expelli ac fugari. Quod est genus amplioris incrementi, simillimum api, sed, ut ait Vergilius, ignavum pecus, et immune,3 sine industria favis assidens. Nam neque alimenta congerit, et ab aliis invecta consumit. Verumtamen ad procreationem sobolis conferre aliquid hi fuci videntur insidentes seminibus, quibus apes figurantur. Itaque ad fovendam novam prolem familiarius admittuntur. Exclusis deinde pullis, extra tecta proturbantur, et ut idem ait, a praesepibus arcentur. Hos quidam praecipiunt in totum exterminari oportere. Quod ego Magoni consentiens faciendum non censeo, verum saevitiae modum adhibendum. Nam nec ad occidionem gens interimenda est, ne apes inertia laborent, quae, cum fuci aliquam partem cibariorum absumunt, sarciendo damna fiunt agiliores: nec rursus multitudinem praedonum coalescere patiendum est, ne universas opes alienas diripiant. Ergo cum rixam fucorum et apium saepius committi videris, adapertas alvos inspicies,ut sive semipleni favi sint, differantur: sive iam liquore completi, et superpositis ceris tamquam opereulis obliti, demetantur. Dies vero castrandi fere matutinus occupandus est. Neque enim convenit aestu medio exasperatas apes lacessiri.Duobus autem ferramentis ad hunc usum opus est, sesquipedali vel paulo ampliore mensura factis, quorum alterum sit culter oblongus ex utraque parte acie lata, uno capite aduncum habens scalprum; alterum prima fronte planum et acutissimum: quo melius hoc favi succidentur,illo eradantur, et quidquid sordidum deciderit, attrahatur. Sed ubi a posteriore parte, qua nullum .est vestibulum, patefactum fuerit alveare, fumum admovebimus factum galbano vel arido fimo. Ea porro vase fictili prunis immixta conduntur: idque vas ansatum simile angustae ollae figuratur, ita ut altera pars sit acutior, per quam modico foramine fumus emanet: altera latior, et ore paulo latiore, per quam possit afflari. Talis olla cum est alveari obiecta, spiritu admotofumus ad apes promovetur.Quae confestim nidoris impatientes in priorem partem domicilii, et interdum extra vestibulum se conferunt. Atque ubi potestas facta est liberius inspiciendi, fere, si duo sunt examina, duo genera quoque favorum inveniuntur. Nam etiam in concordia suum quaeque plebs morem figurandi ceras fingendique servant. Sed omnes favi semper cavearum tectis et paululum ab lateribus adhaerentes dependent, ita ne solum contingant: quoniam id praebet examinibus iter. Ceterum figura cerarum talis est, qualis et habitus domicilii. Nam et quadrata et rotunda spatia nec minus longa suam speciem velut formae quaedam favis praebent. Ideoque non semper eiusdem figurae reperiuntur favi. Sed hi qualescunque sint non omnes eximantur. Nam priore messe, dum adhuc rura pastionibus abundant, quinta pars favorum; posteriore, cum iam metuitur hiems, tertia relinquenda est. Atque hic tamen modus non est in omnibus regionibus certus: quoniam pro multitudine Horum et ubertate pabuli apibus consulendum est. Ac si cerae dependentes in longitudinem decurrunt, eo ferramento, quod est simile cultro, insecandi sunt favi, deinde subiectis duobus bracchiis excipiendi, atque ita promendi: sin autem transversi tectis cavearum inhaerent, tunc scalprato ferramento est opus, ut adversa fronte impressi desecentur. Eximi autem debent veteres vel vitiosi, et relinqui maxime integri ac melle pleni, et siqui pullos continent, ut examini progenerando reserventur. Omnis deinde copia favorum conferenda est in eum locum, in quo mel conficere voles, linendaque sunt diligenter foramina parietum et fenestrarum, nequid sit apibus pervium, quae velut amissas opes suas pertinaciter vestigant, et persecutae consumunt. Itaque ex iisdem rebus fumus etiam in aditu loci faciendus est, qui propulset intrare tentantes. Castratae deinde alvi si quae transversos favos in aditu habebunt, convertendae erunt, ut alterna vice posteriores partes vestibula fiant. Sic enim proxime cum castrabuntur, veteres potius favi quam novi eximentur, ceraeque novabuntur,quae tanto deteriores sunt, quanto vetustiores. Quod si forte alvearia circumstructa et immobilia fuerint, curae 'erit nobis, ut semper modo a posteriore modo a prioreparte castrentur. Idque neri ante diei quintam horam debebit, deinde repeti vel post nonam, vel postero mane. Sed quotcunque favi sunt demessi, eodem die, dum tepent, conficere mel convenit. Saligneus qualus, vel tenui vimine rarius contextus saccus, inversae metae similis, qualis est quo vinum liquatur, obscuro loco suspenditur: in eum deinde carptim congeruntur favi.Sed adhibenda cura est, ut separentur eae partes cerarum, quae vel pullos habent, vel rubras sordes. Nam sunt mali saporis, et succo suo mella corrumpunt. Deinde ubi liquatum mel in subiectum alveum de- fluxit, transfertur in vasa fictilia, quae paucis diebus aperta sint, dum musteus fructus defervescat, isque saepius ligula purgandus est. Mox deinde fragmina favorum, quae in sacco remanserunt, retractata exprimuntur: atque id secundae notae mel defluit, et ab diligentioribus seorsum reponitur, ne quod est primi saporis hoc adhibito fiat deterius."],["columella-rustica","9.16","Cerae fructus quamvis aeris exigui non tamen omittendus est, cum sit eius usus ad multa necessarius. Expressae favorum reliquiae, posteaquam diligenter aqua dulci 4 perlutae sunt, in vas aeneum coniciuntur: adiecta 5 deinde aqua liquantur ignibus. Quod ubi factum est, cera per stramenta 6 vel iuncos defusa colatur, atque iterum similiter de integro coquitur, et in quas quis voluit formas aqua prius 7 adiecta defunditur: eamque concrctam facile est eximere, quoniam qui subest humor non patitur formis inhaerere. Sed iam consummata disputatione de villatici pecudibus atque pastionibus, quae reliqua nobis rusticarum rerum pars subest, de cultu hortorum, Publi Silvine, deinceps ita, ut et tibi et Gallioni nostro complacuerat, in carmen conferemus."],["pliny-naturalis","33.1","Metalla nunc ipsaeque opes et rerum pretia dicentur , tellurem intus exquirente cura multiplici modo, quippe alibi divitiis foditur quaerente vita aurum, argentum , electrum, aes, alibi deliciis gemmas et parietum lig norumque pigmenta, alibi temeritati ferrum, auro etiam gratius inter bella caedesque. persequimur omnes eius fibras vivimusque super excavatam, mirantes dehiscere aliquando aut intremescere illam, ceu vero non hoc indignatione sacrae parentis exprimi possit."],["pliny-naturalis","33.2","imus in viscera et in sede manium opes quaerimus, tamquam parum benigna fertilique qua calcatur. et inter haec minimum remediorum gratia scrutamur, quoto enim cuique fodiendi causa medicina est? quamquam et hoc summa sui parte tribuit ut fruges, larga facilisque in omnibus, quaecumque prosunt."],["pliny-naturalis","33.3","illa nos peremunt, illa nos ad inferos agunt, quae occultavit atque demersit, illa, quae non nascuntur repente, ut mens ad inane evolans reputet, quae deinde futura sit finis omnibus saeculis exhauriendi earn, quo usque penetratura avaritia. quam innocens, quam beata, immo vero etiam delicata esset vita, si nihil aliunde quam supra terras concupisceret, breviterque, nisi quod secum est!"],["pliny-naturalis","33.4","Eruitur aurum et chrysocolla iuxta, ut pretiosior videatur, nomen ex auro custodiens. parum enim erat unam vitae invenisse pestem, nisi in pretio esset auri etiam sanies. quaerebat argentum avaritia; boni consuluit interim invenisse minium rubentisque terrae excogitavit usum. heu prodiga ingenia, quot modis auximus pretia rerum! accessit ars picturae, et aurum argentumque caelando carius fecimus. didicit homo naturam provocare. auxere et artem vitiorum inritamenta; in poculis libidines caelare iuvit ac per obscenitates bibere."],["pliny-naturalis","33.5","abiecta deinde sunt haec ac sordere coepere, ut auri argentique nimium fuit. murrina ex eadem tellure et crystallina effodimus, quibus pretium faceret ipsa fragilitas. hoc argumentum opum, haec vera luxuriae gloria existimata est, habere quod posset statim perire totum. nec hoc fuit satis. turba gemmarum potamus et zmaragdis teximus calices, ac temulentiae causa tenere Indiam iuvat. aurum iam accessio est,"],["pliny-naturalis","33.6","utinamque posset e vita in totum abdicari [sacrum fame, ut celeberrimi auctores dixere] proscissum conviciis ab optimis quibusque et ad perniciem vitae repertum, quanto feliciore aevo, cum res ipsae permutabantur inter sese, sicut et Troianis temporibus factitatum Homero credi convenit! ita enim, ut opinor, commercial victus gratia invecta."],["pliny-naturalis","33.7","alios coriis bourn, alios ferro captivisque res emptitasse tradit. Quare, quamquam ipse iam mirator auri, pecore aestimationes rerum ita fecit, ut C boum arma aurea permutasse Glaucum diceret cum Diomedis armis VIIII bourn. ex qua consuetudine multa legum antiquarum pecore constat etiam Romae."],["pliny-naturalis","33.8","Pessimum vitae scelus fecit qui primus induit digitis, nec hoc quis fecerit traditur. nam de Prometheo omnia fabulosa arbitror, quamquam illi quoque ferreum anulum dedit antiquitas vinculumque id, non gestamen, intellegi voluit. Midae quidem anulum, quo circumacto habentem nemo cerneret, quis non etiam fabulosiorem fateatur?"],["pliny-naturalis","33.9","manus et prorsus sinistrae maximam auctoritatem conciliavere auro, non quidem Romanae, quarum in more ferrei erantut virtutis bellicae insigne. de regibus Romanis non facile dixerim. nullum habet Romuli in Capitolio statua nec praeter Numae Serviique Tullii alia ac ne Lucii quidem Bruti. hoc in Tarquiniis maxime miror, quorum e Graecia fuit origo, unde hic anulorum usus venit, quamquam etiam nunc Lacedaemone ferreo utuntur."],["pliny-naturalis","33.10","sed a Prisco Tarquinio omnium primo filium, cum in praetextae annis occidisset hosted, bulla aurea donatum constat, unde mos bullae duravit, ut eorum, qui equo meruissent, filii insigne id haberent, ceteri lorum; et ideo miror Tarquinii eius statuam sine anulo esse. quamqmqua et de nomine ipso ambigi video. Graeci a digitis appellavere, apud nos prisci ungulum vocabant, postea et Graeci et nostri symbolum."],["pliny-naturalis","33.11","longo certe tempore ne senatum quidem Romanum habuisse aureos manifestum est, siquidem iis tantum, qui legati ad exteras gentes ituri essent, anuli publice dabantur, credo, quoniam ita exterorum honoratissimi intellegebantur. neque aliis uti mos fuit quam qui ex ea causa publice accepissent , volgoque sic triumphabant et, cum corona ex auro Etrusca sustineretur a tergo, anulus tamen in digito ferreus erat aeque triumphantis et servi prae se coronam sustinentis."],["pliny-naturalis","33.12","sic triumphavit de lugurtha C. Marius aureumque non ante tertium consulatum sumpsisse traditur. ii quoque, qui ob legationem acceperant aureos, in publico tantum utebantur iis, intra domos vero ferreis, quo argumento etiam nunc sponsae muneris vice ferreus anulus mittitur, isque sine gemma. equidem nec Iliacis temporibus ullos fuisse anulos video. nusquam certe Homerus dicit, cum et codicillos missitatos epistularum gratia indicet et conditas arcis vestes ac vasa aurea argenteaque et eas colligatas nodi, non anuli, nota. sortiri quoque contra provocationes duces non anulis tradit, fabricae etiam deum fibulas et alia muliebris cultus, sicut inaures, in primordio factitasse, sine mentione anulorum."],["pliny-naturalis","33.13","et quisquis primus instituit, cunctanter id fecit: laevis manibus latentibusque induit, cum, si honos securus fuisset, dextra fuerit ostentandus. quodsi inpedimentum potuit in eo aliquod intellegi, etiam serioris usus argumentum esset: mains in laeva fuisset, qua scutum capitur. est quidem apud eundem Homerum virorum crinibus aurum inplexum ; ideo nescio an prior usus feminis coeperit."],["pliny-naturalis","33.14","Romae ne fuit quidem aurum nisi admodum exiguum longo tempore. certe cum a Gallis capta urbe pax emeretur, non plus quam mille pondo effici potuere. nec ignoro MM pondo auri perisse Pompeii III consulatu e Capitolini lovis solio a Camillo ibi condita, et ideo a plerisque existimari MM pondo collata. sed quod accessit, ex Gallorum praeda fuit detractumque ab iis in parte"],["pliny-naturalis","33.15","captae urbis delubris—Gallos cum auro pugnare solitos Torquatus indicio est—; apparet ergo Gallorum templorumque tantundem nec amplius fuisse. quod quidem in augurio intellectum est, cum Capitolinus duplum reddidisset . illud quoque obiter indicari convenit—etiam de anulis sermonem repetivimus—, aedituum custodiae eius conprehensum fracta in ore anuli gemma statim expirasse et indicium ita extinctum."],["pliny-naturalis","33.16","ergo ut maxime MM tantum pondo, cum capta est Roma, anno CCCLXIIII fuere, cum iam capitum liberorum censa essent CLII DLXXIII. in eadem post annos CCCVII quod ex Capitolinae aedis incendio ceterisque omnibus delubris C. Marius filius Praeneste detulerat, XIIII pondo, quae sub eo titulo in triumpho transtulit Sulla et argenti VI. idem ex reliqua omni victoria pridie transtulerat auri pondo XV, argenti p. CXV."],["pliny-naturalis","33.17","Frequentior autem usus anulorum non ante Cn. Flavium Anni filium deprehenditur. hic namque publicatis diebus fastis, quos populus a paucis principum cotidie petebat, tantam gratiam plebei adeptus est—libertino patre alioqui genitus et ipse scriba Appi Caeci, cuius hortatu exceperat eos dies consultando adsidue sagaci ingenio promulgaratque—, ut aedilis curulis crearetur cum Q. Anicio Praenestino, qui paucis ante annis hostis fuisset, praeteritis C. Poetilio et Domitio, quorum patres consules fuerant."],["pliny-naturalis","33.18","additum Flavio, ut simul et tribunus plebei esset, quo facto tanta indignatio exarsit, ut anulos abiectos in antiquissimis reperiatur analibus. fallit plerosque quod tum et equestrem ordinem id fecisse arbitrantur; etenim adiectum hoc quoque sed et phaleras positas propterque nomen equitum adiectum est, anulosque depositos a nobilitate in annales relatum est, non a senatu universe. hoc actum P. Sempronio L. Sulpicio cos."],["pliny-naturalis","33.19","Flavius vovit aedem Concordiae, si populo reconciliasset ordines, et, cum ad id pecunia publice non decerneretur, ex multaticia faeneratoribus condemnatis aediculam aeream fecit in Graecostasi, quae tune supra comitium erat, inciditque in tabella aerea factam eam aedem CCIIII annis post Capitolinam dedicatam."],["pliny-naturalis","33.20","id a. CCCCXXXXVIIII a condita urbe gestum est et primum anulorum vestigium extat; promiscui autem usus alterum secundo Punico bello, neque enim aliter potuisset trimodia anulorum ilia Carthaginem ab Hannibale mitti. inter Caepionem quoque et Drusum ex anulo in auctione venali inimicitiae coepere, unde origo socialis belli et exitia rerum."],["pliny-naturalis","33.21","ne tune quidem omnes senatores habuere, utpote cum memoria avorum multi praetura quoque functi in ferreo consenuerint— sicut Calpurnium et Manilium, qui legatus C. Marii fuerit Iugurthino bello, Fenestella tradit, et multi L. Fufidium ilium, ad quem Scaurus de vita sua scripsit—, in Quintiorum vero familia aurum ne feminas quidem habere mos fuerit, nullosque omnino maior pars gentium hominumque , etiam qui sub imperio nostro degunt, hodieque habeat. non signat oriens aut Aegyptus etiam nunc litteris contenta solis."],["pliny-naturalis","33.22","Multis hoc modis, ut cetera omnia, luxuria variavit gemmas addendo exquisiti fulgoris censuque opimo digitos onerando, sicut dicemus in gemmarum volumine mox et effigies varias caelando, ut alibi ars, alibi materia esset in pretio. alias dein gemmas violari nefas putavit ac, ne quis signandi causam in anulis esse intellegeret, solidas induit."],["pliny-naturalis","33.23","quasdam vero neque ab ea parte, qua digito occultantur, auro clusit aurumque millis lapillorum vilius fecit. contra vero multi nullas admittunt gemmas auroque ipso signant. id Claudii Caesaris principatu repertum . nec non et servitia iam ferrum auro cingunt— alia per sese mero auro decorant—, cuius licentiae origo nomine ipso in Samothrace id institutum declarat."],["pliny-naturalis","33.24","Singulis primo digitis geri mos fuerat, qui sunt minimis proximi. sic in Numae et Servi Tullii statuis videmus . postea pollici proximo induere, etiam in deorum simulacris, dein iuvit et minimo dare. Galliae Brittanniaeque medio dicuntur usae. hic nunc solus excipitur, ceteri omnes onerantur, atque etiam privatim articuli minoribus aliis."],["pliny-naturalis","33.25","sunt qui uni tantum minimo congerant, alii vero et huic tantum unum, quo signantem signent. conditus ille, ut res rara et iniuria usus indigna, velut e sacrario promitur, ut et unum in minimo digito habuisse pretiosioris in recondite supellectilis ostentatio sit. iam alii pondera eorum ostentant. aliis plures quam unum gestare labor est, alii bratteas infercire leviore materia propter casum tutius gemmarum sollicitudini putant, alii sub gemmis venena cludunt, sicut Demosthenes summus Graeciae orator, anulosque mortis gratia habent."],["pliny-naturalis","33.26","denique vel plurima opum scelera anulis fiunt. quae fuit illa vita priscorum , qualis innocentia, in qua nihil signabatur! nunc cibi quoque ac potus anulo vindicantur a rapina. hoc profecere mancipiorum legiones, in domo turba externa ac iam servorum quoque causa nomenclator adhibendus. aliter apud antiquos singuli Marcipores Luciporesve dominorum gentiles omnem victum in promiscuo habebant, nec ulla domi a domesticis custodia opus erat."],["pliny-naturalis","33.27","nunc rapiendae conparantur epulae pariterque qui rapiant eas, et claves quoque ipsas signasse non est satis. gravatis somno aut morientibus anuli detrahuntur, maiorque vitae ratio circa hoc instrumentum esse coepit. incertum a quo tempore, videmur tamen posse in externis auctoritatem eius rei intellegere circa Polycraten Sami tyrannum, cui dilectus ille anulus in mare abiectus capto relatus est pisce, ipso circiter ccxxx urbis nostrae annum interfecto. celebratior quidem usus cum faenore coepisse debet."],["pliny-naturalis","33.28","argumento est consuetudo volgi, ad sponsiones etiamnum anulo exiliente, tracta ab eo tempore, quo nondum erat arra velocior, ut plane adfirmare possimus nummos ante apud nos, mox anulos coepisse. de nummis paulo post dicetur."],["pliny-naturalis","33.29","Anuli distinxere alterum ordinem a plebe, ut semel coeperant esse celebres, sicut tunica ab anulis senatum. quamquam et hoc sero, vulgoque purpura latiore tunicae usos invenimus etiam praecones, sicut patrem L. Aelii Stilonis Praeconini ob id cognominati. sed anuli plane tertium ordinem mediumque plebei et patribus inseruere, ac quod antea militares equi nomen dederant , hoc nunc pecuniae indices tribuunt. nec pridem id factum."],["pliny-naturalis","33.30","divo Augusto decurias ordinante maior pars iudicum in ferreo anulo fuit iique non equites sed indices vocabantur. equitum nomen subsistebat in turmis equorum publicorum. iudicum quoque non nisi quattuor decuriae fuere primo, vixque singula milia in decuriis inventa sunt, nondum provinciis ad hoc munus admissis, servatumque in hodiernum est, ne quis e novis civibus in iis iudicaret."],["pliny-naturalis","33.31","decuriae quoque ipsae pluribus discretae nominibus fuere, tribunorum aeris et selectorum et iudicum. praeter hos etiamnum nongenti vocabantur ex omnibus electi ad custodiendas suffragiorum cistas in comitiis. et divisus hic quoque ordo erat superba usurpatione nominum, cum alius se nongentum, alius selectum, alius tribunum appellaret."],["pliny-naturalis","33.32","Tiberii demum principatu nono anno in unitatem venit equester ordo, anulorumque auctoritati forma constituta est C. Asinio Pollione C. Antistio Vetere cos. anno urbis conditae DCCLXXV, quod miremur, futtili paene de causa, cum C. Sulpicius Galba, iuvenalem famam apud principem popinarum poenis aucupatus, questus esset in senatu, volgo institores eius culpae defendi anulis. hac de causa constitutum, ne cui ius esset nisi qui ingenuus ipse, patre, avo paterno HS CCCC census fuisset et lege Iulia theatrali in quattuordecim ordinibus sedisset. postea gregatim insigne id adpeti coeptum."],["pliny-naturalis","33.33","propter haec discrimina C. princeps decuriam quintam adiecit, tantumque enatum est fastus, ut, quae sub divo Augusto impleri non potuerant , decuriae non capiant eum ordinem, passimque ad ornamenta ea etiam servitute liberati transiliant, quod antea numquam erat factum, quoniam ferreo anulo et equites iudicesque intellegebantur. adeoque id promiscuum esse coepit, ut apud Claudium Caesarem in censura eius unus ex equitibus Flavius Proculus cccc ex ea causa reos postularet. ita dum separatur ordo ab ingenuis, communicatus est cum servitiis."],["pliny-naturalis","33.34","iudicum autem appellatione separare eum ordinem primi omnium instituere Gracchi discordi popularitate in contumeliam senatus, mox debellata auctoritas nominis vario seditionum eventu circa publicanos substitit et aliquamdiu tertiae sortis viri publicani fuere. M. Cicero demum stabilivit equestre nomen in consulatu suo Catilinianis rebus, ex eo ordine profectum se celebrans eiusque vires peculiari popularitate quaerens. ab illo tempore plane hoc tertium corpus in re p. factum est, coepitque adici senatui populoque Romano et equester ordo. qua de causa et nunc post populum scribitur, quia novissime coeptus est adici."],["pliny-naturalis","33.35","Equitum quidem etiam nomen ipsum saepe variatum est, in iis quoque, qui id ab equitatu trahebant. celeres sub Romulo regibusque sunt appellati, deinde flexuntes, postea trossuli, cum oppidum in Tuscis citra Volsinios p. VIIII sine ullo peditum adiumento cepissent eius vocabuli, idque duravit ultra C. Gracchum."],["pliny-naturalis","33.36","Iunius certe, qui ab amicitia eius Gracchanus appellatus est, scriptum reliquit his verbis: Quod ad equestrem ordinem attinet, antea trossulos vocabant, nunc equites vocant ideo, quia non intellegunt trossulos nomen quid valeat, multosque pudet eo nomine appellari. et causam, quae supra indicata est, exponit invitosque etiamnum tamen trossulos vocari."],["pliny-naturalis","33.37","Sunt adhuc aliquae non omittendae in auro differentiae. auxilia quippe et externos torquibus aureis donavere, at cives non nisi argenteis, praeterque armillas civibis dedere, quas non dabant externis."],["pliny-naturalis","33.38","lidem, quo magis miremur, coronas ex auro dedere et civibus. quis primus donatus sit ea, non inveni equidem; quis primus donaverit, a L. Pisone traditur : A. Postumius dictator apud lacum Regillum castris Latinorum expugnatis eum, cuius maxime opera capta essent. hanc coronam ex praeda is deditII l., item L. Lentulus consul Servio Cornelio Merendae Samnitum oppido capto, sed hic quinque librarum; trium Piso Frugi filium ex privata pecunia donavit eamque coronam testamento ei praelegavit."],["pliny-naturalis","33.39","Deorum honoris causa in sacris nihil aliud excogitatum est quam ut auratis cornibus hostiae, maiores dumtaxat, immolarentur. sed in militia quoque in tantum adolevit haec luxuria, ut M. Bruti e Philippicis campis epistulae reperiantur frementis fibulas tribunicias ex auro geri. ita, Hercules? idem enim tu, Brute, mulierum pedibus aurum gestatum tacuisti. et nos sceleris arguimus ilium, qui primus auro dignitatem per anulos fecit! habeant in lacertis iam quidem et viri, quod ex Dardanis venit—itaque et Dardanium vocabatur; viriolae Celtice dicuntur, viriae Celtiberice—;"],["pliny-naturalis","33.40","habeant feminae in armillis digitisque totis, collo, auribus, spiris; discurrant catenae circa latera et in secreto margaritarum sacculi e collo dominarum auro pendeant, ut in somno quoque unionum conscientia adsit: etiamne pedibus induetur atque inter stolam plebemque hunc medium feminarum equestrem ordinem faciet? honestius viri paedagogiis id damus, balineasque dives puerorum forma convertit."],["pliny-naturalis","33.41","iam vero et Harpocraten statuasque Aegyptiorum numinum in digitis viri quoque portare incipiunt. fuit et alia Claudii principatu differentia insolens iis, quibus admissiones liberae ius dedissent imaginem principis ex auro in anulo gerendi magna criminum occasione, quae omnia salutaris exortus Vespasiani imperatoris abolevit aequaliter publicando principem. de anulis aureis usuque eorum hactenus sit dictum."],["pliny-naturalis","33.42","Proximum scelus fuit eius, qui primus ex auro denarium signavit, quod et ipsum latet auctore incerto. populous Romanus ne argento quidem signato ante Pyrrhum regem devictum usus est. libralis—unde etiam nunc libella dicitur et dupondius—adpendebatur assis; quare aeris gravis poena dicta, et adhuc expensa in rationibus dicuntur,"],["pliny-naturalis","33.43?","item inpendia et dependere, quin et militum stipendia, hoc est stipis pondera, dispensatores, libripendes, qua consuetudine in iis emptionibus, quae mancipi sunt, etiam nunc libra interponitur. Servius rex primus signavit aes. antea rudi usos Romae Timaeus tradit. signatum est nota pecudum, unde et pecunia appellata. maximus census cxx assium fuit illo rege, et ideo haec prima classis."],["pliny-naturalis","33.44","—Argentum signatum anno urbis CCCCLXXXV, Q. Ogulnio C. Fabio cos., quinque annis ante primum Punicum bellum. et placuit denarium pro x libris aeris valere, quinarium pro v, sestertium pro dupondio ac semisse . librale autem pondus aeris inminutum est bello Punico primo, cum inpensis res p. non sufficeret, constitutumque ut asses sextantario pondere ferirentur. ita quinque partes lucri factae, dissolutumque aes alienum."],["pliny-naturalis","33.45","nota aeris eius fuit ex altera parte lanus geminus, ex altera rostrum navis, in triente vero et quadrante rates. quadrans antea teruncius vocatus a tribus unciis. postea Hannibale urguente Q. Fabio Maximo dictatore asses unciales facti, placuitque denarium XVI assibus permutari, quinarium octonis, sestertium quaternis. ita res p. dimidium lucrata est, in militari tamen stipendio semper denarius pro x assibus datus est."],["pliny-naturalis","33.46","notae argenti fuere bigae atque quadrigae; inde bigati quadrigatique dicti. mox lege Papiria semunciarii asses facti. Livius Drusus in tribunatu plebei octavam partem aeris argento miscuit. is, qui nune victoriatus appellatur, lege Clodia percussus est; antea enim hic nummus ex Illyrico advectus mercis loco habebatur. est autem signatus Victoria, et inde nomen."],["pliny-naturalis","33.47","—Aureus nummus post annos LI percussus est quam argenteus ita, ut scripulum valeret sestertios vicen os, quod efficit in libram ratione sestertii, qui tune erat, V???DCCLX. postea placuit $X$; XXXX signari ex auri libris, paulatimque principes inminuere pondus, et novisissime Nero ad xxxxv."],["pliny-naturalis","33.48","Sed a nummo prima origo avaritiae faenore ex- cogitato quaestuosaque segnitia, nec paulatim: exarsit rabie quadam non iam avaritia, sed fames auri, utpote cum Septumuleius, C. Gracchi familiaris, auro rependendum caput eius abscisum ad Opimium tulerit plumboque in os addito parricidio suo rem p. etiam circumscripserit; nec iam Quiritium aliquis, sed universo nomine Romano infami rex Mithridates Aquilio duci capto aurum in os infudit."],["pliny-naturalis","33.49","haec parit habendi cupido! pudet intuentem nomina ista, quae subinde nova Graeco sermone excogitantur insperso argenteis vasis auro et incluso, quibus deliciis pluris veneunt inaurata quam aurea, cum sciamus interdixisse castris suis Spartacum, ne quis aurum haberet aut argentum. tanto plus fuit animi fugitivis nostris!"],["pliny-naturalis","33.50","Messalla orator prodidit Antonium triumvirum aureis usum vasis in omnibus obscenis desideriis, pudendo crimine etiam Cleopatrae. summa apud exteros licentiae fuerat Philippum regem poculo aureo pulvinis subdito dormire solitum, Hagnonem Teium, Alexandri Magni praefectum , aureis clavis suffigere crepidas: Antonius solus contumelia naturae vilitatem auro fecit. o dignum proscriptione , sed Spartaci!"],["pliny-naturalis","33.51","Equidem miror populum Romanum victis gentibus in tributo semper argentum imperasse, non aurum, sicut Carthagini cum Hannibale victae octingenta milia, xvi pondo annua in quinquaginta annos, nihil auri. nec potest videri paenuria mundi id evenisse. iam Midas et Croesus inrinitum possederant, iam Cyrus devicta Asia pondo XXIIII invenerat praeter vasa aurumque factum et in eo solium, platanum, vitem. qua victoria argenti D??? talentorum reportavit et craterem Semiramidis, cuius pondus xv talentorum colligebat."],["pliny-naturalis","33.52","talentum Aegyptium pondo LXXX patere M. Varro tradit. iam regnaverat in Colchis Saulaces Aeetae subolis, qui terram virginem nactus plurimum auri argentique eruisse dicitur in Suanorum gente, et alioqui velleribus aureis incluto regno. et illius aureae camarae, argenteae trabes et columnae atque parastaticae narrantur victae Sesostri, Aegypti regi tam superbo , ut prodatur annis quibusque sorte reges singulos e subiectis iungere ad currum solitus atque ita triumphare!"],["pliny-naturalis","33.53","Et nos fecimus quae posteri fabulosa arbitrentur. Caesar, qui postea dictator fuit, primus in aedilitate munere patris funebri omni apparatu harenae argenteo usus est, ferasque etiam argenteis vasis incessivere tum primum noxii, quod iam etiam in municipiis aemulantur. C. Antonius ludos scaena argentea fecit, item L. Murena; Gaius princeps in circo pegma duxit, in quo fuere argenti pondo CXXIIII."],["pliny-naturalis","33.54","Claudius successor eius, cum de Brittannia triumpharet, inter coronas aureas VII pondo habere quam contulisset Hispania citerior, VIIII quam Gallia comata, titulis indicavit. huius deinde successor Nero Pompei theatrum operuit auro in unum diem, quo Tiridati Armeniae regi ostenderet. et quota pars ea fuit aureae domus ambientis urbem!"],["pliny-naturalis","33.55","Auri in aerario populi R. fuere Sex. Iulio L. Aurelio cos., septem annis ante bellum Punicum tertium , pondo XVII CCCCX, argenti XXII LXX, et in numerato |LXI|XXXV CCCC, Sexto lulio L. Marcio cos., hoc est belli socialis initio, auri .... |XVI|XX DCCCXXXI."],["pliny-naturalis","33.56","C. Caesar primo introitu urbis civili bello suo ex aerario protulit laterum aureorum XV, argenteorum XXX, et in numerato |CCC|. nec fuit aliis temporibus res p. locupletior . intulit et Aemilius Paulus Perseo rege victo e Macedonica praeda |MMM|, a quo tempore populus Romanus tributum pendere desiit."],["pliny-naturalis","33.57","Laquearia, quae nunc et in privatis domibus auro teguntur, post Carthaginem eversam primo in Capitolio inaurata sunt censura L. Mummi. inde transiere in camaras quoque et parietes, qui iam et ipsi tamquam vasa inaurantur, cum varie sua aetas de Catulo existimaverit , quod tegulas aereas Capitoli inaurasset."],["pliny-naturalis","33.58","Primos inventores auri, sicut metallorum fere omnium, septimo volumine diximus. praecipuam gratiam huic materiae fuisse arbitror non colore, qui clarior in argento est magisque diei similis, ideo militaribus signis familiarior, quoniam longius fulget, manifesto errore eorum, qui colorem siderum placuisse in auro arbitrantur, cum in gemma aliisque rebus non sit praecipuus."],["pliny-naturalis","33.59","nec pondere aut facilitate materiae praelatum est ceteris metallis, cum cedat per utrumque plumbo, sed quia rerum uni nihil igne deperit, tuto etiam in incendiis rogisque. quin immo quo saepius arsit, proficit ad bonitatem, aurique experimentum ignis est, ut simili colore rubeat ignescatque et ipsum; obrussam vocant."],["pliny-naturalis","33.60","primum autem bonitatis argumentum quam difficillime accendi. praeterea mirum, prunae violentissimi ligni indomitum palea citissime ardescere atque, ut purgetur, cum plumbo coqui. altera causa pretii maior, quod minimum usus deterit, cum argento, aere, plumbo lineae praeducantur manusque sordescant decidua materia."],["pliny-naturalis","33.61","nec aliud laxius dilatatur aut numerosius dividitur , utpote cuius unciae in septingenas quinquagenas pluresque bratteas quaternum utroque digitorum spargantur . crassissimae ex iis Praenestinae vocantur, etiamnum retinente nomen Fortunae inaurato fidelissime ibi simulacro. proxima brattea quaestoria appellatur."],["pliny-naturalis","33.62","Hispania striges vocat auri parvolas massas. super omnia solum in massa aut ramento capitur. cum cetera in metallis reperta igni perficiantur, hoc static aurum est consummatamque materiam suam protinus habet, cum ita invenitur . haec enim inventio eius naturalis est; alia, quam dicemus, coacta. super cetera non robigo ulla, non aerugo, non aliud ex ipso, quod consumat bonitatem minuatve pondus. iam contra salis et aceti sucos, domitores rerum, constantia superat omnia, superque netur ac texitur lanae modo vel sine lana."],["pliny-naturalis","33.63","tunica aurea triumphasse Tarquinium Priscum Verrius docet; nos vidimus Agrippinam Claudi principis, edente eo navalis proelii spectaculum, adsidentem et indutam paludamento aureo textili sine alia materia. Attalicis vero iam pridem intexitur , invento regum Asiae."],["pliny-naturalis","33.64","Marmori et iis, quae candefieri non possunt, ovi candido inlinitur, ligno glutini ratione conposita; leucophorum vocant. quid sit hoc aut quemadmodum fiat, suo loco docebimus. aes inaurari argento vivo aut certe hydrargyro legitimum erat, de quis dicemus illorum naturam reddentes."],["pliny-naturalis","33.65","excogitata fraus est, namque aes cruciatur in primis accensumque restinguitur sale, aceto, alumine, postea exharenatur, an satis recoctum sit, splendore deprehendente, iterumque exhalatur igni, ut possit edomitum mixtis pumice, alumine, argento vivo inductas accipere bratteas. alumen et in purgando vim habet qualem esse diximus plumbo."],["pliny-naturalis","33.66","Aurum invenitur in nostro orbe, ut omittamus Indicum a formicis aut apud Scythas grypis erutum, tribus modis: fluminum ramentis, ut in Tago Hispaniae, Pado Italiae, Hebro Thraciae, Pactolo Asiae, Gange Indiae, nec ullum absolutius aurum est, ut cursu ipso attrituque perpolitum. alio modo puteorum scrobibus effoditur aut in ruina montium quaeritur; utraque ratio dicatur."],["pliny-naturalis","33.67","Aurum qui quaerunt, ante omnia segutilum tollunt; ita vocatur indicium. alveus hic est harenae, quae lavatur , atque ex eo, quod resedit, coniectura capitur.invenitur aliquando in summa tellure protinus rara felicitate , ut nuper in Delmatia principatu Neronis singulis diebus etiam quinquagenas libras fundens. cum ita- inventum est in summo caespite, talutium vocant, si et aurosa tellus subest. cetero montes Hispaniarum, aridi sterilesque et in quibus nihil aliud gignatur, huic bono fertiles esse coguntur."],["pliny-naturalis","33.68","Quod puteis foditur, canalicium vocant, alii canaliense, marmoris glareae inhaerens, non illo modo, quo in oriente sappiro atque Thebaico aliisque in gemmis scintillat, sed micas amplexum marmoris. vagantur hi venarum canales per latera puteorum et huc illuc, inde nomine invento, tellusque ligneis columnis suspenditur. quod effossum est, tunditur, lavatur, uritur, molitur."],["pliny-naturalis","33.69","farinam a pila scudem vocant; argentum, quod exit a fornace, sudorem. quae e camino iactatur spurcitia in omni metallo scoria appellatur. haec in auro tunditur iterumque coquitur. catini fiunt ex tasconio; hoc est terra alba similis argillae, neque enim alia flatum ignemque et ardentem materiam tolerat."],["pliny-naturalis","33.70","Tertia ratio opera vicerit Gigantum. cuniculis per magna spatia actis cavantur montes lucernarum ad lumina ; eadem mensura vigiliarum est, multisque mensibus non cernitur dies. arrugias id genus vocant. siduntque rimae subito et opprimunt operatos, ut iam minus temerarium videatur e profundo maris petere margaritas atque purpuras. tanto nocentiores fecimus terras! relinquuntur itaque fornices crebri montibus sustinendis."],["pliny-naturalis","33.71","occursant in utroque genere silices; hos igne et aceto rumpunt, saepius vero, quoniam id cuniculos vapore et fumo strangulat, caedunt fractariis CL libras ferri habentibus egeruntque umeris noctibus ac diebus per tenebras proximis tradentes ; lucem novissimi cernunt. si longior videtur silex, latus sequitur fossor ambitque. et tamen in silice facilior existimatur opera;"],["pliny-naturalis","33.72","est namque terra ex quodam argillae genere glarea mixta—gangadiam vocant—prope inexpugnabilis . cuneis eam ferreis adgrediuntur et isdem malleis nihilque durius putant, nisi quod inter omnia auri fames durissima est. peracto opere cervices fornicum ab ultimo caedunt. dat signum ruina, eamque solus intellegit in cacumine eius montis vigil."],["pliny-naturalis","33.73","hic voce, nutu evocari iubet operas pariterque ipse devolat. mons fractus cadit ab sese longe fragore qui concipi humana mente non possit, aeque et flatu incredibili. spectant victores ruinam naturae. nec tamen adhuc aurum est nec sciere esse, cum foderent, tantaque ad pericula et inpendia satis causae fuit sperare quod cuperent."],["pliny-naturalis","33.74","alius par labor ac vel maioris inpendii: flumina ad lavandam hanc ruinam iugis montium obiter duxere a centesimo plerumque lapide ; corrugos vocant, a conrivatione credo. mille et hic labores: praeceps esse libramentum oportet, ut ruat verius quam fluat; itaque altissimis partibus ducitur. convalles et intervalla substructis canalibus iunguntur. alibi rupes inviae caeduntur sedemque trabibus cavatis praebere coguntur ."],["pliny-naturalis","33.75","qui caedit, funibus pendet, ut procul intuenti species ne ferarum quidem, sed alitum fiat. pendentes maiore ex parte librant et lineas itineri praeducunt, quaque insistentis vestigiis hominis locus non est, amnes trahuntur ab homine. vitium lavandi est, si fluens amnis lutum inportet; id genus terrae urium vocant. ergo per silices calculosve ducunt et urium evitant. ad capita deiectus in superciliis montium piscinae cavantur ducenos pedes in quasque partes et in altitudinem denos. emissaria in iis quina pedum quadratorum ternum fere relinquuntur , ut replete stagno excussis opturamentis erumpat torrens tanta vi, ut saxa provolvat."],["pliny-naturalis","33.76","alius etiamnum in plano labor. fossae, per quas profluat, cavantur—agogas vocant—; hae sternuntur gradatim ulice. frutex est roris marini similis, asper aurumque retinens. latera cluduntur tabulis, ac per praerupta suspenduntur canales. ita profluens terra in mare labitur ruptusque mons diluitur , ac longe terras in mare his de causis iam promovit Hispania."],["pliny-naturalis","33.77","in priore genere quae exhauriuntur inmenso labore, ne occupent puteos, in hoc rigantur. aurum arrugia quaesitum non coquitur, sed statim suum est. inveniuntur ita massae, nec non in puteis, et denas excedentes libras; palagas, alii palacurnas, iidem quod minutum est balucem vocant. ulex siccatur, uritur, et cinis eius lavatur substrato caespite herboso, ut sidat aurum."],["pliny-naturalis","33.78","vicena milia pondo ad hunc modum annis singulis Asturiam atque Callaeciam et Lusitaniam praestare quidam prodiderunt, ita ut plurimum Asturia gignat. neque in alia terrarum parte tot saeculis perseverat haec fertilitas. Italiae parci vetere interdicto patrum diximus; alioqui nulla fecundior metallorum quoque erat tellus. extat lex censoria Victumularum aurifodinae in Vercellensi agro, qua cavebatur , ne plus quinque milia hominum in opere publicani haberent."],["pliny-naturalis","33.79","Aurum faciendi est etiamnum una ratio ex auripigmento , quod in Syria foditur pictoribus in summa tellure , auri colore, sed fragile lapidum specularium modo. invitaveratque spes Gaium principem avidissimum auri; quam ob rem iussit excoqui magnum pondus et plane fecit aurum excellens, sed ita parvi ponderis, ut detrimentum sentiret propter avaritiam expertus, quamquam auripigmenti librae $X$ IIII permutarentur. nec postea temptatum ab ullo est."],["pliny-naturalis","33.80","Omni auro inest argentum vario pondere, aliubi decuma parte, aliubi octava. in uno tantum Callaeciae metallo, quod vocant Albucrarense, tricensima sexta portio invenitur; ideo ceteris praestat. ubicumque quinta argenti portio est, electrum vocatur. scobes hae reperiuntur in canaliensi. fit et cura electrum argento addito. quod si quintam portionem excessit, incudibus non resistit."],["pliny-naturalis","33.81","vetusta et electro auctoritas Homero teste, qui Menelai regiam auro, electro, argento, ebore fulgere tradit. Minervae templum habet Lindos insulae Rhodiorum, in quo Helena sacravit calicem ex electro; adicit historia, mammae suae mensura. electri natura est ad lucernarum lumina clarius argento splendere. quod est nativum, et venena deprehendit . namque discurrunt in calicibus arcus caelestibus similes cum igneo stridore et gemina ratione praedicunt."],["pliny-naturalis","33.82","Aurea statua prima omnium nulla inanitate et antequam ex aere aliqua modo fieret, quam vocant holosphyraton , in templo Anaetidis posita dicitur quo situ terrarum nomen hoc signavimus, numine gentibus illis sacratissimo."],["pliny-naturalis","33.83","direpta ea est Antonii Parthicis rebus, scitumque narratur veteranorum unius Bononiae hospitali divi Augusti cena, cum interrogatus esset, sciretne eum, qui primus violasset id numen, oculis membrisque captum exspirasse; respondit enim cum maxime Augustum e crure eius cenare seque illum esse totumque sibi censum ex ea rapina. hominum primus et auream statuam et solidam LXX circiter olympiade Gorgias Leontinus Delphis in templo posuit sibi. tantus erat docendae artis oratoriae quaestus."],["pliny-naturalis","33.84","Aurum pluribus modis pollet in remediis volneratisque et infantibus adplicatur, ut minus noceant quae inferantur veneficia. est et ipsi superlato vis malefica, gallinarum quoque et pecuariorum feturis. remedium abluere inlatum et spargere eos, quibus mederi velis. torretur et cum salis gemino pondere, triplici misyis ac rursus cum II salis portionibus et una lapidis, quem schiston vocant. ita virus trahit rebus una crematis in fictili vase, ipsum purum et incorruptum."],["pliny-naturalis","33.85","reliquus cinis servatus in fictili olla ex aqua inlitus lichenas in facie —lomento eo convenit ablui—, fistulas etiam sanat et quae vocantur haemorroides. quodsi tritus pumex adiciatur , putria ulcera et taetri odoris emendat, ex melle vero decoctum cum melanthio inlitum umbilico leniter solvit alvum. auro verrucas curari M. Varro auctor est."],["pliny-naturalis","33.86","Chrysocolla umor est in puteis, quos diximus, per venam auri defluens crassescente limo rigoribus hibernis usque in duritiam pumicis. laudatiorem eandem in aerariis metallis et proximam in argentariis fieri conpertum est. invenitur et in plumbariis, vilior etiam auraria . in omnibus autem his metallis fit et cura multum infra naturalem illam inmissis in venam aquis leniter hieme tota usque in Iunium mensem, dein siccatis Iunio et Iulio, ut plane intellegatur nihil aliud chrysocolla quam vena putris."],["pliny-naturalis","33.87","nativa duritia maxime distat; uvam vocant. et tamen illa quoque herba, quam lutum appellant, tinguitur . natura est, quae lino lanaeve, ad sucum bibendum . tunditur in pila, dein tenui cribro cernitur, postea molitur ac deinde tenuius cribratur. quidquid non transmeat , repetitur in pila, dein molitur."],["pliny-naturalis","33.88","pulvis semper in catinos digeritur et ex aceto maceratur, ut omnis duritia solvatur, ac rursus tunditur, dein lavatur, in conchis siccatur, tum tinguitur alumine schisto et herba supra dicta pingiturque, antequam pingat. refert quam bibula docilisque sit. nam nisi rapuit colorem, adduntur et scytanum atque turbistum; ita vocant medicamenta sorbere cogentia."],["pliny-naturalis","33.89","Cum tinxere pictores, orobitin vocant eiusque duo genera faciunt: elutam, quae servatur in lomentum, et liquidam globulis sudore resolutis. haec utraque genera in Cypro fiunt. laudatissima autem est in Armenia, secunda in Macedonia, largissima in Hispania; summa commendationis , ut colorem in herba segetis laete virentis quam simillime reddat."],["pliny-naturalis","33.90","visumque iam est Neronis principis spectaculis harenam circi chrysocolla sterni, cum ipse concolori panno aurigaturus esset. indocta opificum turba tribus eam generibus distinguit: asperam, quae taxatur in libras $X$ VII, mediam quae $X$ v, attritam, quam et herbaceam vocant, $X$ III. sublinunt autem harenosam, priusquam inducant, atramento et paraetonio."],["pliny-naturalis","33.91","haec sunt tenacia eius, colore blanda. paraetonium, quoniam est natura pinguissimum et propter levorem tenacissimum, atramento aspergitur, ne paraetonii candor pallorem chrysocollae adferat. luteam putant a luto herba dictam, quam ipsam caeruleo subtritam pro chrysocolla inducunt, vilissimo genere atque fallacissimo."],["pliny-naturalis","33.92","Usus chrysocollae et in medicina est ad purganda volnera cum cera atque oleo. eadem per se arida siccat et contrahit. datur et in angina orthopnoeave lingenda cum melle. concitat vomitiones, miscetur et collyriis ad cicatrices oculorum ac viridibus emplastris ad dolores mitigandos, cicatrices trahendas. hanc chrysocollam medici acesim appellant, quae non est orobitis."],["pliny-naturalis","33.93","chrysocollam et aurifices sibi vindicant adglutinando auro, et inde omnes appellatas similiter virentes dicunt. temperatur autem Cypria aerugine et pueri inpubis urina addito nitro teriturque Cyprio aere in Cypriis mortariis; santernam vocant nostri. ita feruminatur aurum, quod argentosum vocant. signum est, si addita santerna nitescit . e diverso aerosum contrahit se hebetaturque et difficulter feruminatur. ad id glutinum fit auro et septima argenti parte ad supra dicta additis unaque tritis."],["pliny-naturalis","33.94","Contexique par est reliqua circa hoc, ut universa naturae contingat admiratio. auro glutinum est tale, argilla ferro, cadmea aeris massis, alumen lamnis, resina plumbo et marmori, at plumbum nigrum albo iungitur ipsumque album sibi oleo, item stagnum aeramentis, stagno argentum.—Pineis optume lignis aes ferrumque funditur, sed et Aegyptio papyro, paleis aurum.—Calx aqua accenditur et Thracius lapis, idem oleo restinguitur, ignis autem aceto maxime et visco et ovo.—Terra minime flagrat, carboni vis maior exusto iterumque flagranti."],["pliny-naturalis","33.95","Ab his argenti metalla dicantur, quae sequens insania est. non nisi in puteis reperitur nullaque spe sui nascitur, nullis, ut in auro, lucentibus scintillis. terra est alias rubra, alias cineracea. excoqui non potest, nisi cum plumbo nigro aut cum vena plumbi—galenam vocant—, quae iuxta argenti venas plerumque reperitur. et codem opere ignium discedit pars in plumbum, argentum autem innatat superne, ut oleum aquis."],["pliny-naturalis","33.96","reperitur in omnibus paene provinciis, sed in Hispania pulcherrimum, id quoque in sterili solo atque etiam montibus, et ubicumque una inventa vena est, non procul invenitur alia. hoc quidem et in omni fere materia, unde metalla Graeci videntur dixisse. mirum, adhuc per Hispanias ab Hannibale inchoatos durare puteos. sua nomina ab inventoribus habent, ex quis Baebelo appellatur hodie,"],["pliny-naturalis","33.97?","qui ccc pondo Hannibali subministravit in dies, ad MD passus iam cavato monte, per quod spatium Aquitani stantes noctibus diebusque egerunt aquas lucernarum mensura amnemque faciunt. argenti vena in summo reperta crudaria appellatur."],["pliny-naturalis","33.98","finis antiquis fodiendi solebat esse alumen inventum; ultra nihil quaerebatur. nuper inventa aeris vena infra alumen nullam fine spei fecit. odor ex argenti fodinis inimicus omnibus animalibus, sed maxime canibus.—Aurum argentumque quo mollius, eo pulchrius. lineas ex argento nigras praeduci plerique mirantur."],["pliny-naturalis","33.99","Est et lapis in iis venis, cuius vomica liquoris aeterni argentum vivum appellatur. venenum rerum omnium est perrumpitque vasa permanans tabe dira. omnia ei innatant praeter aurum; id unum ad se trahit. ideo et optime purgat, ceteras eius sordes expuens crebro iactatu fictilibus in vasis. ita vitiiseiectis ut et ipsum ab auro discedat, in pelles subactas effunditur, per quas sudoris vice defluens purum relinquit aurum. ergo et cum aera inaurentur, sublitum bratteis pertinacissime retinet , verum pallore detegit simplices aut praetenues bratteas . quapropter id furtum quaerentes ovi liquore candido usum eum adulteravere, mox et hydrargyro, de quo dicemus suo loco. et alias argentum vivum non largum inventu est."],["pliny-naturalis","33.101","In isdem argenti metallis invenitur, ut proprie dicatur, spumae lapis candidae nitentisque, non tamen tralucentis; stimi appellant, alii stibi, alii alabastrum, aliqui larbasim. duo eius genera, mas ac femina. magis probant feminam, horridior est mas scabriorque et minus ponderosus minusque radians et harenosior, femina contra nitet, friabilis fissurisque, non globis, dehiscens."],["pliny-naturalis","33.102","Vis eius adstringere ac refrigerare, principalis autem circa oculos, namque ideo etiam plerique platyophthalmon id appellavere, quoniam in calliblepharis mulierum dilatet oculos, et fluctiones inhibet oculorum exulcerationesque farina eius ac turis cummi admixto. sistit et sanguinem e cerebro profluentem, efficacissime et contra recentia volnera et contra veteres canum morsus inspersa farina et contra ambusta igni cum adipe ac spuma argenti cerussaque et cera."],["pliny-naturalis","33.103","uritur autem offis bubuli fimi circumlitum in clibanis, dein restinguitur mulierum lacte teriturque in mortariis admixta aqua pluvia; ac subinde turbidum transfunditur in aereum vas emundatum nitro. faex eius intellegitur plumbosissima, quae subsedit in mortario abiciturque. dein vas, in quod turbida transfusa sint, opertum linteo per noctem relinquitur et postero die quidquid innatet effunditur spongeave tollitur."],["pliny-naturalis","33.104","quod ibi subsedit, flos intellegitur ac linteo interposito in sole siccatur, non ut perarescat, iterumque in mortario teritur et in pastillos dividitur. ante omnia autem urendi modus necessarius est, ne plumbum fiat. quidam non fimo utuntur coquentes, sed adipe. alii tritum in aqua triplici linteo saccant faecemque abiciunt idque, quod defluxit, transfundunt, quidquid subsidat colligentes. emplastris quoque et collyriis miscent."],["pliny-naturalis","33.105","Scoriam in argento Graeci vocant helcysma. vis eius adstringere et refrigerare corpora, ac remedio est addita emplastris ut molybdaena, de qua dicemus in plumbo, cicatricibus maxime glutinandis, et contra tenesmos dysenteriasque infusa clysteribus cum myrteo oleo. addunt et in medicamenta, quae vocant liparas, ad excrescentia ulcerum aut ex attritu facta aut in capite manantia."],["pliny-naturalis","33.106","Fit in isdem metallis et quae vocatur spuma argenti. genera eius tria: optima quam chrysitim vocant, sequens quam argyritim, tertia quam molybditim. et plerumque omnes hi colores in isdem tubulis inveniuntur. probatissima est Attica, proxima Hispaniensis. chrysitis ex vena ipsa fit, argyritis ex argento, molybditis e plumbi ipsius fusura—quae fit Puteolis—et inde habet nomen."],["pliny-naturalis","33.107","omnis autem fit excocta sua materia ex superiore catino defluens in inferiorem et ex eo sublata vericulis ferreis atque in ipsa flamma convoluta vericulo, ut sit modici ponderis. est autem, ut ex nomine intellegi potest, fervescentis et futurae materiae spuma. distat a scoria quo potest spuma a faece distare: alterum purgantis se materiae , alterum purgatae vitium est."],["pliny-naturalis","33.108","quidam duo genera faciunt spumae, quae vocant scirerytida et peumenen, tertium molybdaenam in plumbo dicendam. spuma, ut sit utilis, iterum coquitur confractis tubulis ad magnitudinem anulorum. ita accensa follibus ad separandos carbones cineremque abluitur aceto aut vino simulque restinguitur. quodsi sit argyritis, ut candor ei detur, magnitudine fabae confracta in fictili coqui iubetur ex aqua addito in linteolis tritico et hordeo novis, donec ea purgentur."],["pliny-naturalis","33.109","postea VI diebus terunt in mortariis, ter die abluentes aqua frigida et, cum dies desinat, calida, addito sale fossili in libram spumae obolo. novissimo die dein condunt in plumbeo vase. alii cum faba candida et tisana cocunt siccantque sole, alii in lana candida cum faba, done lanam non denigret. tune salem fossilem adiciunt subinde aqua mutata siccantque diebus XL calidissimis aestatis. nec non in ventre suillo in aqua coquunt exemptamque nitro fricant et ut supra terunt in mortariis cum sale. sunt qui non coquant, sed cum sale terant et adiecta aqua abluant."],["pliny-naturalis","33.110","usus eius ad collyria et cuti mulierum cicatricum foeditates tollendas maculasque, abluendum capillum. vis autem siccare, mollire, refrigerare, tempe- rate purgare, explere ulcera, tumores lenire; talibusque emplastris additur et liparis supra dictis. ignes etiam sacros tollit cum ruta myrtisque et aceto, item perniones cum myrtis et cera."],["pliny-naturalis","33.111","In argentariis metallis invenitur minium quoque , et nunc inter pigmenta magnae auctoritatis et quondam apud Romanos non solum maximae, sed etiam sacrae. enumerat auctores Verrius, quibus credere necesse sit Iovis ipsius simulacri faciem diebus festis minio inlini solitam triumphantiumque corpora;"],["pliny-naturalis","33.112?","sic Camillum triumphasse ; hac religione etiamnum addi in unguenta cenae triumphalis et a censoribus in primis Iovem miniandum locari. cuius rei causam equidem miror, quamquam et hodie id expeti constat Aethiopum populis totosque eo tingui proceres, hunc ibi deorum simulacris colorem esse. quapropter diligentius persequemur omnia de eo."],["pliny-naturalis","33.113","Theophrastus Lxxxx annis ante Praxibulum Atheniensium magistratum—quod tempus exit in urbis nostrae CCCXLVIIII annum—tradit inventum minium a Callia Atheniense initio sperante aurum excoqui posse harenae rubenti in metallis argenti; hanc fuisse originem eius,"],["pliny-naturalis","33.114","reperiri autem iam tum in Hispania, sed durum et harenosum, item apud Colchos in rupe quadam inaccessa, ex qua iaculantes decuterent; id esse adulterum, optimum vero supra Ephesum Cilbianis agris harena cocci colorem habente, hanc teri, dein lavari farinam et quod subsidat iterum lavari; differentiam artis esse, quod alii minium faciant prima lotura, apud alios id esse dilutius, sequentis autem loturae optimum."],["pliny-naturalis","33.115","Auctoritatem colori fuisse non miror. iam enim Troianis temporibus rubrica in honore erat Homero teste, qui naves ea commendat, alias circa pigmenta picturasque rarus. milton vocant Graeci miniumque cinnabarim ."],["pliny-naturalis","33.116","unde natus error inscitia nominum. sic enim appellant illi saniem draconis elisi elephantorum morientium pondere permixto utriusque animalis sanguine, ut diximus, neque est alius colos, qui in pictura proprie sanguinem reddat. illa cinnabaris antidotis medicamentisque utilissima est. at, Hercules, medici, quia cinnabarim vocant, utuntur hoc minio, quod venenum esse paulo mox docebimus."],["pliny-naturalis","33.117","Cinnabari veteres quae etiam nunc vocant monochromata pingebant. pinxerunt et Ephesio minio, quod derelictum est, quia curatio magni operis erat. praeterea utrumque nimis acre existimabatur. ideo transiere ad rubricam et sinopidem, de quibus suis locis dicam. cinna- baris adulteratur sanguine caprina aut sorvis tritis. pretium sincerae nummi L."],["pliny-naturalis","33.118","Iuba minium nasci et in Carmania, tradit, Timagenes et in Aethiopia, sed neutro ex loco invehitur ad nos nec fere aliunde quam ex Hispania, celeberrimo Sisaponensi regione in Baetica miniario metallo vectigalibus populi Romani, nullius rei diligentiore custodia. non licet ibi perficere id, excoctique Romam adfertur vena signata, ad bina milia fere pondo annua, Romae autem lavatur, in vendendo pretio statuta lege, ne modum excederet HS LXX in libras. sed adulteratur multis modis, unde praeda societati."],["pliny-naturalis","33.119","namque est alterum genus omnibus fere argentariis itemque plumbariis metallis, quod fit exusto lapide venis permixto, non ex illo, cuius vomicam argentum vivum appellavimus—is enim et ipse in argentum excoquitur—, sed ex aliis simul repertis. steriles etiam plumbi micae. deprehenduntur solo colore nec nisi in fornacibus rubescentes exustique tunduntur in farinam. hoc est secundarium minium perquam paucis notum, multum infra naturales illas harenas."],["pliny-naturalis","33.120","hoc ergo adulteratur minium in officinis sociorum, et vilius Syrico. quonam modo Syricum fiat suo loco docebimus; sublini autem Syrico minium compendi ratio demonstrat. et alio modo pingentium furto opportunum est, plenos subinde abluentium penicillos. sidit autem in aqua constatque furantibus ."],["pliny-naturalis","33.121","sincero cocci nitor esse debet, secundarii autem splendor in parietibus sentitplumbaginem. quamquam hoc robigo quaedam metalli est. Sisaponensibus autem miniariis sua vena harenae sine argento. excoquitur auri modo; probatur auro candente, fucatum enim nigrescit, sincerum retinet colorem. invenio et calce adulterari, ac simili ratione ferri candentis lamna, si non sit aurum deprehendi."],["pliny-naturalis","33.122","inlito solis atque lunae contactus inimicus. remedium, ut pariete siccato cera Punica cum oleo liquefacta candens saetis inducatur iterumque admotis gallae carbonibus inuratur ad sudorem usque, postea candelis subigatur ac deinde lintels puris, sicut et marmora nitescunt . qui minium in officinis poliunt, faciem laxis vesicis inligant, ne in respirando pernicialem pulverem trahant et tamen super illas spectent. minium in voluminum quoque scriptura usurpatur clarioresque litteras vel in muro vel in marmore, etiam in sepulchris, facit."],["pliny-naturalis","33.123","Ex secundario invenit vita et hydrargyrum in vicem argenti vivi, paulo ante dilatum. fit autem duobus modis: aereis mortariis pistillisque trito minio ex aceto aut patinis fictilibus inpositum ferrea concha, calice coopertum, argilla superinlita, dein sub patinis accenso follibus continuis igni atque ita calici sudore deterso, qui fit argenti colore et aquae liquore. idem guttis dividi facilis et lubrico umore confluere. quod cum venenum esse conveniat, omnia, quae de minio in medicinae usu traduntur, temeraria arbitror, praeterquam fortassis inlito capiti ventrive sanguinem sisti, dum ne qua penetret in viscera ac volnus attingat. aliter utendum non equidem censeam."],["pliny-naturalis","33.125","Hydrargyro argentum inauratur solum nunc prope, cum et in aerea simili modo duci debeat. sed eadem fraus, quae in omni parte vitae ingeniosissima est, viliorem excogitavit materiam, ut docuimus."],["pliny-naturalis","33.126","Auri argentique mentionem comitatur lapis, quem coticulam appellant, quondam non solitus inveniri nisi in flumine Tmolo, ut auctor est Theophrastus, nunc vero passim. alii Heraclium, alii Lydium vocant. sunt autem modici, quaternas uncias longitudinis binasque latitudinis non excedentes. quod a sole fuit in iis, melius quam quod a terra. his coticulis periti cum e vena ut lima rapuerunt experimentum, protinus dicunt, quantum auri sit in ea, quantum argenti vel aeris, scripulari differentia , mirabili ratione non fallente."],["pliny-naturalis","33.127","Argenti duae differentiae. vatillis ferreis candentibus ramento inposito, quod candidum permaneat, probatur. proxima bonitas rufo, nulla nigro. sed experimento quoque fraus intervenit. servatis in urina virorum vatillis inficitur ita ramentum obiter, dum uritur candoremque mentitur. est aliquod experimentum politi et in halitu hominis, si sudet protinus nubemque discutiat."],["pliny-naturalis","33.128","lamnas duciin speciemvitri non nisi ex optimo posse creditum. fuerat id integrum, sed id quoque iam fraude corrumpitur. Est natura mira imagines reddendi, quod repercusso aëre atque in oculos regesto fieri convenit. eadem vi sic in speculi usu polita crassitudine paulumque propulsa dilatatur in inmensum magnitudo imaginum. tantum interest , repercussum illum excipiat an respuat."],["pliny-naturalis","33.129","quin etiam pocula ita figurantur expulsis intus crebris ceu speculis, ut vel uno intuente totidem populus imaginum fiat. excogitantur et monstrifica, ut in templo Zmyrnae dicata. id evenit figura materiae. plurimum refert concava sint et poculi modo an parmae Threcidicae, media depressa an elata, transversa an obliqua, supina an infesta, qualitate excipientis figurae torquente venientes umbras;"],["pliny-naturalis","33.130","neque enim est aliud illa imago quam digesta claritate materiae accipientis umbra. atque ut omnia de speculis peragantur in hoc loco, optima aput maiores fuerant Brundisina, stagno et aere mixtis. praelata sunt argentea; primus fecit Pasiteles Magni Pompei aetate. nuper credi coeptum certiorem imaginem reddi auro opposito aversis."],["pliny-naturalis","33.131","Tinguit Aegyptus argentum, ut in vasis Anubim suum spectet, pingitque, non caelat, argentum. unde transiit materia et ad triumphales statuas; mirumque, crescit pretium fulgoris excaecati. id autem fit hoc modo: miscentur argento tertiae aeris Cyprii tenuissimi, quod coronarium vocant, et sulpuris vivi quantum argenti; conflantur ita in fictili circumlito argilla; modus coquendi, donec se ipsa opercula aperiant. nigrescit et ovi indurati luteo, ut tamen aceto et creta deteratur."],["pliny-naturalis","33.132","Miscuit denario triumvir Antonius ferrum, miscent aera falsae monetae, alii et ponderi subtrahunt, cum sit iustum LXXXIII e libris signari. igitur ars facta denarios probare, tarn iucunda plebei lege, ut Mario Gratidiano vicatim totas statuas dicaverit. mirumque, in hac artium sola vitia discuntur et falsi denarii spectatur exemplar pluribusque veris denariis adulterinus emitur."],["pliny-naturalis","33.133","Non erat apud antiquos numerus ultra centum milia; itaque et hodie multiplicantur haec, ut decies centena aut saepius dicantur. faenus hoc fecit nummusque percussus, et sic quoque aes alienum etiam nunc appellatur. postea Divites cognominati, dummodo notum sit eum, qui primus hoc cognomen acceperit, decoxisse creditoribus suis."],["pliny-naturalis","33.134","ex eadem gente M. Crassus negabat locupletem esse nisi qui reditu annuo legionem tueri posset. in agris Es |MM| possedit Quiritium post Sullam divitissimus, nec fuit satis nisi totum Parthorum usurpasset aurum; atque ut memoriam quidem opum occupaverit —iuvat enim insectari inexplebilem istam habendi cupidinem—: multos postea cognovimus servitute liberatos opulentiores, pariterque tres Claudii principatu paulo ante Callistum, Pallantem, Narcissum."],["pliny-naturalis","33.135","atque ut hi omittantur , tamquam adhuc rerum potiantur, C. Asinio Gallo C. Marcio Censorino cos. a. d. VI Kal. Febr. C. Caecilius C. l. Isidorus testamento suo edixit, quamvis multa bello civili perdidisset, tamen relinquere servorumIIII CXVI, iuga boumIII DC, reliqui pecoris CCLVII, in numerato HS |DC|, funerari se iussit HS |X|."],["pliny-naturalis","33.136","congerant excedentes numerum opes, quota tamen portio erunt Ptotemaei, quem Varro tradit Pompeio res gerente circa Iudaeam octona milia equitum sua pecunia toleravisse, mille convivas totidem aureis potoriis, mutantem ea vasa cum ferculis, saginasse ! quota vero ille ipse—neque enim de regibus loquor—portio fuerit Pythis Bithyni,"],["pliny-naturalis","33.137?","qui platanum auream vitemque nobiles illas Dario regi donavit, Xerxis copias, hoc est |VII|LXXXVIII hominum, excepit epulo, stipendium quinque mensum frumentumque pollicitus, ut e quinque liberis in dilectu senectuti suae unus saltem concederetur! hunc quoque ipsum aliquis comparet Croeso regi! quae, malum, amentia est id in vita cupere, quod aut et servis contigerit aut ne in regibus quidem invenerit finem!"],["pliny-naturalis","33.138","Populus R. stipem spargere coepit Sp. Postumio Q. Marcio cos.; tanta abundantia pecuniae erat, ut earn conferret L. Scipioni, ex qua is ludos fecit. nam quod Agrippae Menenio sextantes aeris in funus contulit, honoris id necessitatisque propter paupertatem Agrippae, non largitionis esse duxerim."],["pliny-naturalis","33.139","Vasa ex argento mire inconstantia humani ingenii variat nullum genus officinae diu probando. nunc Furniana, nunc Clodiana, nunc Gratiana—etenim tabernas mensis adoptamus—, nunc anaglypta asperitatemque exciso circa liniarum picturas quaerimus,"],["pliny-naturalis","33.140?","iam vero et mensas repositoriis inponimus ad sustinenda opsonia, interradimus alia, ut quam plurimum lima perdiderit. vasa cocinaria ex argento fieri Calvus orator quiritat; at nos carrucas argento caelare invenimus, nostraque aetate Poppaea coniunx Neronis principis soleas delicatioribus iumentis suis ex auro quoque induere iussit."],["pliny-naturalis","33.141","Triginta duo libras argenti Africanus sequens heredi reliquit idemque, cum de Poenis triumpharet, IIII CCCLXX pondo transtulit. hoc argenti tota Carthago ha buit illa terrarum aemula, quot mensarum postea apparatu victa! Numantia quidem deleta idem Africanus in triumpho militibus $X$ VII dedit. o viros illo imperatore dignos, quibus hoc satis fuit! frater eius Allobrogicus primus omnium pondo mille habuit, at Drusus Livius in tribunatu plebei X."],["pliny-naturalis","33.142?","nam propter quinque pondo notatum a censoribus triumphalem senem fabulosum iam videtur, item Catum Aelium, cum legati Aetolorum in consulatu prandentem in fictilibus adissent, missa ab iis vasa argentea non accepisse neque aliud habuisse argenti ad supremum vitae diem quam duo pocula, quae L. Paulus socer ei ob virtutem devicto Perseo rege donavisset."],["pliny-naturalis","33.143","invenimus legatos Carthaginiensium dixisse nullos hominum inter sese benignius vivere quam Romanos. eodem enim argento apud omnes cenitavisse ipsos. at, Hercules, Pompeium Paulinum, Arelatensis equitis Romani filium paternaque gente pellitum, XII pondo argenti habuisse apud exercitum ferocissimis gentibus oppositum scimus;"],["pliny-naturalis","33.144","lectos vero iam pridem mulierum totos operiri argento, quaedam et triclinia. quibus argentum addidisse primus traditur Carvilius Pollio eques Romanus, non ut operiret aut Deliaca specie faceret , sed Punicana; eadem et aureos fecit, nee multo post argentei Deliacos imitati sunt. quae omnia expiavit bellum civile Sullanum."],["pliny-naturalis","33.145","Paulo enim ante haec factae sunt lances e centenis libris argenti, quas tune super CL numero fuisse Romae constat multosque ob eas proscriptos dolo concupiscentium . erubescant annales, qui bellum civile illud talibus vitiis inputavere; nostra aetas fortior fuit. Claudii principatu servus eius Drusilianus nomine Rotundus, dispensator Hispaniae citerioris, quingenariam lancem habuit, cui fabricandae officina prius exaedificata fuerat, et comites eius octo ad CCL libras, quaeso, ut quam multi eas conservi eius inferrent, aut quibus cenantibus?"],["pliny-naturalis","33.146","Cornelius Nepos tradit ante Sullae victoriam duo tantum triclinia Romae fuisse argentea, repositoriis argentum addi sua memoria coeptum. Fenestella, qui obiit novissimo Tiberii Caesaris principatu, ait et testudinea tum in usum venisse, ante se autem paulo lignea, rotunda, solida nec multo maiora quam mensas fuisse, se quidem puero quadrata et conpacta aut acere operta aut citro coepisse, mox additum argentum in angulos lineasque per commissuras, tympana vero se iuvene appellata, tum a stateris et lances, quas antiqui magides vocaverant."],["pliny-naturalis","33.147","Nec copia argenti tantum furit vita, sed valdius paene manipretiis, idque iam pridem, ut ignoscamus nobis. delphinos quinis milibus sestertium in libras emptos C. Gracchus habuit, L. vero Crassus orator duos scyphos Mentoris artificis manu caelatos HS C???, confessus tamen est numquam iis uti propter verecundiam ausum. scimus eundem HS VI in singulas libras vasa empta habuisse."],["pliny-naturalis","33.148","Asia primum devicta luxuriam misit in Italiam, siquidem L. Scipio in triumpho transtulit argenti caelati pondo milleet CCCC et vasorum aureorum pondo MD [anno conditae urbis DLXV]. at eadem Asia donata multo etiam gravius adflixit mores, inutiliorque victoria illa hereditas Attalo rege mortuo fuit."],["pliny-naturalis","33.149","tum enim haec emendi Romae in auctionibus regiis verecundia exempta est urbis anno DCXXII, mediis LVII annis erudita civitate amare etiam, non solum admirari, opulentiam externam, inmenso et Achaicae victoriae momento ad inpellendos mores, quae et ipsa in hoc intervallo anno urbis DCVIII parta signa et tabulas pictas invexit. ne quid deesset,"],["pliny-naturalis","33.150","pariter quoque luxuria nata est et Carthago sublata, ita congruentibus fatis, ut et liberet amplecti vitia et liceret. petiere et dignationem hine aliqui veterum. C. Marius post victoriam Cimbricam cantharis potasse Liberi patris exemplo traditur, ille arator Arpinas et manipularis imperator."],["pliny-naturalis","33.151","Argenti usum in statuas primum divi Augusti temporum adulatione transisse falso existimatur. iam enim triumpho Magni Pompei reperimus translatam Pharnacis, qui primus regnavit in Ponto, argenteam statuam, item Mithridatis Eupatoris et currus aureos argenteosque."],["pliny-naturalis","33.152","argentum succedit aliquando et auro luxu feminarum plebis compedes sibi facientium, quas induere aureas mos tritior vetet. vidimus et ipsi Arellium Fuscum motum equestri ordine ob insignem calumniam, cum celebritatem adsectarentur adulescentium scholae, argenteos anulos habentem. et quid haec attinet colligere, cum capuli militum ebore etiam fastidito caelentur argento, vaginae catellis, baltea lamnis crepitent, iam vero paedagogia in transitu virilitatis custodiantur argento, feminae laventur et nisi argentea solia fastidiant, eademque materia et cibis et probris serviat?"],["pliny-naturalis","33.153","videret haec Fabricius et stratas argento mulierum balineas ita, ut vestigio locus non sit, cum viris lavantium! Fabricius, qui bellicos imperatores plus quam pateram et salinum habere ex argento vetabat, videret hinc dona fortium fieri aut in haec frangi! heu mores, Fabrici nos pudet!"],["pliny-naturalis","33.154","Mirum auro caelando neminem inclaruisse, argento multos. maxime tamen laudatus est Mentor, de quo supra diximus. quattuor paria ab eo omnino facta sunt, ac iam nullum extare dicitur Ephesiae Dianae templi aut Capitolini incendiis."],["pliny-naturalis","33.155","Varro se et aereum signum eius habuisse scribit. proximi ab eo in admiratione Acragas et Boëthus et Mys fuere. exstant omnium opera hodie in insula Rhodiorum, Boëthi apud Lindiam Minervam, Acragantis in templo Liberi patris in ipsa Rhodo Centauros Bacchasque caelati scyphi, Myos in eadem aede Silenos et Cupidines. Acragantis et venatio in scyphis magnam faram habuit."],["pliny-naturalis","33.156","post hos celebratus est Calamis, et Antipatro qui Satyrum in phiala gravatum somno conlocavisse verius quam caelasse dictus est ..., Stratonicus mox Cyzicenus, Tauriscus. item Ariston et Eunicus Mitylenaei laudantur et Hecataeus et circa Pompei Magni aetatem Pasiteles, Posidonius Ephesius [hedys], Thracides, qui proelia armatosque caelavit, Zopyrus, qui Areopagitas et iudicium Orestis in duobus scyphis HS |XII| aestimatis. fuit et Pytheas, cuius II unciae $X$ X??? venierunt: Ulixes et Diomedes erant in phialae emblemate Palladium subripientes ."],["pliny-naturalis","33.157","fecit idem et cocos magiriscia appellatos parvolis potoriis et e quibus ne exemplaria quidem liceret exprimere; tam opportuna iniuriae subtilitas erat. habuit et Teucer crustarius famam, subitoque ars haec ita exolevit , ut sola iam vetustate censeatur usuque attritis caelaturis sic,ne figura discerni possit, auctoritas constet. —(Argentum medicatis aquis inficitur atque adflatu salso,"],["pliny-naturalis","33.158","sicut in mediterraneis Hispaniae.)— In argenti et auri metallis nascuntur etiamnum pigmenta, sil et caeruleum. sil proprie limus est. optimum ex eo quod Atticum vocatur, pretium in pondo libras $X$ II; proximum marmorosum dimidio Attici pretio. tertium genus est pressum,"],["pliny-naturalis","33.159","quod alii Scyricum vocant, ex insula Scyro, iam et ex Achaia, quo utuntur ad picturae umbras, pretium in libras HS bini; dupondiis vero detractis quod lucidum vocant, e Gallia veniens. hoc autem et Attico ad lumina utuntur, ad abacos non nisi marmoroso , quoniam marmor in eo resistit amaritudini calcis. effoditur et ad xx ab urbe lapidem in montibus; postea uritur pressum appellantibus qui adulterant. sed esse falsum exustumque, amaritudine apparet et quoniam resolutum in pulverem est."],["pliny-naturalis","33.160","sile pingere instituere primi Polygnotus et Micon, Attico dumtaxat. secuta aetas hoc ad lumina usa est, ad umbras autem Scyrico et Lydio. Lydium Sardibus emebatur, quod nunc omittunt."],["pliny-naturalis","33.161","Caeruleum harena est. huius genera tria fuere antiquitus: Aegyptium maxime probatur; Scythicummox diluitur facile et, cum teritur, in quattuor colores mutatur, candidiorem nigrioremve et crassiorem tenuioremve ; praefertur huic etiamnum Cyprium. accessit his Puteolanum et Hispaniense, harena ibi confici coepta. tinguitur autem omne et in sua coquitur herba bibitque sucum. reliqua confectura eadem quae chrysocollae. Ex caeruleo fit quod vocatur lomentum,"],["pliny-naturalis","33.162","perficitur id lavando terendoque. hoc est caeruleo candidius. pretia eius $X$ X in libras, caerulei $X$ VIII. usus in creta; calcis inpatiens. nuper accessit et Vestorianum, ab auctore appellatum. fit ex Aegyptii levissima parte; pretium eius in libras $X$ I. idem et Puteolani usus, praeterque ad fenestras;"],["pliny-naturalis","33.163","cylon vocant.—Non pridem adportari et Indicum coeptum est, cuius pretium $X$ VII. ratio in pictura ad incisuras, hoc est umbras dividendas ab lumine.— Est et vilissimum genus lomenti, quod tritum vocant, quinis assibus aestimatum. Caerulei sinceri experimentum in carbone ut flagret; fraus viola arida decocta in aqua sucoque per linteum expresso in cretam Eretriam. vis in medicina ut purget ulcera; itaque et emplastris adiciunt, item causticis. teritur autem difficillime."],["pliny-naturalis","33.164","—Sil in medendo leniter mordet adstringitque et explet ulcera. uritur in fictilibus , ut prosit. Pretia rerum, quae usquam posuimus, non ignoramus alia aliis locis esse et omnibus paene mutari annis, prout navigatione constiterint aut ut quisque mercatus sit aut aliquis praevalens manceps annonam flagellet, non obliti Demetrium a tota Seplasia Neronis principatu accusatum apud consules; poni tamen necessarium fuit quae plerumque erant Romae, ut exprimeretur auctoritas rerum."],["pliny-naturalis","34.1","Proxime dicantur aeris metalla, cui et in usu proximum est pretium, immo vero ante argentum ac paene etiam ante aurum Corinthio, stipis quoque auctoritas, ut diximus. hinc aera militum, tribuni aerarii et aerarium, obaerati, aere diruti. docuimus quamdiu populus Romanus aere tantum signato usus esset: et aliare vetustas aequalem urbi auctoritatem eius declarat, a rege Numa collegio tertio aerarium fabrum instituto."],["pliny-naturalis","34.2","Vena quo dictum est modo foditur ignique perficitur . fit et e lapide aeroso, quem vocant cadmean, 32, celebri trans maria et quondam in Campania, nunc et in Bergomatium agro extrema parte Italiae; ferunt nuper etiam in Germania provincia repertum. fit et ex alio lapide, quem chalcitim appellant in Cypro, ubi prima aeris inventio, mox vilitas praecipua reperto in aliis terris praestantiore maximeque aurichalco, quod praecipuam bonitatem admirationemque diu optinuit nec reperitur longo iam tempore effeta tellure."],["pliny-naturalis","34.3","proximum bonitate fuit Sallustianum in Ceutronum Alpino tractu, non longi et ipsum aevi, successitque ei Livianum in Gallia. utrumque a metallorum dominis appellatum, illud ab amico divi Augusti, hoc a coniuge."],["pliny-naturalis","34.4","velocis defectus Livianum quoque; certe admodum exiguum invenitur. summa gloriae nunc in Marianum conversa, quod et Cordubense dicitur. hoc a Liviano cadmean maxime sorbet et aurichalci bonitatem imitatur in sestertiis dupondiariisque, Cyprio suo assibus contentis. et hactenus nobilitas in aere naturalis se habet."],["pliny-naturalis","34.5","Reliqua genera cura constant, quae suis locis reddentur, summa claritate ante omnia indicata. quondam aes confusum auro argentoque miscebatur, et tamen ars pretiosior erat; nunc incertum est, peior haec sit an materia, mirumque, cum ad infinitum operum pretia creverint , auctoritas artis extincta est. quaestus enim causa, ut omnia, exerceri coepta est quae gloriae solebat— ideo etiam deorum adscripta operi, cum proceres gentium claritatem et hac via quaererent—, adeoque exolevit fundendi aeris pretiosi ratio, ut iam diu ne fortuna quidem in ea re ius artis habeat."],["pliny-naturalis","34.6","Ex illa autem antiqua gloria Corinthium maxime laudatur . hoc casus miscuit Corintho, cum caperetur, incensa , mireque circa id multorum adfectatio furit, quippe cum tradatur non alia de causa Verrem, quem M. Cicero damnaverat, proscriptum cum eo ab Antonio, quoniam Corinthiis cessurum se ei negavisset. ac mihi maior pars eorum simulare eam scientiam videtur ad segregandos sese a ceteris magis quam intellegere aliquid ibi suptilius ; et hoc paucis docebo."],["pliny-naturalis","34.7","Corinthus capta est olympiadis CLVIII anno tertio, nostrae urbis DCVIII, cum ante haec saecula fictores nobiles esse desissent, quorum isti omnia signa hodie Corinthia appellant. quapropter ad coarguendos eos ponemus artificum aetates; nam urbis nostrae annos ex supra dicta comparatione olympiadum colligere facile erit. sunt ergo vasa tantum Corinthia, quae isti elegantiores modo ad esculenta transferunt, modo in lucernas aut trulleos nullo munditiarum dispectu."],["pliny-naturalis","34.8","eius tria genera: candidum argento nitore quam proxime accedens , in quo illa mixtura praevaluit; alterum, in quo auri fulva natura; tertium, in quo aequalis omnium temperies fuit. praeter haec est cuius ratio non potest reddi, quamquam hominis manu est; at fortuna temperatur in simu- lacris signisque illud suo colore pretiosum ad iocineris imaginem vergens, quod ideo hepatizon appellant, procul a Corinthio, longe tamen ante Aegineticum atque Deliacum , quae diu optinuere principatum."],["pliny-naturalis","34.9","Antiquissima aeris gloria Deliaco fuit, mercatus in Delo celebrante toto orbe, et ideo cura officinis. tricliniorum pedibus fulcrisque ibi prima aeris nobilitas, pervenit deinde et ad deum simulacra effigiemque hominum et aliorum animalium."],["pliny-naturalis","34.10","Proxima laus Aeginetico fuit, insula et ipsa eo nec quod ibi gigneretur, sed officinarum temperatura, nobilitata. bos aereus inde captus in foro boario est Romae. hoc erit exemplar Aeginetici aeris, Deliaci autem Iuppiter in Capitolio in Iovis Tonantis aede. illo aere Myron usus est, hoc Polycletus, aequales atque condiscipuli ; sic aemulatio et in materia fuit."],["pliny-naturalis","34.11","Privatim Aegina candelabrorum superficiem dumtaxat elaboravit, sicut Tarentum scapos. in iis ergo iuncta commendatio officinarum est. nec pudet tribunorum militarium salariis emere, cum ipsum nomen a candelarum lumine inpositum appareat. accessio candelabri talis fuit Theonis iussu praeconis Clesippus fullo gibber et praeterea et alio foedus aspect, emente id Gegania HS L???;."],["pliny-naturalis","34.12","eadem ostentante in convivio empta ludibrii causa nudatus atque inpudentia libidinis receptus in torum, mox in testamentum, praedives numinum vice illud candelabrum coluit et hanc Corinthiis fabulam adiecit, vindicatis tamen moribus nobili sepulchro, per quod aeterna supra terras Geganiae dedecoris memoria duraret. sed cum esse nulla Corinthia candelabra constet, nomen id praecipue in his celebratur, quoniam Mummi victoria Corinthum quidem diruit, sed e compluribus Achaiae oppidis simul aera dispersit."],["pliny-naturalis","34.13","Prisci limina etiam ac valvas in templis ex aere factitavere. invenio et a Cn. Octavio, qui de Perseo rege navalem triumphum egit, factam porticum duplicem ad circum Flaminium, quae Corinthia sit appellata a capitulis aereis columnarum, Vestae quoque aedem ipsam Syracusana superficie tegi placuisse. Syracusana sunt in Pantheo capita columnarum a M. Agrippa posita. quin etiam privata opulentia eo modo usurpata est. Camillo inter crimina obiecit Spurius Carvilius quaestor, ostia quod aerata haberet in domo."],["pliny-naturalis","34.14","nam triclinia aerata abacosque et monopodia Cn. Manlium Asia devicta primum invexisse triumpho suo, quem duxit anno urbis DLXVII, L. Piso auctor est, Antias quidem heredes L. Crassi oratoris multa etiam triclinia aerata vendidisse. ex aere factitavere et cortinas tripodum, nomine et Delphicas, quoniam donis maxime Apollini Delphico dicabantur. placuere et lychnuchi pensiles in delubris aut arborum mala ferentium modo lucentes, quale est in templo Apollinis Palatini quod Alexander Magnus Thebarum expugnatione captum in Cyme dicaverat eidem deo."],["pliny-naturalis","34.15","Transiit deinde ars vulgo ubique ad effigies deorum. Romae simulacrum ex aere factum Cereri primum reperio ex peculio Sp. Cassi, quem regnum adfectantem pater ipsius interemerit. transiit et a diis ad hominum statuas atque imagines multis modis. bitumine antiqui tinguebant eas, quo magis mirum est placuisse auro integere. hoc nescio an Romanum fuerit inventum; certe etiam nomen non habet vetustum."],["pliny-naturalis","34.16","effigies hominum non solebant exprimi nisi aliqua inlustri causa perpetuitatem merentium, primo sacrorum certaminum victoria maximeque Olympiae, ubi omnium, qui vicissent, statuas dicari mos erat, eorum vero, qui ter ibi superavissent ex membris ipsorum similitudine expressa, quas iconicas vocant."],["pliny-naturalis","34.17","Athenienses nescio an primis omnium Harmodio et Aristogitoni tyrannicidis publice posuerint statuas. hoc actum est eodem anno, quo et Romae reges pulsi. excepta deinde res est a toto orbe terrarum humanissima ambitione, et in omnium municipiorum foris statuae ornamentum esse coepere propagarique memoria hominum et honores legendi aevo basibus inscribi, ne in sepulcris tantum legerentur. mox forum et in domibus privatis factum atque in atriis: honos clientium instituit sic colere patronos."],["pliny-naturalis","34.18","Togatae effigies antiquitus ita dicabantur. placuere et nudae tenentes hastam ab epheborum e gymnasiis exemplaribus; quas Achilleas vocant. Graeca ???res nihil velare, at contra Romana ac militaris thoraces addere. Caesar quidem dictator loricatam sibi dicari in foro suo passus est. nam Lupercorum habitu tam noviciae sunt quam quae nuper prodiere paenulis indutae. Mancinus eo habitu sibi statuit, quo deditus fuerat."],["pliny-naturalis","34.19","notatum ab auctoribus et L. Accium poetam in Camenarum aede maxima forma statuam sibi posuisse, cum brevis admodum fuisset. equestres utique statuae Romanam celebrationem habent, orto sine dubio a Graecis exemplo. sed illi celetas tantum dicabant in sacris victores, postea vero et qui bigis vel quadrigis vicissent; unde et nostri currus nati in iis, qui triumphavissent. serum hoc, et in iis non nisi a divo Augusto seiuges, sicut elephanti."],["pliny-naturalis","34.20","Non vetus et bigarum celebratio in iis, qui praetura functi curru vecti essent per circum; antiquior columnarum , sicuti C. Maenio, qui devicerat priscos Latinos, quibus ex foedere tertias praedae populus Romanus praestabat , eodemque in consulatu in suggestu rostra devictis Antiatibus fixerat anno urbis CCCCXVI, item C. Duillio, qui primus navalem triumphum egit de Poenis, quae est etiam nunc in foro,"],["pliny-naturalis","34.21?","item L. Minucio praefecto annonae extra portam Trigeminam unciaria stipe conlata—nescio an primo honore tali a populo, antea enim a senatu erat—, praeclara res, ni frivolis coepisset initiis. namque et Atti Navi statua fuit ante curiam—basis eius conflagravit curia incensa P. Clodii funere—; fuit et Hermodori Ephesii in comitio, legum, quas decemviri scribebant, interpretis, publice dicata."],["pliny-naturalis","34.22","alia causa, alia auctoritas M. Horati Coclitis statuae—quae durat hodieque—, cum hostes a ponte sublicio solus arcuisset. equidem et Sibyllae iuxta rostra esse non miror, tres sint licet: una quam Sextus Pacuius Taurus aed. pl. restituit; duae quas M. Messalla. primas putarem has et Atti Navi, positas aetate Tarquinii Prisci, ni regum antecedentium essent in Capitolio,"],["pliny-naturalis","34.23?","ex iis Romuli et Tatii sine tunica, sicut et Camilli in rostris. et ante aedem Castorum fuit Q. Marci Tremuli equestris togata qui Samnites bis devicerat captaque Anagnia populum stipendio liberaverat. inter antiquissimas sunt et Tulli Cloeli, L. Rosci, Sp. Nauti, C. Fulcini in rostris, a Fidenatibus in legatione interfectorum."],["pliny-naturalis","34.24","hoc a re p. tribui solebat iniuria caesis, sicut aliis et P. Iunio, Ti. Coruncanio, qui ab Teuta Illyriorum regina interfecti erant. non oimittendum videtur, quod annales adnotavere, tripedaneas iis statuas in foro statutas; haec videlicet mensura honorata tune erat. non praeteribo et Cn. Octavium ob unum SC. verbum. hic regem Antiochum daturum se responsum dicentem virga, quam tenebat forte, circumscripsit priusque, quam egrederetur circulo illo, responsum dare coegit. in qua legatione interfecto senatus statuam poni iussit quam oculatissimo loco, eaque est in rostris."],["pliny-naturalis","34.25","invenitur statua decreta et Taraciae Gaiae sive Fufetiae virgini Vestali, ut poneretur ubi vellet, quod adiectum non minus honoris habet quam feminae esse decretam. meritum eius ipsis ponam annalium verbis: quod campum Tiberinum gratificata esset ea populo."],["pliny-naturalis","34.26","— Invenio et Pythagorae et Alcibiadi in cornibus comitii positas, cum bell Samniti Apollo Pythius iussisset fortissimo Graiae gentis et alteri sapientissimo simulacra celebri loco dicari. eae stetere, donec Sulla dictator ibi curiam faceret. mirumque est, illos patres Socrati cunctis ab eodem deo sapientia praelato Pythagoran praetulisse aut tot aliis virtute Alcibiaden et quemquam utroque Themistocli."],["pliny-naturalis","34.27","Columnarum ratio erat attolli super ceteros mortales, quod et arcus significant novicio invento. primus tamen honos coepit a Graecis, nullique arbitror plures statuas dicatas quam Phalereo Demetrio Athenis, siquidem CCCLX statuere, nondum anno hunc numerum dierum excedente, quas mox laceravere. statuerunt et Romae in omnibus vicis tribus Mario Gratidiano, ut diximus, easdemque subvertere Sullae introitu."],["pliny-naturalis","34.28","Pedestres sine dubio Romae fuere in auctoritate longo tempore; et equestrium tamen origo perquam vetus est, cum feminis etiam honore communicato Cloeliae statua equestri, ceu parum esset toga eam cingi, cum Lucretiae ac Bruto, qui expulerant reges, propter quos Cloelia inter obsides fuerat, non decernerentur."],["pliny-naturalis","34.29","hanc primam cum Coclitis publice dicatam crediderim—Atto enim ac Sibyllae Tarquinium, ac reges sibi ipsos posuisse verisimile est—, nisi Cloeliae quoque Piso traderet ab iis positam, qui una opsides fuissent, redditis a Porsina in honorem eius. e diverse Annius Fetialis equestrem, quae fuerit contra Iovis Statoris aedem in vestibule Superbi domus, Valeriae fuisse, Publicolae consulis filiae, eamque solam refugisse Tiberimque transnatavisse ceteris opsidibus, qui Porsinae mittebantur, interemptis Tarquinii insidiis."],["pliny-naturalis","34.30","L. Piso prodidit M. Aemilio C. Popilio iterum cos. a censoribus P. Cornelio Scipione M. Popilio statuas circa forum eorum, qui magistratum gesserant, sublatas omnes praeter eas, quae populi aut senatus sententia statutae essent, eam vero, quam apud aedem Telluris statuisset sibi Sp. Cassius, qui regnum adfectaverat, etiam conflatam a censoribus. nimirum in ea quoque re ambitionem providebant illi viri."],["pliny-naturalis","34.31","exstant Catonis in censura vociferationes mulieribus statuas Romanis in provinciis poni; nec tamen potuit inhibere, quo minus Romae quoque ponerentur, sicuti Corneliae Gracchorum matri, quae fuit Africani prioris filia. sedens huic posita soleisque sine ammento insignis in Metelli publica porticu, quae statua nunc est in Octaviae operibus."],["pliny-naturalis","34.32","— Publice autem ab exteris posita est Romae C. Aelio tr. Pl. lege perlata in Sthennium Stallium Lucanum, qui Thurinos bis infestaverat. ob id Aelium Thurini statua et corona aurea donarunt. iidem postea Fabricium donavere statua liberati obsidione, passimque gentes in clientelas ita receptae , et adeo discrimen omne sublatum, ut Hannibalis etiam statuae tribus locis visantur in ea urbe, cuius intra muros solus hostium emisit hastam."],["pliny-naturalis","34.33","Fuisse autem statuariam artem familiarem Italiae quoque et vetustam, indicant Hercules ab Euandro sacratus, ut produnt, in foro boario, qui triumphalis vocatur atque per triumphos vestitur habitu triumphali, praeterea Ianus geminus a Numa rege dicatus, qui pacis bellique argumento colitur digitis ita figuratis, ut CCCLXV dierum nota [aut per significationem anni temporis] et aevi esse deum indicent."],["pliny-naturalis","34.34","signa quoque Tuscanica per terras dispersa quin in Etruria factitata sint, non est dubium. deorum tantum putarem ea fuisse, ni Metrodorus Scepsius, cui cognomen a Romani nominis odio inditum est, propter MM statuarum Volsinios expugnatos obiceret. mirumque mihi videtur, curm statuarum origo tam vetus Italiae sit, lignea potius aut fictilia deorum simulacra in delubris dicata usque ad devictam Asiam, unde luxuria."],["pliny-naturalis","34.35","Similitudines exprimendi quae prima fuerit origo, in ea, quam plasticen Graeci vocant, dici convenientius erit; etenim prior quam statuaria fuit. sed haec ad infinitum effloruit, multorum voluminum opere, si quis plura persequi velit;"],["pliny-naturalis","34.36","omnia enim quis possit? M. Scauri aedilitate signorum MMM in scaena tantum fuere temporario theatro. Mummius Achaia devicta replevit urbem, non relicturus filiae dotem; cur enim non cum excusatione ponatur? multa et Luculli invexere. Rhodi etiamnum III signorum esse Mucianus ter cos. prodidit, nec pauciora Athenis, Olympiae, Delphis superesse creduntur."],["pliny-naturalis","34.37","quis ista mortalium persequi possit aut quis usus noscendi intellegatur? insignia maxime et aliqua de causa notata voluptarium sit attigisse artificesque celebrates nominavisse , singulorum quoque inexplicabili multitudine, cum Lysippus MD opera fecisse prodatur, tantae omnia artis, ut claritatem possent dare vel singula: numerum apparuisse defuncto eo, cum thesaurum effregisset heres; solitum enim ex manipretio cuiusque signi denarios seponere aureos singulos."],["pliny-naturalis","34.38","Evecta supra humanam fidem ars est successu, mox et audacia. in argumentum success unum exemplum adferam, nec deorum hominumve similitudinis expressae. aetas nostra vidit in Capitolio, priusquam id novissime conflagraret a Vitellianis incensum, in cella Iunonis canem ex aere volnus suum lambentem, cuius eximium miraculum et indiscreta veri similitudo non eo solum intellegitur , quod ibi dicata fuerat, verum et satisdatione; nam quoniam summa nulla par videbatur, capite tutelarios cavere pro ea institutum publice fuit."],["pliny-naturalis","34.39","audaciae innumera sunt exempla. moles quippe excogitatas videmus statuarum, quas colossaeas vocant, turribus pares. talis est in Capitolio Apollo, tralatus a M. Lucullo ex Apollonia Ponti urbe, xxx cubitorum, D talentis factus;"],["pliny-naturalis","34.40","talis in campo Martio Iuppiter, a Claudio Caesare dicatus, qui devoratur Pompeiani theatri vicinitate; talis et Tarenti factus a Lysippo, XL cubitorum. mirum in eo quod manu, ut ferunt, mobilis ea ratio libramenti est, ut nullis convellatur procellis. id quidem providisse et artifex dicitur modico intervallo, unde maxime flatum opus erat frangi, opposita columna. itaque magnitudinem propter difficultatemque moliendi non attigit eum Fabius Verrucosus, cum Herculem, qui est in Capitolio, inde transferret."],["pliny-naturalis","34.41","ante omnes autem in admiratione fuit Solis colossus Rhodi, quem fecerat Chares Lindius, Lysippi supra dicti discipulus. LXX cubitorum altitudinis fuit hoc simulacrum, post LXVI annum terrae motu prostratum, sed iacens quoque miraculo est. pauci pollicem eius amplectuntur, maiores sunt digiti quam pleraeque statuae. vasti specus hiant defractis membris; spectantur intus magnae molis saxa, quorum pondere stabiliverat eum constituens. duodecim annis tradunt effectum ccc talentis, quae contigerant ex apparatu Regis Demetrii relicto morae taedio obsessa Rhodo."],["pliny-naturalis","34.42","sunt alii centum numero in eadem urbe colossi minores hoc, sed ubicumque singuli fuissent, nobilitaturi locum, praeterque hos deorum quinque, quos fecit Bryaxis."],["pliny-naturalis","34.43","Factitavit colossos et Italia. videmus certe Tuscanicum Apollinem in bibliotheca templi Augusti quinquaginta pedum a pollice, dubium aere mirabiliorem an pulchritudine . fecit et Sp. Carvilius Iovem, qui est in Capitolio, victis Samnitibus sacrata lege pugnantibus e pectoralibus eorum ocreisque et galeis. amplitudo tanta est, ut conspiciatur a Latiari Iove. e reliquiis limae suam statuam fecit, quae est ante pedes simulacri eius."],["pliny-naturalis","34.44","habent in eodem Capitolio admirationem et capita duo, quae P.Len tulus cos. dicavit, alterum a Charete supra dicto factum, alterum fecit ...dicus comparatione in tantum victus, ut artificum minime probabilis videatur."],["pliny-naturalis","34.45","verum omnem amplitudinem statuarum eius generis vicit aetate nostra Zenodorus Mercurio facto in civitate Galliae Arvernis per annos decem, HS |CCCC| manipretii, postquam satis artem ibi adprobaverat , Romam accitus a Nerone, ubi destinatum illius principis simulacro colossum fecit CXIXS pedum in longitudinem , qui dicatus Soli venerationi est damnatis sceleribus illius principis."],["pliny-naturalis","34.46","mirabamur officina non modo ex arilla similitudinem insignem, verum et de parvis admodum surculis quod primum operis instaurati fuit. ea statua indicavt interisse fundendi aeris scientiam, cum et Nero largiri aurum argentumque paratus esset et Zenodorus scientia fingendi caelandique nulli veterum postponeretur ."],["pliny-naturalis","34.47","statuam Arvernorum cum faceret provinciae Dubio Avito praesidente, duo pocula Calamidis manu caelata , quae Cassio Salano avunculo eius, praecetori suo, Germanicus Caesar adamata donaverat, aemulatus est, ut vix ulla differentia esset artis. quanto maior Zenodoro praestantia fuit, tanto magis deprehenditur aeris obliteratio ."],["pliny-naturalis","34.48","Signis, quae vocant Corinthia, plerique in tantum capiuntur, ut secum circumferant, sicut Hortensius orator sphingem Verri reo ablatam, propter quam Cicero illo iudicio in altercatione neganti ei, aenigmata se intellegere, respondit debere, quoniam sphingem domi haberet. circumtulit et Nero princeps Amazonem, de qua dicemus, et paulo ante C. Cestius consularis signum, quod secum etiam in proelio habuit. Alexandri quoque Magni tabernaculum sustinere traduntur solitae statuae, ex quibus duae ante Martis Ultoris aedem dicatae sunt, totidem ante regiam."],["pliny-naturalis","34.49","Minoribus simulacris signisque innumera prope artificum multitude nobilitata est, ante omnes tamen Phidias Atheniensis love Olympio facto ex ebore quidem et auro, sed et ex aere signa fecit. floruit autem olympiade LXXXIII, circiter ccc urbis nostrae annum, quo eodem tempore aemuli eius fuere Alcamenes, Critias, Nesiotes, Hegias, et deinde olympiade LXXXVII Hagelades, Callon, Gorgias Lacon; rursus LXXXX Polyclitus, Phradmon, Myron, Pythagoras, Scopas, Perellus."],["pliny-naturalis","34.50","ex iis Polyclitus discipulos habuit Argium, Asopodorum, Alexim, Aristidem, Phrynonem, [Dinonem], Athenodorum, Demean Clitorium, Myron Lycium. LXXXXV olympiade floruere Naucydes, Dinomenes, Canachus, Patroclus; CII Polycles, Cephisodotus, Leuchares, Hypatodorus ; CIIII Praxiteles, Euphranor; CVII Aetion, Therimachus . CXIII Lysippus fuit, cum et Alexander Magnus, item Lysistratus frater eius, Sthennis, Euphron, Eucles, Sostratus, Ion, Silanion—in hoc mirabile quod nullo doctore nobilis fuit; ipse discipulum habuit Zeuxiaden—; CXXI Eutychides, Euthycrates, Laippus, Cephisodotus, Timarchus, Pyromachus."],["pliny-naturalis","34.52","cessavit deinde ars ac rursus olympiade CLVI revixit, cum fuere longe quidem infra praedictos, probati tamen, Antaeus, Callistratus, Polycles Athenaeus, Callixenus, Pythocles, Pythias, Timocles."],["pliny-naturalis","34.53","Ita distinctis celeberrimorum aetatibus insignes raptim transcurram, reliqua multitudine passim dispersa. venere autem et in certamen laudatissimi, quamquam diversis aetatibus geniti, quoniam fecerant Amazonas, quae cum in templo Dianae Ephesiae dicarentur, placuit eligi probatissimam ipsorum artificum, qui praesentes erant, iudicio , cum apparuit eam esse, quam omnes secundam a sua quisque iudicassent. haec est Polycliti, proxima ab ea Phidiae, tertia Cresilae, quarta Cydonis, quinta Phradmonis."],["pliny-naturalis","34.54","Phidias praeter Iovem Olympium, quem nemo aemulatur , fecit ex ebore aeque Minervam Athenis, quae est in Parthenone stans, ex aere vero praeter Amazonem supra dictam Minervam tam eximiae pulchritudinis, ut formae cognomen acceperit. fecit et cliduchum et aliam Minervam, quam Romae Paulus Aemilius ad aedem Fortunae Huiusce Diei dicavit, item duo signa, quae Catulus in eadem aede, palliata et alterum colossicon nudum, primusque artem toreuticen aperuisse atque demonstrasse merito iudicatur. Polyclitus Sicyonius,"],["pliny-naturalis","34.55?","Hageladae discipulus, diadumenum fecit molliter iuvenem, centum talentis nobilitatum, idem et doryphorum viriliter puerum. fecit et quem canona artifices vocant liniamenta artis ex eo petentes veluti a lege quadam, solusque hominum artem ipsam fecisse artis opere iudicatur. fecit et destringentem se et nudum telo incessentem duosque pueros item nudos, talis ludentes, qui vocantur astragalizontes et sunt in Titi imperatoris atrio—hoc opere nullum absolutius plerique iudicant—; item Mercurium,"],["pliny-naturalis","34.56?","qui fuit Lysimacheae, Herculem, qui Romae, hagetera arma sumentem, Artemona, qui periphoretos appellatus est. hic consummasse hanc scientiam iudicatur et toreuticen sic erudisse, ut Phidias aperuisse. proprium eius est, uno crure ut insisterent signa, excogitasse , quadrata tamen esse ea ait Varro et paene ad exemplum."],["pliny-naturalis","34.57","Myronem Eleutheris natum, Hageladae et ipsum discipulum , bucula maxime nobilitavit celebratis versibus laudata , quando alieno plerique ingenio magis quam suo commendantur. fecit et canem et discobolon et Perseum et pristas et Satyrum admirantem tibias et Minervam, Delphicos pentathlos, pancratiastas, Herculem, qui est apud circum maximum in aede Pompei Magni. fecisse et cicadae monumentum ac locustae carminibus suis Erinna significat ."],["pliny-naturalis","34.58","fecit et Apollinem, quem ab triumviro Antonio sublatum restituit Ephesiis divus Augustus admonitus in quiete. primus hic multiplicasse veritatem videtur, numerosior in arte quam Polyclitus et in symmetria diligentior, et ipse tamen corporum tenus curiosus animi sensus non expressisse , capillum quoque et pubem non emendatius fecisse, quam rudis antiquitas instituisset."],["pliny-naturalis","34.59","Vicit eum Pythagoras Reginus ex Italia pancratiaste Delphis posito; eodem vicit et Leontiscum. fecit et stadiodromon Astylon, qui Olympiae ostenditur, et Libyn, puerum tenentem tabellam eodem loco et mala ferentem nudum, Syracusis autem claudicantem, cuius ulceris dolorem sentire etiam spectantes videntur, item Apollinem serpentemque eius sagittis configi, citharoedum, qui Dicaeus appellatus est, quod, cum Thebae ab Alexandro caperentur, aurum a fugiente conditum sinu eius celatum esset. hic primus nervos et venas expressit capillumque diligentius."],["pliny-naturalis","34.60","—Fuit et alius Pythagoras Samius, initio pictor, cuius signa ad aedem Fortunae Huiusce Diei septem nuda et senis unum laudata sunt. hic supra dicto facie quoque indiscreta similis fuisse traditur, Regini autem discipulus et filius sororis fuisse Sostratus."],["pliny-naturalis","34.61","Lysippum Sicyonium Duris negat ullius fuisse discipulum , sed primo aerarium fabrum audendi rationem cepisse pictoris Eupompi responso. eum enim interrogatum , quem sequeretur antecedentium, dixisse monstrata hominum multitudine, naturam ipsam imitandam esse, non artificem."],["pliny-naturalis","34.62","plurima ex omnibus signa fecit, ut diximus, fecundissimae artis, inter quae destringentem se, queen M. Agrippa ante Thermas suas dicavit, mire gratum Tiberio principi. non quivit temperare sibi in eo, quamquam imperiosus sui inter initia principatus, transtulitque in cubiculum alio signo substituto, cum quidem tanta pop. R. contumacia fuit, ut theatri clamoribus reponi apoxyomenon flagitaverit princepsque, quamquam adamatum , reposuerit."],["pliny-naturalis","34.63","nobilitatur Lysippus et temulenta tibicina et canibus ac venatione, in primis vero quadriga cum Sole Rhodiorum. fecit et Alexandrum Magnum multis operibus, a pueritia eius orsus, quam statuam inaurari iussit Nero princeps delectatus admodum illa; dein, cum pretio perisset gratia artis, detractum est aurum, pretiosiorque talis existimabatur etiam cicatricibus operis atque concisuris, in quibus aurum haeserat, remanentibus."],["pliny-naturalis","34.64","idem fecit Hephaestionem, Alexandri Magni amicum, quem quidam Polyclito adscribunt, cum is centum prope annis ante fuerit; item Alexandri venationem, quae Delphis sacrata est, Athenis Satyrum, turmam Alexandri, in qua amicorum eius images summa omnium similitudine expressit; hanc Metellus Macedonia subacta transtulit Romam. fecit et quadrigas multorum generum."],["pliny-naturalis","34.65","statuariae arti plurimum traditur contulisse capillum exprimendo, capita minora faciendo quam antiqui, corpora graciliora siccioraque, per quae proceritas signorum maior videretur. non habet Latinum nomen symmetria, quam diligentissime custodiit nova intactaque ratione quadratas veterum staturas permutando , vulgoque dicebat ab illis factos quales essent homines, a se quales viderentur esse. propriae huius videntur esse argutiae operum custoditae in minimis quoque rebus."],["pliny-naturalis","34.66","Filios et discipulos reliquit laudatos artifices Laippum, Boëdan, sed ante omnes Euthycraten. quamquam is constantiam potius imitatus patris quam elegantiam austero maluit genere quam iucundo placere. itaque optume expressit Herculem Delphis et Alexandrum Thespiis venatorem et proelium equestre, simulacrum ipsum Trophoni ad oraculum, quadrigas complures, equum cum fiscinis, canes venantium."],["pliny-naturalis","34.67","—Huius porro discipulus fuit Tisicrates , et ipse Sicyonius, sed Lysippi sectae propior, ut vix discernantur complura signa, ceu senex Thebanus et Demetrius rex, Peucestes, Alexandri Magni servator, dignus tanta gloria."],["pliny-naturalis","34.68","Artifices, qui compositis voluminibus condidere haec, miris laudibus celebrant Telephanen Phocaeum, ignotum alias, quoniam .... Thessaliae habitaverit et ibi opera eius latuerint; alioqui suffragiis ipsorum aequatur Poly-o clito, Myroni, Pythagorae. laudant eius Larisam et Spintharum pentathlum et Apollinem. alii non hanc ignobilitatis fuisse causam, sed quod se regum Xerxis atque Darei officinis dediderit, existimant."],["pliny-naturalis","34.69","Praxiteles quoque, qui marmore felicior, ideo et clarior fuit, fecit tamen et ex aere pulcherrima opera: Proserpinae raptu, item catagusam et Liberum patrem, Ebrietatem nobilemque una Satyrum, queer Graeci periboëton cognominant , et signa, quae ante Felicitatis aedem fuere, Veneremque , quae ipsa aedis incendio cremata est Claudii principatu, marmoreae illi suae per terras inclutae parem, item stephanusam,"],["pliny-naturalis","34.70","pseliumenen,. Oporan, Harmodium et Aristogitonem tyrannicidas quos a Xerxe Persarum rege captos victa Perside Atheniensibus remisit Magnus Alexander . fecit et puberem Apollinem subrepenti lacertae comminus sagitta insidiantem, quem sauroctonon vocant. spectantur et duo signa eius diversos adfectus exprimentia , flentismatronae et meretricis gaudentis. hanc putant Phrynen fuisse deprehenduntque in ea amorem artificis et mercedem in vultu meretricis."],["pliny-naturalis","34.71","habet simulacrum et benignitas eius; Calamidis enim quadrigae aurigam suum inposuit, ne melior in equorum effigie defecisse in homine crederetur. ipse Calamis et alias quadrigas bigasque fecit equis semper sine aemulo expressis; sed, ne videatur in hominum effigie inferior, Alcumena nullius est nobilior."],["pliny-naturalis","34.72","Alcamenes, Phidiae discipulus, et marmorea fecit, sed aereum pentathlum, qui vocatur encrinomenos; at Polycliti discipulus Aristides quadrigas bigasque. Amphicrates Leaena laudatur. scortum haec, lyrae cantu familiaris Harmodio et Aristogitoni. consilia eorum de tyrannicidio usque in mortem excruciata a tyrannis non prodidit; quam ob rem Athenienses, et honorem habere ei volentes nec tamen scortum celebrasse, animal nominis eius fecere atque, ut intellegeretur causa honoris, in opere linguam addi ab artifice vetuerunt."],["pliny-naturalis","34.73","—Bryaxis Aesculapium et Seleucum fecit, Boëdas adorantem, Baton Apollinem et lunonem,"],["pliny-naturalis","34.74?","qui sunt Romae in Concordiae temple, Cresilas volneratum deficientem, in quo possit intellegi quantum restet animae, et Olympium Periclen dignum cognomine, mirumque in hac arte est quod nobiles viros nobiliores fecit. Cephisodorus Minervam mirabilem in portu Atheniensium et aram ad templum Iovis, Servatoris in eodem portu,"],["pliny-naturalis","34.75?","cui paucacomparantur, Canachus Apollinem nudum, qui Philesius cognominatur, in Didymaeo Aeginetica aeris temperatura, cervumque una ita vestigiis suspendit, ut linum subter pedes trahatur alterno morsu calce digitisque retinentibus solum, ita vertebrate dente utrisque in partibus, ut a repulsu per vices resiliat. idem et celetizontas pueros, Chaereas Alexandrum Magnum et Philippum patrem eiusfecit, Ctesilaus doryphoron et Amazonem volneratam ,"],["pliny-naturalis","34.76","Demetrius Lysimachen, quae sacerdos Minervae fruit LXIIII annis, idem et Minervam, quae myctica appellatur —dracones in Gorgone eius ad ictus citharae tinnitu resonant—; idem equitem Simonem, qui primus de equitatu scripsit. Daedalus et ipse inter fictores laudatus , pueros duos destringentes se fecit, Dinomenes Protesilaum et Pythodemum luctatorem."],["pliny-naturalis","34.77","—Euphranoris Alexander Paris est, in quo laudatur quod omnia simul intellegantur, iudex dearum, amator Helenae et tamen Achillis interfector. huius est Minerya, Romae quae dicitur Catuliana, infra Capitolium a Q. Lutatio dicata, et simulacrum Boni Eventus, dextra pateram, sinistra spicam ac papavera teens, item Latona puerpera Apollinem et Dianam infantes sustinens in aede Concordiae."],["pliny-naturalis","34.78","fecit et quadrigas bigasque et cliticon eximia forma et Virtutem et Graeciam, utrasque colossaeas, mulierem admirantem et adorantem, item Alexandrum et Philippum in quadrigis; Eutychides Eurotam, in quo artem ipso amne liquidiorem plurimi dixere.—Hegiae Minerva Pyrrhusque rex laudatur et celetizontes pueri et Castor ac Pollux ante aedem Iovis Tonantis, Hagesiae in Pario colonia Hercules, Isidoti buthytes."],["pliny-naturalis","34.79","—Lycius Myronis discipulus fuit, qui fecit dignum praeceptore puerum sufflantem languidos ignes et Argonautas; Leochares aquilam sentientem, quid rapiat in Ganymede et cui ferat, parcentemque unguibus etiam per vestem puero, Autolycum pancratii victorem, propter quem Xenophon symposium scripsit, Iovemque ilium Tonantem in Capitolio ante cuncta laudabilem, item Apollinem dia-o dematum, Lyciscum mangonem, puerum subdolae ac fucatae vernilitatis, Lycius et ipsepuerum suffitorem."],["pliny-naturalis","34.80","—Menaechmi vitulus genu premitur replicata cervice. ipse Menaechmus scripsit de sua arte.—Naucydes Mercurio et discobolo et immolante arietem censetur, Naucerus luctatore anhelante , Niceratus Aesculapio et Hygia, qui sunt in Concordiae templo Romae.—Pyromachi quadriga ab Alcihiade regitur. Polycles Hermaphroditum nobilem fecit, Pyrrhus Hygiam et Minervam, Phanis, Lysippi discipulus, epithyusan ."],["pliny-naturalis","34.81","—Styppax Cyprius uno celebratur signo, splanchnopte; Periclis Olympii vernula hic fuit exta torrens ignemque oris pleni spirit accendens. Silanion Apollodorum fudit, fictorem et ipsum, sed inter cuuctos diligentissimnum artis et iniquunm sui itdiciim, crebro prefecta signa frangentem, dum satiari cupiditate artis non quit, ideoque insanum cognominatum—hoc in co expressit,"],["pliny-naturalis","34.82","nee hominem ex aere fecit, sed iractiltliail—et Achillem nollilem, item epistaten exercellteni atlilelas; Stlougylion Amazoinem, quam ab excellentia crurum eucnemon appellant, ob id i comitatu Neronis principis circumlatam. idem fecit puerum, quem amando Brttius Pitilippieiisis cogiiomine suo inlustravit ."],["pliny-naturalis","34.83","—Theodorus, -qui labyrinthum fecit Sami, ipse se ex aere fudit. praeter Simiiltudinis mirabilem famam magna suptilitate celelbratir: dextra limam tenet, laeva tribus digitis quadrigulam tenuit, tralatam Praeneste parvitatis ut miraculum: pictam eam currumque et aurigam integeret alis simul facta musca.—Xenocrates, Tisicratis discipulus, ut alii, Euthycratis, vicit utrosque copia signorum. et de sua arte composuit volumina."],["pliny-naturalis","34.84","Plures artifices fecere Attali et Eumenis adversus Gallos proelia, Isigonus, Pyromachus, Stratonicus, Antigonus , qui volumina condidit de sua arte. Boëthi, quamquam argento melioris, infans eximium anserem strangulat. atque ex omnibus, quae rettuli, clarissima quaeque in urbe iam sunt dicata a Vespasiano principe in templo Pacis aliisque eius operibus, violentia Neronis in urbem convecta et in sellariis domus aureae disposita."],["pliny-naturalis","34.85","Praeterea sunt aequalitate celebrati artifices, sed nullis operum suorum praecipui: Ariston, qui et argentum caelare solitus est, Callides, Ctesias, Cantharus Sicyonius, Diodorus, Critiae discipulus, Deliades, Euphorion, Eunicus et Hecataeus, argenti caelatores, Lesbocles, Prodorus, Pythodicus, Polygnotus, idem pictor e nobilissimis, item e caelatoribus Stratonicus, Scymnus Critiae discipulus."],["pliny-naturalis","34.86","Nunc percensebo eos, qui eiusdem generis opera fecerunt , ut Apollodorus, Androbulus, Asclepiodorus, Aleuas philosophos, Apellas et adornantes se feminas, Antignotus et perixyomenum tyrannicidasque supra dictos, Antimachus, Athenodorus feminas nobiles, Aristodemus et luctatores bigasque cum auriga, philosophos, anus, Seleucum regem. habet gratiam suam huius quoque doryphorus."],["pliny-naturalis","34.87","—Cephisodoti duo fuere: prioris est Mercurius Liberum patrem in infantia nutriens; fecit et contionantem manu elata —persona in incerto est—; sequens philosophos fecit. Colotes, qui cum Phidia Iovem Olympium fecerat, philosophos , item Cleon et Cenchramis et Callicles et Cepis, Chalcosthenes et comoedos et athletas, Daippus perixyo- menon, Daiphron et Damocritus et Daemon philosophos."],["pliny-naturalis","34.88","—Epigonus omnia fere praedicta imitatus praecessit in tubicine et matri interfectae infante miserabiliter blandiente . Eubuli mulier admirans laudatur, Eubulidis digitis computans.—Micon athletis spectatur, Menogenes quadrigis.—Nec minus Niceratus omnia, quae ceteri, adgressus repraesentavit Alcibiaden lampadumque accensu matrem eius Demaraten sacrificantem."],["pliny-naturalis","34.89","—Tisicratis bigae Piston mulierem inposuit, idem fecit Martem et Mercurium , qui sunt in Concordiae templo Romae. Perillum nemo laudet saeviorem Phalaride tyranno, cui taurum fecit mugitus inclusi hominis pollicitus igni subdito et primus expertus cruciatum eum iustiore saevitia. hue a simulacris deorum hominumque devocaverat humanissimam artem. ideo tot conditores eius laboraverant, ut ex ea tormenta fierent! itaque una de causa servantur opera eius, ut quisquis illa videat, oderit manus."],["pliny-naturalis","34.90","—Sthennis Cererem, Iovem, Minervam fecit, qui sunt Romae in Concordiae templo, idem flentes matronas et adorantes sacrificantesque . Simon canem et sagittarium fecit, Stratonicus caelator ille philosophos, copas uterque;"],["pliny-naturalis","34.91","athletas autem et armatos et venatores sacrificantesque Baton, Euchir, Glaucides, Heliodorus, Hicanus, Iophon, Lyson, Leon, Menodorus, Myagrus, Polycrates, Polyidus, Pythocritus , Protogenes, idem pictor e clarissimis, ut dicemus, Patrocles, Pollis, Posidonius, qui et argentum caelavit nobiliter, natione Ephesius, Periclymenus, Philon, Symenus , Timotheus, Theomnestus, Timarchides, Timon, Tisias , Thrason."],["pliny-naturalis","34.92","Ex omnibus autem maxime cognomine insignis est Callimachus, semper calumniator, sui nec fine habentis diligentiae, ob id catatexitechnus appellatus, memorabili exemplo adhibendi et curae modum. huius sunt saltantes Lacaenae, emendatum opus, sed in quo gratiam omanem diligentia abstulerit. hunc quidem et pictorem fuisse tradunt . non aere captus nec arte, unam tantum Zenonis statuam Cypria expeditione non vendidit Cato, sed quia philosophi erat, ut obiter hoc quoque noscatur tam insigne exemplum."],["pliny-naturalis","34.93","In mentione statuarum est et una non praetereunda, quamquam auctoris incerti, iuxta rostra, Herculis tunicati, sola eo habitu Romae, torva face sentiensque suprema tunicae. in hac tres sunt tituli: L. Luculli imperatoris de manubiis, alter: pupillum Luculli filium ex S. C. dedicasse, tertius: T. Septimium Sabinum aed. cur. ex privato in publicum restituisse. tot certaminum tantaeque dignationis simulacrum id fruit."],["pliny-naturalis","34.94","Nunc praevertemur ad differentias aeris et mixturas . in Cyprio [coronarium et regulare est utrumque ductile] coronarium tenuatur in lamnas, taurorumque felle tinctum speciem auri in coronis histrionum praebet, idemque in uncias additis auri scripulis senis praetenui pyropi brattea ignescit. regulare et in allis fit metallis, itemque caldarium. differentia quod caldarium funditur tantum, malleis fragile, quibus regulare obsequitur ab aliis ductile appellatum, quale omne Cyprium est. sed et in ceteris metallis cura distat a caldario; omne enim diligentius purgatis igni vitiis excoctisque regulare est."],["pliny-naturalis","34.95","—In reliquis generibus palma Campano perhibetur, utensilibus vasis probatissimo. pluribus fit hoc modis. namque Capuae liquatur non carbonis ignibus, sed ligni, purgaturque roboreo cribro perfusum aqua frigida ac saepius simili modo coquitur, novissime additis plumbi argentarii Hispaniensis denis libris in centenas aeris. ita lentescit coloremque iucundum trahit, qualem in aliis generibus aeris adfectant oleo ac sale."],["pliny-naturalis","34.96","fit Campano simile in multis partibus Italiae provinciisque, sed octonas plumbi libras addunt et carbone recocunt propter inopiam ligni. quantum ea res differentiae adferat, in Gallia maxime sentitur, ubi inter lapides candefactos funditur; exurente enim coctura nigrum atque fragile conficitur. praeterea semel recoquunt, quod saepius fecisse bonitati plurimum confert. id quoque notasse non ab re est, aes omne frigore magno melius fundi."],["pliny-naturalis","34.97","—Sequens temperatura statuaria est eademque tabularis hoc modo: massa proflatur in primis, mox in proflatum additur tertia portio aeris collectanei, hoc est ex usu coempti. peculiare in eo condimentum attritu domiti et consuetudine nitoris veluti mansuefacti. miscentur et plumbi argentarii pondo duodena ac selibrae centenis proflati."],["pliny-naturalis","34.98","—Appellatur etiamnum et formalis temperatura aeris tenerrimi, quoniam nigri plumbi decima portio additur et argentarii vicesima, maximeque ita colorem bibit, quem Graecanicum vocant.—Novissima est quae vocatur ollaria, vase nomen hoc dante, ternis aut quaternis libris plumbi argentarii in centenas aeris additis.—Cyprio si addatur plumbum, colos purpurae fit in statuarum praetextis."],["pliny-naturalis","34.99","Aera extersa robiginem celerius trahunt quam neglecta, nisi oleo perunguantur. servari ea optime in liquida pice tradunt. usus aeris ad perpetuitatem monimentorum iam pridem tralatus est tabulis aereis, in quibus publicae constitutiones inciduntur."],["pliny-naturalis","34.100","Metalla aeris multis modis instruunt medicinam , utpote cum ulcera omnia ibi ocissime sanentur, maxime tamen prosunt cadmea. fit sine dubio haec et in argenti fornacibus, candidior ac minus ponderosa, sed nequaquam comparanda aerariae. plura autem genera sunt. namque ut ipse lapis, ex quo fit aes, cadmea vocatur, fusuris necessarius, medicinae inutilis, sic rursus in fornacibus existit alia, quae originis suae nomen recipit."],["pliny-naturalis","34.101","fit autem egesta flammis atque flatu tenuissima parte materiae et camaris lateribusque fornacium pro quantitate levitatis adplicata. tenuissima est in ipso fornacium ore quam flammae eructarunt, appellata capnitis, exusta et nimia levitate similis favillae. interior optuma, camaris dependens et ab eo argumento botryitis nominata, ponderosior haec priore,"],["pliny-naturalis","34.102","levior secuturis—duo eius colores, deterior cinereus, pumicis melior—, friabilis oculorumque medicamentis utilissima. tertia est in lateribus fornacium, quae propter gravitatem ad camaras pervenire non potuit. haec dicitur placitis, et ipsa ab argumento, planitie crusta verius quam pumex, intus varia, ad psoras utilior et cicatrices trahendas."],["pliny-naturalis","34.103","fiunt ex ea duo alia genera: onychitis extra paene caerulea, intus onychis maculis similis, ostracitis tota nigra et e ceteris sordidissima, volneribus maxime utilis. omnis autem cadmea, in Cypri fornacibus optima, iterum a medicis coquitur carbone puro atque, ubi in cinerem rediit, extinguitur vino Ammineo quae ad emplastra praeparatur, quae vero ad psoras, aceto."],["pliny-naturalis","34.104","quidam in ollis fictilibus tusam urunt et lavant in mortariis, postea siccant. Nymphodorus lapidem ipsum quam gravissimum spississimumque urit pruna et exustum Chio vino restinguit tunditque, mox linteo cribrat atque in mortario terit, mox aqua pluvia macerat iterumque terit quod subsedit, donee cerussae simile fiat, nulla dentium offensa. eadem Iollae ratio, sed quam purissimum eligit lapidem."],["pliny-naturalis","34.105","cadmeae effectus siccare, persanare, sistere fluctiones, pterygia et sordes oculorum purgare, scabritiam extenuare et quidquid in plumbi effectu dicemus. Et aes ipsum uritur ad omnia eadem, praeterque albugines oculorum et cicatrices, ulcera quoque oculorum cum lacte sanat; itaque Aegyptii collyrii id modo terunt in coticulis"],["pliny-naturalis","34.106",". facit et vomitiones e melle sumptum. uritur autem Cyprium in fictilibus crudis cum sulpuris pari pondere , vasorum circumlito spiramento, in caminis, donec vasa ipsa percoquantur. quidam et salem addunt, aliqui alumen pro sulpure, alii nihil, sed aceto tantum aspergunt. ustum teritur in mortario Thebaico, aqua pluvia lavatur iterumque adiecta largiore teritur et, dum considat, relinquitur , hoc saepius, donee ad species minii redeat. tum siccatum in sole in aerea pyxide servatur."],["pliny-naturalis","34.107","Et scoria aeris simili modo lavatur, minore effectu quam ipsum aes. sed et aeris flos medicinae utilis est. fit aere fuso et in alias fornaces tralato; ibi flatu crebriore excutiuntur veluti milii squamae, quas vocant florem; cadunt autem, cum panes aeris aqua refrigerantur, rubentque similiter squamae aeris, quam vocant lepida, et sic adulteratur flos, ut squama veneat pro eo. est autem squama aeris decussa vi clavis, in quos panes aerei feruminantur , in Cypri maxime officinis. omnis differentia haec est, quod squama excutitur ictu isdem panibus, flos cadit sponte."],["pliny-naturalis","34.108","squamae est alterum genus suptilius, ex summa scilicet lanugine decussum, quod vocant stomoma. Atque haec omnia medici—quod pace eorum dixisse liceat—ignorant. parent nominibus: in tantum a conficiendis medicaminibus absunt, quod esse proprium medicinae solebat. nunc quotiens incidere in libellos, componere ex iis volentes aliqua, hoc est inpendio miserorum experiri commentaria, credunt Seplasiae omnia fraudibus corrumpenti. iam quidem facta emplastra et collyria mercantur, tabesque mercium aut fraus Seplasiae sic excitetur!"],["pliny-naturalis","34.109","Et squama autem et flos uruntur in patinis fictilibus aut aereis, dein lavantur ut supra ad eosdem usus; squama et amplius narium carnosa vitia, item sedis, et gravitates aurium per fistulam in eas flatu inpulsa et uvas oris farina admota tollit et tonsillas cum melle. fit ex candido aere squama lounge Cypria inefficacior. nec non urina pueri prius macerant clavos panesque quidam excussuri squamam , teruntque et aqua pluvia lavant. dant et hydropicis eam drachmis II in mulsi hemina et inlinunt cum polline."],["pliny-naturalis","34.110","Aeruginis quoque magnus usus est. pluribus fit ea modis. namque et lapidi, ex quo coquitur aes, deraditur , et aere candido perforato atque in cadis suspenso super acetum acre opturatumque operculo. multo probatior est, si hoc idem squamis fiat. quidam vasa ipsa candidi aeris fictilibus condunt in acetum raduntque decumo die."],["pliny-naturalis","34.111","alii vinaceis contegunt totidemque post dies radunt, alii delimatam aeris scobem aceto spargunt versantque spathis saepius die, donec absumatur. eandem scobem alii terere in mortariis aereis ex aceto malunt. ocissime vero contingit coronariorum recisamentis in acetum id additis."],["pliny-naturalis","34.112","adulterant marmore trito maxime Rhodiam aeruginem, alii pumice aut cummi. praecipue autem fallit atramento sutorio adulterata; cetera enim dente deprehenduntur stridentia in frendendo. experimentum in vatillo ferreo, nam quae sincera est, suum colorem retinet, quae mixta atramento, rubescit. deprehenditur et papyro galla prius macerato, nigrescit enim statim aerugine inlita. deprehenditur et visu maligne virens."],["pliny-naturalis","34.113","sed sive sinceram sive adulteram aptissimum est elui siccatamque in patina nova uri ac versari, donec favilla fiat; postea teritur ac reconditur. aliqui in crudis fictilibus urunt, donec figlinum percoquatur. nonnulli et tus masculum admiscent. lavatur autem aerugo sicut cadmea. vis eius collyriis oculorum aptissima et delacrimationibtus mordendo proficiens , sed ablui necessarium penicillis calidis, donec rodere desinat."],["pliny-naturalis","34.114","— Hieracium vocatur collyrium, quod ea maxime constat. temperatur autem id hammoniaci unciis IIII, aeruginis Cypriae II, atramenti sutorii, quod chalcanthum vocant, totidem, misyos una, croci VI. haec omnia trita aceto Thasio colliguntur in pilulas, excellentis remedii contra initia glaucomatum et suffusionum, contra caligines aut scabritias et albugines et genarum vitia. cruda autem aerugo volnerariis emplastris miscetur."],["pliny-naturalis","34.115","oris etiam gingivarumque exulcerationes mirifice emendat et labrorum ulcera cum oleo. quod si et cera addatur, purgat et ad cicatricem perducit. aerugo et callum fistularum erodit vitiorumque circa sedem sive per se sive cum hammoniaco inlita vel collyrii modo in fistulas adacta . eadem cum resinae terebinthinae tertia parte subacta lepras tollit."],["pliny-naturalis","34.116","Est et alterum genus aeruginis, quam vocant scoleca, in Cyprio aere trito alumine et sale aut nitro pari pondere cum aceto albo quam acerrimo. non fit hoc nisi aestuosissimis diebus circa canis ortum. teritur autemdone viride fiat contrahatque se vermiculorum specie, unde et nomen. quod vitiatum ut emendetur, II partes quam fuere aceti miscentur urinae pueri inpubis. idem autem in medicamentis et santerna efficit, qua diximus aurum feruminari. usus utriusque qui aeruginis. scolex fit et per se derasus aerario lapidi, de quo nunc dicemus."],["pliny-naturalis","34.117","Chalcitim vocant, ex quo et ipso aes coquitur. distat a cadmea, quod illa super terrain ex subdialibus petris caeditur, haec ex obrutis, item quod chalcitis friat se statim, mollis nature, ut videatur lanugo concreta. est et alia distinctio, quod chalcitis tria genera continent, aeris et misyos et soreos, de quibus singulis dicemus suis locis. habet autem aeris venas oblongas."],["pliny-naturalis","34.118","probatur mellei coloris, gracili venarum discursu, friabilis nec lapidosa. putant et recentem utiliorem esse, quoniam inveterata sori fiat. vis eius ad excrescentia in ulceribus, sanguinem sistere, gingivas , uvam, tonsillas farina compescere, volvae vitiis in vellere inponi. cum suco vero porri verendorum additur emplastris."],["pliny-naturalis","34.119","maceratur autem in fictili ex aceto, circumlito fimo diebus XL, et colorem croci trahit. tum admixto cadmeae pari pondere medicamentum efficit psoricon dictum. quod si II partes chalcitidis tertia cadmeae temperentur, acrius hoc idem fiat; etiamnum vehementius, si aceto quam vino temperetur; tosta vero efficacior fit ad eader omnia."],["pliny-naturalis","34.120","Sori Aegyptium maxime laudatur, multum superato Cyprio Hispaniensique et Africo, quamquam oculorum curationi quidam utilius putent Cyprium; sed in quacumque natione optimum cui maximum virus olfactu, tritumque pinguiter nigrescens et spongiosum. stomacho res contraria in tantum, ut quibusdam olfactum modo vomitiones moveat. et Aegyptium quidem tale, alterius nationis contritum splendescit ut misy et est lapidosius. prodest autem et dentium dolori, si contineatur atque colluat, et ulceribus oris gravibus quaeque serpant. uritur carbonibus ut chalcitis."],["pliny-naturalis","34.121","Misy aliqui tradiderunt fieri exusto lapide in scrobibus, flore eius luteo miscente se ligni pineae favillae . re vera autem e supra dicto fit lapide, concretum natura discretumque vi, optimum in Cypriorum officinis, cuius notae sunt friati aureae scintillae et, cum teratur, harenosa natura sine terra, chalcitidi similis. hoc admiscent qui aurum purgant. utilitas eius infusi cum rosaceo auribus purulentis et in lana inpositi capitis ulceribus. extenuat et scabritias oculorum inveteratas, praecipue utile tonsillis contraque anginas et suppurata."],["pliny-naturalis","34.122","ratio ut XVI drachmae in hemina aceti coquantur addito melle, donee lentescat. sic ad supra dicta utile est. quotiens opus sit molliri vim eius, mel adspergitur. erodit et callum fistularum ex aceto foventium et collyriis additur, sistit et sanguinem ulceraque quae serpant quaeve putrescant, absumit et excrescentes carnes. peculiariter virilitatis vitiis utile et feminarum profluvium sistit."],["pliny-naturalis","34.123","Graeci cognationem aeris nomine fecerunt et atramento sutorio; appellant enim chalcanthon. nec ullius aeque mira natura est. fit in Hispaniae puteis stagnisve id genus aquae habentibus. decoquitur ea admixta dulci pari mensura et in piscinas ligneas funditur. immobilibus super has transtris dependent restes lapillis extentae, quibus adhaerescens limus vitreis acinis imaginem quandam uvae reddit. exemptum ita siccatur diebus XXX. color est caeruleus perquam spectabili nitore, vitrumque esse creditur; diluendo fit atramentum tinguendis coriis."],["pliny-naturalis","34.124","fit et pluribus modis: genere terrae eo in scrobes cavato, quorum e lateribus destillantes hiberno gelu stirias stalagmian vocant, neque est purius aliud. sed ex eo, candidum colorem sentiente viola, lonchoton appellant."],["pliny-naturalis","34.125","fit et in saxorum catinis pluvia aqua conrivato limo gelante; fit et salis modo flagrantissimo sole admissas dulces aquas cogente. ideo quidam duplici differentia fossile aut facticium appellant, hoc pallidius et quantum colore, tantum bonitate deterius."],["pliny-naturalis","34.126","probant maxime Cyprium in medicinae usu. sumitur ad pellenda ventris animalia drachmae pondere cum melle. purgat et caput dilutum ac naribus instillatum , item stomachum cum melle aut aqua mulsa sumptum. medetur et oculorum scabritiae dolorique et caligini et oris ulceribus. sistit et sanguinem narium, item haemorroidum. extrahit ossa fracta cum semine hyoscyami, suspendit epiphoras penicillo fronti inpositum, efficax et in emplastris ad purganda volnera et excrescentia ulcerum."],["pliny-naturalis","34.127","tollit et uvas, vel si decocto tangantur, cum lini quoque semine superponitur emplastris ad dolores tollendos. quod ex eo candicat, in uno usu praefertur violaceis, ut gravitati aurium per fistulas inspiretur. volnera per se inlitum sanat, sed tinguit cicatrices. nuper inventum ursorum in harena et leonum ora spargere illo, tantaque est vis in adstringendo, ut non queant mordere."],["pliny-naturalis","34.128","Etiamnum in aerariis reperiuntur quae vocant pompholygem et spodon. differentia, quod pompholyx lotura separator, spodos inlota est. aliqui quod sit candidum levissimumque pompholygem dixere et esse aeris ac cadmeae favillam, spodon nigriorem esse ponderosioremque , derasam parietibus fornacium, mixtis scintillis, aliquando et carbonibus."],["pliny-naturalis","34.129","haec aceto accepto odorem aeris praestat et, si tangatur lingua, saporem horridum. convenit oculorum medicamentis, quibuscumque vitiis occurrens , et ad omnia quae spodos. hoc solum distat, quod huius elutior vis est. additur et in emplastra, quibus lenis refrigeratio quaeritur et siccatio. utilior ad omnia quae vino lota est."],["pliny-naturalis","34.130","Spodos Cypria optima. fit autem liquescentibus cadmea et aerario lapide. levissimum hoc est flaturae totius evolatque e fornacibus et tectis adhaerescit, a fuligine distans candore. quod minus candidum ex ea, inmaturae fornacis argumentum est; hoc quidam pompholygem . vocant. quod vero rubicundius ex iis invenitur, acriorem vim habet et exulcerat adeo, ut, cum lavatur, si attigit oculos, excaecet."],["pliny-naturalis","34.131","est et mellei coloris spodos, in qua plurimum aeris intellegitur. sed quodcumque genus lavando fit utilius; purgatur ante pinna, dein crassiore lotura digitis scabritiae excernuntur. eximia vis est eius, quae vino lavatur. est aliqua et in genere vini differentia . leni enim lota collyriis oculorum minus utilis putatur , eademque efficacior ulceribus, quae manent, vel oris, quae madeant, et omnibus medicamentis, quae parentur contra gangraenas."],["pliny-naturalis","34.132","fit et in argenti fornacibus spodos, quam vocant Lauriotim. utilissima autem oculis adfirmatur quae fiat in aurariis, nec in alia parte magis est vitae ingenia mirari. quippe ne quaerenda essent metalla, vilissimis rebus utilitates easdem excogitavit."],["pliny-naturalis","34.133","Antispodon vocant cinerem fici arboris vel caprifici vel myrti foliorum cum tenerrimis ramorum partibus vel oleastri vel oleae vel cotonei mali vel lentisci, item ex moris inmaturis, id est candidis, in sole arefactis vel e buxi coma aut pseudocypiri aut rubi aut terebinthi vel oenanthes. taurini quoque glutinis aut linteorum cinerem similiter pollere inventum est. uruntur omnia ea crudo fictili in fornacibus, donec figlina percoquantur."],["pliny-naturalis","34.134","In aerariis officinis et smegma fit iam liquato aere ac percocto additis etiamnum carbonibus paulatimque accensis, ac repente vehementiore flatu exspuitur aeris palea quaedam. solum, quo excipiatur, stratum esse debet marilla."],["pliny-naturalis","34.135","Ab ea discernitur quam in isdem officinis diphrygem vocant Graeci ab eo, quod bis torreatur. cuius origo triplex. fieri enim traditur ex lapide pyrite cremato in caminis, donec excoquatur in rubricam. fit et in Cypro ex luto cuiusdam specus arefacto prius, mox paulatim circumdatis sarmentis. tertio fit modo in fornacibus aeris faece subsidente. differentia est, quod aes ipsum in catinos defluit, scoria extra fornaces, flos supernatat, diphryges remanent."],["pliny-naturalis","34.136","quidam tradunt in fornacibus globos lapidis, qui coquatur, feruminari, circa hunc aes fervere , ipsum vero non percoqui nisi tralatum in alias fornaces, et esse nodum quendam materiae; id, quod ex cocto supersit, diphryga vocari. ratio eius in medicina similis praedictis: siccare et excrescentia consumere ac repurgare. probatur lingua, ut eam siccet tactu statim saporemque aeris reddat."],["pliny-naturalis","34.137","Unum etiamnum aeris miraculum non omittemus . Servilia familia inlustris in fastis trientem aereum pascit auro, argento, consumentem utrumque. origo atque natura eius incomperta mihi est. verba ipsa de ea re Messallae senis ponam: Serviliorum familia habet trientem sacrum, cui summa cum cura magnificentiaque sacra quotannis faciunt. quem ferunt alias crevisse, alias decrevisse videri et ex eo aut honorem aut deminutionem familiae significare ."],["pliny-naturalis","34.138","Proxime indicari debent metalla ferri. optumo pessimoque vitae instrumento est, siquidem hoc tellurem scindimus, arbores serimus, arbusta tondemus, vites squalore deciso annis omnibus cogimus invenescere, hoc exstruimus tecta, caedimus saxa, omnesque ad alios usus ferro utimur, sed eodem ad bella, caedes, latrocinia, non comminus solum, sed etiam missili volucrique, nunc tormentis excusso, nunc lacertis, nunc vero pinnato, quam sceleratissimam humani ingenii fraudem arbitror, siquidem, ut ocius mors perveniret ad hominem, alitem illam fecimus pinnasque ferro dedimus."],["pliny-naturalis","34.139","quam ob rem culpa eius non naturae fiat accepta. aliquot experimentis probatum est posse innocens esse ferrum. in foedere, quod expulsis regibus populo Romano dedit Porsina, nominatim comprehensum invenimus, ne ferro nisi in agri cultu uteretur. et tum stilo osseo scribere institutum vetustissimi auctores prodiderunt. Magni Pompei in tertio consulatu extat edictum in tumultu necis Clodianae prohibentis ullum telum esse in urbe."],["pliny-naturalis","34.140","et ars antiqua ipsa non defuit honorem mitiorem habere ferro quoque . Aristonidas artifex, cum exprimere vellet Athamantis furorem Learcho filio praecipitato residentem paenitentia, aes ferrumque miscuit, ut robigine eius per nitorem aeris relucente exprimeretur verecundiae rubor. hoc signum exstat hodie Rhodi."],["pliny-naturalis","34.141","est in eadem urbe et ferreus Hercules , quem fecit Alcon laborum dei patientia inductus. videmus et Romae seyphos e ferro dicatos in templo Martis Ultoris. obstitit eadem naturae benignitas exigentis ab ferro ipso poenas robigine eademque providentia nihil in rebus mortalius facientis quam quod esset infestissimum mortalitati."],["pliny-naturalis","34.142","Ferri metalla ubique propemodum reperiuntur, quippe etiam insula Italiae Ilva gignente, minimaque difficultate adgnoscuntur colore ipso terrae manifesto. ratio eadem excoquendis venis; in Cappadocia tantum quaestio est, aquae an terrae fiat acceptum, quoniam perfusa Cer aso fluvio terra neque aliter ferrum e fornacibus reddit. differentia ferri numerosa."],["pliny-naturalis","34.143","prima in genere terrae caelive : aliae molle tantum plumboque vicinum subministrant, aliae fragile et aerosum rotarumque usibus et clavis maxime fugiendum, cui prior ratio convenit; aliud brevitate sola placet clavisque caligariis, aliud robiginem celerius sentit. stricturae vocantur hae omnes, quod non in aliis metallis, a stringenda acie vocabulo inposito."],["pliny-naturalis","34.144","et fornacium magna differentia est, nucleusque quidam ferri excoquitur in iis ad indurandam aciem, alioque modo ad densandas incudes malleorumve rostra. summa autem differentia in aqua, cui subinde candens inmergitur. haec alibi atque alibi utilior nobilitavit loca gloria ferri, sicuti Bilbilim in Hispania et Turiassonem, Comum in Italia, cum ferraria metalla in iis locis non sint."],["pliny-naturalis","34.145","ex omnibus autem generibus palma Serico ferro est; Seres hoc cum vestibus suis pellibusque mittunt; secunda Parthico.- neque alia genera ferri ex mera acie tenmperantur, ceteris enim admiscetur mollior complexus. in nostro orbe aliubi vena bonitatem hanc praestat, ut in Noricis, aliubi factura, ut Sulmone, aqua ubi diximus, quippe cum exacuendo oleariae cotes aquariaeque differant et oleo delicatior fiat acies."],["pliny-naturalis","34.146","mirumque , cum excoquatur vena, aquae modo liquari ferrum, postea in spongeas frangi. tenuiora ferramenta oleo restingui mos est, ne aqua in fragilitatem durentur. a ferro sanguis humanus se ulciscitur, contactum namque eo celerius robiginem trahit."],["pliny-naturalis","34.147","De magnete lapide suo loco dicemus concordiaque , quam cum ferro habet. sola haec materia virus ab eo lapide accipit retinetque longo tempore, aliud adprehendens ferrum, ut anulorum catena spectetur interdum . quod volgus imperitum appellat ferrum vivum, vulneraque talia asperiora fiunt."],["pliny-naturalis","34.148","hic lapis et in Cantabria nascitur, non ut ille magnes verus caute continua, sed sparsa bulbatione—ita appellant—, nescio an vitro fundendo perinde utilis, nondum enim expertus est quisquam ; ferrum utique inficit eadem vi.—Magnete lapide architectus Timochares Alexandriae Arsinoes templum concamarare incohaverat, ut in eo simulacrum e ferro pendere in aēre videretur. intercessit ipsius mors et Ptolemaei regis, qui id sorori suae iusserat fieri."],["pliny-naturalis","34.149","— Metallorum omnium vena ferri largissima est Cantabriae. maritima parte, qua oceanus adluit, mons praealtus- incredibile dictu—totus ex ea materia est, ut in am- (?)bitu oceani diximus. Ferrum accensum igni, nisi duretur ictibus, corrumpitur . rubens non est habile tundendo neque antequam albescere incipiat. aceto aut alumine inlitum fit aeri simile."],["pliny-naturalis","34.150","a robigine vindicatur cerussa et gypso et liquida pice. haec est ferro a Graecis antipathia dicta. ferunt quidem et religione quadam id fieri et exstare ferream catenam apud Euphraten amnem in urbe, quae Zeugma appellatur, qua Alexander Magnus ibi iunxerit pontem, cuius anulos, qui refecti sint, robigine infestari, carentibus ea prioribus."],["pliny-naturalis","34.151","Medicina e ferro est et alia quam secandi. namque et circumscribi circulo terve circumlato mucrone et adultis et infantibus prodest contra noxia medicamenta, et praefixisse in limine evulsos sepulchris clavos adversus noctumas lymphationes, pungique leviter mucrone, quo percussus homo sit, contra dolores laterum pectorumque subitos, qui punctionem adferant. quaedam ustione sanantur , privatim vero canis rabidi morsus, quippe etiam praevalente morbo expaventesque potum usta plaga ilico liberantur. calfit etiam ferro candente potus in multis vitiis, privatim vero dysentericis."],["pliny-naturalis","34.152","Est et robigo ipsa in remediis, et sic proditur Telephum sanasse Achilles, sive id aerea sive ferrea cuspide fecit; ita certe pingitur ex ea decutiens gladio. sed robigo ferri deraditur umido ferro clavis veteribus."],["pliny-naturalis","34.153","potentia eius ligare, siccare, sistere. emendat alopecias inlita. utuntur et ad scabritias genarum pusulasque totius corporis cum cera et myrteo oleo, ad ignes vero sacros ex aceto, item ad scabiem, paronychia digitorum et pterygia in linteolis. sistit et feminarum profluvia inposita velleribus, plagis quoque recentibus vino diluta et cum murra subacta, condylomatis ex aceto. podagras quoque inlita lenit."],["pliny-naturalis","34.154","Squama quoque ferri in usu est ex acie aut mucronibus, maxime simili, sed acriore vi quam robigo, quam ob rem et contra epiphoras oculorum adsumitur. sanguinem sistit, cum volnera ferro maxime fiant. sistit et feminarum profluvia. inponitur et contra lienium vitia, et haemorroidas compescit ulcerumque serpentia. et genis prodest farinae modo adspersa paullisper."],["pliny-naturalis","34.155","praecipua tamen commendatio eius in hygremplastro ad purganda vulnera fistulasque et omnem callum erodendum et rasis ossibus carnes recreandas. componitur hoc modo: propolis oboli VI, Cimoliae cretae drachmae VI, aeris tusi drachmae II, squamae ferri totidem, cerae X, olei sextarius. his adieitutr, cum sunt repurganda volnera aUt replenda, ceratum."],["pliny-naturalis","34.156","Sequitur natura plumbi, cuius duo genera, nigrum atque candidum. pretiosissimum in hoc candidum, Graecis appellatum cassiterum fabuloseque narratum in insulas Atlantici maris peti vitilibusque navigiis et circumsutis corio advehi. nunc certum est in Lusitania. gigni et in Gallaecia summa tellure, harenosa et coloris nigri. pondere tantum ea deprehenditur;"],["pliny-naturalis","34.157","interveniunt et minuti calculi, maxime torrentibus siccatis. lavant eas harenas metallici et, quod subsedit, cocunt in fornacibus. invenitur et in aurariis metallis, quae alutias vocant, aqua inmissa eluente calculos nigros paullum candore variatos, quibus eadem gravitas quae auro, et ideo in calathis, quibus aurum colligitur, cum eo rem-anent; postea caminis separantur conflatique in plumbum album resolvuntur."],["pliny-naturalis","34.158","non fit in Gallaecia nigrum, cum vicina Cantabria nigro tantum abundet, nec ex albo argentum, cum fiat ex nigro. iungi inter se plumbum nigrum sine albo non potest nec hoc ei sine oleo ac ne album quidem secum sine nigro. album habuit auctoritatem et Iliacis temporibus teste Homnero, cassiterum ab illo dictum."],["pliny-naturalis","34.159","plumbi nigri origo duplex est; aut enim sua provenit vena nec quicquam aliud ex sese parit aut cum argento nascitur mixtisque venis conflatur . huius qui primus fuit in fornacibus liquor stagnum appellatur; qui secundus, argentum; quod remansit in fornacibus, galena, quae fit tertia portio additae venae; haec rursus conflata dat nigrum plumbum deductis partibus nonis II."],["pliny-naturalis","34.160","Stagnum inlitum aereis vasis saporem facit gratiorem ac compescit virus aeruginis, mirumque, pondus non auget. specula etiam ex eo laudatissima, ut diximus, Brundisi temperabantur, donec argenteis uti coepere et ancillae. nunc adulteratur stagnum addita aeris candidi tertia portione in plumbum album. fit et alio modo mixtis albi plumbi nigrique libris; hoc nunc aliqui argentarium appellant. iidem et tertiarium vocant, in quo duae sunt nigri portiones et tertia albi. pretium eius inlibras $X$ XX. hoc fistulae solidantur."],["pliny-naturalis","34.161","inprobiores ad tertiarium additis partibus aequis albi argentarium vocant et eo quae volunt incoquunt. pretium huius faciunt in p. $X$ LXX. albo per se sincero pretium sunt $X$ LXXX, nigro $X$ VII. Albi natura plus aridi habet, contraque nigri tota umida est. ideo album nulli rei sine mixtura utile est. neque argentum ex eo plumbatur, quoniam prius liquescat argentum,"],["pliny-naturalis","34.162","confirmantque, si minus albo nigri, quam satis sit, misceatur, erodi ab eo argentum. album incoquitur aereis operibus Galliarum invento ita, ut vix discerni possit ab argento, eaque incoctilia appellant. deinde et argentum incoquere simili modo coepere equorum maxime ornamentis iumentorumque ac iugorum in Alesia oppido; reliqua gloria Biturigum fuit."],["pliny-naturalis","34.163","coepere deinde et esseda sua colisataque ac petorita exornare simili modo, quae iam luxuria ad aurea quoque, non modo argentea, staticula pervenit, quaeque in scyphis cerni prodigum erat, haec in vehiculis adteri cultus vocatur. plumbi albi experimentum in charta est, ut liquefactum pondere videatur, non calore, rupisse. India neque aes neque plumbum habet gemmisque ac margaritis suis haec permutat."],["pliny-naturalis","34.164","Nigro plumbo ad fistulas lamnasque utimur, laboriosius in Hispania eruto totasque per Gallias, sed in Brittannia summo terrae corio adeo large, ut lex ultro dicatur, ne plus certo modo fiat. nigri generibus haec sunt nomina: Iovetanum, Caprariense, Oleastrense, nec differentia ulla scoria modo excocta diligenter. mirum in his solis metallis, quod derelicta fertilius revivescunt."],["pliny-naturalis","34.165","hoc videtur facere laxatis spiramentis ad satietatem infusus aër, aeque ut feminas quasdam fecundiores facere abortus. nuper id conpertum in Baetica Samariensi metallo, quod locari solitum $X$cc annuis, postquam obliteratum erat, $X$ CCLV locatum est. simili modo Antonianum in eadem provincia pari locatione pervenit ad HSCCCC vectigalis. mirum et addita aqua non liquescere vasa e plumbo, eadem, si in aquam addantur calculus vel aereus quadrans , peruri."],["pliny-naturalis","34.166","In medicina per se plumbi usus cicatrices reprimere adalligatisque lumborum et renium parti lamnis frigidiore natura inhibere inpetus venerisvisaque in quiete veneria sponte naturae erumpentia usque in genus morbi. his lamnis Calvus orator cohibuisse se traditur viresque corporis studiorum labori custodisse. Nero, quoniam ita placuit diis, princeps, lamna pectori inposita sub ea cantica exclamans alendis vocibus demonstravit rationem."],["pliny-naturalis","34.167","coquitur ad medicinae usus patinis fictilibus substrato sulpure minuto, lamnis inpositis tenuibus opertisque sulpure et ferro mixtis. cum coquatur, munienda in eo opere foramina spiritus convenit; alioqui plumbi fornacium halitus noxius sentitur. et pestilens est, canibus ocissime, omnium vero metallorum muscis et culicibus, quam ob rem non sunt ea taedia in metallis."],["pliny-naturalis","34.168","quidam in coquendo scobem plumbi lima quaesitam sulpuri miscent, alii cerussam potius quam sulpur. fit et lotura plumbi usus in medicina. cum se ipso teritur in mortariis plumbeis addita aqua caelesti, done crassescat; postea supernatans aqua tollitur spongeis; quod crassissimum fuit, siccatum dividitur in pastillos. quidam limatum plumbum sic terunt, quidam et plumbaginem admiscent, alii vero acetum, alii vinum, alii adipem, alii rosam."],["pliny-naturalis","34.169","quidam in lapideo mortario et maxime Thebaico plumbeum pistillum terere malunt, candidiusque ita fit medicamentum. id autem quod ustum est plumbum lavatur ut stibis et cadmea. potest adstringere, sistere, contrahere cicatrices; usu est eodem et in oculorum medicamentis, maxime contra procidentiam eorum et inanitates ulcerum excrescentiave rimasque sedis aut haemorroidas et condylomata ."],["pliny-naturalis","34.170","ad haec maxime lotura plumbi facit, cinis autem usti ad serpentia ulcera aut sordida, eademque quae chartis ratio profectus. uritur autem in patinis per lamnas minutas cum sulpure, versatum rudibus ferreis aut ferulaceis, donec liquor mutetur in cinerem; dein refrigeratum teritur in farinam. alii elimatam scobem in fictili crudo cocunt in caminis, donec percoquatur figlinum . aliqui cerussam admiscent pari mensura aut hordeum teruntque ut in crudo dictum est, et praeferunt sic plumbum spodio Cyprio."],["pliny-naturalis","34.171","Scoria quoque plumbi in usu est. optima quae maxime ad luteum colorem accedit, sine plumbi reliquiis aut sulpuris specie et terra carens. lavatur haec in mortariis minutim fracta, done aqua luteum colorem trahat, et transfunditur in vas purum, idque saepius, usque dum subsidat quod utilissimum est. effectus habet eosdem quos plumbum, sed acriores. mirarique succurrit experiential vitae, ne faece quidem rerum excrementorumque foeditate intemptata tot modis."],["pliny-naturalis","34.172","Fit et spodium ex plumbo eodem modo quo ex Cyprio aere; lavatur in linteis raris aqua caelesti separaturque terrenum transfusione; cribratum teritur. quidam pulverem eum pinnis digerere malunt ac terere in vino odorato."],["pliny-naturalis","34.173","Est et molybdaena, quam alio loco galenam appellavimus , vena argenti plumbique communis. Melior haec, quanto magis aurei colors quantoque minus plumbosa, friabilis et modice gravis. cocta cum oleo iocineris colorem trahit. adhaerescit et auri argentique fornacibus; hanc metallicam vocant. laudatissima quae in Zephyrio fiat; probantur minime terrenae minimeque lapidosae. coquuntur lavanturque scoriae modo."],["pliny-naturalis","34.174","usus in lipara ad lenienda ac refrigeranda ulcera et emplastris, quae non inligantur, sed inlita ad cicatricem perducunt in teneris corporibus mollissimisque partibus. compositio eius e libris III et cerae libra, olei III heminis, quod in senili corpore cum fracibus additur. temperatur cum spuma argenti et scoria plumbi ad dysenteriam et tenesmum fovenda calida."],["pliny-naturalis","34.175","Psimithium quoque, hoc est cerussam, plumbariae dant officinae, laudatissimam in Rhodo. fit autem ramentis plumbi tenuissimis super vas aceti asperrimi inpositis atque ita destillantibus. quod ex eo cecidit in ipsum acetum, arefactum molitur et cribratur iterumque aceto admixto in pastillos dividitur et in sole siccatur aestate. fit et alio modo, addito in urceos aceti plumbo opturatos per dies X derasoque ceu situ ac rursus reiecto, donec deficiat materia."],["pliny-naturalis","34.176","quod derasum est, teritur et cribratur et coquitur in patinis misceturque rudiculis, done rufescat et simile sandaracae fiat. dein lavatur dulci aqua, donec nubeculae omnes eluantur. siccatur postea similiter et in pastillos dividitur. vis eius eadem quae supra dictis, lenissima tantum ex omnibus, praeterque ad candorem feminarum. est autem letalis potu sicut spuma argenti. postea cerussa ipsa, si coquatur, rufescit."],["pliny-naturalis","34.177","Sandaracae quoque propemodum dicta natura est. invenitur autem et in aurariis et in argentariis metallis , melior quo magis rufa quoque magis virus sulpuris redolens ac pura friabilisque. valet purgare, sistere, excalfacere , erodere, summa eius dote septica. explet alopecias ex aceto inlita; additur oculorum medicamentis; fauces purgat cum melle sumpta vocemque limpidam et canoram facit; suspiriosis et tussientibus iucunde medetur cum resina terebinthina in cibo sumpta, suffita quoque cum cedro ipso nidore isdem medetur."],["pliny-naturalis","34.178","Et arrhenicum ex eadem est materia. quod optimum , coloris etiam in auro excellentis; quod vero pallidius aut sandaracae simile est, deterius iudicatur. est et tertium genus, quo miscetur aureus color sandaracae. utraque haec squamosa, illud vero siccum purumque, gracili venarum discursu fissile. vis eadem quae supra, sed acrior. itaque et causticis additur et psilotris. tollit et pterygia digitorum carnesque narium et condylomata et quidquid excrescit. torretur, ut valdius prosit, in nova testa, donec mutet colorem."],["pliny-naturalis","35.1","Metallorum, quibus opes constant, adgnascentium- queiis natura indicata propemodum est, ita conexis rebus, ut inmensa medicinae silva officinarumque tenebrae et morosa caelandi fingendique ac tinguendi subtilitas simul dicerentur . restant terrae ipsius genera lapidumque vel numerosiore serie, plurimis singula a Graecis praecipue voluminibus tractata. nos in iis brevitatem sequemur utilem instituto, modo nihil necessarium- aut naturale omittentes,"],["pliny-naturalis","35.2","primumque dicemus quae restant de pictura, arte quondam nobili—tunc cum expeteretur regibus populisque—et alios nobilitante, quos esset dignata posteris tradere, nunc vero in totum marmoribus pulsa, iam quidem et auro, nec tantum ut parietes toti operiantur, verum et interraso marmore vermiculatisque ad effigies rerum et animalium crustis."],["pliny-naturalis","35.3","non placent iam abaci nec spatia montes in cubiculo dilatantia: coepimus et lapide.pingere. hoc Claudii principatu inventum, Neronis vero maculas, quae non essent in crustis, inserendo unitatem variare, ut ovatus esset Numidicus, utpurpura distingueretur Synnadicus, qualiter illos nasci optassent deliciae. montium haec subsidia deficientium, nec cessat luxuria id agere, ut quam plurimum incendiis perdat."],["pliny-naturalis","35.4","Imaginum quidem pictura, qua maxime similes in aevum propagabantur figurae, in totum exolevit. aerei ponuntur clipei argentea facie, surdo figurarum discrimine ; statuarum capita permutantur, volgatis iam pridem salibus etiam carminum. adeo materiam conspici malunt omnes quam se nosci. et inter haec pinacothecas veteribus tabulis consuunt alienasque effigies colunt, ipsi honorem non nisi in pretio ducentes, ut frangat heres furisque detrahat laqueo."],["pliny-naturalis","35.5","itaque nullius effigie vivente imagines pecuniae, non suas, relincunt. iidem palaestras athletarum imaginibus et ceromata sua exornant, Epicuri voltus per cubicula gestant ac circumferunt secum. natali eius* sacrificant, feriasque omni mense *vicesima luna* custodiunt, quas icadas vocant, ii maxime, qui se ne viventes quidem nosci volunt. ita est profecto: artes desidia perdidit, et quoniam animorum imagines non sunt, negleguntur etiam corporum."],["pliny-naturalis","35.6","aliter apud maiores in atriis haec erant, quae spectarentur; non signa externorum artificum nec aera aut marmora: expressi cera vultus singulis disponebantur armariis, ut essent imagines, quae comitarentur gentilicia funera, semperque defuncto aliquo totus aderat familiae eius qui umquam fuerat populus. stemmata vero lineis discurrebant ad imagines pictas."],["pliny-naturalis","35.7","tabulina codicibus implebantur et monimentis rerum in magistratu gestarum. aliae foris et circa limina animorum ingentium imagines erant adfixis hostium spoliis, quae nec emptori refigere liceret, triumphabantque etiam dominis mutatis aeternae domus. erat haec stimulatio ingens, exprobrantibus tectis cotidie inbellem dominum intrare in alienum triumphum ."],["pliny-naturalis","35.8","exstat Messalae oratoris indignatio, quae prohibuit inseri genti suae Laevinorum alienam imaginem. similis causa Messalae seni expressit volumina illa quae de familiis condidit, cum Scipionis Pomponiani transisset atrium vidissetque adoptione testamentaria Salvittones— hoc enim fuerat cognomen—Africanorum dedecori inrepentes Scipionum nomini. Sed—pace Messalarum dixisse liceat—etiam mentiri clarorum imagines erat aliquis virtutum amor multoque honestius quam mereri, ne quis suas expeteret."],["pliny-naturalis","35.9","Non est praetereundum et novicium inventum, siquidem non ex auro argentove, at certe ex aere in bibliothecis dicantur illis, quorum inmortales animae in locis iisdem locuntur, quin immo etiam quae non sunt finguntur, pariuntque desideria non traditos vultus, sicut in Homero evenit."],["pliny-naturalis","35.10","quo mains, ut equidem arbitror, nullum est felicitatis specimen quam semper omnes scire cupere, qualis fuerit aliquis. Asini Pollionis hoc Romae inventum, qui primus bibliothecam dicando ingenia hominum rem publica m fecit. an priores coeperint Alexandreae et Pergami reges, qui bibliothecas magno certamine instituere, non facile dixerim."],["pliny-naturalis","35.11","imaginum amorem flagrasse quondam testes sunt Atticus ille Ciceronis edito de iis volumine, M. Varro benignissimo invento insertis voluminum suorum fecunditati etiam septingentorum inlustrium aliquo modo imaginibus , non passus intercidere figuras aut vetustatem aevi contra homines valere, inventor muneris etiam dis invidiosi , quando inmortalitatem non solum dedit, verum etiam in omnes terras misit, ut praesentes esse ubique ceu di possent. et hoc quidem alienis ille praestitit."],["pliny-naturalis","35.12","Verum clupeos in sacro vel publico dicare privatim primus instituit, ut reperio, Appius Claudius [qui consul cum P. Servilio fuit anno urbis CCLVIIII]. posuit enim in Bellonae aede maiores suos, placuitque in excelso spectari in titulos honorum legi, decora res, utique si liberum turba parvulis imaginibus ceu nidum aliquem subolis pariter ostendat, quales clupeos nemo non gaudens favensque aspicit."],["pliny-naturalis","35.13","post eum M. Aemilius collega in consulatu Quinti Lutatii non in basilica modo Aemilia, verum et domi suae posuit, id quoque Martio exemplo. scutis enim, qualibus apud Troiam pugnatum est, continebantur imagines, unde et nomen habuere clupeorum , non, ut perversa grammaticorum suptilitas voluit, a cluendo. origo plena virtutis, faciem reddi in scuto cuiusque, qui fuerit usus illo."],["pliny-naturalis","35.14","Poeni ex auro factitavere et clupeos et imagines secumque vexere. in castris certe captis talem Hasdrubalis invenit Marcius, Scipionum in Hispania ultor, isque clupeus supra fores Capitolinae aedis usque ad incendium primum fuit. maiorum quidem nostrorum tanta securitas in ea re adnotatur, ut L. Manlio, Q. Fulvio cos. anno urbis DLXXV M. Aufidius tutelae Capitolio redemptor docuerit patres argenteos esse clupeos, qui pro aereis per aliquot iam lustra adsignabantur."],["pliny-naturalis","35.15","De picturae initiis incerta nec instituti operis quaestio est. Aegyptii sex milibus annorum aput ipsos inventam, priusquam in Graeciam transiret, adfirmant, vana praedicatione, ut palam est; Graeci autem alii Sicyone , alii aput Corinthios repertam, omnes umbra hominis lineis circumducta, itaque primam talem, secundam singulis coloribus et monochromaton dictam, postquam operosior inventa erat, duratque talis etiam nunc."],["pliny-naturalis","35.16","inventam liniarem a Philocle Aegyptio vel Cleanthe Corinthio primi exercuere Aridices Corinthius et Telephanes Sicyonius, sine ullo etiamnum hi colore, iam tamen spargentes linias intus. ideo et quos pinxere adscribere institutum . primus inlevit eas colore testae, ut ferunt, tritae Ecphantus Corinthius. hunc eodem nomine alium fuisse quam tradit Cornelius Nepos secutum in Italiam Damaratum , Tarquinii Prisci regis Romani patrem, fugientem a Corintho tyranni iniurias Cypseli, mox docebimus."],["pliny-naturalis","35.17","Iam enim absoluta erat pictura etiam in Italia. exstant certe hodieque antiquiores urbe picturae Ardeae in aedibus sacris, quibus equidem nullas aeque miror, tam longo aevo durantes in orbitate tecti veluti recentes. similiter Lanivi, ubi Atalante et Helena comminus pictae sunt nudae ab eodem artifice, utraque excellentissima forma, sed altera ut virgo, ne ruinis quidem templi concussae ."],["pliny-naturalis","35.18","Gains princeps tollere eas conatus est libidine accensus, si tectorii natura permisisset. durant et Caere antiquiores et ipsae, fatebiturque quisquis eas diligenter aestimaverit nullam artium celerius consummatam, cum Iliacis temporibus non fuisse eam appareat."],["pliny-naturalis","35.19","Apud Romanos quoque honos mature huic arti contigit, siquidem cognomina ex ea Pictorum traxerunt Fabii clarissimae gentis, princepsque eius cognominis ipse aedem Salutis pinxit anno urbis conditae CCCCL, quae pictura duravit ad nostram memoriam aede ea Claudi principatu exusta. proxime celebrata est in foro boario aede Herculis Pacui poetae pictura. Enni sorore genitus hic fuit clarioremque artem eam Romae fecit gloria scaenae ."],["pliny-naturalis","35.20","postea non est spectata honestis manibus, nisi forte quis Turpilium equitem Romanum e Venetia nostrae aetatis velit referre, pulchris eius operibus hodieque Veronae exstantibus . laeva is manu pinxit, quod de nullo ante memoratur . parvis gloriabatur tabellis extinctus nuper in longa senecta Titedius Labeo praetorius, etiam proconsulatu provinciae Narbonensis functus, sed ea re inrisa etiam contumeliae erat."],["pliny-naturalis","35.21","fuit et principum virorum non omittendum de pictura celebre consilium, cum Q. Pedius, nepos Q. Pedii consularis triumphalisque et a Caesare dictatore coheredis Augusto dati, natura mutus esset. in eo Messala orator, ex cuius familia pueri avia fuerat, picturam docendum censuit, idque etiam divus Augustus comprobavit ; puer magni profectus in ea arte obiit."],["pliny-naturalis","35.22","dignatio autem praecipua Romae increvit, ut existimo, a M'. Valerio Maximo Messala, qui princeps tabulam [picturam] proelii, quo Carthaginienses et Hieronem in Sicilia vicerat, proposuit in latere curiae Hostiliae anno ab urbe condita ccccxc. fecit hoc idem et L. Scipio tabulamque victoriae suae Asiaticae in Capitolio posuit, idque aegre tulisse fratrem Africanum tradunt, haut inmerito, quando filius eius illo proelio captus fuerat."],["pliny-naturalis","35.23","non dissimilem offensionem et Aemiliani subiit L. Hostilius Mancinus, qui primus Carthaginem inruperat, situm eius oppugnationesque depictas proponendo in foro et ipse adsistens populo spectanti singula enarrando, qua comitate proximis comitiis consulatum adeptus est. habuit et scaena ludis Claudii Pulchri magnam admirationem picturae, cum ad tegularum similitudinem corvi decepti imagine advolarent."],["pliny-naturalis","35.24","Tabulis autem externis auctoritatem Romae publice fecit primus omnium L. Mummius, cui cognomen Achaici victoria dedit. namque cum in praeda vendenda rex Attalus $X$ |VI| emisset tabulam Aristidis, Liberum patrem, pretium miratus suspicatusque aliquid in ea virtutis, quod ipse nesciret, revocavit tabulam, Attalo multum querente, et in Cereris delubro posuit. quam primam arbitror picturam externam Romae publicatam, deinde video et in foro positas volgo."],["pliny-naturalis","35.25","hinc enim ille Crassi oratoris lepos agentis sub Veteribus; cum testis compellatus instaret: dic ergo, Crasse, qualem me noris? talem, inquit, ostendens in tabula inficetissime Gallum exerentem linguam. in foro fruit et illa pastoris senis cum baculo, de qua Teutonorum legatus respondit interrogatus, quantine eum aestimaret, donari sibi nolle talem vivum verumque."],["pliny-naturalis","35.26","sed praecipuam auctoritatem publice tabulis fecit Caesar dictator Aiace et Media ante Veneris Genetricis aedem dicatis, post eum M. Agrippa, vir rusticitati propior quam deliciis. exstat certe eius oratio magnifica et maximo civium digna de tabulis omnibus signisque publicandis, quod fieri satius fuisset quam in villarum exilia pelli. verum eadem illa torvitas tabulas duas Aiacis et Veneris mercata est a Cyzicenis HS |XI|. in thermarum quoque calidissima parte marmoribus incluserat parvas tabellas, paulo ante, cum reficerentur, sublatas."],["pliny-naturalis","35.27","super omnes divus Augustus in foro suo celeberrima in parte posuit tabulas duas, quae Belli faciem pictam habent et Triumphum, item Castores ac Victoriam. posuit et quas dicemus sub artificum mentione in templo Caesaris patris. idem in curia quoque, quam in comitio consecrabat, duas tabulas inpressit parieti. Nemean sedentem supra leonem, palmigeram ipsam, adstante cum baculo sene, cuius supra caput tabella bigae dependet, Nicias scripsit se inussisse; tali enim usus est verbo."],["pliny-naturalis","35.28","alterius tabulae admiratio est puberem filium seni patri similem esse aetatis salva differentia, supervolante aquila draconem complexa; Philochares hoc suum opus esse testatus est, inmensa, vel unam si tantum hanc tabulam aliquis aestimet, potentia artis, cum propter Philocharen ignobilissimos alioqui Glaucionem filiumque eius Aristippum senatus populi Romani tot saeculis spectet! posuit et Tiberius Caesar, minime comis imperator, in templo ipsius Augusti quas mox indicabimus. hactenus dictum sit de dignitate artis morientis."],["pliny-naturalis","35.29","Quibus coloribus singulis primi pinxissent diximus, cum de iis pigmentis traderemus in metallis, quae monochromata a genere picturae vocantur. qui deinde et quae invenerint et quibus temporibus, dicemus in mentione artificum, quoniam indicare naturas colorum prior causa operis instituti est. tandem se ars ipsa distinxit et invenit lumen atque umbras, differentia colorum alterna vice sese excitante. postea deinde adiectus est splendor, alius hic quam lumen. quod inter haec et umbras esset, appellarunt tonon, commissuras vero colorem et transitus harmogen."],["pliny-naturalis","35.30","Sunt autem colores austeri aut floridi. utrumque natura aut mixtura evenit. floridi sunt—quos dominus pingenti praestat—minium, Armenium, cinnabaris, 20 chrysocolla, Indicum, purpurissum; ceteri austeri. ex omnibus alii nascuntur, alii fiunt. nascuntur Sinopis, rubrica, Paraetonium, Melinum, Eretria, auripigmentum; lceteri finguntur, primumque quos in metallis diximus, praeterea e vilioribus ochra, cerussa usta, sandaraca, sandyx, Syricum, atramentum."],["pliny-naturalis","35.31","Sinopis inventa primum in Ponto est; inde nomen a Sinope urbe. nascitur et in Aegypto, Baliaribus, Africa, sed optima in Lemno etin Cappadocia, effossa e speluncis. pars, quae saxis adhaesit, excellit. glaebis suns colos, extra maculosus. hac usi suntveteres ad splendorem. species Sinopidis tres: rubra et minus rubens atque inter haso media. pretium optimae $X$ II, usus ad penicillum aut si lignum colorare libeat;"],["pliny-naturalis","35.32","eius, quae ex Africa venit, octoni asses—cicerculum appellant—; magis ceteris rubet, utilior abacis. idem pretium et eius, quae pressior vocatur , et est maxime fusca. usus ad bases abacorum, in medicina vero blandus .... emplastrisque et malagmatis, sive sicca compositione sive liquida facilis, contra ulcera in umore sita, velut oris, sedis. alvum sistit infusa, feminarum profluvia pota denarii pondere. eadem adusta siccat scabritias oculorum, e vino maxime."],["pliny-naturalis","35.33","Rubricae genus in ea voluere intellegi quidam secundae auctoritatis, palmam enim Lemniae dabant. minio proxima haec est, multum antiquis celebrata cum insula, in qua nascitur. nec nisi signata venumdabatur, unde et sphragidem appellavere."],["pliny-naturalis","35.34","hac minium sublinunt adulterantque . in medicina praeclara res habetur. epiphoras enim oculorum mitigat ac dolores circumlita et aegilopia manare prohibet, sanguinem reicientibus ex aceto datur bibenda. bibitur et contra lienum reniumque vitia et purgationes feminarum, item et contra venena et serpentium ictus terrestrium marinorumque, omnibus ideo antidotis familiaris ."],["pliny-naturalis","35.35","— E reliquis rubricae generibus fabris utilissima Aegyptia et Africana, quoniam maxime sorbentur tectoriis. *rubrica* autem nascitur et in ferrariis metallis. ea et fit ochra exusta * in ollis novis luto circumlitis . quo magis arsit in caminis, hoc melior. omnis autem rubrica siccat ideoque ex emplastris conveniet igni etiam sacro."],["pliny-naturalis","35.36","Sinopidis Ponticae selibrae silis lucidi libris X et Melini Graecensis II mixtis tritisque una per dies duo- denos leucophorum fit. hoc est glutinum auri, cum inducitur ligno. Paraetonium loci nomen habet ex Aegypto. spumam maris esse dicunt solidatam cum limo, et ideo conchae minutae inveniuntur in eo. fit et in Creta insula atque Cyrenis. adulteratur Romae creta Cimolia decocta conspissataque. pretium optimo in pondo VI $X$ L. e candidis coloribus pinguissimum et tectorii tenacissimum propter levorem."],["pliny-naturalis","35.37","Melinum candidum et ipsum est, optimum in Melo insula. in Samo quod nascitur, eo non utuntur pictores propter nimiam pinguitudinem; accubantes effodiunt ibi inter saxa venam scrutantes. in medicina eundem usum habet quem Eretria creta; praeterea linguam tactu siccat, pilos detrahit smectica vi. pretium in libras sestertii singuli. Tertius e candidis colos est cerussa, cuius rationem in plumbi metallis diximus. fuit et terra per se in Theodoti fundo inventa Zmyrnae, qua veteres ad navium picturas utebantur. nunc omnis ex plumbo et aceto fit, ut diximus."],["pliny-naturalis","35.38","usta casu reperta est in incendio Piraeei cerussa in urceis cremata. hac primum usus est Nicias supra dictus. optima nunc Asiatica habetur, quae et purpurea appellatur. pretium eius in libras $X$ VI. fit et Romae cremato sile marmoroso et restincto aceto. sine usta non fiunt umbrae. Eretria terrae suae habet nomen. hac Nicomachus et Parrhasius usi. refrigerat, emollit, explet volnera ; si coquatur, ad siccanda praecipitur, utilis et capitis doloribus et ad deprehendenda pura; subesse enim ea -o intellegunt, si ex aqua inlita continuo arescat."],["pliny-naturalis","35.39","Sandaracam et ochram luba tradidit in insula Rubri maris Topazo nasci, sed inde non pervehuntur ad nos. sandaraca quomodo fieret diximus. fit et adulte- rina ex cerussa in fornace cocta. color esse debet flammeus . pretium in libras asses quini."],["pliny-naturalis","35.40","haec si torreatur aequa parte rubrica admixta, sandycem facit, quamquam animadverto Vergilium existimasse herbam id esse illo versu: Sponte sua sandyx pascentis vestiat agnos. pretium in libras dimidium eius quod sandaracae. nec sunt alii colores maioris ponderis. Inter facticios est et Syricum, quo minium subllini diximus. fit autem Sinopide et sandyce mixtis."],["pliny-naturalis","35.41","Atramentum quoque inter facticios erit, quamquam est et terrae, geminae originis. aut enim salsuginis modo emanat, aut terra ipsa sulpurei coloris ad hoc probatur . inventi sunt pictores, qui carbones infestatis sepulchris effoderent. inportuna haec omnia ac novicia. fit enim e fuligine pluribus modis, resina vel pice exustis, propter quod etiam officinas aedificavere fumum eum non emittentes. laudatissimum eodem modo fit e taedis. adulteratur fornacium balinearumque fuligine quo ad volumina scribenda utuntur."],["pliny-naturalis","35.42","sunt qui et vini faecem siccatam excoquant adfirmentque, si ex bono vino faex ea fuerit, Indici speciem id atramentum praebere. Polygnotus et Micon, celeberrimi pictores, Athenis e vinaceis fecere, tryginon appellantes. Apelles commentus est ex ebore combusto facere, quod elephantinum vocatur."],["pliny-naturalis","35.43","adportatur et Indicum ex India inexploratae adhuc inventionis mihi. fit etiam aput infectores ex flore nigro, qui adhaerescit aereis cortinis. fit et ligno e taedis combusto tritisque in mortario carbonibus. mira in hoc saepiarum natura, sed ex iis non fit. omne autem atramentum sole perficitur , librarium cumme, tectorium glutino admixto. quod aceto liquefactum est, aegre eluitur."],["pliny-naturalis","35.44","E reliquis coloribus, quos a dominis dari diximus propter magnitudinem pretii, ante omnes est purpurissum. creta argentaria cum purpuris pariter tinguitur bibitque eum colorem celerius lanis. praecipuum est primum, fervente aheno rudibus medicamentis inebriatum, proximum egesto eo addita creta in ius idem et, quotiens id factum est, elevatur bonitas pro numero dilutiore sanie."],["pliny-naturalis","35.45","quare Puteolanum potius laudetur quam Tyrium aut Gaetulicum vel Laconicum, unde pretiosissimae purpurae; causa est quod hysgino maxime inficitur rubiaque, quae cogitur sorbere. vilissimum a Canusio. pretium a singulis denariis in libras ad XXX. pingentes sandyce sublita, mox ex ovo inducentes purpurissum, fulgorem minii faciunt. si purpurae facere malunt, caeruleum sublinunt, mox purpurissum ex ovo inducunt."],["pliny-naturalis","35.46","Ab hoc maxima auctoritas Indico. ex India venit harundinum spumae adhaerescente limo. cum cernatur, nigrum, at in diluendo mixturam purpurae caeruleique mirabilem reddit. alterum genus eius est in purpurariis officinis innatans cortinis, et est purpurae spuma. qui adulterant, vero Indico tingunt stercora columbina aut cretam Selinusiam vel anulariam vitro inficiunt. probatur carbone; reddit enim quod sincerum est flammam excellentis purpurae et, dum fumat, odorem maris. ob id quidam e scopulis id colligi putant. pretium Indico $X$ XX in libras. in medicina Indicum rigores et impetus sedat siccatque ulcera."],["pliny-naturalis","35.47","Armenia mittit quod eius nomine appellatur. lapis est, hic quoque chrysocollae modo infectus, optimumque est quod maxime vicinum et communicato colore cum caeruleo. solebant librae eius trecenis nummis taxari. inventa per Hispanias harena est similem curam recipiens; itaque ad denarios senos vilitas rediit. distat a caeruleo candore modico, qui teneriorem hunc efficit colorem. usus in medicina ad pilos tantum alendos habet maximeque in palpebris."],["pliny-naturalis","35.48","Sunt etiamnum novicii duo colores e vilissimis: viride est quod Appianum vocatur et chrysocollam mentitur , ceu parum multa dicta sint mendacia eius; fit e creta viridi, aestimatum sestertiis in libras. anulare quod vocant, candidum est, quo muliebres picturae inluminantur; fit et ipsum e creta admixtis vitreis gemmis e volgi anulis, inde et anulare dictum."],["pliny-naturalis","35.49","Ex omnibus coloribus cretulam amant udoque inlini recusant purpurissum, Indicum, caeruleum, Melinum, auripigmentum, Appianum, cerussa. cerae tinguntur isdem his coloribus ad eas picturas, quae inuruntur, alieno parietibus genere, sed classibus familiari, iam vero et onerariis navibus, quoniam et pericula expingimus, ne quis miretur et rogos pingi, iuvatque pugnaturos ad mortem aut certe caedem speciose vehi. Qua contemplatione tot colorum tanta varietate subit antiquitatem mirari."],["pliny-naturalis","35.50","quattuor coloribus solis immortalia illa opera fecere—ex albis Melino, e silaciis Attico, ex rubris Sinopide Pontica, ex nigris atramento—Apelles, Aetion, Melanthius, Nicomachus, clarissimi pictores, cum tabulae eorum singulae oppidorum venirent opibus. nunc et purpuris in parietes migrantibus et India conferente fluminum suorum limum, draconum elephantorumque saniem nulla nobilis pictura est. omnia ergo meliora tunc fuere, cum minor copia. ita est, quoniam, ut supra diximus , rerum, non animi pretiis excubatur."],["pliny-naturalis","35.51","Et nostrae aetatis insaniam in pictura non omittam . Nero princeps iusserat colosseum se pingi cxx pedum linteo, incognitum ad hoc tempus. ea pictura, cum peracta esset in Maianis hortis, accensa fulmine cum optima hortorum parte conflagravit."],["pliny-naturalis","35.52","libertus eius, cum daret Anti munus gladiatorium, publicas porticus occupavit pictura, ut constat, gladiatorum ministrorumque omnium veris imaginibus redditis. hic multis iam saeculis summus animus in pictura, pingi autem gladiato??? munera atque in publico exponi coepta a C. Terentio Lucano . is avo suo, a quo adoptatus fuerat, triginta paria in foro per triduum dedit tabulamque pictam in nemore Dianae posuit."],["pliny-naturalis","35.53","Nunc celebres in ea arte quam maxima brevitate percurram, neque enim instituti operis est talis executio; itaque quosdam vel in transcursu et in aliorum mentione obiter nominasse satis erit, exceptis operum claritatibus quae et ipsa conveniet attingi, sive exstant sive intercidere."],["pliny-naturalis","35.54","Non constat sibi in hac parte Graecorum diligentia multas post olympiadas celebrando pictores quam statuarios ac toreutas, primumque olympiade LXXXX, cum et Phidian ipsum initio pictorem fuisse tradatur clipeumque Athenis ab eo pictum, praeterea in confesso sit LXXX tertia fuisse fratrem eius Panaenum, qui clipeum intus pinxit Elide Minervae, quam fecerat Colotes, discipulus Phidiae et ei in faciendo love Olympio adiutor."],["pliny-naturalis","35.55","quid? quod in confesso perinde est Bularchi pictoris tabulam, in qua erat Magnetum proelium, a Candaule, rege Lydiae Heraclidarum novissimo, qui et Myrsilus vocitatus est, repensam auro? tanta iam dignatio picturae erat. circa Romuli id aetatem accident necesse est, etenim duode- vicensima olympiade interiit Candaules aut, ut quidam tradunt , eodem anno quo Romulus, nisi fallor, manifesta iam tunc claritate artis, adeo absolutione."],["pliny-naturalis","35.56","quod si recipi necesse est, simul apparet multo vetustiora principia eosque, qui monochromatis pinxerint, quorum aetas non traditur, aliquanto ante fuisse, Hygiaenontem, Dinian, Charmadan et, qui primus in pictura marem a femina discreverit, Eumarum Atheniensem, figuras omnes imitari ausum, quique inventa eius excoluerit, Cimonem Cleonaeum. hic catagrapha invenit, hoc est obliquas imagines, et varie formare voltus, respicientes suspicientesve vel despicientes; articulis membra distinxit, venas protulit, praeterque in vestibus rugas et sinus invenit."],["pliny-naturalis","35.57","Panaenus quidem frater Phidiae etiam proelium Atheniensium adversus Persas apud Marathona factum pinxit. adeo iam colorum usus increbruerat adeoque ars perfecta erat, ut in eo proelio iconicos duces pinxisse tradatur, Atheniensium Miltiadem, Callimachum, Cynaegirum, barbarorum Datim, Artaphernen."],["pliny-naturalis","35.58","quin immo certamen etiam picturae florente eo institutum est Corinthi ac Delphis, primusque omnium certavit cum Timagora Chalcidense, superatus ab eo Pythiis , quod et ipsius Timagorae carmine vetusto apparent, chronicorum errore non dubio. Alii quoque post hos clari fuere ante LXXXX olympiadem , sicut Polygnotus Thasius, qui primus mulieres tralucida veste pinxit, capita earum mitris versicoloribus operuit plurimumque picturae primus contulit, siquidem instituit os adaperire, dentes ostendere, voltum ab antiquo rigore variare."],["pliny-naturalis","35.59","huius est tabula in porticu Pompei, quae ante curiam eius fuerat, in qua dubitatur ascendentem cum clupeo pinxerit an descendentem. hic Delphis aedem pinxit, hic et Athenis porticum, quae Poecile vocatur, gratuito, cum partem eius Micon mercede pingeret. vel maior huic auctoritas, siquidem Amphictyones, quod est publicum Graeciae concilium, hospitia ei gratuita decrevere .—Fuit et alius Micon, qui minoris cognomine distinguitur, cuius filia Timarete et ipsa pinxit.—"],["pliny-naturalis","35.60","LXXXX autem olympiade fuere Aglaophon, Cephisodorus , Erillus, Euenor, pater Parrhasii et praeceptor maximi pictoris, de quo suis annis dicemus, omnes iam inlustres, non tamen in quibus haerere expositio debeat festinans ad lumina artis, in quibus primus refulsit Apollodorus Atheniensis LXXXXIII olympiade. hic primus species exprimere instituit primusque gloriam penicillo iure contulit . eius est sacerdos adorans et Aiax fulmine incensus, quae Pergami spectatur hodie. neque ante eum tabula ullius ostenditur, quae teneat oculos."],["pliny-naturalis","35.61","Ab hoc artis fores apertas Zeuxis Heracleotes intravit olympiadis LXXXXV anno quarto, audentemque iam aliquid penicillum—de hoc enim adhuc loquamur—ad magnam gloriam perduxit, a quibusdam falso in LXXXVIIII olympiade positus, cum fuisse necesse est Demophilum Himeraeum et Nesea Thasium, quoniam utrius eorum discipulus fuerit ambigitur."],["pliny-naturalis","35.62","in eum Apollodorus supra scriptus versum fecit, artem ipsis ablatam Zeuxim ferre secum. opes quoque tantas adquisivit, ut in ostentatione earum Olympiae aureis litteris in palliorum tesseris intextum nomen suum ostentaret. postea donare opera sua instituit, quod nullo pretio satis digno permutari posse diceret, sicuti Alcmenam Agragantinis, Pana Archelao."],["pliny-naturalis","35.63","fecit et Penelopen, in qua pinxisse mores videtur, et athletam adeoque in illo sibi placuit, ut versum subscriberet celebrem ex eo, invisurum aliquem facilius quam imitaturum. magnificus est et luppiter eius in throno adstantibus diis et Hercules infans draconesII strangulans Alcmena matre coram pavente et Amphitryone."],["pliny-naturalis","35.64?","reprehenditur tamen ceu grandior in capitibus articulisque , alioqui tantus diligentia, ut Agragantinis facturus tabulam , quam in templo Iunonis Laciniae publice dicarent, inspexerit virgines eorum nudas et quinque elegerit, ut quod in quaque laudatissimum esset pictura redderet. pinxit et monochromata ex albo. aequales eius et aemuli o fuere Timanthes, Androcydes, Eupompus, Parrhasius."],["pliny-naturalis","35.65","descendisse hic in certamen cum Zeuxide traditur et, cum ille detulisset uvas pictas tanto successu, ut in scaenam aves advolarent, ipse detulisse linteum pictum ita veritate repraesentata, ut Zeuxis alitum iudicio tumens flagitaret tandem remoto linteo ostendi picturam atque intellecto errore concederet palmam ingenuo pudore, quoniam ipse volucres fefelliset, Parrhasius autem se artificem ."],["pliny-naturalis","35.66","fertur et postea Zeuxis pinxisse puerum uvas ferentem, ad quas cum advolassent aves, eadem ingenuitate processit iratus operi et dixit: uvas melius pinxi quam puerum, nam si et hoc consummassem, aves timere debuerant. fecit et figlina opera, quae sola in Ambracia relicta sunt, cum inde Musas Fulvius Nobilior Romam transferret. Zeuxidis manu Romae Helena est in Philippi porticibus, et in Concordiae delubro Marsyas religatus."],["pliny-naturalis","35.67","Parrhasius Ephesi natus et ipse multa contulit. primus symmetrian picturae dedit, primus argutias voltus, elegantiam capilli, venustatem oris, confessione artificum in liniis extremis palmam adeptus. haec est picturae summa suptilitas. corpora enim pingere et media rerum est quidem magni operis, sed in quo multi gloriam tulerint; extrema corporum facere et desinentis picturae modum includere rarum in successu artis invenitur."],["pliny-naturalis","35.68","ambire enim se ipsa debet extremitas et sic desinere, ut promittat alia et post se ostendatque etiam quae occultat. hanc ei gloriam concessere Antigonus et Xenocrates, qui de pictura scripsere, praedicantes quoque, non solum confitentes ; et alias multa graphidis vestigia exstant in tabulis ac membranis eius, ex quibus proficere dicuntur artifices. minor tamen videtur sibi comparatus in mediis corporibus exprimendis."],["pliny-naturalis","35.69","pinxit demon Atheniensium argumento quoque ingenioso. ostendebat namque varium: iracundum iniustum inconstantem, eundem exorabilem clementem misericordem; gloriosum ...., excelsum humilem, ferocem fugacemque et omnia pariter. idem pinxit et Thesea, quae Romae in Capitolio fuit, et nauarchum thoracatum, et in una tabula, quae est Rhodi, Meleagrum, Herculem, Persea; haec ibi ter fulmine ambusta neque obliterata hoc ipso miraculum auget."],["pliny-naturalis","35.70","pinxit et archigallum, quam picturam amavit Tiberius princeps atque, ut auctor est Deculo, HS |LX| aestimatam cubiculo suo inclusit. pinxit et Thressam nutricem infantemque in manibus eius et Philiscum et Liberum patrem adstante Virtute, et pueros duos, in quibus spectatur securitas aetatis et simplicitas, item sacerdotem adstante puero cum acerra et corona."],["pliny-naturalis","35.71","sunt et duae picturae eius nobilissimae, hoplites in certamine ita decurrens, ut sudare videatur, alter arma deponens, ut anhelare sentiatur. laudantur et Aeneas Castorque ac Pollux in eadem tabula, item Telephus, Achilles, Agamemnon, Ulixes. fecundus artifex, sed quo nemo insolentius usus sit gloria artis, namque et cognomina usurpavit habrodiaetum se appellando aliisque versibus principem artis et eam ab se consummatam, super omnia Apollinis se radice ortum et Herculem, qui est Lindi, talem a se pictum, qualem saepe in quiete vidisset, et,"],["pliny-naturalis","35.72?","cum magnis suffragiis superatus a Timanthe esset Sami in Aiace armorumque iudicio, herois nomine se moleste ferre dicebat, quod iterum ab indigno victus esset.—(Pinxit et minoribus tabellis libidines, eo genere petulantis ioci se reficiens).—"],["pliny-naturalis","35.73","Nam Timanthi vel plurimum adfuit ingenii. eius enim est Iphigenia oratorum laudibus celebrata, qua stante ad aras peritura cum maestos pinxisset omnes praecipueque patruum et tristitiae omnem imaginem consumpsisset, patris ipsius voltum velavit, quem digne non poterat ostendere."],["pliny-naturalis","35.74","sunt et alia ingenii eius exempla, veluti Cyclops dormiens in parvola tabella, cuius et sic magnitudinem exprimere cupiens pinxit iuxta Satyros thyrso pollicem eius metientes. atque in unius huius operibus intellegitur plus semper quam pingitur et, cum sit ars summa, ingenium tamen ultra artem est. pinxit et heroa absolutissimi operis, artem ipsam complexus viros pingendi , quod opus nunc Romae in templo Pacis est."],["pliny-naturalis","35.75","Euxinidas hac aetate docuit Aristiden, praeclarum artificem , Eupompus Pamphilum, Apellis praeceptorem. est Eupompi victor certamine gymnico palmam tenens. ipsius auctoritas tanta fuit, ut diviserit picturam: genera, quae ante eum duo fuere—Helladicum et Asiaticum appellabant —, propter hunc, qui erat Sicyonius, diviso Helladico tria facta sunt, lonicum, Sicyonium, Atticum."],["pliny-naturalis","35.76","Pamphili cognatio et proelium ad Phliuntem ac victoria Atheniensium, item Ulixes in rate. ipse Macedo natione, sed .... primus in pictura omnibus litteris eruditus, praecipue arithmetica et geometria, sine quibus negabat artem perfici posse, docuit neminem talento minoris— annuis $X$ D—, quam mercedem et Apelles et Melanthius dedere ei."],["pliny-naturalis","35.77","huius auctoritate effectum est Sicyone primum, deinde in tota Graecia, ut pueri ingenui omnia ante graphicen , hoc est picturam in buxo, docerentur recipereturque ars ea in primum gradum liberalium. semper quidem honos ei fruit, ut ingenui eam exercerent, mox ut honesti, perpetuo interdicto ne servitia docerentur. ideo neque in hac neque in toreutice ullius, qui servierit, opera celebrantur."],["pliny-naturalis","35.78","Clari et centesima septima olympiade exstitere Aetion ac Therimachus. Aetionis sunt nobiles picturae Liber pater, item Tragoedia et Comoedia, Semiramis ex ancilla regnum apiscens, anus lampadas praeferens et nova nupta verecundia notabilis."],["pliny-naturalis","35.79","Verum omnes prius genitos futurosque postea superavit Apelles Cous olympiade centesima duodecima. picturae plura solus prope quam ceteri omnes contulit, voluminibus etiam editis, quae doctrinam eam continent. praecipua eius in arte venustas fuit, cum eadem aetate maximi pictores essent; quorum opera cum admiraretur, omnibus conlaudatis deesse illam suam venerem dicebat, quam Graeci χάριτα vocant; cetera omnia contigisse, sed hac sola sibi neminem parem."],["pliny-naturalis","35.80","et aliam gloriam usurpavit, cum Protogenis opus inmensi laboris ac curae supra modum anxiae miraretur; dixit enim omnia sibi cum illo paria esse aut illi meliora, sed uno se praestare, quod manum de tabula sciret tollere, memorabili praecepto nocere saepe nimiam diligentiam. fuit autem non minoris simplicitatis quam artis. Melanthio dispositione cedebat, Asclepiodoro de mensuris, hoc est quanto quid a quoque distare deberet."],["pliny-naturalis","35.81","Scitum inter Protogenen et eum quod accidit. ille Rhodi vivebat, quo cum Apelles adnavigasset, avidus cognoscendi opera eius fama tantum sibi cogniti, continuo officinam petiit. aberat ipse, sed tabulam amplae magnitudinis in machina aptatam una custodiebat anus. haec foris esse Protogenen respondit interrogavitque, a quo quaesitum diceret. ab hoc, inquit Apelles adreptoque penicillo lineam ex colore duxit summae tenuitatis per tabulam."],["pliny-naturalis","35.82","et reverso Protogeni quae gesta erant anus indicavit . ferunt artificem protinus contemplatum subtilitatem dixisse Apellen venisse, non cadere in alium tam absolutum opus; ipsumque alio colore tenuiorem lineam in ipsa illa duxisse abeuntemque praecepisse, si redisset ille, ostenderet adiceretque hunc esse quem quaereret. atque ita evenit. revertit enim Apelles et vinci erubescens tertio colore lineas secuit nullum relinquens amplius subtilitati locum."],["pliny-naturalis","35.83","at Protogenes victum se confessus in portum devolavit hospitem quaerens, placuitque sic eam tabulam posteris tradi omnium quidem, sed artificum praecipuo miraculo. consumptam eam priore incendio Caesaris domus in Palatio audio, spectatam Rhodi ante, spatiose nihil aliud continentem quam lineas visum effugientes , inter egregia multorum opera inani similem et eo ipso allicientem omnique opere nobiliorem."],["pliny-naturalis","35.84","Apelli fuit alioqui perpetua consuetudo numquam tam occupatum diem agendi, ut non lineam ducendo exerceret artem, quod ab eo in proverbium venit. idem perfecta opera proponebat in pergula transeuntibus atque, ipse post tabulam latens, vitia quae notarentur auscultabat, vulgum diligentiorem iudicem quam se praeferens;"],["pliny-naturalis","35.85","feruntque reprehensum a sutore, quod in crepidis una pauciores intus fecisset ansas, eodem postero die superbo emendatione pristinae admonitionis cavillante circa crus, indignatum prospexisse denuntiantem, ne supra crepidam sutor iudicaret , quod et ipsum in proverbium abiit. fuit enim et comitas illi, propter quam gratior Alexandro Magno frequenter in officinam ventitanti—nam, ut diximus, ab alio se pingi vetuerat edicto—, sed in officina imperite multa disserenti silentium comiter suadebat, rideri eum dicens a pueris, qui colores tererent."],["pliny-naturalis","35.86","tantum erat auctoritati iuris in regem alioqui iracundum. quamquam Alexander honorem ei clarissimo perhibuit exemplo. namque cum dilectam sibi e pallacis suis praecipue, nomine Pancaspen, nudam pingi ob admirationem formae ab Apelle iussisset eumque, dum paret, captum amore sensisset, dono dedit ei, magnus animo, maior imperio sui nec minor hoc facto quam victoria alia,"],["pliny-naturalis","35.87?","quia ipse se vicit, nec torum tantum suum, sed etiam adfectum donavit artifici, ne dilectae quidem respectu motus, cum modo regis ea fuisset, modo pictoris -esset. sunt qui Venerem anadyomenen ab illo pictam exemplari putent. Apelles et in aemulis benignus Protogeni dignationem primus Rhodi constituit."],["pliny-naturalis","35.88","sordebat suis, ut plerumque domestica, percontantique, quanti liceret opera effecta, parvum nescio quid dixerat, at ille quinquagenis talentis poposcit famamque dispersit, se emere, ut pro suis venderet. ea res concitavit Rhodios ad intellegendum artificem, nec nisi augentibus pretium cessit. Imagines adeo similitudinis indiscretae pinxit, ut— incredibile dictu—Apio grammaticus scriptum reliquerit , quendam ex facie hominum divinantem a (del.V2) diuinamtem V. addiuinantem Rdhv.a.S., quos metoposcopos vocant, ex iis dixisse aut futurae mortis annos aut praeteritae vitae."],["pliny-naturalis","35.89","non fuerat ei gratia in comitatu Alexandri cum Ptolemaeo, quo regnante Alexandriam vi tempestatis expulsus, subornato fraude aemulorum piano regio invitatus, ad cenam venit indignantique Ptolemaeo et vocatores suos ostendenti, ut diceret, a quo eorum invitatus esset, arrepto carbone extincto e foculo imaginem in pariete delineavit, adgnoscente voltum plani rege inchoatum protinus."],["pliny-naturalis","35.90","pinxit et Antigoni regis imaginem altero lumine orbati primus excogitata ratione vitia condendi; obliquam namque fecit, ut, quod deerat corpori, picturae deesse potius videretur, tantumque eam partem e facie ostendit, quam totam poterat ostendere. sunt inter opera eius et exspirantium imagines. quae autem nobilissima sint, non est facile dictu."],["pliny-naturalis","35.91","Venerem exeuntem e maria divus Augustus dicavit in delubro patris Caesaris, quae anadyomene vocatur, versibus Graecis tantopere dum laudatur, aevis victa, sed inlustrata. cuius inferiorem partem corruptam qui reficeret non potuit reperiri, verum ipsa iniuria cessit in gloriam artificis. consenuit haec tabula carie, aliamque pro ea substituit Nero in principatu suo Dorothei manu."],["pliny-naturalis","35.92","Apelles inchoaverat et aliam Venerem Coi, superaturus etiam illam suam priorem. invidit mors peracta parte, nec qui succederet operi ad praescripta liniamenta inventus est. pinxit et Alexandrum Magnum fulmen tenentem in templo Ephesiae Dianae viginti talentis auri. digiti eminere videntur et fulmen extra tabulam esse—legentes meminerint omnia ea quattuor coloribus facta—; manipretium eius tabulae in nummo aureo mensura accepit, non numero."],["pliny-naturalis","35.93","pinxit et megabyzi, sacerdotis Dianae Ephesiae, pompam, Clitum cum equo ad bellum festinantem, galeam poscenti armigerum porrigentem . Alexandrum et Philippum quotiens pinxerit, enumerare supervacuum est. mirantur eius Habronem Sami; Menandrum, regem Cariae, Rhodi, item Antaeum; Alexandreae Gorgosthenen tragoedum; Romae Castorem et Pollucem cum Victoria et Alexandro Magno, item Belli imaginem restrictis ad terga manibus, Alexandro in curru triumphante."],["pliny-naturalis","35.94","quas utrasque tabulas divus Augustus in fori sui celeberrimis partibus dicaverat simplicitate moderata ; divus Claudius pluris existimavit utrisque excisa Alexandri facie divi Augusti imagines addere. eiusdem arbitrantur manu esse et in Dianae templo Herculem aversum, ut, quod est difficillimum, faciem eius ostendat verius pictura quam promittat. pinxit et heroa nudum eaque pictura naturam ipsam provocavit."],["pliny-naturalis","35.95","est et equus eius, sive fuit, pictus in certamine, quo iudicium ad mutas quadripedes provocavit ab hominibus. namque ambitu praevalere aemulos sentiens singulorum picturas inductis equis ostendit: Apellis tantum equo adhinnivere, idque et postea semper evenit, ut experimentum artis illud ostentaretur ."],["pliny-naturalis","35.96","fecit et Neoptolemum ex equo adversus Persas, Archelaum cum uxore et filia, Antigonum thoracatum cum equo incedentem. peritiores artis praeferunt omnibus eius operibus eundem regem sedentem in equo et Dianam sacrificantium virginum choro mixtam, quibus vicisse Homeri versus videtur id ipsum describentis. pinxit et quae pingi non possunt, tonitrua, fulgetra fulguraque; Bronten, Astrapen et Ceraunobolian appellant."],["pliny-naturalis","35.97","—Inventa eius et ceteris profuere in arte; unum imitari nemo potuit, quod absoluta opera atramento inlinebat ita tenui, ut id ipsum, cum repercussum claritatis colorumomnium excitaret custodiretque a pulvere et sordibus, ad manum intuenti demum appareret, sed et luminum ratione magna, ne claritas colorum aciem offenderet veluti per lapidem specularem intuentibus et e longinquo eadem res nimis floridis coloribus austeritatem occulte daret."],["pliny-naturalis","35.98","Aequalis eius fuit Aristides Thebanus. is omnium primus animum pinxit et sensus hominis expressit, quae vocant Graeciἤθη, item perturbationes, durior paulo in coloribus. huius opera .... oppido capto ad matris morientis ex volnere mammam adrepens infans, intellegiturque sentire mater et timere, ne emortuo e lacte sanguinem lambat. quam tabulam Alexander Magnus transtulerat Pellam in patriam suam."],["pliny-naturalis","35.99","idem pinxit proelium cum Persis, centum homines tabula ea conplexus pactusque in singulos mnas denas a tyranno Elatensium Mnasone . pinxit et currentes quadrigas et supplicantem paene cum voce et venatores cum captura et Leontion Epicuri et anapauomenen propter fratris amorem, item Liberum et Ariadnen spectatos Romae in aede Cereris, tragoedum et puerum in Apollinis,"],["pliny-naturalis","35.100?","cuius tabulae gratia interiit pictoris inscitia, cui tergendam eam mandaverat M. Iunius praetor sub die ludorum Apollinarium. spectata est et in aede Fidei in Capitolio senis cum lyra puerum docentis. pinxit et aegrum sine fine laudatum tantumque arte valuit, ut Attalus rex unam tabulam eius centum talentis emisse tradatur."],["pliny-naturalis","35.101","Simul, ut dictum est, et Protogenes floruit. patria ei Caunus, gentis Rhodiis subiectae. summa paupertas initio artisque summa intentio et ideo minor fertilitas. quis eum docuerit, non putant constare; quidam et naves pinxisse usque ad quinquagensimum annum; argumentum esse, quod cum Athenis celeberrimo loco Minervae delubri propylon pingeret, ubi fecit nobilem Paralum et Hammoniada, quam quidam Nausicaan vocant, adiecerit parvolas naves longas in iis, quae pictores parergia appellant , ut appareret, a quibus initiis ad arcem ostentationis opera sua pervenissent."],["pliny-naturalis","35.102","palmam habet tabularum eius Ialysus, qui est Romae dicatus in templo Pacis. cum pingeret eum, traditur madidis lupinis vixisse, quoniam sic simul et famem sustineret et sitim nec sensus nimia dulcedine obstrueret. huic picturae quater colorem induxit ceu tria subsidia iniuriae et vetustatis, ut decedente superiore inferior succederet. est in ea canis mire factus, ut quem pariter et casus pinxerit. non iudicabat se in eo exprimere spumam anhelantis, cum in reliqua parte omni, quod difficillimum erat, sibi ipse satisfecisset."],["pliny-naturalis","35.103","displicebat autem ars ipsa: nec minui poterat et videbatur nimia ac longius a veritate discedere, spumaque pingi, non ex ore nasci. anxio animi cruciatu, cum in pictura verum esse, non verisimile vellet, absterserat saepius mutaveratque penicillum, nullo modo sibi adprobans. postremo iratus arti, quod intellegeretur, spongeam inpegit inviso loco tabulae. et illa reposuit ablatos colores qualiter cura optaverat, fecitque in picture fortuna naturam."],["pliny-naturalis","35.104","hoc exemplo eius similis et Nealcen successus spumae equi similiter spongea inpacta secutus dicitur, cum pingeret poppyzonta retinentem eum. ita Protogenes monstravit et fortunam. propter hunc Ialysum, ne cremaret tabulam, Demetrius rex, cum ab ea parte sola posset Rhodum capere, non incendit, parcentemque picturae fugit occasio victoriae."],["pliny-naturalis","35.105","erat tunc Protogenes in suburbano suo hortulo, hoc est Demetrii castris, neque interpellatus proeliis incohata opera intermisit omnino nisi accitus a rege, interrogatusque, qua fiducia extra muros ageret, respondit scire se cum Rhodiis illi bellum esse, non cum artibus. disposuit rex in tutelam eius stationes, gaudens quod manus servaret, quibus pepercerat, et, ne saepius avocaret, ultro ad eum venit hostis relictisque victoriae suae votis inter arma et murorum ictus spectavit artificem ; sequiturque tabulam illius temporis haec fama, quod eam Protogenes sub gladio pinxerit:"],["pliny-naturalis","35.106","Satyrus hic est, quem anapauomenon vocant, ne quid desit temporis eius securitati, tenentem tibias. fecit et Cydippenet Tlepolemum, Philiscum, tragoediarum scriptorem, meditantem et athletam et Antigonum regem, matrem Aristotelis philosophi, qui ei suadebat, ut Alexandri Magni opera pingeret propter aeternitatem rerum—impetus animi et quaedam artis libido in haec potius eum tulere—; novissime pinxit Alexandrum ac Pana. fecit et signa ex aere, ut diximus."],["pliny-naturalis","35.107","Eadem aetate fuit Asclepiodorus, quem in symmetria mirabatur Apelles. huic Mnaso tyrannus pro duodecim diis dedit in singulos mnas tricenas, idemque Theomnesto in singulos heroas vicenas."],["pliny-naturalis","35.108","His adnumerari debet et Nicomachus, Aristidis filius ac discipulus. pinxit raptum Proserpinae, quae tabula fuit in Capitolio in Minervae delubro supra aediculam Iuventatis, et in eodem Capitolio, quam Plancus imperator posuerat, Victoria quadrigam in sublime rapiens. Ulixi primus addidit pilleum. pinxit et Apollinem ac Dianam, deumque matrem in leone sedentem,"],["pliny-naturalis","35.109?","item nobiles Bacchas obreptantibus Satyris, Scyllamque, quae nunc est Romae in templo Pacis. nec fuit alius in ea arte velocior. tradunt namque conduxisse pingendum ab Aristrato, Sicyoniorum tyranno, quod is faciebat Telesti poetae monimentum praefinito die, intra quem perageretur, nec multo ante venisse, tyranno in poenam accenso, paucisque diebus absolvisse et celeritate et arte mira."],["pliny-naturalis","35.110","—Discipulos habuit Aristonem fratrem et Aristiden filium et Philoxenum Eretrium , cuius tabula nullis postferenda, Cassandro regi picta, continuit Alexandri proelium cum Dario. idem pinxit et lasciviam, in qua tres Sileni comissantur. hic celeritatem praeceptoris secutus breviores etiamnum quasdam picturae conpendiarias invenit."],["pliny-naturalis","35.111","—Adnumeratur his et Nicophanes, elegans ac concinnus ita, ut venustate ei pauci conparentur ; cothurnus et gravitas artis multum a Zeuxide et Apelle abest.—(Apellis discipulus Perseus, ad quem de hac arte scripsit, huius fuerat aetatis).—Aristidis Thebani discipuli fuerunt et filii Niceros et Ariston, cuius est Satyrus cum scypho coronatus, discipuli Antorides et Euphranor, de quo mox dicemus."],["pliny-naturalis","35.112","Namque subtexi par est minoris picturae celebres in penicillo, e quibus fuit Piraeicus arte paucis postferendus : proposito nescio an distinxerit se, quoniam humilia quidem secutus humilitatis tamen summam adeptus est gloriam. tonstrinas sutrinasque pinxit et asellos et obsonia ac similia, ob haec cognominatus rhyparographos, in iis consummatae voluptatis, quippe eae pluris veniere quam maximae multorum."],["pliny-naturalis","35.113","e diverso Maeniana, inquit Varro, omnia operiebat Serapionis tabula sub Veteribus. hic scaenas optime pinxit, sed hominem pingere non potuit. contra Dionysius nihil aliud quam homines pinxit, ob id anthropographos cognominatus."],["pliny-naturalis","35.114","parva et Callicles fecit, item Calates comicis tabellis, utraque Antiphilus. namque et Hesionam nobilem pinxit et Alexandrum ac Philippum cum Minerva, qui sunt in schola in Octaviae porticibus, et in Philippi Liberum patrem, Alexandrum puerum, Hippolytum tauro emisso expavescentem, in Pompeia vero Cadmum et Europen. idem iocosis nomine Gryllum deridiculi habitus pinxit, unde id genus picturae grylli vocantur. ipse in Aegypto natus didicit a Ctesidemo."],["pliny-naturalis","35.115","Decet non sileri et Ardeatis templi pictorem, praesertim civitate donatur ibi et carmine, quod est in ipsa pictura his versibus: Dignis digna. Loco picturis condecoravitreginae Iunonis supremi coniugis templumPlautius Marcus, duet Asia lata esse oriundus,quem nunc et post semper ob artem hanc Ardea laudat, eaque sunt scripta antiquis litteris Latinis,"],["pliny-naturalis","35.116?","non fraudanda et Studio divi Augusti aetate, qui primus instituit amoenissimam parietum picturam, villas et porticus ac topiaria opera, lucos, nemora, colles, piscinas, euripos, amnes, litora, qualia quis optaret, varias ibi obambulantium species aut navigantium terraque villas adeuntium asellis aut vehiculis, iam piscantes, aucupantes aut venantes aut etiam vindemiantes."],["pliny-naturalis","35.117","sunt in eius exemplaribus nobiles palustri accessu villae, succollatis sponsione mulieribus labantes, trepidis quae feruntur, plurimae praeterea tales argutiae facetissimi salis. idem subdialibus maritimas urbes pingere instituit, blandissimo aspectu minimoque inpendio."],["pliny-naturalis","35.118","sed nulla gloria artificum est nisi qui tabulas pinxere. eo venerabilior antiquitatis prudentia apparet. non enim parietes excolebant dominis tantum nec domos uno in loco mansuras, quae ex incendiis rapi non possent. casa Protogenes contentus erat in hortulo suo; nulla in Apellis tectoriis pictura erat. nondum libebat parietes totos tinguere ; omnium eorum ars urbibus excubabat, pictorque res communis terrarum erat."],["pliny-naturalis","35.119","—Fuit et Arellius Romae celeber paulo ante divum Augustum, ni flagitio insigni corrupisset artem, semper ei lenocinans feminae, cuius amore flagraret, et ob id deas pingens, sed dilectarum imagine. itaque in pictura eius scorta numerabantur."],["pliny-naturalis","35.120?","fuit et nuper gravis ac severus idemque floridis tumidus pictor Famulus. huius erat Minerva spectantem spectans, quacumque aspiceretur. paucis diei horis pingebat, id quoque cum gravitate, quod semper togatus, quamquam in machinis. carcer eius artis domus aurea fuit, e.t ideo non extant exempla alia magnopere. post eum fuere in auctoritate Cornelius Pinus et Attius Priscus, qui Honoris et Virtutis aedes Imperatori Vespasiano Augusto restituenti pinxerunt, Priscus antiquis similior."],["pliny-naturalis","35.121","— Non est omittenda in picturae mentione celebris circa Lepidum fabula, siquidem in triumviratu quodam loco deductus a magistratibus in nemorosum hospitium minaciter cum iis postero die expostulavit somnum ademptum sibi volucrum concentu; at illi draconem in longissima membrana depictum circumdedere luco, eoque terrore aves tune siluisse narratur et postea posse compesci."],["pliny-naturalis","35.122","Ceris pingere ac picturam inurere quis primus excogitaverit, non constat. quidam Aristidis inventum putant, postea consummatum a Praxitele; sed aliquanto vetustiores encaustae picturae exstitere, ut Polygnoti et Nicanoris, Mnesilai Pariorum. Elasippus quoque Aeginae picturae suae inscripsit ἐνέκαεν, quod profecto non fecisset nisi encaustica inventa."],["pliny-naturalis","35.123","Pamphilus quoque, Apellis praeceptor, non pinxisse solum encausta, sed etiam docuisse traditur Pausian Sicyonium, primum in hoc genere nobilem. Bryetis filius hic fuit eiusdemque primo discipulus . pinxit et ipse penicillo parietes Thespiis, cum reficerentur quondam a Polygnoto picti, multumque comparatione superatus existimabatur, quoniam non suo genere certasset."],["pliny-naturalis","35.124","idem et lacunaria primus pingere instituit nec camaras ante eum taliter adornari mos fuit; parvas pingebat tabellas maximeque pueros. hoc aemuli interpretabantur facere eum, quoniam tarda picturae ratio esset illa. quam ob rem daturus ei celeritatis famam absolvit uno die tabellam, quae vocata est hemeresios, puero picto."],["pliny-naturalis","35.125","amavit in iuventa Glyceram municipem suam, inventricem coronarum , certandoque imitatione eius ad numerosissimam florum varietatem perduxit artem illam. postremo pinxit et ipsam sedentem cum corona, quae e nobilissimis tabula est, appellata stephanoplocos, ab aliis stephanopolis, quoniam Glycera venditando coronas sustentaverat paupertatem. huius tabulae exemplar, quod apographon vocant, L. Lucullus duobus talentis emit .... Dionysius Athenis."],["pliny-naturalis","35.126","Pausias autem fecitet grandes tabulas, sicut spectatam in Pompei porticu boum immolationem. eam primus invenit picturam, quam postea imitati sunt multi, aequavit nemo. ante omnia, cum longitudinem bovis ostendi vellet, adversum eum pinxit, non traversum, et abunde intellegitur amplitude. dein,"],["pliny-naturalis","35.127?","cum omnes, quae volunt eminentia videri, candicanti faciant colore, quae condunt, nigro, hic totum bovem atri coloris fecit umbraeque corpus ex ipsa dedit, magna 20 prorsus arte in aequo extantia ostendente et in confracto solida omnia. Sicyone et hic vitam egit, diuque illa fuit patria picturae. tabulas inde e publico omnes propter aes alienum civitatis addictas Scauri aedilitas Romam transtulit."],["pliny-naturalis","35.128","Post eum eminuit longe ante omnes Euphranor Isthmius olympiade CIIII, idem qui inter fictores dictus est nobis. fecit et colossos et marmorea et typos scalpsit, docilis ac laboriosus ante omnes et in quocumque genere excellens ac sibi aequalis. hic primus videtur expressisse dignitates heroum et usurpasse symmetrian, sed fuit in universitate corporum exilior et capitibus articulisque grandior."],["pliny-naturalis","35.129","volumina quoque composuit de symmetria et coloribus. opera eius sunt equestre proelium, XII dei, Theseus, in quod dixit eundem apud Parrhasium rosa pastum esse, suum vero carne. nobilis eius tabula Ephesi est, Ulixes simulata insania bovem cum equo iungens et palliati cogitantes , dux gladium condens."],["pliny-naturalis","35.130","Eodem tempore fuere Cydias, cuius tabulam Argonautas HS CXXXXIIII Hortensius orator mercatus est eique aedem fecit in Tusculano suo, Euphranoris autem discipulus Antidotus . huius est clipeo dimicans Athenis et luctator tubicenque inter pauca laudatus. ipse diligentior quam numerosior et in coloribus severus maxime inclaruit discipulo Nicia Atheniense, qui diligentissime mulieres pinxit."],["pliny-naturalis","35.131","lumen et umbras custodiit atque ut eminerent e tabulis picturae maxime curavit. operum eius Nemea advecta ex Asia Romam a Silano, quam in curia diximus positam, item Liber pater in aede Concordiae, Hyacinthus, quem Caesar Augustus delectatus eo secum deportavit Alexandrea capta, et ob id Tiberius Caesar in templo eius dicavit hanc tabulam et Danaen,"],["pliny-naturalis","35.132","Ephesi vero est megabyzi, sacerdotis Ephesiae Dianae, sepulchrum, Athenis necyomantea Homeri. hanc vendere Attalo regi noluit talentis LX potiusque patriae suae donavit abundans opibus. fecit et grandes picturas, in quibus sunt Calypso et Io et Andromeda; Alexander quoque in Pompei porticibus praecellens et Calypso sedens huiceidem adscribuntur."],["pliny-naturalis","35.133","quadripedum prosperrime canes expressit. hic est Nicias, de quo dicebat Praxiteles interrogatus , quae maxime opera sua probaret in marmoribus: quibus Nicias manum admovisset; tantum circumlitioni eius tribuebat. non satis discernitur, alium eodem nomine an hunc eundem quidam faciant olympiade CXII."],["pliny-naturalis","35.134","Niciae conparatur et aliquando praefertur Athenion Maronites, Glaucionis Corinthii discipulus, austerior colore et in austeritate iucundior, ut in ipsa pictura eruditio eluceat. pinxit in templo Eleusine phylarchum et Athenis frequentiam, quam vocavere syngenicon, item Achillem virginis habitu occultatum Ulixe deprendente et in una tabula VI signa, quaque maxime inclaruit, agasonem cum equo. quod nisi in iuventa obiiset, nemo compararetur."],["pliny-naturalis","35.135","Est nomen et Heraclidi Macedoni. initio naves pinxit captoque Perseo rege Athenas commigravit. ubi eodem tempore erat Metrodorus, pictor idemque philosophus, in utraque scientia magnae auctoritatis. itaque cum L. Paulus devicto Perseo petiisset ab Atheniensibus, ut ii sibi quam probatissimum philosophum mitterent ad erudiendos liberos, item pictorem ad triumphum excolendum, Athenienses Metrodorum elegerunt, professi eundem in utroque desiderio praestantissimum, quod ita Paulus quoque iudicavit."],["pliny-naturalis","35.136","Timomachus Byzantius Caesaris dictatoris aetate Aiacem et Mediam pinxit, ab eo in Veneris Genetricis aede positas, LXXX talentis venundatas. talentum Atticum $X$ VI taxat M. Varro. Timomachi aeque laudantur Orestes, Iphigenia in Tauris et Lecythion, agilitatis exercitator, cognatio nobilium , palliati, quos dicturos pinxit, alterum stantem, alterum sedentem. praecipue tamen ars ei favisse in Gorgone visa est."],["pliny-naturalis","35.137","Pausiae filius et discipulus Aristolaus e severissimis pictoribus fuit, cuius sunt Epaminondas, Pericles, Media, Virtus, Theseus, imago Atticae plebis, boum immolatio.— Sunt quibus et Nicophanes, eiusdem Pausiae discipulus, placeat diligentia, quam intellegant soli artifices, alias durus in coloribus et sile multus. nam Socrates iure omnibus placet; tales sunt eius cum Aesculapio filiae Hygia, Aegle, Panacea, Iaso et piger, qui appellatur Ocnos, spartum torquens, quod asellus adrodit."],["pliny-naturalis","35.138","Hactenus indicatis proceribus in utroque genere non silebuntur et primis proximi: Aristoclides, qui pinxit aedem Apollinis Delphis. Antiphilus puero ignem conflante laudatur ac pulchra alias domo splendescente ipsiusque pueri ore, item lanificio, in quo properant omnium mulierum pensa, Ptolemaeo venante, sed nobilissimo Satyro cum pelle pantherina, quem aposcopeuonta appellant, Aristophon Ancaeo vulnerato ab apro cum socia doloris Astypal aea numerosaque tabula, in qua sunt Priamus, Helena, Credulitas, Ulixes, Deiphobus, Dolus."],["pliny-naturalis","35.139","Androbius pinxit Scyllum ancoras praecidentem Persicae classis, Artemon Danaen mirantibus eam praedonibus, reginam Stratonicen, Herculem et Deianiram, nobilissimas autem, quae sunt in Octaviae operibus, Herculem ab Oeta monte Doridos exusta mortalitate consensu deorum in caelum euntem, Laomedontis circa Herculem et Neptunum historiam; Alcimachus Dioxippum, qui pancratio Olympiae citra pulveris iactum, quod vocant ἀκονιτί, vicit; Coenus stemmata."],["pliny-naturalis","35.140","Ctesilochus , Apellis discipulus, petulanti pictura innotuit, love Liberum parturiente depicto mitrato et muliebriter ingemescente inter obstetricia dearum, Cleon Cadmo, Ctesidemus Oechaliae expugnatione, Laodamia, Ctesicles reginae Stratonices iniuria. nullo enim honore exceptus ab ea pinxit volutantem cum piscatore, quem reginam amare sermo erat, eamque tabulam in portu Ephesi proposuit, ipse velis raptus. regina tolli vetuit, utriusque similitudine mire expressa. Cratinus comoedos Athenis in pompeo pinxit; Eutychides bigam: regit Victoria."],["pliny-naturalis","35.141","Eudorus scaena spectatur—idera et ex aere signa fecit—, Hippys Neptuno et Victoria. Habron amicam et Concordiam pinxit et deorum simulacra, Leontiscus Aratum victorem cum tropaeo, psaltriam, Leon Sappho, Nearchus Venerem inter Gratias et Cupidines, Herculem tristem insaniae paenitentia ,"],["pliny-naturalis","35.142?","Nealces Venerem, ingeniosus et sollers, .... ime siquidem, cum proelium navale Persarum et Aegyptiorum pinxisset, quod in Nilo [cuius est aqua maris similis] factum volebat intellegi, argumento declaravit quod arte non poterat: asellum enim bibentem in litore pinxit et crocodilum insidiantem ei;"],["pliny-naturalis","35.143","Oenias syngenicon, Philiscus officinam pictoris ignem conflante puero, Phalerion Scyllam, Simonides Agatharchum et Mnemosynen, Simus iuvenem requiescentem, officinam fullonis quinquatrus celebrantem, idemque Nemesim egregiam,"],["pliny-naturalis","35.144?","Theorus se inungentem, idem ab Oreste matrem et Aegisthum interfici, bellumque Iliacum pluribus tabulis, quod est Romae in Philippi porticibus , et Cassandram, quae est in Concordiae delubro, Leontium Epicuri cogitantem, Demetrium regem, Theon Orestis insaniam, Thamyram citharoedum, Tauriscus discobolum , Clytaemestram, Paniscon, Polynicen regnum repetentem et Capanea."],["pliny-naturalis","35.145","Non omittetur inter hos insigne exemplum. namque Erigonus, tritor colorum Nealcae pictoris, in tantum ipse profecit, ut celebrem etiam discipulum reliquerit Pasiam, fratrem Aeginetae fictoris. illud vero perquam rarum ac memoria dignum est, suprema opera artificum inperfectasque tabulas, sicut Irim Aristidis, Tyndaridas Nicomachi, Mediam Timomachi et quam diximus Venerem Apellis, in maiore admiratione esse quam perfecta, quippe in iis liniamenta reliqua ipsaeque cogitationes artificum spectantur , atque in lenocinio commendationis dolor est manus, cum id ageret, exstinctae."],["pliny-naturalis","35.146","Sunt etiamnum non ignobiles quidem, in transcursu tamen dicendi Aristocydes, Anaxander, Aristobulus Syrus, Arcesilas, Tisicratis filius, Coroebus, Nicomachi discipulus, Charmantides Euphranoris, Dionysodorus Colophonius, Dica eogenes, qui cum Demetrio rege vixit, Euthymides, Heraclides Macedo, Milon Soleus, Pyromachi statuarii discipuli, Mnasitheus Sicyonius, Mnasitimus, Aristonidae filius et discipulus, Nessus, Habronis filius, Polemon Alexandrinus, Theodorus Samius et Stadios, Nicosthenis discipuli, Xenon, Neoclis discipulus, Sicyonius."],["pliny-naturalis","35.147","Pinxere et mulieres: Timarete, Miconis filia, Dianam, quae in tabula Ephesi est antiquissimae picturae; Irene, Cratini pictoris filia et discipula, puellam, quae est Eleusine , Calypso, senem et praestigiatorem Theodorum, Alcisthenen saltatorem; Aristarete, Nearchi filia et discipula, Aesculapium. laia Cyzicena, perpetua virgo, M. Varronis iuventa Romae et penicillo pinxit et cestro in ebore imagines mulierum maxime et Neapoli anum in grandi tabula, suam quoque imaginem ad speculum."],["pliny-naturalis","35.148","nec ullius velocior in pictura manus fuit, artis vero tantum, ut multum manipretiis antecederet celeberrimos eadem aetate imaginum pictores Sopolim et Dionysium, quorum tabulae pinacothecas inplent. pinxit et quaedam Olympias, de qua hoc solum memoratur, discipulum eius fuisse Autobulum."],["pliny-naturalis","35.149","Encausto pingendi duo fuere antiquitus genera, cera et in ebore cestro, id est vericulo, donec classes pingi coepere. hoc tertium accessit resolutis igni ceris penicillo utendi, quae pictura navibus nec sole nec sale ventisve corrumpitur."],["pliny-naturalis","35.150","Pingunt et vestes in Aegypto, inter pauca mirabili genere, candida vela, postquam attrivere, inlinentes non coloribus, sed colorem sorbentibus medicamentis. hoc cum fecere, non apparet in velis, sed in cortinam pigmenti ferventis mersa post momentum extrahuntur picta. mirumque , cum sit unus in cortina colos, ex illo alius atque alius fit in veste accipientis medicamenti qualitate mutatus , nec postea ablui potest. ita cortina, non dubie confusura colores, si pictos acciperet, digerit ex uno pingitque , dum coquit, et adustae eae vestes firmiores usibus fiunt quam si non urerentur."],["pliny-naturalis","35.151","— De pictura satis superque. contexuisse his et plasticen conveniat eiusdem operae terrae. Fingere ex argilla similitudines Butades Sicyonius figulus primus invenit Corinthi filiae opera, quae capta amore iuvenis, abeunte illo peregre, umbram ex facie eius ad lucernam in pariete lineis circumscripsit, quibus pater eius inpressa argilla typum fecit et cum ceteris fictilibus induratum igni proposuit, eumque servatum in Nymphaeo, donec Mummius Corinthum everterit, tradunt."],["pliny-naturalis","35.152","sunt qui in Samo primos omnium plasticen invenisse Rhoecum et Theodorum tradant multo ante Bacchiadas Corintho pulsos, Damaratum vero ex eadem urbe profugum , qui in Etruria Tarquinium regem populi Romani genuit, comitatos fictores Euchira, Diopum, Eugrammum; ab iis Italiae traditam plasticen. Butadis inventum est rubricam addere aut ex rubra creta fingere, primusque personas tegularum extremis imbricibus inposuit, quae inter initia prostypa vocavit; postea idem ectypa fecit. hinc et fastigia templorum orta. propter hunc plastae appellati."],["pliny-naturalis","35.153","Hominis autem imaginem gypso e facie ipsa primus omnium expressit ceraque in eam formam gypsi infusa emendare instituit Lysistratus Sicyonius, frater Lysippi , de quo diximus. hic et similitudines reddere instituit; ante eum quam pulcherrimas facere studebant. idem et de signis effigies exprimere invenit, crevitque res in tantum, ut nulla signa statuaeve sine argilla fierent. quo apparet antiquiorem hancfuisse scientiam quam fundendi aeris."],["pliny-naturalis","35.154","Plastae laudatissimi fuere Damophilus et Gorgasus , iidem pictores, qui Cereris aedem Romae ad circum maximum utroque genere artis suae excoluerant, versibus inscriptis Graece, quibus significarent ab dextra opera Damophili esse, ab laeva Gorgasi. ante hanc aedem Tuscanica omnia in aedibus fuisse auctor est Varro, et ex hac, cum reficeretur, crustas parietum excisas tabulis marginatis inclusas esse, item signa ex fastigiis dispersa."],["pliny-naturalis","35.155","fecit et Chalcosthenes cruda opera Athenis, qui locus ab officina eius Ceramicos appellatur. M. Varro tradit sibi cognitum Romae Possim nomine, a quo facta poma et uvas nemo posset aspectu discernere a veris. idem magnificat Arcesilaum, L. Luculli familiarem, cuius proplasmata pluris venire solita artificibus ipsis quam aliorum opera;"],["pliny-naturalis","35.156","ab hoc factam Venerem Genetricem in foro Caesaris et, priusquam absolveretur, festinatione dedicandi positam; eidem a Lucullo HS |X???| signum Felicitatis locatum , cui mors utriusque inviderit; Octavio equiti Romano cratera facere volenti exemplar e gypso factum talento. laudat et Pasitelen, qui plasticen matrem caelaturae et statuariae scalpturaeque dixit et, cum esset in omnibus iis summus, nihil umquam fecit ante quam finxit."],["pliny-naturalis","35.157","praeterea elaboratam hanc artem Italiae et maxime Etruriae; Vulcam Veis accitum, cui locaret Tarquinius Priscus lovis effigiem in Capitolio dicandam; fictilem eum fuisse et ideo miniari solitum; fictiles in fastigio templi eius quadrigas , de quibus saepe diximus; ab hoc eodem factum Herculem, qui hodieque materiae nomen in urbe retinet. hae enim tum effigies deorum erant lautissimae, nec paenitet nos illorum, qui tales eos coluere; aurum enim et argentum ne diis quidem conficiebant."],["pliny-naturalis","35.158","durant etiam nunc plerisque in locis talia simulacra; fastigia quidem templorum etiam in urbe crebra et municipiis, mira caelatura et arte suique firmitate, sanctiora auro, certe innocentiora. In sacris quidem etiam inter has opes hodie non murrinis crystallinisve, sed fictilibus prolibatur simpulis, inenarrabili Terrae benignitate, si quis singula aestimet, etiam ut omittantur in frugum,"],["pliny-naturalis","35.159?","vini, pomorum, herbarum et fruticum, medicamentorum, metallorum generibus beneficia eius, quae adhuc diximus. neque adsiduitate satiant figlinarum opera, * doliis ad vina excogitatis, ad aquas tubulis, ad balineas mammatis, ad tecta *imbricibus* coctilibus laterculis fundamentisque aut quae rota fiunt, propter quae Numa rex septimum collegium figulorum instituit."],["pliny-naturalis","35.160","quin et defunctos sese multi fictilibus soliis condi maluere, sicut M. Varro, Pythagorio modo in myrti et oleae atque populi nigrae foliis. maior pars hominum terrenis utitur vasis. Samia etiam nunc in esculentis laudantur . retinent hanc nobilitatem et Arretium in Italia et calicum tantum Surrentum, Hasta, Pollentia, in Hispania Saguntum, in Asia Pergamum."],["pliny-naturalis","35.161","habent et Trallis ibi opera sua et in Italia Mutina, quoniam et sic gentes nobilitantur et haec quoque per maria, terras ultro citro portantur, insignibus rotae officinis. Erythris in templo hodieque ostenduntur amphorae duae propter tenuitatem consecratae discipuli magistrique certamine, uter tenuiorem humum duceret. Cois ea laus maxima, Hadrianis firmitas , nonnullis circa hoc severitatis quoque exemplis."],["pliny-naturalis","35.162","Q. Coponium invenimus ambitus damnatum, quia vini amphoram dedisset dono ei, cui suffragi latio erat. atque ut e luxu quoque aliqua contingat auctoritas figlinis: tripatinium , inquit Fenestella, appellabatur summa cenarum lautitia; una erat murenarum, altera luporum, tertia mixti piscis, inclinatis iam scilicet moribus, ut tamen eos praeferre Graeciae etiam philosophis possimus, siquidem in Aristotelis heredum auctione septuaginta patinas venisse traditur."],["pliny-naturalis","35.163","nos cum unam Aesopi tragoediarum histrionis in natura avium diceremus HS C??? stetisse, non dubito indignatos legentes. at, Hercules, Vitellius in principatu suo |X???| Hs condidit patinam, cui faciendae fornax in campis exaedificata erat, quoniam eo pervenit luxuria, ut etiam fictilia pluris constent quam murrina."],["pliny-naturalis","35.164","propter hanc Mucianus altero consulatu suo in conquestione exprobravit patinarum paludes Vitelli memoriae , non illa foediore, cuius veneno Asprenati reo Cassius Severus accusator obiciebat interisse convivas cxxx."],["pliny-naturalis","35.165","nobilitantur his quoque oppida, ut Regium et Cumae. Samia testa Matris deum sacerdotes, qui Galli vocantur, virilitatem amputare nec aliter citra perniciem, M. Caelio credamus, qui linguam sic amputandam obiecit gravi probro, tamquam et ipse iam tune eidem Vitellio malediceret. quid non excogitat vita fractis etiam testis utendo, sic ut firmius durent, tunsis calce addita, quae vocant Signina! quo genere etiam pavimenta excogitavit."],["pliny-naturalis","35.166","Verum et ipsius terrae sunt alia commenta. quis enim satis miretur pessumam eius partem ideoque pulverem appellatam in Puteolanis collibus opponi maris fluctibus, mersumque protinus fieri lapidem unum inexpugnabilem undis et fortiorem cotidie, utique si Cumano misceatur caemento?"],["pliny-naturalis","35.167","eadem est terrae natura et in Cyzicena regione, sed ibi non pulvis, verum ipsa terra qua libeat magnitudine excisa et demersa in mare lapidea extrahitur. hoc idem circa Cassandream produnt fieri, et in fonte Cnidio dulci intra octo menses terram lapidescere . ab Oropo quidem Aulida usque quidquid attingitur mari terrae mutatur in saxa. non multum a pulvere Pateolano distat e Nilo harena tenuissima sui parte, non ad sustinenda maria fluctusque frangendos, sed ad debellanda corpora palaestrae studiis."],["pliny-naturalis","35.168","inde certe Patrobio, Neronis principis liberto, advehebatur. quin et Cratero et Leonnato ac Meleagro, Alexandri Magni ducibus, solitum hoc portari cum reliquis militaribus commerciis reperio, plura de hac parte non dicturus, non, Hercules, magis quam de terrae usu in ceromatis, quibus exercendo iuventus nostra corporis vires perdit animorum."],["pliny-naturalis","35.169","quid? non in Africa Hispaniaque e terra parietes, quos appellant formaceos, quoniam in forma circumdatis II utrimque tabulis inferciuntur verius quam struuntur, aevis durant, incorrupti imbribus, ventis, ignibus omnique caemento firmiores? spectat etiam nunc speculas Hannibalis Hispania terrenasque turres iugis montium inpositas. hinc et caespitum natura castrorum vallis accommodata contraque fluminum impetus aggeribus. inlini quidem crates parietum Into et lateribus crudis exstrui quis ignorat?"],["pliny-naturalis","35.170","Lateres non sunt ex sabuloso neque harenoso multoque minus calculoso ducendi solo, sed e cretoso et albicante ant ex rubrica vel etiam e sabulo, masculo certe. finguntur optime vere, nam solstitio rimosi fiunt. aedificiis non nisi bimos probant, quia et intritam ipsam eorum, priusquam fingantur, macerari oportet."],["pliny-naturalis","35.171","genera eorum fiunt tria: Lydion, quo nos utimur, longum sesquipedem , latum pedem, alterum tetradoron, tertium pentadoron . Graeci enim antiqui δῶρον palmum vocabant et ideo δῶρα munera, quia manu darentur; ergo a quattuor et quinque palmis, prout sunt, nominantur. eadem est et latitudo. minore privatis operibus, maiore in publicis utuntur in Graecia. Pitanae in Asia et in ulteriore Hispania civitatibus Maxilua et Callet fiunt lateres, qui siccati non merguntur in aqua. sunt enim e terra pumicosa, cum subigi potest, utilissima."],["pliny-naturalis","35.172","Graeci, praeterquam ubi e silice fieri poterat structura, latericios parietes praetulere . sunt enin aeterni, si ad perpendiculum fiant. ideo et publica opera et regias domos sic struxere: murum Athenis, qui ad montem Hymettum spectat, Patris aedes Iovis et Herculis, quamvis lapideas columnas et epistylia circumdarent, domum Trallibus regiam Attali, item Sardibus Croesi, quam gerusian fecere, Halicarnasi Mausoli, quae etiam nunc durant."],["pliny-naturalis","35.173","Lacedaemone quidem latericiis parietibus excisum opus tectorium propter excellentiam picturae ligneis formis inclusum Romam deportavere in aedilitate ad comitium exornandum Murena et Varro. cum opus per se mirum esset, tralatum tamen magis mirabantur. in Italia quoque latericius murus Arreti et Mevaniae est. Romae non fiunt talia aedificia, quia sesquipedalis paries non plus quam unam contignationem tolerat, cautumque est, ne communis crassior fiat, nec intergerivorum ratio patitur."],["pliny-naturalis","35.174","Haec sint dicta de lateribus. in terrae autem reliquis generibus vel maxime mira natura est sulpuris, quo plurima domantur. nascitur in insulis Aeoliis inter Siciliam et Italiam, quas ardere diximus, sed nobilissimum in Melo insula. in Italia quoque invenitur in Neapolitano Campanoque agro collibus, qui vocantur Leucogaei. ibi e cuniculis effossum perficitur igni. genera IIII:"],["pliny-naturalis","35.175","vivum, quod Graeci apyron vocant, nascitur solidum solum—cetera enim liquore constant et conficiuntur oleo incocta—; vivum effoditur tralucetque et viret. solo ex omnibus generibus medici utuntur. alterum genus appellant glaebam, fullonum tantum officinis familiare. tertio quoque generi unus tantum est usus ad lanas suffiendas , quoniam candorem mollitiamque confert. egula vocatur hoc genus, quartum caute ad ellychnia maxime conficienda; cetero tantum vis est ut morbos comitiales deprehendat nidore inpositum igni. lusit et Anaxilaus eo, addens in calicem vini prunaque subdita circumferens, exardescentisrepercussu pallorem dirum velut defunctorum effundente in conviviis."],["pliny-naturalis","35.176","natura eius excalfacit, concoquit, sed et discutit collectiones corporum, ob hoc talibus emplastris malagmatisque miscetur. renibus quoque et lumbis in dolore cum adipe mire prodest inpositum, aufert et lichenas faciei cum terebinthi resina et lepras; harpax ita vocatur a celeritate praebendi, avelli enim subiade debet."],["pliny-naturalis","35.177","prodest et suspiriosis linctu, purulenta quoque extussientibus et contra scorpionum ictus. vitiligines vivum nitro mixtum atque ex aceto tritum et inlitum tollit, item lendes, et in palpebris aceto sandaracato admixtum . habet et in religionibus locum ad expiandas suffitu domos. sentitur vis eius et in aquis ferventibus, neque alia res facilius accenditur, quo apparet ignium vim magnam ei inesse. fulmina, fulgura quoque sulpuris odorem habent, ac lux ipsa eorum sulpurea est."],["pliny-naturalis","35.178","Et bituminis vicina natura est. aliubi limus, aliubi terra est, limus e Iudaeae lacu, ut diximus, emergens, terra in Syria circa Sidonem oppidum maritimum. spissantur haec utraque et in densitatem coeunt. est vero liquidum bitumen, sicut Zacynthium et quod a Babylone invehitur; ibi quidem et candidum gignitur. liquidum est et Apolloniaticum, quae omnia Graeci pissasphalton appellant ex argument picis ac bituminis."],["pliny-naturalis","35.179","gignitur et pingue oleique liquoris in Sicilia Agragantino fonte, inficiens rivum. incolae id harundinum paniculis colligunt, citissime sic adhaerescens, utunturque eo ad lucernarum lumina olei vice, item ad scabiem iumentorum. sunt qui et naphtham, de qua in secundo diximus volumine, bituminis generibus adscribant, verum eius ardens natura et ignium cognata procul ab omni usu abest."],["pliny-naturalis","35.180","bituminis probatio ut quam maxime splendeat sitque ponderosum, graveolens, atrum modice, quoniam adulteratur pice. vis quae sulpuri: sistit, discutit, contrahit, glutinat. serpentes accensum nidore fugat. ad suffusiones oculorum et albugines Babylonium efficax traditur, item ad lepras, lichenas pruritusque corporum. inlinitur et podagris. omnia autem eius genera incommodos oculorum pilos replicant, dentium doloribus medentur simul nitro intrito."],["pliny-naturalis","35.181","lenit tussim veterem et anhelitus cum vino potum; dysintericis etiam datur eodem modo sistitque alvum. cum aceto vero potum discutit concretum sanguinem ac detrahit. mitigat lumborum dolores, item articulorum, cum farina hordeacia inpositum emplastrum peculiare facit suo nomine. sanguinem sistit, volnera colligit, glutinat nervos. utuntur etiam ad quartanas bituminis drachma et hedyosmi pari pondere cum murrae obolo subacti."],["pliny-naturalis","35.182","comitiales morbos ustum deprendit. volvarum strangulationes olfactu discutit cum vino et castoreo, procidentes suffitu reprimit, purgationes feminarum in vino potum elicit, in reliquo usu aeramentis inlinitur firmatque ea contra ignes. diximus et tingui solitum aes eo statuasque inlini. calcis quoque usum praebuit ita feruminatis Babylonis muris. placet in ferrariis fabrorum officinis tinguendo ferro clavorum capitibus et multis aliis usibus."],["pliny-naturalis","35.183","Nec minor est aut adeo dissimilis aluminis opera, quod intellegitur salsugo terrae. plura et eius genera. in Cypro candidum et nigrius, exigua coloris differentia, cum sit usus magna, quoniam inficiendis claro colore lanis candidum liquidumque utilissimum est contraque fuscis aut obscuris nigrum. et aurum nigro purgatur."],["pliny-naturalis","35.184","fit autem omne ex aqua limoque, hoc est terrae exudantis natura. conrivatum hieme aestivis solibus maturatur. quod fuit ex eo praecox, candidius fit. gignitur autem in Hispania, Aegypto, Armenia, Macedonia, Ponto, Africa, insulis Sardinia , Melo, Lipara, Strongyle. laudatissimum in Aegypto, proximum in Melo. huius quoque duae species, liquidum spissumque. liquidi probatio ut sit limpidum lacteumque, sine offensis fricandi, cum quodam igniculo caloris. hoc phorimon vocant. an sit adulteratum, deprehenditur suco Punici mali; sincerum enim mixtura .... alterum genus est pallidi et scabri et quod inficiaturet galla, ideoque hoc vocant paraphoron."],["pliny-naturalis","35.185","liquidi aluminis vis adstringere, indurare, rodere. melle admixto sanat oris ulcera, papulas pruritusque. haec curatio fit in balneis II mellis partibus, tertia aluminis. virus alarum sudorisque sedat. sumitur pilulis contra lienis vitia pellendumque per urinam sanguinem . emendat et scabiem nitro ac melanthio admixtis."],["pliny-naturalis","35.186","Concreti aluminis unum genus σχιστὸν appellant Graeci, in capillamenta quaedam canescentia dehiscens, unde quidam trichitim potius appellavere. hoc fit e lapide, ex quo et aes—chalcitim vocant—, ut sudor quidam eius lapidis in spumam coagulatus. hoc genus aluminis minus siccat minusque sistit umorem inutilem corporum, et auribus magnopere prodest infusum; vel inlitum et oris ulauribus dentibusque et si saliva cum eo contineatur. et oculorum medicamentis inseritur apte verendisque utriusque sexus. coquitur in catinis, donec liquari desinat. inertioris est alterum generis, quod strongylen vocant."],["pliny-naturalis","35.187","duae et eius species, fungosum atque omni umore dilui facile, quod in totum damnatur. melius pumicosum et foraminum fistulis spongeae simile rotundumque natura, candido propius, cum quadam pinguitudine, sine harenis, friabile, nec inficiens nigritia. hoc coquitur per se carbonibus puris, done cinis fiat."],["pliny-naturalis","35.188","—Optimum ex omnibus quod Melinum vocant ab insula, ut diximus. nulli vis maior neque adstringendi neque denigrandi neque indurandi , nullum spissius. oculorum scabritias extenuat, combustum utilius epiphoris inhibendis, sic et ad pruritus corporis. sanguinem quoque sistit intuspotum, foris inlitum . evulsis pilis ex aceto inlinitur renascentesque mollit in languinem."],["pliny-naturalis","35.189","summa omnium generum vis in adstringendo , unde nomen Graecis. ob id oculorum vitiis aptissima sunt, sanguinis fluctiones inhibent cum adipe. putrescentia ulcerum compescit cum adipe—sic et infantium ulcera et hydropicorum eruptiones siccat—et aurium vitia cum suco Punici mali et unguium scabritias cicatricumque duritias et pterygia ac perniones, phagedaenas ulcerum ex aceto aut cum galla pari pondere cremata, lepras cum suco olerum, cum salis vero II partibus vitia, quae serpunt, lendes et alia capillorum animalia aquae permixtum."],["pliny-naturalis","35.190","sic et ambustis prodest et furfuribus corporum cum sero picis. infunditur et dysintericis uvamque in ore comprimit ac tonsillas. ad omnia, quae in ceteris generibus diximus, efficacius intellegatur ex Melo advectum, nam ad reliquos usus vitae in coriis lanisque perficiendis quanti sit momenti, significatum est."],["pliny-naturalis","35.191","Ab his per se ad medicinam pertinentia terrae genera tractabimus. Samiae II sunt, quae collyrium et quae aster appellantur. prioris laus ut recens sit ac levissima linguaeque glutinosa, altera glaebosior; candida utraque. uritur, lavatur. sunt qui praeferant priorem. prosunt sanguinem expuentibus; emplastrisque, quae siccandi causa componuntur, oculorum quoque medicamentis miscentur."],["pliny-naturalis","35.192","Eretria totidem differentias habet, namque est alba et cinerea, quae praefertur in medicina. probatur mollitia et quod, si aere perducatur, violacium reddit colorem. vis et ratio eius in medendo dicta est inter pigmenta."],["pliny-naturalis","35.193","— Lavatur omnis terra—in hoc enim loco dicemus—perfusa aqua siccataque solibus, iterum ex aqua trita ac reposita, donec considat et digeri possit in pastillos. coquitur in calicibus crebro concussis."],["pliny-naturalis","35.194","Est in medicaminibus et Chia terra candicans. effectus eius idem qui Samiae; usus ad mulierum maxime cutem. idem et Selinusiae. lactei coloris haec et aqua dilui celerrima; eadem lacte diluta tectoriorum albaria interpolantur. pnigitis Eretriae simillima est, grandioribus tantum glaebis glutinosaque. effectus eius idem qui Cimoliae , infirmior tantum. bitumini simillima est ampelitis. experimentum eius, si cerae modo accepto oleo liquescat et si nigricans colos maneat tostae. usus ad molliendum discutiendumque, et ad haec medicamentis additur, praecipue in calliblepharis et inficiendis capillis."],["pliny-naturalis","35.195","Cretae plura genera. ex iis Cimoliae duo ad medicos pertinentia, candidum et ad purpurissum inclinans . vis utrique ad discutiendos tumores, sistendas fluctiones aceto adsumpto. panos quoque et parotidas cohibet et lienem inlita pusulasque, si vero aphronitrum et cyprum adiciatur et acetum, pedum tumores ita, ut in sole curatio haec fiat et post VI horas aqua salsa abluatur. testium tumoribus cypro et cera addita prodest."],["pliny-naturalis","35.196","et refrigerandi quoque natura cretae est, sudoresque inmodicos sistit inlita atque ita papulas cohibet ex vino adsumpta in balineis. laudatur maxime Thessalica. nascitur et in Lycia circa Bubonem. Est et alius Cimoliae usus in vestibus. nam Sarda, quae adfertur e Sardinia, candidis tantum adsumitur, inutilis versicoloribus, et est vilissima omnium Cimoliae generum, pretiosior Umbrica et quam vocant saxum. proprietas saxi quod crescit in macerando;"],["pliny-naturalis","35.197","itaque pondere emitur, illa mensura. Umbrica non nisi poliendis vestibus adsumitur. neque enim pigebit hanc quoque partem adtingere, cum lex Metilia extet fullonibus dicta, quam C. Flaminius L. Aemilius censores dedere ad populum ferendam."],["pliny-naturalis","35.198","adeo omnia maioribus curae fuere. ergo ordo hic est: primum abluitur vestis Sarda, dein sulpure suffitur, mox desquamatur Cimolia quae est coloris veri. fucatus enim deprehenditur nigrescitque et funditur sulpure,veros autem et pretiosos colores emollit Cimolia et quodam nitore exhilarat contristatos sulpure. candidis vestibus saxum utilius a sulpure, inimicum coloribus. Graecia pro Cimolia Tymphaico utitur gypso."],["pliny-naturalis","35.199","Alia creta argentaria appellatur nitorem argento reddens, set vilissima qua circum praeducere ad victoriae notam pedesque venalium trans maria advectorum denotare instituerunt maiores; talemque PubliliumAnti- ochium, mimicae scaenae conditorem, et astrologiae consobrinum eius Manilium Antiochum, item grammaticae Staberium Erotem eadem nave advectos videre proavi."],["pliny-naturalis","35.200","sed quid hos referat aliquis, litterarum honore commendatos ? talem in catasta videre Chrysogonum Sullae, Amphionem Q. Catuli, Hectorem L. Luculli, Demetrium Pompei, Augenque Demetri, quamquam et ipsa Pompei credita est, Hipparchum M. Antoni, Menam et Menecraten Sexti Pompei aliosque deinceps, quos enumerare iam non est, sanguine Quiritium et proscriptionum licentia ditatos."],["pliny-naturalis","35.201","hoc est insigne venaliciis gregibus obprobriumque insolentis fortunae. quos et nos adeo potiri rerum vidimus, ut praetoria quoque ornamenta decerni a senatu iubente Agrippina Claudi Caesaris videremus tantumque non cum laureatis fascibus remitti illo, unde cretatis pedibus advenissent."],["pliny-naturalis","35.202","Praeterea sunt genera terrae proprietatis suae, de quibus iam diximus, sed et hoc loco reddenda natura: ex Galata insula et circa Clupeam Africae scorpiones necat, Baliaris et Ebusitana serpentes."],["pliny-naturalis","36.1","Lapidum natura restat, hoc est praecipua morum insania, etiam ut gemmae cum sucinis atque crystallinis murrinisque sileantur. omnia namque, quae usque ad hoc volumen tractavimus, hominum genita causa videri possunt: montes natura sibi fecerat ut quasdam compages telluris visceribus densandis, simul ad fluminum impetus domandos fluctusque frangendos ac minime quietas partes coercendas durissima sui materia. caedimus hos trahimusque nulla alia quam deliciarum causa, quos transcendisse quoque mirum fuit."],["pliny-naturalis","36.2","in portento prope maiores habuere Alpis ab Hannibale exsuperatas et postea a Cimbris : nunc ipsae caeduntur in mille genera marmorum. promunturia aperiuntur mari, et rerum natura agitur in planum; evehimus ea, quae separandis gentibus pro terminis constituta erant, navesque marmorum causa fiunt, ac per fluctus, saevissimam rerum naturae partem, huc illuc portantur iuga, maiore etiamnum venia quam cum ad frigidos potus vas petitur in nubila caeloque proximae rupes cavantur, ut bibatur glacie."],["pliny-naturalis","36.3","secum quisque cogitet, et quae pretia horum audiat, quas vehi trahique moles videat, et quam sine iis multorum sit beatior vita. ista facere, immo verius pati mortales quos ob usus quasve ad voluptates alias nisi ut inter maculas lapidum iaceant, ceu vero non tenebris noctium, dimidia parte vitae cuiusque , gaudia haec auferentibus!"],["pliny-naturalis","36.4","Ingens ista reputantem subit etiam antiquitatis rubor. exstant censoriae leges Claudianae in cenis glires et alia dictu minora adponi vetantes: marmora invehi, maria huis rei causa transiri quae vetaret, lex nulla lata est."],["pliny-naturalis","36.5","dicat fortassis aliquis: non enim invehebantur. id quidem falso. CCCLX columnas M. Scauri aedilitate ad scaenam theatri temporari et vix mense uno futuri in usu viderunt portari silentio legum. sed publicis nimirum indulgentes voluptatibus. id ipsum cur? aut qua magis via inrepunt vitia quam publica? quo enim alio modo in privatos usus venere ebora, aurum, gemmae? aut quid om- nino diis reliquimus?"],["pliny-naturalis","36.6","verum esto, indulserint publicis voluptatibus. etiamne tacuerunt, maximas earum atque adeo duodequadragenum pedum Lucullei marmoris in atrio Scauri conlocari? nec clam id occulteque factum est. satisdare sibi damni infecti coegit redemptor cloacarum, cum in Palatium eae traherentur. non ergo in tam malo exemplo moribus caveri utilius fuerat? tacuere tantas moles in privatam domum trahi praeter fictilia deorum fastigia!"],["pliny-naturalis","36.7","nec potest videri Scaurus rudi et huius mali inprovidae civitati obrepsisse quodam vitii rudimento. iam L. Crassum oratorem illum, qui primus peregrini marmoris columnas habuit in eodem Palatio, Hymettias tamen nec plures sex aut longiores duodenum pedum, M. Brutus in iurgiis ob id Venerem Palatinam appellaverat."],["pliny-naturalis","36.8","nimirum ista omisere moribus victis, frustraque interdicta, quae vetuerant, cernentes nullas potius quam inritas esse leges maluerunt. haec atque quae secuntur meliores esse nos probabunt. quis enim hodie tantarum columnarum atrium habet? sed priusquam de marmoribus dicamus, hominum in iis praeferenda iudicamus pretia. ante igitur artifices percensebimus."],["pliny-naturalis","36.9","Marmore scalpendo primi omnium inclaruerunt Dipoenus et Scyllis, geniti in Creta insula etiamnum Medis imperantibus priusque, quam Cyrus in Persis regnare inciperet . hoc est Olympiade circiter quinquagensima. hi Sicyonem se contulere, qnae diu fuit officinarum omnium talium patria. deorum simulacra publice locaverant iis Sicyonii, quae priusquam absolverentur, artifices iniuriam questi abiere in Aetolos."],["pliny-naturalis","36.10","protinus Sicyonem fames invasit ac sterilitas maerorque dims. remedium petentibus Apollo Pythius respondit: si Dipoenus et Scyllis deorum simulacra perfecissent. quod magnis mercedibus obsequiisque impetratum est. fuere autem simulacra ea Apollinis, Dianae, Herculis, Minervae, quod de caelo postea tactum est."],["pliny-naturalis","36.11","— Cum hi essent, iam fuerat in Chio insula Melas scalptor, dein filius eius Micciades ac deinde nepos Archermus, cuius filii Bupalus et Athenis vel clarissimi in ea scientia fuere Hipponactis poetae aetate, quem certum est LX olympiade fuisse. quodsi quis horum familiam ad proavum usque retro agat, inveniat artis eius originem cum olympiadum initio coepisse."],["pliny-naturalis","36.12","Hipponacti notabilis foeditas voltus erat; quam ob rem imaginem eius lascivia iocosam hi proposuere ridentium circulis, quod Hipponax indignatus destrinxit amaritudinem carminum in tantum, ut credatur aliquis ad laqueum eos conpulisse. quod falsum est. conplura enim in finitimis insulis simulacra postea fecere, sicut in Delo, quibus subiecerunt carmen non vitibus tantum censeri Chion, sed et operibus Archermi filiorum. ostendunt et Iasii Dianam manibus eorum factam."],["pliny-naturalis","36.13","in ipsa Chio narrata est operis eorum Dianae facies in sublimi posita, cuius voltum intrantes tristem, abeuntes exhilaratum putant. Romae eorum signa sunt in Palatina aede Apollinis in fastigio et omnibus fere, quae fecit divus Augustus. patris quoque eorum et Deli fuere opera et in Lesbo insula."],["pliny-naturalis","36.14","Dipoeni quidem Ambracia, Argos, Cleonae operibus refertae fuere. Omnes autem candido tantum marmore usi sunt e Paro insula, quem lapidem coepere lychniten appellare, quoniam ad lucernas in cuniculis caederetur, ut auctor est Varro, multis postea candidioribus repertis, nuper vero etiam in Lunensium lapicidinis. sed in Pariorum mirabile proditur, glaeba lapidis unius cuneis dividentium soluta, imaginem Sileni intus extitisse."],["pliny-naturalis","36.15","Non omittendum hanc artem tanto vetustiorem fuisse quam picturam aut statuariam, quarum utraque cum Phidia coepit octogensima tertia olympiade, post annos circiter CCCXXXII et ipsum Phidian tradunt scalpsisse marmora , Veneremque eius esse Romae in Octaviae operibus eximiae pulchritudinis."],["pliny-naturalis","36.16","Alcamenen Atheniensem, quod certum est, docuit in primis nobilem, cuius sunt opera Athenis complura in aedibus sacris praeclarumque Veneris extra muros, quae appellatur ʼἀφροδίτη ἐν κήποις. huic summam manum ipse Phidias inposuisse dicitur."],["pliny-naturalis","36.17","eiusdem discipulus fuit Agoracritus Parius, et aetate gratus, itaque e suis operibus pleraque nomini eius donasse fertur. certavere autem inter se ambo discipuli Venere facienda, vicitque Alcamenes non opere, sed civitatis suffragiis contra peregrinum suo faventis. quare Agoracritus ea lege signum suum vendidisse traditur, ne Athenis esset, et appellasse Nemesin. id positum est Rhamnunte pago Atticae, quod M. Vrro omnibus signis praetulit. est et in Matris Magnae delubro eadem civitate Agoracriti opus."],["pliny-naturalis","36.18","Phidian clarissimum esse per omnes gentes, quae Iovis Olympii famam intellegunt, nemo dubitat, sed ut laudari merito sciant etiam qui opera eius non videre, proferemus argumenta parva et ingenii tantum. neque ad hoc Iovis Olympii pulchritudine utemur, non Minervae Athenis factae amplitudine, cum sit ea cubitorum XXVI—ebore haec et auro constat—, sed in scuto eius Amazonum proelium caelavit intumescente ambitu, in parmae eiusdem concava parte deorum et Gigantum dimicationes, in soleis vero Lapitharum et Centaurorum. adeo momenta omnia capacia artis illi fuere."],["pliny-naturalis","36.19","in basi autem quod caelatum est, πανδώρας γένεσιν appellant: dii sunt nascenti ....s xx numero. Victoria praecipue mirabili, periti mirantur et serpentem ac sub ipsa cuspide aeream sphingem. haec sint obiter dictaideT artifice numquam satis laudato, simul ut noscatur illam magnificentiam aequalem fuisse et in parvis."],["pliny-naturalis","36.20","Praxitelis aetatem inter statuarios diximus, qui marmoris gloria superavit etiam semet. opera eius sunt Athenis in Ceramico, sed ante omnia est non solum Praxitelis , verum in toto orbe terrarum Venus, quam ut viderent, multi navigaverunt Cnidum. duas fecerat simulque vendebat , alteram velata specie, quam ob id praetulerunt quorum condicio erat, Coi, cum eodem pretio detulisset, severum id ac pudicum arbitrantes; reiectam Cnidii emerunt , inmensa differentia famae."],["pliny-naturalis","36.21","voluit eam a Cnidiis postea mercari rex Nicomedes, totum aes alienum, quod erat ingens, civitatis dissoluturum se promittens. omnia perpeti maluere, nec inmerito; illo enim signo Praxiteles nobilitavit Cnidum. aedicula eius tota aperitur, ut conspici possit undique effigies deae, favente ipsa, ut creditur, facta. nec minor ex quacumque parte admiratio est. ferunt amore captum quendam, cum delituisset noctu, simulacro cohaesisse, eiusque cupiditatis esse indicem maculam."],["pliny-naturalis","36.22","sunt in Cnido et alia signa marmorea inlustrium artificum, Liber pater Bryaxidis et alter Scopae et Minerva, nee maius aliud Veneris Praxiteliae specimen quam quod inter haec sola memoratur. eiusdem est et Cupido, obiectus a Cicerone Verri ille, propter quem Thespiae visebantur , nunc in Octaviae scholis positus; eiusdem et alter nudus in Pario colonia Propontidis, par Veneri Cnidiae nobilitate et iniuria; adamavit enim Alcetas Rhodius atque in eo quoque simile amoris vestigium reliquit."],["pliny-naturalis","36.23","Romae Praxitelis opera sunt Flora, Triptolemus, Ceres in hortis Servilianis, Boni Eventus et Bonae Fortunae simulacra in Capitolio, item Maenades et quas Thyiadas vocant et Caryatidas, et Sileni in Pollionis Asini monimentis et Apollo et Neptunus."],["pliny-naturalis","36.24","—Praxitelis filius Cephisodotus et artis heres fuit. cuius laudatum est Pergami symplegma nobile digitis corpori verius quam marmori inpressis. Romae eius opera sunt Latona in Palatii delubro, Venus in Pollionis Asini monumentis et intra Octaviae porticus in Iunonis aede Aesculapius ac Diana."],["pliny-naturalis","36.25","Scopae laus cum his certat. is fecit Venerem et Pothon , qui Samothrace sanctissimis caerimoniis coluntur, item Apollinem Palatinum, Vestam sedentem laudatam in Servilianis hortis duosque campteras circa eam, quorum pares in Asini monimentis sunt, uhi et canephoros eiusdem."],["pliny-naturalis","36.26","sed in maxima dignatione delubro Cn. Domitii in circo Flaminio Neptunus ipse et Thetis atque Achilles, Nereides supra delphinos et cete aut hippocampos sedentes, item Tritones chorusque Phorci et pistrices ac multa alia marina, omnia eiusdem manu, praeclarum opus, etiam si totius vitae fuisset. nunc vero praeter supra dicta quaeque nescimus Mars etiamnum est sedens colossiaeus eiusdem manu in templo Bruti Callaeci apud circum eundem, praeterea Venus in eodem loco nuda, Praxiteliam illam antecedens et quemcumque alium locum nobilitatura."],["pliny-naturalis","36.27","Romae quidem multitudo operum et iam obliteratio ac magis officiorum negotiorumque acervi omnes a contemplatione tamen abducunt, quoniam otiosorum et in magno loci silentio talis admiratio est. qua de causa ignoratur artifex eius quoque Veneris, quam Vespasianus imperator in operibus Pacis suae dicavit antiquorum dignam fama."],["pliny-naturalis","36.28","par haesitatio est in templo Apollinis Sosiani , Niobae liberos morientes Scopas an Praxiteles fecerit ; item Ianus pater, in suo templo dicatus ab Augusto ex Aegypto advectus, utrius manu sit, iam quidem et auro occultatus. similiter in curia Octaviae quaeritur de Cupidine fulmen tenente; id demum adfirmatur, Alcibiaden esse, principem forma in ea aetate."],["pliny-naturalis","36.29","multa in eadem schola sine auctoribus placent: Satyri quattuor, ex quibus unus Liberum patrem palla velatum umeris praefert, alter Liberam similiter, tertius ploratum infantis cohibet, quartus cratere alterius sitim sedat, duaeque Aurae velificantes sua veste. nec minor quaestio est in Saeptis, Olympum et Pana, Chironem cum Achille qui fecerint, praesertim cum capitali satisdatione fama iudicet dignos."],["pliny-naturalis","36.30","Scopas habuit aemulos eadem aetate Bryaxim et Timotheum et Leocharen, de quibus simul dicendum est, quoniam pariter caelavere Mausoleum. sepulchrum hoc est ab uxore Artemisia. factum Mausolo, Cariae regulo, qui obiit olympiadis CVII anno secundo. opus id ut esset inter septem miracula, hi maxime fecere artifices. patet ab austro et septentrione sexagenos ternos pedes, brevius a frontibus, toto circumitu pedes CCCCXXXX, attollitur in altitudinem XXV cubitis, cingitur columnis XXXVI. pteron vocavere circumitum."],["pliny-naturalis","36.31","ab oriente caelavit Scopas, a septentrione Bryaxis, a meridie Timotheus, ab occasu Leochares, priusque quam peragerent, regina obiit. non tamen recesserunt nisi absoluto, iam id gloriae ipsorum artisque monimentum iudicantes; hodieque certant manus. accessit et quintus artifex. namque supra pteron pyramis altitudine m inferiorem aequat, viginti quattuor gradibus in metae cacumen se contrahens; in summo est quadriga marmorea, quam fecit Pythis. haec adiecta CXXXX pedum altitudine totum opus includit."],["pliny-naturalis","36.32","—Timothei manu Diana Romae est in Palatio Apollinis delubro, cui signo caput reposuit Avianius Evander. In magna admriratione est Hercules Menestrati et Hecate Ephesi in templo Dianae post aedem, in cuius contemplatione admonent aeditui parcere oculis; tanta marmoris radiatio est.—(Non postferuntur et Charites in propylo Atheniensium, quas Socrates fecit, aliuis ille quam pictor, idem ut aliqui putant).—nam Myronis illius, qui in aere laudatur, anus ebria est Zmyrnae in primis incluta."],["pliny-naturalis","36.33","Pollio Asinius, ut fuit acris vehementiae, sic quoque spectari monumenta sua voluit. in iissunt Centauri Nymphas gerentes Arcesilae, Thespiades Cleomenis, Oceanus et Iuppiter Heniochi, Appiades Stephani, Hermerotes Taurisci , non caelatoris illius, sed Tralliani, Iuppiter hospitalis Papyli,"],["pliny-naturalis","36.34","Praxitelis discipuli, Zethus et Amphion ac Dirce et taurus vinculumque ex eodem lapide, a Rhodo advecta opera Apollonii et Taurisci. parentum hi certamen de se fecere, Menecraten videri professi, sed esse naturalem Artemidorum. eodem loco Liber pater Eutychidis laudatur, ad Octaviae vero porticum Apollo Philisci Rhodii in delubro suo, item Latona et Diana et Musae novem et alter Apollo nudus."],["pliny-naturalis","36.35","eum, qui citharam in eodem templo tenet, Timarchides fecit, intra Octaviae vero porticus aedem Iunonis ipsam deam Dionysius et Polycles aliam, Venerem eodem loco Philiscus, cetera signa Praxiteles. iidem Polycles et Dionysius, Timarchidis filii, Iovem, qui est in proxima aede, fecerunt, Pana et Olympum luctantes eodem loco Heliodorus, quod est alterum in terris symplegma nobile, Venerem lavantem sese Daedalsas, stantem Polycharmus."],["pliny-naturalis","36.36","ex honore apparet, in magna auctoritate habitum Lysiae opus, quod in Palatio super arcum divus Augustus honori Octavi patris sui dicavit in aedicula columnis adornata, id est quadriga currusque et Apollo ac Diana ex uno lapide. in hortis Servilianis reperio laudatos Calamidis Apollinem illius caelatoris, Dercylidis pyctas, Amphistrati Callisthenen historiarum scriptorem.—"],["pliny-naturalis","36.37","Nec deinde multo plurium fama est, quorundam claritati in operibus eximiisobstante numero artificum, quoniam nec unus occupat gloriam nec plures pariter nuncupari possunt, sicut in Laocoonte, qui est in Titi imperatoris domo, opus omnibus et picturae et statuariae artis praeferendum . ex uno lapide eum ac liberos draconumque mirabiles nexus de consilii sententia fecere summi artifices Hagesander et Polydorus et Athenodorus Rhodii."],["pliny-naturalis","36.38","similiter Palatinas domos Caesarum replevere probatissimis signis Craterus cum Pythodoro, Polydeuces cum Hermolao , Pythodorus alius cum Artemone, at singularis Aphrodisius Trallianus. Agrippae Pantheum decoravit Diogenes Atheniensis; in columnis templi eius Caryatides probantur inter pauca operum, sicut in fastigio posita signa, sed propter altitudinem loci minus celebrata."],["pliny-naturalis","36.39","inhonorus est nec in templo ullo Hercules, ad quem Poeni omnibus annis humana sacrificaverant victima, humi stans ante aditum porticus ad nationes. sitae fuere et Thespiades ad aedem Felicitatis, quarum unam amavit eques 1 Romanus lunius Pisciculus, ut tradit Varro, admirator et Pasitelis, qui et quinque volumina scripsit nobilium operum in toto orbe."],["pliny-naturalis","36.40","natus hic in Graeca Italiae ora et civitate Romana donatus cum iis oppidis, Iovem fecit eboreum in Metelli aede, qua campus petitur. accidit ei, cum in navalibus, ubi ferae Africanae erant, per caveam intuens leonem caelaret, ut ex alia cavea panthera erumperet , non levi periculo diligentissimi artificis. fecisse opera complura dicitur; quae fecerit, nominatim non refertur ."],["pliny-naturalis","36.41","Arcesilaum quoque magnificat Varro, cuius se marmoream habuisse leaenam aligerosque ludentes cum ea Cupidines, quorum alii religatam tenerent, alii cornu cogerent bibere, alii calciarent soccis, omnes ex uno lapide. idem et a Coponio quattuordecim nationes, quae sunt circa Pompeium, factas auctor est."],["pliny-naturalis","36.42","—Invenio et Canachum laudatum inter statuarios fecisse marmorea. nec Sauram atque Batrachum obliterari convenit, qui fecere templa Octaviae porticibus inclusa, natione ipsi Lacones. quidam et opibus praepotentes fuisse eos putant ac sua inpensa construxisse, inscriptionem sperantes, qua negata hoc tamen alio modo usurpasse. sunt certe etiam nunc in columnarum spiris inscalptae nominum eorum argumento lacerta atque rana."],["pliny-naturalis","36.43","in Iovis aede ex iis pictura cultusque reliquus omnis femineis argumentis constat; erat enim facta Iunoni, sed, cum inferrentur signa, permutasse geruli traduntur, et id religione custoditum, velut ipsis diis sedem ita partitis. ergo et in lunonis aede cultus est qui lovis esse debuit. Sunt et in parvolis marmoreis famam consecuti Myrmecides , cuius quadrigam cum agitatore operuit alis musca, et Callicrates, cuius formicarum pedes atque alia membra pervidere non est."],["pliny-naturalis","36.44","Haec sint dicta de marmoris scalptoribus summaque claritate artificum, quo in tractatu subit mentem non fuisse tum auctoritatem maculoso marmori. fecere et e Thasio, Cycladum insularum aequo, et e Lesbio; lividius hoc paulo. versicolores quidem maculas et in totum marmorum apparatum etiam Menander, diligentissimus luxuriae interpres, primus et raro attigit."],["pliny-naturalis","36.45","columnis demum utebantur in templis, nec lautitiae causa—nondum enim ista intellegebantur—, sed quia firmiores aliter statui non poterant. sic est inchoatum Athenis templum Iovis Olympii, ex quo Sulla Capitolinis aedibus advexerat columnas. fuit tamen inter lapidem atque marmor differentia iam et apud Homerum;"],["pliny-naturalis","36.46","dicit enim marmoreo saxo percussum, sed hactenus, regias quoque domus, cum lautissime, praeter aes, aurum, electrum, argentum ebore tantum adornans. primum, ut arbitror, versicolores istas maculas Chiorum lapicidinae ostenderunt, cum exstruerent muros, faceto in id M. Ciceronis sale—omnibus enim ostentabant ut magnificum—: multo, inquit, magis mirarer, si Tiburtino lapide fecissetis. et, Hercules, non fuisset picturis honos ullus, non modo tantus, aliqua marmorum auctoritate."],["pliny-naturalis","36.47","Secandi in crustas nescio an Cariae fuerit inventum . antiquissima, quod equidem inveniam, Halicarnasi domus Mausoli Proconnesio marmore exculta est latericiis parietibus. is obiit olympiadis CVII anno secundo , urbis Romae CDIII."],["pliny-naturalis","36.48","Primum Romae parietes crusta marmoris operuisse totos domus suae in Caelio monte Cornelius Nepos tradit Mamurram, Formiis natum equitem Romanum, praefectum fabrum C. Caesaris in Gallia, ne quid indignitati desit, tali auctore inventa re. hic namque est Mamurra Catulli Veroniensis carminibus proscissus, quem, ut res est, domus ipsius clarius quam Catullus dixit habere quidquid habuisset Comata Gallia. namque adicit idem Nepos primum totis aedibus nullam nisi e marmore columnam habuisse et omnes solidas e Carystio aut Luniensi."],["pliny-naturalis","36.49","M. Lepidus Q. Catuli in consulatu conlega primus omnium limina ex Numidico marmore in domo posuit magna reprensione. is fuit consul anno urbis DCLXXVI. hoc primum invecti Numidici marmoris vestigium invenio, non in columnis tamen crustisve, ut supra Carystii, sed in massa ac vilissimo liminum usu. post hunc Lepidum quadriennio L. Lucullus consul fuit, qui nomen, ut ex re apparet, Luculleo marmori dedit, admodum delectatus illo, primusque Romam invexit, atrum alioqui, cum cetera maculis aut coloribus commendentur."],["pliny-naturalis","36.50","nascitur autem in Melo insula, solumque paene hoc marmor ab amatore nomen accepit. inter hos primum, ut arbitror, marmoreos parietes habuit scaena M. Scauri, non facile dixerim secto an solidis glaebis polito, sicuti est hodie Iovis Tonantis aedis in Capitolio. nondum enim secti marmoris vestigia invenio in Italia."],["pliny-naturalis","36.51","Sed quisquis primus invenit secare luxuriaque dividere, inportuni ingenii fuit. harena hoc fit et ferro videtur fieri, serra in praetenui linea premente harenas versandoque tractu ipso secante. Aethiopica haec maxime probatur, nam id quoque accessit, ut ab Aethiopia usque peteretur quod secaret marmora, immo vero etiam in Indos, quo margaritas quoque peti severis moribus indignum erat."],["pliny-naturalis","36.52","haec proxime laudatur; mollior tamen quae Aethiopica, illa nulla scabritie secat, Indica non aeque levat, sed combusta ea polientes marmora fricare iubentur . simile et Naxiae vitium est et Coptitidi, quae vocatur Aegyptia. haec fuere antiqua genera marmoribus secandis . postea reperta est non minus probanda ex quodam Hadriatici maris vado, aestu nudante, observatione non facili."],["pliny-naturalis","36.53","iam quidem quacumque harena secare e fluviis omnibus fraus artificum ausa est, quod dispendium admodum pauci intellegunt. crassior enim harena laxioribus segmentis terit et plus erodit marmoris maiusque opus scabritia politurae relinquit; ita sectae attenuantur crustae. rursus Thebaica polituris accommodatur et quae fit e poro lapide aut e pumice."],["pliny-naturalis","36.54","— Signis e marmore poliendis gemmisque etiam scalpendis atque limandis Naxium diu placuit ante alia. ita vocantur cotes in Cypro insula genitae. vicere postea ex Armenia invectae. Marmorum genera et colores non attinet dicere in tanta notitia nee facile est enumerare in tanta multitudine . quoto cuique enim loco non suum marmor invenitur ? et tamen celeberrimi generis dicta sunt in ambitu terrarum cum gentibus suis."],["pliny-naturalis","36.55","non omnia autem in lapicidinis gignuntur, sed multa et sub terra sparsa, pretiosissimi quidem generis, sicut Lacedaemonium viride cunctisque hilarius, sicut et Augusteum ac deinde Tibereum , in Aegypto Augusti ac Tiberii primum principatu reperta. differentia eorum est ab ophite, cumsit illud serpentium maculis simile, unde et nomen accepit, quod haec maculas diverso modo colligunt, Augusteum undatim crispum in vertices, Tibereum sparsa, non convoluta, canitie ."],["pliny-naturalis","36.56","neque ex ophite columnae nisi parvae admodum inveniuntur . duo eius genera: molle candidi, nigricantis durum. dicuntur ambo capitis dolores sedare adalligati et serpentium ictus. quidam phreneticis ac lethargicis adalligari iubent candicantem. contra serpentes autem a quibusdam praecipue laudatur ex iis quem tephrian appellant a colore cineris. vocatur et Memphites a loco, gemmantis naturae. huius usus conteri et iis, quae urenda sint aut secanda, ex aceto inlini; obstupescit ita corpus nec sentit cruciatum."],["pliny-naturalis","36.57","rubet porphyrites in eadem Aegypto; ex eodem candidis intervenientibus punctis leptopsephos vocatur. quantislibet molibus caedendis sufficiunt lapicidinae . statuas ex eo Claudio Caesari procurator eius in urbem ex Aegypto advexit Vitrasius Pollio, non admodum probata novitate; nemo certe postea imitatus est."],["pliny-naturalis","36.58","invenit eadem Aegyptus in Aethiopia quem vocant basaniten, ferrei coloris atque duritiae, unde et nomen ei dedit. numquam hic maior repertus est quam in templo Pacis ab imperatore Vespasiano Augusto dicatus argumento Nili, sedecim liberis circa ludentibus, per quos totidem cubita summi incrementi augentis se amnis eius intelleguntur. non absimilis illi narratur in Thebis delubro Serapis, ut putant, Memnonis statuae dicatus, quem cotidiano solis ortu contactum radiis crepare tradunt."],["pliny-naturalis","36.59","Onychem in Arabiae tantum montibus nec usquam aliubi nasci putavere nostri veteres, Sudines in Carmania. potoriis primum vasis inde factis, dein pedibus lectorum sellisque, Nepos Cornelius tradit magno fuisse miraculo , cum P. Lentulus Spinther amphoras ex eo Chiorum magnitudine cadorum ostendisset, post quinquennium deinde XXXII pedum longitudinis columnas vidisse se."],["pliny-naturalis","36.60","variatum in hoc lapide et postea est, namque pro miraculo insigni quattuor modicas in theatro suo Cornelius Balbus posuit; nos ampliores xxx vidimus in cenatione, quam Callistus Caesaris Claudi libertorum, potentia notus, sibi exaedificaverat . hunc aliqui lapidem alabastriten vocant, quem cavant et ad vasa unguentaria, quoniam optume servare incorrupta dicatur."],["pliny-naturalis","36.61","idem et ustus emplastris convenit. nascitur circa Thebas Aegyptias et Damascum Syriae. hic ceteris candidior, probatissimus vero in Carmania, mox in India, iam quidem et in Syria Asiaque, vilissimus autem et sine ullo nitore in Cappadocia. probantur quam maxime mellei coloris, in vertices maculosi atque non tralucidi . vitia in iis corneus colos aut candidus et quidquid simile vitro est."],["pliny-naturalis","36.62","Paulum distare ab eo in unguentorum fide multi existimant lygdinos, in Paro repertos amplitudine qua lances craterasque non excedant, antea ex Arabia tantum advehi solitos, candoris eximii. magnus et duobus contrariae inter se naturae honos, corallitico in Asia reperto mensurae non ultra bina cubita, candore proximo ebori et quadam similitudine. e diverso niger est Alabandicus terrae suae nomine, quamquam et Mileti nascens, ad purpuram tamen magis aspectu declinante. idem liquatur igni funditurque ad usum vitri."],["pliny-naturalis","36.63","Thebaicus lapis interstinctus aureis guttis invenitur in Africae parte Aegypto adscripta, coticulis ad terenda collyria quadam utilitate naturali conveniens, circa Syenen vero Thebaidis syenites, quem antea pyrrhopoecilon vocabant."],["pliny-naturalis","36.64","Trabes ex eo fecere reges quodam certamine, obeliscos vocantes Solis numini sacratos. radiorum eius argumentum in effigie est, et ita significatur nomine Aegyptio. primus omnium id instituit Mespheres, qui regnabat in Solis urbe, somnio iussus; hoc ipsum inscriptum in eo, etenim scalpturae illae effigiesque quas videmus Aegyptiae sunt litterae."],["pliny-naturalis","36.65","postea et alii excidere reges. statuit eos in supra dicta urbe Sesothes quattuor numero, quadragenum octonum cubitorum longitudine, Rhamsesis autem, quo regnante Ilium captum est, CXXXX cubitorum. idem ..... digressis inde, ubi fuit Mnevidis regia, posuit alium, longitudine quidem CXX cubitorum, sed prodigiosa crassitudine, undenis per latera cubitis. opus id fecisse dicuntur CXX hominum."],["pliny-naturalis","36.66","ipse rex, cum surrecturus esset verereturque, ne machinae ponderi non sufficerent, quo maius periculum curae artificum denuntiaret , filium suum adalligavit cacumini, ut salus eius apud molientes prodesset et lapidi. hac admiratione operis effectum est, ut, cum oppidum id expugnaret Cambyses rex ventumque esset incendiis ad crepidines obelisci, extingui iuberet molis reverentia qui nullam habuerat urbis."],["pliny-naturalis","36.67","sunt et alii duo, unus a Zmarre positus, alter a Phio sine notis, quadragenum octonum cubitorum. Alexandriae statuit unum Ptolemaeus Philadelphus octoginta cubitorum. exciderat eum Necthebis rex purum, maiusque opus in devehendo statuendove inventum est quam in excidendo. a Satyro architecto aliqui devectum tradunt rate, Callixenus a Phoenice, fossa perducto usque ad iacentem obeliscum Nilo,"],["pliny-naturalis","36.68","navesque duas in latitudinem patulas pedalibus ex eodem lapide ad rationem geminati per duplicem mensuram ponderis oneratas ita, ut subirent obeliscum pendentem extremitatibus suis in ripis utrimque; postea egestis laterculis adlevatas naves excepisse onus; statutum autem in sex talis e monte eodem, et artificem donatum talentis L. hic fruit in Arsinoeo positus a rege supra dicto munus amoris, coniuge eademque sorore Arsinoe."],["pliny-naturalis","36.69","inde eum navalibus incommodum Maximus quidam praefectus Aegypti transtulit in forum, reciso cacumine, dum vult fastigium addere auratum, quod postea omisit. et alii duo sunt Alexandreae ad portum in Caesaris templo, quos excidit Mesphres rex, quadragenum binum cubitorum. Super omnia accessit difficultas mari Romam devehendi, spectatis admodum navibus."],["pliny-naturalis","36.70","divus Augustus eam, quae priorem advexerat, miraculi gratia Puteolis perpetuis navalibus dicaverat; incendio consumpta ea est. divus Claudius aliquot per annos adservatam, qua C. Caesar inportaverat , omnibus quae umquam in mari visa sunt mirabiliorem , in ipsa turribus Puteolis e pulvere exaedificatis, perductam Ostiam portus gratia mersit. alia ex hoc cura navium, quae Tiberi subvehant, quo experimento patuit non minus aquarum huic amni esse quam Nilo."],["pliny-naturalis","36.71","is autem obeliscus, quem divus Augustus in circo magno statuit, excisus est a rege Psemetnepserphreo, quo regnante Pythagoras in Aegypto fuit, LXXXV pedum et dodrantis praeter basim eiusdem lapidis; is vero, quem in campo Martio, novem pedibus minor, a Sesothide. inscripti ambo rerum naturae interpretationem Aegyptiorum philosophia continent."],["pliny-naturalis","36.72","— Ei, qui est in campo, divus Augustus addidit mirabilem usum ad deprendendas solis umbras dierumque ac noctium ita magnitudines, strato lapide ad longitudinem obelisci, cui par fieret umbra brumae confectae die sexta hora paulatimque per regulas, quae sunt ex aere inclusae, singulis diebus decresceret ac rursus augesceret, digna cognitu res, ingenio Facundi Novi mathematici. is apici auratam pilam addidit, cuius vertice umbra colligeretur in se ipsam, alias enormiter iaculante apice, ratione, ut ferunt, a capite hominis intellecta ."],["pliny-naturalis","36.73","haec observatio xxx iam fere annis non congruit , sive solis ipsius dissono cursu et caeli aliqua ratione mutato sive universa tellure a centro suo aliquid emota (ut deprehendi et aliis in locis accipio) sive urbis tremoribus ibi tantum gnomone intorto sive inundationibus Tiberis sedimento molis facto, quamquam ad altitudinem inpositi oneris in terram quoque dicuntur acta fundamenta ."],["pliny-naturalis","36.74","— Tertius est Romae in Vaticano Gai et Neronis principum circo—ex omnibus unus omnino fractus est in molitione—, quem fecerat Sesosidis filius Nencoreus. eiusdem remanet et alius centum cubitorum , quem post caecitatem visu reddito ex oraculo Soli sacravit."],["pliny-naturalis","36.75","Dicantur obiter et pyramides in eadem Aegypto, regum pecuniae otiosa ac stulta ostentatio, quippe cum faciendi eas causa a plerisque tradatur, ne pecuniam successoribus aut aemulis insidiantibus praeberent aut ne plebs esset otiosa. multa circa hoc vanitas hominum illorum fuit."],["pliny-naturalis","36.76","vestigia complurium incohatarum extant. una est in Arsinoite nomo, duae in Memphite, non procul labyrintho, de quo et ipso dicemus, totidem ubi fuit Moeridis lacus, hoc est fossa grandis, sed Aegyptiis inter mira ac memoranda narrata. harum cacumina cc cubita extra aquam eminere dicuntur. reliquae tres, quae orbem terrarum inplevere fama, sane conspicuae undique adnavigantibus , sitae sunt in parte Africae monte saxeo sterilique inter Memphim oppidum et quod appellari diximus Delta, a Nilo minus IIII milia passuum, a MemphiVII D, vico adposito quem vocant Busirin; in eo sunt adsueti scandere illas."],["pliny-naturalis","36.77","Ante est sphinx vel magis narranda, de qua siluere, numen accolertium. Harmain regem putant in ea conditum et volunt invectam videri; est autem saxo naturali elaborata. rubrica facies monstri colitur. capitis per frontem ambitus centum duos pedes colligit, longitudo pedum CXLIII est, altitudo a ventre ad summam aspidem in capite, LXIS."],["pliny-naturalis","36.78","Pyramis amplissima ex Arabicis lapicidinis constat. CCCLX milia hominumannis xx eam construxisse produntur . tres vero factae annis LXXXVIII, mensibus IIII."],["pliny-naturalis","36.79","qui de iis scripserint—sunt Herodotus, Euhemerus, Duris Samius, Aristagoras, Dionysius, Artemidorus , Alexander polyhistor, Butoridas, Antisthenes , Demetrius, Demoteles, Apion—, inter omnes eos non constat, a quibus factae sint, iustissimo casu obliteratis tantae vanitatis auctoribus. aliqui ex iis prodiderunt in raphanos et alium ac cepas MDC talenta erogata."],["pliny-naturalis","36.80","amplissima septem iugera optinet soli. quattuor angulorum paribus intervallis DCCLXXXIII pedes singulorum laterum, altitudo a cacumine ad solum pedes DCCXXV colligit, ambitus cacuminis pedes XVIS. alterius intervalla singula per quattuor angulos pedes DCCLVIIS comprehendunt . tertia minor quidem praedictis, sed multo spectatior , Aethiopicis lapidibus adsurgit CCCLXIII pedibus inter angulos."],["pliny-naturalis","36.81","vestigia aedificationum nulla exstant, harena late pura circa, lentis similitudine, qualis in maiore parte Africae. quaestionum summa est, quanam ratione in tantam altitudinem subiecta sint caementa. alii nitro ac sale adaggeratis cum crescente opere et peracto fluminis inrigatione dilutis; alii lateribus e luto factis exstructos pontes, peracto opere lateribus in privatas domos distributis , Nilum enim non putant rigare potuisse multo humiliorem . in pyramide maxima est intus puteus LXXXVI cubitorum; flumen illo admissum arbitrantur."],["pliny-naturalis","36.82","mensuram altitudinis earum omnemque similem deprehendere invenit Thales Milesius umbram metiendo, qua hora par esse corpori solet. haec sunt pyramidum miracula, supremumque illud, ne quis regum opes miretur, minimam ex iis, sed laudatissimam, a Rhodopide meretricula factam. Aesopi fabellarum philosophi conserva quondam et contubernalis haec fuit, maiore miraculo, tantas opes meretricio esse conquisitas"],["pliny-naturalis","36.83","Magnificatur et alia turris a rege facta in insula Pharo portum optinente Alexandriae, quam constitisse DCCC talentis tradunt, magno animo, ne quid omittamus, Ptolemaei regis, quo in ea permiserit Sostrati Cnidii architecti structura ipsa nomen inscribi. usus eius nocturno navium cursu ignes ostendere ad praenuntianda vada portusque introitum, quales iam compluribus locis flagrant, sicut Ostiae ac Ravennae. periculum in continuatione ignium, ne sidus existimetur, quoniam e longinquo similis flammarum aspectus est. hic idem architectus primus omnium pensilem ambulationem Cnidi fecisse traditur."],["pliny-naturalis","36.84","Dicamus et labyrinthos, vel portentosissimum humani inpendii opus, sed non, ut existimari potest, falsum . durat etiam nunc in Aegypto in Heracleopolite nomo qui primus factus est ante annos, ut tradunt, III DC a Petesuchi rege sive Tithoe, quamquam Herodotus totum opus XII regum esse dicit novissimique Psammetichi. causas faciendi varie interpretantur, Demoteles regiam Moteridis fuisse, Lyceas sepulchrum Moeridis, plures Soli sacrum id exstructum, quod maxime creditur."],["pliny-naturalis","36.85","hinc utique sumpsisse Daedalum exemplar eius labyrinthi, quem fecit in Creta, non est dubium, sed centensimam tantum portionem eius imitatum, quae itinerum ambages occursusque ac recursus inexplicabiles continet, non—ut in pavimentis puerorumve ludicris campestribus videmus—brevi lacinia milia passuum plura ambulationis continentem, sed crebris foribus inditis ad fallendos occursus redeundumque in errores eosdem."],["pliny-naturalis","36.86","secundus hic fuit ab Aegyptio labyrinthus , tertius in Lemno, quartus in Italia, omnes lapide polito fornicibus tecti, Aegyptius, quod miror equidem, introitu lapidis e Paro columnisque, reliqua e syenite molibus compositis, quas dissolvere ne saecula quidem possint, adiuvantibus Heracleopolitis, quod opus invisum mire spectavere."],["pliny-naturalis","36.87","Positionem operis eius singulasque partes enarrare non est, cum sit in regiones divisum atque praefecturas, quas vocant nomos, XXI nominibus eorum totidem vastis domibus adtributis, praeterea templa omnium Aegypti deorum contineat superque Nemesis XL aediculis incluserit pyramides complures quadragenarum ulnarum senas radice ἀρούρας optinentes. fessi iam eundo perveniunt ad viarum illum inexplicabilem errorem,"],["pliny-naturalis","36.88?","quin et cenacula clivis excelsa, porticusque descenduntur nonagenis gradibus; intus columnae porphyrite lapide, deorum simulacra, regum statuae , monstrificae effigies. quarundam domuum talis est situs, ut adaperientibus fores tonitrum intus terribile existat , maiore autem in parte transitus est per tenebras. aliae rursus extra murum labyrinthi aedificiorum moles; pteron appellant. inde aliae perfossis cuniculis subterraneae domus."],["pliny-naturalis","36.89","refecit unus omnino pauca ibi Chaeremon, spado Necthebis regis, D ante Alexandrum Magnum annis. id quoque traditur, fulsisse trabibus spinae oleo incoctae, dumin fornices quadrati lapides adsurgerent."],["pliny-naturalis","36.90","Et de Cretico labyrintho satis dictum est. Lemnius similis illi columnis tantum CL memorabilior fuit, quarum in officina turbines ita librati pependerunt, ut puero circumagente tornarentur. architecti fecere Zmilis et Rhoecus et Theodorus indigenae. exstantque adhuc reliquiae eius, cum Cretici Italicique nulla vestigia exstent."],["pliny-naturalis","36.91","namque et Italicum dici convenit, quem fecit sibi Porsina, rex Etruriae , sepulchri causa, simul ut externorum regum vanitas quoque Italis superetur. sed cum excedat omnia fabulositas , utemur ipsius M. Varronis in expositione ea verbis: Sepultus sub urbe Clusio, in quo loco monimentum reliquit lapide quadrato quadratum, singula latera pedum tricenum, alta quinquagenum. in qua basi quadrata intus labyrinthum inextricabile , quo si quis introierit sine glomere lini, exitum invenire nequeat."],["pliny-naturalis","36.92","supra id quadratum pyramides stant quinque, quattuor in angulis et in medio una, imae latae pedum quinum septuagenum , altae centenumquinquagenum, ita fastigatae , ut in summo orbis aeneus et petasus unus omnibus sit inpositus, ex quo pendeant exapta catenis tintinabula, quae vento agitata longe sonitus referant, ut Dodonae olim factum."],["pliny-naturalis","36.93","supra quem orbem quattuor pyramides insuper singulae stant altae pedum centenum. supra quas uno solo quinque pyramides. quarum altitudinem Varronem puduit adicere; fabulae Etruscae tradunt eandem fuisse quam totius operis ad eas, vesana dementia, quaesisse gloriam inpendio nulli profuturo, praeterea fatigasse regni vires, ut tamen laus maior artificis esset."],["pliny-naturalis","36.94","Legitur et pensilis hortus, immo vero totum oppidum Aegyptiae Thebae, exercitus armatos subter educere solitis regibus nullo oppidanorum sentiente; etiamnum hoc minus mirum quam quod flumine medium oppidum interfluente. quae si fuissent, non dubium est Homerum dicturum fuisse, cum centum portas ibi praedicaret ."],["pliny-naturalis","36.95","Graecae magnificentiae vera admiratio exstat templum Ephesiae Dianae CXX annis factum a tota Asia. in solo id palustri fecere, ne terrae motus sentiret aut hiatus timeret, rursus ne in lubrico atque instabili fundamenta tantae molis locarentur, calcatis ea substravere carbonibus, dein velleribus lanae. universo templo longitudo est ccccxxv pedum, latitudo ccxxv, columnae CXXVII a singulis regibus factae LX pedum altitudine, ex iis XXXVI caelatae, una a Scopa. operi praefuit Chersiphron architectus."],["pliny-naturalis","36.96","summa miraculi epistylia tantae molis attolli potuisse; id consecutus ille est aeronibus harenae plenis, molli clivo super capita columnarum exaggerato , paulatim exinaniens imos, ut sensim opus in loco sederet. difficillime hoc contigit in limine ipso, quod foribus inponebat; etenim ea maxima moles fuit nec sedit in cubili, anxio artifice mortis destinatione suprema."],["pliny-naturalis","36.97","tradunt in ea cogitatione fessum nocturno tempore in quiete vidisse praesentem deam, cui templum fieret, hortantem, ut viveret: se composuisse lapidem. atque ita postera luce apparuit; pondere ipso correctus videbatur. cetera eius operis ornamenta plurium librorum instar optinent, nihil ad specimen naturae pertinentia."],["pliny-naturalis","36.98","Durat et Cyzici delubrum, in quo millum aureum commissuris omnibus politi lapidis subiecit artifex , eboreum Iovem dicaturus intus coronante eum marmoreo Apolline. translucent ergo iuncturae tenuissimis capillamentis lenique adflatu simulacra refovent, et praeter ingenium artificis ipsa materia ingenii quamvis occulta in pretio operis intellegitur."],["pliny-naturalis","36.99","— Eodem in oppido est lapis fugitivus appellatus; Argonautae eum pro ancora usi reliquerant ibi. hunc e prytaneo—ita vocatur locus— saepe profugum vinxere plumbo.—Eadem in urbe iuxta portam, quae Thracia vocatur, turres septem acceptas voces numeroso repercussu multiplicant. nomen huic miraculo Echo est a Graecis datum."],["pliny-naturalis","36.100","et hoc quidem corum natura evenit ac plerumque convallium; ibi casu accidit, Olympiae autem arte, mirabili modo, in porticu, quam ob id heptaphonon appellant, quoniam septiens eadem vox redditur. Cyzici et buleuterium vocant aedificium amplum, sine ferreo clavo ita disposita contignatione , ut eximantur trabes sine fulturis ac reponantur . quod item Romae in ponte sublicio religiosum est, posteaquam Coclite Horatio defendente aegre revolsus est."],["pliny-naturalis","36.101","Verum et ad urbis nostrae miracula transire conveniat DCCCque annorum dociles scrutari vires et sic quoque terrarum orbem victum ostendere. quod accidisse totiens paene, quot referentur miracula, apparebit; universitate vero acervata et in quendam unum cumulum coiecta non alia magnitude exurget quam si mundus alius quidam in uno loco narretur."],["pliny-naturalis","36.102","nec ut circum maximum a Caesare dictatore exstructum longitudine stadiorum trium, latitudine unius, sed cum aedificiis iugerum quaternum, ad sedem CCL, inter magna opera dicamus: non inter magnifica basilicam Pauli columnis e Phrygibus mirabilem forumque divi Augusti et templum Pacis Vespasiani Imp. Aug., pulcherrima operum, quae umquam vidit orbis? non et tectum diribitori ab Agrippa facti, cum theatrum ante texerit Romae Valerius Ostiensis architectus ludis Libonis?"],["pliny-naturalis","36.103","pyramidas regum miramur, cum solum tantum foro exstruendo HS |M???| Caesar dictator emerit et, si quem inpensa moveat captis avaritia animis, HS |CXLVII domo empta Clodius, quem Milo occidit, habitaverit."],["pliny-naturalis","36.104","quod equidem non secus ac regum insaniam miror; itaque et ipsum Milonemn HS |DCC| aeris alieni debuisse inter prodigia animi 51 humani duco. sed tum senes aggeris vastum spatium, substructiones Capitolii mirabantur, praeterea cloacas, opus omnium dictu maximum, subfossis montibus atque, ut paullo ante retulimus, urbe pensili subterque navigata M. Agrippae in aedilitate post consulatum."],["pliny-naturalis","36.105","permeant conrivati septem amnes, cursuque praecipiti torrentium modo rapere atque auferre omnia coacti, insuper imbrium mole concitati vada ac latera quatiunt, aliquando Tiberis retro infusus recipitur, pugnantque diversi aquarum impetus intus, et tamen obnixa firmitas resistit."],["pliny-naturalis","36.106","trahuntur moles superne tantae non succumbentibus cavis operis, pulsant ruinae sponte praecipites aut inpactae incendiis, quatitur solum terrae motibus, durant tamen a Tarquinio Prisco annis DCC prope inexpugnabiles, non omittendo memorabili exemplo vel magis, quoniam celeberrimis rerum conditoribus omissum est."],["pliny-naturalis","36.107","cum id opus Tarquinius Priscus plebis manibus faceret, essetque labor incertum maior an longior, passim conscita nece Quiritibus taedium fugientibus , novum, inexcogitaltum ante posteaque remedium invenit ille rex, ut omnium ita defunctorum corpora figeret cruci spectanda civibus simul et feris volucribusque laceranda ."],["pliny-naturalis","36.108","quam ob rem pudor Romani nominis proprius, qui saepe res perditas servavit in proeliis, tune quoque subvenit, sed illo tempore vi post vitam erubescens, cum puderet vivos, tamquam puditurum esset extinctos. amplitudinem cavis eam fecisse proditur, ut vehem faeni large onustam transmitteret."],["pliny-naturalis","36.109","Parva sunt cuncta, quae diximus, et omnia uni comparanda miraculo, antequam nova attingam. M. Lepido Q. Catulo cos., ut constat inter diligentissimos auctores, domus pulchrior non fuit Romae quam Lepidi ipsius, at, Hercules, intra annos xxxv eadem centensimum locum non optinuit."],["pliny-naturalis","36.110","computet in hac aestimatione qui volet marmorum molem, opera pictorum, inpendia regalia et cum pulcherrima laudatissimaque certantes centum domus posteaque ab innumerabilibus aliis in hunc diem victas. profecto incendia puniunt luxum, nec tamen effici potest, ut mores aliquid ipso homine mortalius esse intellegant."],["pliny-naturalis","36.111","Sed omnes eas duae domus vicerunt. bis vidimus urbem totam cingi domibus principum Gai et Neronis, huius quidem, ne quid deesset, aurea. nimirum sic habitaverant illi, qui hoc imperium fecere tantum, ad devincendas gentes triumphosque referendos ab aratro aut foco exeuntes, quorum agri quoque minorem modum optinuere quam sellaria istorum!"],["pliny-naturalis","36.112","subit vero cogitatio, quota portio harum fuerint areae illae, quas invictis imperatoribus decernebant publice ad exaedificandas domos; sumnmusque illarum honos erat, sicut in P. Valerio Publicola, primo consule cum L. Bruto, post tot merita et fratre eius, qui bis in eodem magistratu Sabinos devicerat, adici decreto, ut domus eorum fores extra aperirentur et ianua in publicum reiceretur. hoc erat clarissimum insigne inter triumphales quoque domos."],["pliny-naturalis","36.113","Non patiar istos duos ne hac quidem gloria famae frui, docebimusque etiam insaniam eorum victam privatis opibus M. Scauri, cuius nescio an aedilitas maxime prostraverit mores maiusque sit Sullae malum tanta privigni potentia quam proscriptio tot milium."],["pliny-naturalis","36.114","in aedilitate hic sua fecit opus maximum omnium, quae umquam fuere humana manu facta, non temporaria mora, verum etiam aeternitatis destinatione. theatrum hoc fuit; scaena ei triplex in altitudinem CCCLX columnarum in ea civitate, quae sex Hymettias non tulerat sine probro civis amplissimi . ima pars scaenae e marmore fuit, media e vitro, inaudito etiam postea genere luxuriae, summa e tabulis inauratis; columnae, ut diximus, imae duodequadragenum pedum."],["pliny-naturalis","36.115","signa aerea inter columnas, ut indicavimus, fuerunt III numero; cavea ipsa cepit hominum LXXX, cum Pompeiani theatri totiens multiplicata urbe tantoque maiore populo sufficiat large XXXX sedere. relicus apparatus tantus Attalica veste, tabulis pictis, cetero choragio fuit, ut, in Tusculanam villam reportatis quae superfluebant cotidiani usus deliciis, incensa villa ab iratis servis concremaretur HS |CCC|."],["pliny-naturalis","36.116","Aufert animum et a destinato itinere degredi cogit contemplatio tam prodigae mentis aliamque conectit maiorem insaniam e ligno. C. Curio, qui bello civili in Caesarianis partibus obiit, funebri patris munere cum opibus apparatuque non posset superare Scaurum—unde enim illi vitricus Sulla et Metella mater proscriptionum sectrix? unde M. Scaurus pater, totiens princeps civitatis et Mariani sodalicii rapinarum provincialium sinus? cum iam ne ipse quidem Scaurus sibi par esse posset, quando hoc certe incendi illius praemium habuit convectis ex orbe terrarum rebus, ut nemo postea par esset insaniae"],["pliny-naturalis","36.117?","illi—ingenio ergo uteindum suo Curioni et aliquidexcogitandum fuit. operae pretium est scire, quid invenerit, et gaudere moribus nostris ac verso modo nos vocare maiores. theatra iuxta duo fecit amplissima ligno, cardinum singulorum versatili suspensa libramento, in quibus utrisque antemeridiano ludorum spectaculo edito inter sese aversis, ne invicem obstreperent scaenae, repente circumactis—ut constat, post primos dies etiam sedentibus aliquis—, cornibus in se coeuntibus faciebat amphitheatrum gladiatorumque proelia edebat, ipsum magis auctoratum populum Romanum circumferens."],["pliny-naturalis","36.118","quid enim miretur quisque in hoc primum, inventorem an inventum, artificem an auctorem, ausum aliquem hoc excogitare an suscipere an iubere? super omnia erit populi sedere ausi furor tam infida instabilique sede. en hic est ille terrarum victor et totius domitor orbis, qui gentes, regna diribet, iura exteris mittit, deorum quaedam immortalium generi humano portio, in machina pendens et ad periculum suum plaudens!"],["pliny-naturalis","36.119","quae vilitas animarum ista aut quae querella de Cannis! quantum mali potuit accidere! hauriri urbes terrae hiatibus publicus mortalium dolor est: ecce populus Romanus universus, veluti duobus navigiis inpositus , binis cardinibus sustinetur et se ipsum depugnantem spectat, periturus momento aliquo luxatis machinis!"],["pliny-naturalis","36.120","et per hoc quaeritur tribuniciis contionibus gratia, ut pensiles tribus quatiat, in rostris quid non ausurus apud eos, quibus hoc persuaserit! vere namque confitentibus populus Romanus funebri munere ad tumulum patris eius depugnavit universus. variavit hanc suam magnificentiam fessis turbatisque cardinibus et amphitheatri forma custodita novissimo die diversis duabus per medium scaenis athletas edidit raptisque e contrario repente pulpitis eodem die victores e gladiatoribus suis produxit. nec fuit rex Curio aut gentium imperator, non opibus insignis, ut qui nihil in censu habuerit praeter discordiam principum."],["pliny-naturalis","36.121","Sed dicantur vera aestimatione invicta miracula. Q. Marcius Rex, iussus a senatu aquarum Appiae, Anienis, Tepulae ductus reficere, novam a nomine suo appellatam cuniculis per montes actis intra praeturae suae tempus adduxit; Agrippa vero in aedilitate adiecta Virgine aqua ceterisque conrivatis atque emendatis lacus DCC fecit praeterea salientes D, castella CXXX, complura et cultu magnifica, operibus iis signa CCC aerea aut marmorea inposuit, columnas e marmore CCCC eaque omnia annuo spatio. adicit ipse aedilitatis suae conmemoratione et ludos diebus undesexaginta factos et gratuita praebita balinea CLXX, quae nunc Romae ad infinitum auxere numerum."],["pliny-naturalis","36.122","—Vicit antecedentes aquarum ductus novissimum inpendium operis incohati a C. Caesare et peracti a Claudio, quippe a XXXX lapide ad eam excelsitatem, ut omnes urbis montes lavarentur, influxere Curtius atque Caeruleus fontes et Anien novus, erogatis in id opus HS |MMM| D."],["pliny-naturalis","36.123","quod si quis diligentius aestumaverit abundantiam aquarum in publico, balineis, piscinis, euripis, domibus, hortis, suburbanis villis, spatia aquae venientis, exstructos arcus, montes perfossos, convalles aequatas, fatebitur nil magis mirandum fuisse in toto orbe terrarum ."],["pliny-naturalis","36.124","—Eiusdem Claudi inter maxime memoranda equidem duxerim, quamvis destitutum successoris odio, monte perfossum ad lacum Fucinum emittendum inenarrabili profecto impendio et operarum multitudine per tot annos, cum aut conrivatio aquarum, qua terrenus mons erat, egereretur in verticem machinis aut silex caederetur quantaque intus in tenebris fierent, quae neque concipi animo nisi ab iis, qui videre, neque enarrari humano sermone possunt!"],["pliny-naturalis","36.125","nam portus Ostiensis opus praetereo, item vias per montes excisas, mare Tyrrhenum a Lucrino molibus seclusum, tot pontes tantis inpendiis factos. et inter plurima alia Italiae ipsius miracula marmora in lapicidinis crescere auctorest Papirius Fabianus, naturae rerum peritissimus, exemptores quoque adfirmant compleri sponte illa montium ulcera. quae si vera sunt, spes est numquam defutura luxuriae."],["pliny-naturalis","36.126","A marmoribus degredienti ad reliquorum lapidum insignes naturas quis dubitet in primis magnetem occurrere? quid enim mirabilius aut qua in parte naturae maior inprobitas? dederat vocem saxis, ut diximus, respondentem homini, immo vero et obloquentem. quid lapidis rigore pigrius? ecce sensus manusque tribuit illi. quid ferri duritia pugnacius?"],["pliny-naturalis","36.127","pedes ei inpertivit et mores. trahitur namque magnete lapide, domitrixque illa rerum omnium materia ad inane nescio quid currit atque, ut propius venit, adsilit, tenetur amplexuque haeret. sideritim ob id alio nomine vocant, quidam Heraclion. magnes appellatus est ab inventore, ut auctor est Nicander— in Ida, ut reperio, namque et passim inveniuntur, in Hispania quoque—; invenisse autem fertur clavis crepidarum , baculi cuspide haerentibus, cum armenta pasceret. quinque genera magnetis Sotacus demonstrat:"],["pliny-naturalis","36.128","Aethiopicum et a Magnesia Macedoniae contermina ab Euboea Iolcum petentibus dextra, tertium in Hyetto Boeotiae, quartum circa Alexandriam Troadem, quintum in Magnesia Asiae. differentia est prima, mas sit an femina, proxima in colore. nam qui in Magnesia Macedonica reperiuntur rufi nigrique sunt, Boeoti vero rufi coloris plus habent quam nigri. is, quiin Troade invenitur, niger est et feminei sexus ideoque sine viribus, deterrimus autem in Magnesia Asiae, candidus neque attrahens ferrum similisque pumici. conpertum tanto meliores esse, quanto sint magis caerulei."],["pliny-naturalis","36.129","Aethiopico palma datur pondusque argento rependitur. invenitur hic in Aethiopiae Zmiri; ita vocatur regio harenosa. ibi et haematites magnes sanguinei coloris sanguinemque reddens, si teratur, sed et crocum. in adtrahendo ferro non eadem haematiti natura quae magneti. Aethiopici argumentum est, quod magneta quoque alium ad se trahit."],["pliny-naturalis","36.130","omnes autem hi oculorum medicamentis prosunt ad suam quisque portionem, maximeque epiphoras sistunt. sanant et adusta cremati tritique. alius rursus in eadem Aethiopia non procul magnes ferrum omne abigit respuitque. de utraque natura saepius diximus. Lapidem e Syro insula fluctuari tradunt, eundem comminutum mergi."],["pliny-naturalis","36.131","In Asso Troadis sarcophagus lapis fissili vena scinditur. corpora defunctorum condita in eo absumi constat intra XL diem exceptis dentibus. Mucianus specula quoque et strigiles et vestes et calciamenta inlata mortuis lapidea fieri auctor est. eiusdem generis et in Lycia saxa sunt et in oriente, quae viventibus quoque adalligata erodunt corpora."],["pliny-naturalis","36.132","Mitiores autem servandis corporibus nec absumendis chernites ebori simillimus, in quo Darium conditum ferunt, Parioque similis candore et duritia, minus tantum ponderosus, qui porus vocatur. Theophrastus auctor est et tralucidi lapidis in Aegypto, quem Chio similem ait. fortassis tunc fuerit, quoniam et desinunt et novi reperiuntur. Assius gustatu salsus podagras lenit, pedibus in vas ex eo cavatum inditis. praeterea omnia crurum vitia in iis lapicidinis sanantur, cum in metallis omnibus crura vitientur."],["pliny-naturalis","36.133","eiusdem lapidis flos appellatur, in farinam mollis ad quaedam perinde efficax. est autem similis pumici rufo. admixtus cerae Cypriae mammarum vitia sanat, pici autem resinaeve strumas et panos discutit. prodest et phthisicis linctu. cum melle vetera ulcera ad cicatrices perducit, excrescentia erodit et a bestiarum morsu repugnantia curationi suppurata siccat. fit cataplasma ex eo podagricis mixto fabae lomento."],["pliny-naturalis","36.134","Idem Theophrastus et Mucianus esse aliquos lapides, qui pariant, credunt; Theophrastus et ebur fossile e candido et nigro inveniri et ossa e terra nasci invenirique lapides osseos. Palmati circa Mundam in Hispania, ubi Caesar dictator Pompeium vicit, reperiuntur idque quotiens fregeris."],["pliny-naturalis","36.135","sunt et nigri, quorum auctoritas venit in marmora, sicut Taenarius . Varro nigros ex Africa firmiores esse tradit quam in Italia, e diverso albos Coranos duriores quam Parios, idem Luniensem silicem serra secari, Tusculanum dissilire igni, Sabinum fuscum addito oleo etiam lucere. idem molas versatiles Volsinis inventas; aliquas et sponte motas invenimus in prodigiis."],["pliny-naturalis","36.136","nusquam hic utilior quam in Italia gignitur lapisque, non saxum, est. in quibusdam vero provinciis omnino non invenitur. sunt quidam in eo genere molliores, qui et cote levantur, ut procul in-o tuentibus ophites videri possit, neque est alius firmior, quando et lapidis natura ligno similiter imbres solesque aut hiemes non patitur in aliis generibus atque aliis. sunt et qui lunam non tolerent et qui vetustate robiginem trahant coloremve candidum oleo mutent."],["pliny-naturalis","36.137","Molarem quidam pyriten vocant, quoniam plurimus sit ignis illi, sed est alius spongiosior tantum et alius etiamnum pyrites similitudine aeris. in Cypro eum reperiri volunt metallis, quae sint circa Acamanta, unum argenteo colore, alterum aureo. cocuntur varie, ab aliis iterum tertiumque in melle, donec consumatur liquor, ab aliis pruna prius, dein in melle, ac postea lavantur ut aes. usus eorum in medicina excalfacere, siccare, discutere, extenuare et duritias in pus vertere. utuntur et crudis tusisque ad strumas atque furunculos."],["pliny-naturalis","36.138","pyritarum etiamnum unum genus aliqui faciunt plurimum ignis habentis. quos vivos appellamus, ponderosissimi sunt, hi exploratoribus castrorum maxime necessarii. qui clavo vel altero lapide percussi scintillam edunt, quae excepta sulpure aut fungis aridis vel foliis dicto celerius praebet ignem."],["pliny-naturalis","36.139","Ostracitae similitudinem testae habent. usus eorum pro pumice ad levandam cutem. poti sanguinem sistunt et inliti cum melle ulcera doloresque mammarum sanant.—Amiantus alumini similis nihil igni deperdit. hic veneficiis resistit omnibus, privatim Magorum.—"],["pliny-naturalis","36.140","Geoden ex argumento appellant, quoniam conplexus est terram, oculorum medicamentis utilissimum, item mammarum ac testium vitiis.— Melitinus lapis sucum remittit dulcem melleumque. tunsus et cerae mixtus eruptionibus pituitae maculisque corporis medetur et faucium exulcerationi, epinyctidas tollit, volvarum dolores inpositus vellere."],["pliny-naturalis","36.141","— Gagates lapis nomen habet loci et amnis Gagis Lyciae. aiunt et in Leucolla expelli mari atque intra XII stadia colligi. niger est, planus, pumicosus , levis, non multum a ligno differens, fragilis, odore, si teratur, gravis. fictilia ex eo inscripta non delentur; cum uritur, odorem sulpureum reddit; mirumque, accenditur aqua, oleo restinguitur."],["pliny-naturalis","36.142","fugat serpentes ita recreatque volvae strangulationes. deprendit sonticum morbum et virginitatem suffitus. idem ex vino decoctus dentibus medetur strumisque cerae permixtus. hoc dicuntur uti Magi in ea, quam vocant axinomantiam, et peruri negant, si eventurum sit quod aliquis optet."],["pliny-naturalis","36.143","— Spongitae lapides inveniuntur in spongeis et sunt marini. quidam eos tecolithos vocant, quoniam vesicis medentur, calculos rumpunt in vino poti.— Phrygius lapis gentis habet nomen; est autem glaeba pumicosa. uritur ante vino perfusus, flatus follibus, donee rufescat, ac rursus dulci vino extinguitur ternis vicibus, tinguendis vestibus tantum utilis."],["pliny-naturalis","36.144","Schistos et haematites cognationem habent. haematites invenitur in metallis, ustus minii colorem imitatur , uritur ut Phrygius, sed non restinguitur vino. adulteratu m haematiten discernunt venae rubentes et friabilis natura. oculis cruore suffusis mire convenit."],["pliny-naturalis","36.145","sistit profluvia mulierum potus. bibunt et qui sanguinem reiecerunt cum suco Punici mali. et in vesicae vitiis efficax bibitur et in vino contra serpentium ictus. infirmiora omnia eadem in eo, quem schiston appellant. oculorum vitiis commodior croco similis, peculiaris explendis ulcerum lacunis in lacte muliebri, procidentesque oculos praeclare cohibet. haec est sententia eorum, qui nuperrime scripsere;"],["pliny-naturalis","36.146","Sotacus e vetustissimis auctoribus quinque genera haematitarum tradit praeter magnetem. principatum dat ex iis Aethiopico, oculorum medicamentis utilissimo et iis, quae panchresta appellat, item ambustis. alterum androdamanta dicit vocari, colore nigrum, pondere ac duritia insignem, et inde nomen traxisse praecipueque in Africa repertum; trahere autem in se argentum, aes, ferrum."],["pliny-naturalis","36.147","experimentum eius esse in cote ex lapide basanite— reddere enim sucum sanguineum—, et esse ad iocineris vitia praecipui remedii. tertium genus Arabici facit, simili duritia, vix reddentis sucum ad cotem aquariam, aliquando croco similem. quarti generis hepatiten vocari, quamdiu crudus sit, coctum vero miltiten, utilem ambustis, ad omnia utiliorem rubrica; quinti generis schiston, haemorrodias reprimentem in potu."],["pliny-naturalis","36.148","omnes autem haematitas tritos in oleo II drachmarum pondere a ieiunis bibendos ad vitia sanguinis. idem schiston et alterius generis quam haematiten tradit, quem vocat anthraciten; nasci in Africa nigrum, attritum aquariis cotibus reddere ab ea parte, quae fuerit ab radice, nigrum colorem, ab altera parte croci. ipsum utilem esse oculorum medicamentis."],["pliny-naturalis","36.149","Aëtitae lapides ex argumento nominis magnam famam habent. reperiuntur in nidis aquilarum, sicut in decumo volumine diximus. aiunt binos inveniri, marem ac feminam, nec sine iis parere quas diximus aquilas, et ideo binos tantum; genera eorum quattuor in Africa nascentem pusillum ac mollem, intra se velut in alvo habentem argillam suavem, candidam. ipsum friabilem feminei sexus putant, marem autem, qui in Arabia nascatur, durum, gallae similem aut subrutilum, in alvo habentem durum lapidem."],["pliny-naturalis","36.150","tertius in Cypro invenitur colore illis in Africa nascentibus similis, amplior tamen atque dilatatus; ceteris enim globosa facies. habet in alvo harenam iucundam et lapillos, ipse tam mollis, ut etiam digitis frietur. quarti generis Taphiusius appellatur, nascens iuxta Leucada in Taphiusa, qui locus est dextra navigantibus ex Ithaca Leucadem. invenitur in fluminibus candidus ac rotundus. huic est in alvo lapis, qui vocatur callimus, nec quicquam terreni."],["pliny-naturalis","36.151","aëtitae gravidis adalligati mulieribus vel quadripedibus pelliculis sacrificatorum animalium continent partus, non nisi parturiant removendi; alioqui volvae excidunt. sed nisi parturientibus auferantur, omnino non pariant."],["pliny-naturalis","36.152","Est et lapis Samius in eadem insula, ubi terram laudavimus, poliendo auro utilis, in medicina oculorum ulceribus cum lacte quo supra dictum est modo et contra veteres lacrimationes. prodest et contra vitia stomachi pots, vertigines sedat mentesque commotas restituit. quidam et morbis comitialibus utiliter dari putant et ad urinae difficultates. et acopis miscetur. probatur gravitate , candore. volunt et partus contineri adalligato eo.- Arabus lapis,"],["pliny-naturalis","36.153","ebori similis, dentifriciis adcommodatur crematus. privatim haemorroidas sanat cum lanugine linteorum aut super linteolis inpositis."],["pliny-naturalis","36.154","Non praetermittenda est et pumicum natura. appellantur quidem ita erosa saxa in aedificiis, quae musaea vocant, dependentia ad imaginem specus arte reddendam , sed ii pumices, qui sunt in usu corporum levandorum feminis, iam quidem et viris, atque, ut ait Catullus, libris, laudatissimi sunt in Melo, Nisyro et Aeoliis insulis."],["pliny-naturalis","36.155","probatio in candore minimoque pondere et ut quam maxime spongiosi aridique sint, teri faciles nec harenosi in fricando. vis eorum in medicina extenuare , siccare, trina ustione ita, uti torreantur carbone puro, totiens vino restinguantur albo. lavantur deinde ut cadmia et siccati conduntur quam minime uliginoso loco. usus farinae ex iis oculorum maxime medicamentis:"],["pliny-naturalis","36.156","ulcera purgant eorum leniter explentque, cicatrices emendant .—(Quidam a tertia ustione refrigerates potius quam restinctos terere malunt ex vino).—adduntur et in malagmata capitum verendorumque ulceribus utilissimi. fiunt ex iis et dentifricia. Theophrastus auctor est potores in certamine bibendi praesumere farinam eam, sed, nisi universe potu inpleantur, periclitari, tantamque refrigerandi naturam esse, ut musta fervere desinant pumice addito."],["pliny-naturalis","36.157","Auctoribus curae fuere lapides mortariorum quoque, nec medicinalium tantum aut ad pigmenta pertinentium . Etesium lapidem in iis praetulere ceteris, mox Thebaicum, quem pyrropoecilon appellavimus—aliqui psaranum vocant—, tertium ex chalazio chrysiten, medicis autem ex basanite. hic enim lapis nihil ex sese remittit . ii lapides, qui sucum reddunt, oculorum medicamentis utiles existimantur; ideo Aethiopici ad ea maxime probantur."],["pliny-naturalis","36.158","Taenarium lapidem et Phoeniceum et haematiten iis medicamentis prodesse tradunt, quae ex croco componantur; ex alio Taenario, qui niger est, et ex Pario lapide non aeque medicis utilem, potioremque ex alabastrite Aegyptio vel ex ophite albo. est enim hoc genus ophitis, ex quo vasa et cados etiam faciunt."],["pliny-naturalis","36.159","In Siphno lapis est, qui cavatur tornaturque in vasa vel coquendis cibis utilia vel ad esculentorum usus, quod et in Comensi Italiae lapide viridi accidere scimus, sed in Siphnio singulare quod excalfactus oleo nigrescit durescitque natura mollissimus. tanta qualitatium differentia est, nam mollitiae trans Alpis praecipua sunt exempla. in Belgica provincia candidum lapidem serra, qua lignum, faciliusque etiam secant tantum ad tegularum et imbricum vicem vel, si libeat, quae vocant pavonacea tegendi genera."],["pliny-naturalis","36.160","Et hi quidem sectiles sunt, specularis vero, quoniam et hic lapidis nomen optinet, faciliore multo natura finditur in quamlibeat tenues crustas. Hispania hunc tantum citerior olim dabat, nec tota, sed intra C??? passuum circa Segobrigam urbem, iam et Cypros et Cappadocia et Sicilia et nuper inventum Africa, postferendos tamen omnes Hispaniae, Cappadocia amplissimos magnitudine, sed obscuros."],["pliny-naturalis","36.161","sunt et in Bononiensi Italiae parte breves, macula complexu silicis alligata, quorum tamen appareat natura similis. puteis in Hispania effoditur e profunda altitudine, nec non et saxo inclusus sub terra invenitur extrahiturque aut exciditur, sed maioreex parte fossili natura, absolutus in se caementi modo, numquam adhuc quinque pedum longitudine amplior. umorem hunc terrae quadam anima crystalli modo glaciari et in lapidem concrescere manifesto apparet, quod cum ferae decidere in puteos tales, medullae in ossibus earum post unam hiemem in eandem lapidis naturam figurantur."],["pliny-naturalis","36.162","invenitur et niger aliquando, sed candido natura mira, cum sit mollitia nota, perpetiendi soles rigoresque, nec senescit, si modo iniuria absit, cum hoc etiam in caementis multorum generum accidat. invenere et alium usum in ramentis squamaque, Circum maximum ludis Circensibus sternendi ut sit in commendatione candor."],["pliny-naturalis","36.163","Nerone principe in Cappadocia repertus est lapis duritia marmoris, candidus atque tralucens etiam qua parte fulvae inciderant venae, ex argumento phengites appellatus. hoc construxerat aedem Fortunae, quam Seiani appellant, a Servio rege sacratam, amplexus aurea domo; quare etiam foribus opertis interdiu claritas ibi diurna erat alio quam specularium modo tamquam inclusa luce, non transmissa.—In Arabia quoque esse lapidem vitri modo tralucidum, quo utantur pro specularibus, Iuba auctor est."],["pliny-naturalis","36.164","Nunc ad operarios lapides transisse conveniat primumque cotes ferro acuendo. multa earum genera: Creticae diu maximam laudem habuere, secundam Laconicae e Taygeto monte, oleo utraeque indigentes. inter aquarias Naxiae laus maxima fuit, mox Armeniacae, de quibus diximus. ex oleo et aqua Ciliciae pollent, ex aqua Arsinoiticae."],["pliny-naturalis","36.165","repertae sunt et in Italia aqua trahentes aciem acerrimae effectu, nec non et trans Alpis, quas passernices vocant. quarta ratio est saliva hominis proficientium in tonstrinarum officinis. Laminitanae ex Hispania citeriore in eo genere praecipuae."],["pliny-naturalis","36.166","E reliqua multitudine lapidum tofus aedificiis inutilis est mortalitate, mollitia. quaedam tamen loca non alium habent, sicuti Carthago in Africa. exestur halitu maris, friatur vento, everberatur imbri. sed cura tuentur picando parietes, quoniam et tectorii calce eroditur, sciteque dictum est ad tecta eos pice, ad vina calce uti, quoniam sic musta condiunt."],["pliny-naturalis","36.167","allia mollitia circa Romam Fidenati et Albano. in Umbria quoque et Venetia albus lapis dentata serra secatur. hi tractabiles in opere laborem quoque tolerant, sub tecto dumtaxat; aspergine et gelu pruinisque rumpuntur in testas, nec contra auram maris robusti. Tiburtini, ad reliqua fortes, vapore dissiliunt ."],["pliny-naturalis","36.168","Nigri silices optimi, quibusdam in locis et rubentes . nonnusquam vero et albi, sicut in Tarquiniensi Anicianis lapicidiniscirca lacum Volsiniensem et in Statoniensi , quibus ne ignis quidem noceat. iidem et in monimentis scalpti contra vetustatem quoque incorrupti permanent; ex iis formae fiunt, in quibus aera funduntur. est et viridis lapis vehementer igni resistens,"],["pliny-naturalis","36.169?","sed nusquam copiosus et, ubi invenitur, lapis, non saxum, est. e reliquis pallidus in caemento raro utilis, globosus contra iniurias fortis, sed structurae infidelis, nisi multa suffrenatione devinctus. nec certior fluviatilis, semper veluti madens."],["pliny-naturalis","36.170","remedium est in lapide dubio aestate eum eximere nec ante biennium inserere tecto, domitum tempestatibus . quae ex eo laesa fuerint, subterraneae structurae aptentur utilius; quae restiterint, tutum est vel caelo committere."],["pliny-naturalis","36.171","Graeci e lapide duro aut silice aequato struunt veluti latericios parietes. cum ita fecerunt, isodomon vocant genus structurae; at cum inaequali crassitudine structa sunt coria, pseudisodomon. tertium est emplecton; tantummodo frontibus politis reliqua fortuita conlocant."],["pliny-naturalis","36.172","alternas coagmentationes fieri, ut commissuras antecedentium medii lapides optineant, necessarium est, in medio quoque pariete, si res patiatur; si minus, utique a lateribus. medios parietes farcire fractis caementis diatonicon vocant. reticulata structura, qua frequentissime Romae struunt, rimis opportuna est. structuram ad normam et libellam fieri, ad perpendiculum respondere oportet."],["pliny-naturalis","36.173","cisternas harenae purae asperae V partibus, calcis quam vehementissimae II construi, fragmentis silicis non excedentibus libras; ita ferratis vectibus calcari solum parietesque similiter. utilius geminas esse, ut in priore vitia considant atque per colum in proximam transeat pura aqua."],["pliny-naturalis","36.174","Calcem e vario lapide Cato censorius inprobat; ex albo melior. quae ex duro, structurae utilior; quae ex fistuloso, tectoriis; ad utrumque damnatur ex silice. utilior eadem effosso lapide quam ex ripis fluminum collecto , utilior e molari, quia est quaedam pinguior natura eius. mirum aliquid, postquam arserit, accendi aquis.— Harenae tria genera:"],["pliny-naturalis","36.175","fossicia, cui quarta pars calcis addi debet, fluviatili aut marinae tertia. si et testae tusae tertia pars addatur, melior materia erit. ab Appennino ad Padum non invenitur fossicia, nec trans maria."],["pliny-naturalis","36.176","Ruinarum urbis ea maxume causa, quod furto calcis sine ferumine suo caementa componuntur. intrita quoque ea quo vetustior, eo melior. in antiquorum aedium legibus invenitur, ne recentiore trima uteretur redemptor; ideo nullae tectoria eorum rimae foedavere. tectorium, nisi quod ter harenato et bis marmorato inductum est, numquam satis splendoris habet. uliginosa et ubi salsugo vitiet testaceo sublini utilius."],["pliny-naturalis","36.177","in Graecia tectoriis etiam harenatum, quo inducturi sunt, prius in mortario ligneis vectibus subigunt. experimentum marmorati est in subigendo , done rutro non cohaereat; contra in albario opere, ut macerata calx ceu glutinum haereat; macerari non nisi ex glaeba oportet. Elide aedis est Minervae, in qua frater Phidiae Panaenus tectorium induxi lacte et Fdhav(D). late e BS. lacte e J. an tale e?t lacte et croco subactum, ut ferunt; ideo, si teratur hodie in eo saliva pollice, odorem croci saporemque reddit."],["pliny-naturalis","36.178","Columnae eaedem densius positae crassiores videntur . genera earum quattuor: quae sextam partem altitudinis in crassitudine ima habent, Doricae vocantur; quae nonam, Ionicae; quae septimam, Tuscanicae; Corinthiis eadem ratio quae lonicis, set differentia, quoniam capitulis Corinthiarum eadem est altitudo, quae colligitur crassitudine ima, ideoque graciliores videntur; Ionicis enim capituli altitudo tertia pars est crassitudinis."],["pliny-naturalis","36.179","antiqua ratio erat columnarum altitudinis tertia pars latitudinum delubri. in Ephesiae Dianae aede, quae prius fuit, primum columnis spirae subditae et capitula addita, placuitque altitudinis octava pars in crassitudine et ut spirae haberent crassitudinis dimidium septimaeque partes detraherentur summarum crassitudine. praeter haec sunt quae vocantur Atticae columnae quaternis angulis, pari laterum intervallo."],["pliny-naturalis","36.180","Calcis et in medicina magnus usus. eligitur recens nec aspersa aquis. urit, discutit, extrahit incipientesque serpentium ulcerum impetus coercet; aceto et rosaceo mixta atque inlita, mox cera ac rosaceo temperata perducit ad cicatricem. luxatis quoque cum liquida resina aut adipe suillo ex melle medetur, eadem compositione et strumis."],["pliny-naturalis","36.181","Maltha e calce fit recenti. glaeba vino restinguitur , mox tunditur cum adipe suillo et fico, duplici lenimento. quae res omnium tenacissima et duritiam lapidis antecedens. quod malthatur, oleo perfricatur ante."],["pliny-naturalis","36.182","Cognata calci res gypsum est. plura eius genera. nam et e lapide coquitur, ut in Syria ac Thuriis, et e terra foditur, ut in Cypro ac Perrhaebia; e summa tellure et Tymphaicum est. qui coquitur lapis non dissimilis alabastritae esse debet aut marmoroso. in Syria durissimos ad id eligunt cocuntque cum fimo bubulo, ut celerius urantur. omnium autem optimum fieri compertum est e lapide speculari squamamve talem habente."],["pliny-naturalis","36.183","gypso madido statim utendum est, quoniam celerrime coit; tamen rursus tundi se et in farinam resolvi patitur. usus gypsi in albariis , sigillis aedificiorum et coronis gratissimus. exemplum inlustre est, C. Proculeium, Augusti Caesaris familiaritate subnixum, in stomachi dolore gypso poto conscivisse sibi mortem."],["pliny-naturalis","36.184","Pavimenta originem apud Graecos habent elaborata arte picturae ratione, done lithostrota expulere eam celeberrimus fuit in hoc genere Sosus, qui Pergami stravit quem vocant asaroton oecon, quoniam purgamenta cenae in pavimentis quaeque everri solent velut relicta fecerat parvis e tessellis tinctisque in varios colores. mirabilis ibi columba bibens et aquam umbra capitis infuscans ; apricantur aliae scabentes sese in canthari labro."],["pliny-naturalis","36.185","— Pavimenta credo primumfacta quae nunc vocamus barbarica atque subtegulanea, in Italia festucis pavita. hoc certe ex nomine ipso intellegi potest. Romae scutulatum in Iovis Capitolini aede primum factum est post tertium bellum Punicum initum, frequentata vero pavimenta ante Cimbricum magna gratia animorum indicio est Lucilianus ille versus: Arte pavimenti atque emblemate vermiculato."],["pliny-naturalis","36.186","Subdialia Graeci invenere talibus domos contegentes , genus facile tractu tepente, sed fallax ubicumque imbres gelant. necessarium binas per diversum coaxationes substerni et capita earum praefigi, ne torqueantur, et ruderi novo tertiam partem testae tusae addi, dein rudus, in quo II quintae calcis misceantur, pedali crassitudine festucari,"],["pliny-naturalis","36.187?","tunc nucleo crasso VI digitos induci, tessella grandi non minus alta II digitos strui, fastigium vero servari in pedes denos sescunciae ac diligenter cote despumari. quernis axibus contabulari, quia torquentur, inutile putant, immo et felice aut palea substerni melius esse, quo minor vis calcis perveniat. necessarium et globosum lapidem subici. similiter fiunt spicata testacea.—"],["pliny-naturalis","36.188","Non neglegendum est etiamnum unum genus Graecanici : solo festucato inicitur rudus aut testaceum pavimentum , dein spisse calcatis carbonibus inducitur ex sabulo et calce ac favilla mixtis materia crassitudine semipedali, ad regulam et libellam exigitur, et est forma terrena; si vero cote depolitum est, nigri pavimenti usum optinet."],["pliny-naturalis","36.189","Lithostrota coeptavere iam sub Sulla; parvolis certe crustis exstat hodieque quod in Fortunae delubro Praeneste fecit. pulsa deinde ex humo pavimenta in camaras transiere vitro. novicium et hoc inventum; Agrippa certe in thermis, quas Romae fecit, figlinum opus encausto pinxit in calidis, reliqua albario adornavit, non dubie vitreas facturus camaras, si prius inventum id fuisset aut a parietibus scaenae, ut diximus, Scauri pervenisset in camaras. quam ob rem et vitri natura indicanda est."],["pliny-naturalis","36.190","Pars Syriae, quae Phoenice vocatur, finitima Iudaeae intra montis Carmeli radices paludem habet, quae vocatur Candebia. ex ea creditur nasci Belus amnis quinque milium passuum spatio in mare perfluens iuxta Ptolemaidem coloniam. lentus hic cursu, insaluber potu, sed caerimoniis sacer, limosus, vado profundus, non nisi refuso mari harenas fatetur; fluctibus enim volutatae nitescunt detritis sordibus."],["pliny-naturalis","36.191","tunc et marino creduntur adstringi morsu, non prius utiles. quingentorum est passuum non amplius litoris spatium, idque tantum multa per saecula gignendo fuit vitro. fama est adpulsa nave mercatorum nitri, cum sparsi per litus epulas pararent nec esset cortinis attollendis lapidum occasio, glaebas nitri e nave subdidisse, quibus accensis, permixta harena litoris, tralucentes novi liquoris fluxisse rivos, et hanc fuisse originem vitri."],["pliny-naturalis","36.192","mox, ut est ingeniosa sollertia, non fuit contenta nitrum miscuisse; coeptus addi et magnes lapis, quoniam in se liquorem vitri quoque ut ferrum trahere creditur. simili modo et calculi splendentes multifariam coepti uri, dein conchae ac fossiles harenae. auctores sunt in India et crystallo fracta fieri et ob id nullum conparari Indico."],["pliny-naturalis","36.193","levibus autem aridisque lignis coquitur addito cyproac nitro, maxime Aegyptio. continuis fornacibus ut aes liquatur, massaeque fiunt colore pingui nigricantes. acies tanta est quacumque, ut citra sensum ullum ad ossa consecet quidquid adflaverit corporis. ex massis rursus funditur in officinis tinguiturque, et aliud flatu figuratur, aliud torno teritur, aliud argenti modo caelatur, Sidone quondam his officinis nobili, siquidem etiam specula excogitaverat."],["pliny-naturalis","36.194","Haec fuit antiqua ratio vitri. iam vero et in Volturno amne Italiae harena alba nascens sex milium passuum litore inter Cumas atque Liternum, qua mollissima est, pila molave teritur. dein miscetur III partibus nitri pondere vel mensura ac liquata in alias fornaces transfunditur . ibi fit massa, quae vocatur hammonitrum, atque haec recoquitur et fit vitrum purum ac massa vitri candidi. iam vero et per Gallias Hispaniasque simili modo harena temperatur."],["pliny-naturalis","36.195","ferunt Tiberio principe excogitato vitri temperamento , ut flexile esset, totam officinam artificis eius abolitam, ne aeris,, argenti, auri metallis pretia detraherentur , eaque fama crebrior diu quam certior fuit. sed quid refert, Neronis principatu reperta vitri arte, quae modicos calices duos, quos appellabant petrotos, HS VI venderet?"],["pliny-naturalis","36.196","In genere vitri et obsiana numerantur ad similitudinem lapidis, quem in Aethiopia invenit Obsius, nigerrimi coloris, aliquando et tralucidi, crassiore visu atque in speculis parietum pro imagine umbras reddente. gemmas multi ex eo faciunt; vidimus et solidas imagines divi Augusti capaci materia huius crassitudinis, dicavitque ipse pro miraculo in templo Concordiae obsianos IIII elephantos."],["pliny-naturalis","36.197","remisit et Tiberius Caesar Heliopolitarum caerimoniis repertam in hereditate Sei eius, qui praefuerat Aegypto, obsianam imaginem Menelai, ex qua apparet antiquior materiae origo, nunc vitri similitudine interpolata. Xenocrates obsianum lapidem in India et in Samnio Italiae et ad oceanum in Hispania tradit nasci."],["pliny-naturalis","36.198","fit et tincturae genere obsianum ad escaria vasa et totum rubens vitrum atque non tralucens, haematinum appellatum. fit et album et murrina aut hyacinthos sappirosque imitatum et omnibus aliis coloribus, neque est alia. nunc sequacior materia aut etiam picturae accommodatior. maximus tamen honos in candido tralucentibus, quam proxima crystalli similitudine ."],["pliny-naturalis","36.199","usus eorum ad potandum argenti metalla et auri pepulit. est autem caloris inpatiens, ni praecedat frigidus liquor, cum addita aqua vitreae pilae sole adverso in tantum candescant, ut vestes exurant. fragmenta teporata adglutinantur tantum, rursus tota fundi non queunt praeterquam abruptas sibimet in guttas, veluti cum calculi fiunt, quos quidam ab oculis appellant, aliquos et pluribus modis versicolores.—Vitrum sulpuri concoctum feruminatur in lapidem."],["pliny-naturalis","36.200","Et peractis omnibus, quae constant ingenio arte naturam faciente, succurrit mirari nihil paene non igni perfici. accipit harenas, ex quibus aliubi vitrum, aliubi argentum, aliubi minium, aliubi plumbi genera, aliubi pigmenta, aliubi medicamenta fundit. igni lapides in aes solvuntur, igni ferrum gignitur ac domatur, igni aurum perficitur, igni cremato lapide caementa in tectis ligantur."],["pliny-naturalis","36.201","alia saepius uri prodest, eademque materia aliud gignit primis ignibus, aliud secundis, aliud tertiis, quando ipse carbo vires habere incipit restinctus atque interisse creditus maioris fit virtutis. inmensa, inproba rerum naturae portio et in qua dubium sit, plura absumat an pariat."],["pliny-naturalis","36.202","Est et ipsis ignibus medica vis. pestilentiae, quae obscuratione solis contrahitur, ignes si fiant, multifariam auxiliari certum est. Empedocles et Hippocrates id demonstravere diversis locis. Ad convolsa interiora viscera aut contusa, M. Varro—ipsis enim verbis eius utar—pyxis sit, inquit, focus."],["pliny-naturalis","36.203","inde enim cinis lixivus potus medetur. licet videre gladiatores, cum deluserunt, hac iuvari potione. quin et carbunculum, genus morbi, quo duos consulares nuper absumptos indicavimus, querneus carbo tritus cum melle sanat. adeo in rebus damnatis quoque ac iam nullis sunt aliqua commoda, ut carbone ecce atque cinere."],["pliny-naturalis","36.204","Non praeteribo et unum foci exemplum Romanis litteris clarum: Tarquinio Prisco regnante tradunt repente in foco eius comparuisse genitale e cinere masculi sexus eamque, quae insederat ibi, Tanaquilis reginae ancillam Ocresiam captivam consurrexisse gravidam. ita Servium Tullium natum, qui regno successit. inde et in regia cubanti ei puero caput arsisse, creditumque Laris familiaris filium. ob id Compitalia ludos Laribus primum instituisse."],["frontinus-aquaeductu","1","Cum omnis res ab imperatore delegata intentiorem exigat curam, et me seu naturalis sollicitudo seu fides sedula non ad diligentiam modo verum ad amorem quoque commissae rei instigent sitque nunc mihi ab Nerva Augusto, nescio diligentiore an amantiore rei publicae imperatore, aquarum iniunctum officium ad usum, tum ad salubritatem atque etiam securitatem urbis pertinens, administratum per principes semper civitatis nostrae viros, primum ac potissimum existimo, sicut in ceteris negotiis institueram, nosse quod suscepi."],["frontinus-aquaeductu","2","Neque enim ullum omnis actus certius fundamentum crediderim, aut aliter quae facienda quaeque vitanda sint posse decerni, aliudve tam indecorum tolerabili viro, quam delegatum officium ex adiutorum agere praeceptis, quod fieri necesse est, quotiens imperitia praepositi ad illorum decurrit usum; quorum etsi necessariae partes sunt ad ministerium, tamen ut manus quaedam et instrumentum agentis. *** Quapropter ea quae ad universam rem pertinentia contrahere potui, more iam per multa mihi officia servato in ordinem et velut corpus diducta in hunc commentarium contuli, quem pro formula administrationis respicere possem. In aliis autem libris, quos post experimenta et usum composui, succedentium res acta est; huius commentarii pertinebit fortassis et ad successorem utilitas, sed cum inter initia administrationis meae scriptus sit, in primis ad meam institutionem regulamque proficiet."],["frontinus-aquaeductu","3","Ac ne quid ad totius rei pertinens notitiam praetermisisse videar, nomina primum aquarum, quae in urbem Romam influunt, ponam; tum per quos quaeque earum et quibus consulibus, quoto post urbem conditam anno perducta sit; dein quibus ex locis et a quoto miliario capta sit ac quantum subterraneo rivo, quantum substructione, quantum opere arcuato; post altitudinem cuiusque modulorumque erogationes ab illis factae sint, quantum extra urbem, quantum intra urbem unicuique regioni pro suo modo unaquaeque aquarum serviat; quot castella publica sint, et ex eis quantum publicis operibus, quantum muneribus ( ita enim cultiores appellant) quantum lacibus, quantum nomine Caesaris, quantum privatorum usibus beneficio principis detur; quod ius ducendarum tuendarumque sit earum, quae id sanciant poenae lege, senatus consultis, mandatis principum inrogatae."],["frontinus-aquaeductu","4","Ab urbe condita per annos quadringentos quadraginta unum contenti fuerunt Romani usu aquarum, quas aut ex Tiberi aut ex puteis aut ex fontibus hauriebant. Fontium memoria cum sanctitate adhuc exstat et colitur; salubritatem aegris corporibus afferre creduntur, sicut Camenarum et Apollinis et Iuturnae. Nunc autem in urbem influunt aqua Appia, Anio Vetus, Marcia, Tepula, Iulia, Virgo, Alsietina quae eadem vocatur Augusta, Claudia, Anio Novus."],["frontinus-aquaeductu","5","M. Valerio Maximo P. Decio Mure consulibus, anno post initium Samnitici belli tricesimo aqua Appia in urbem inducta est ab Appio Claudio Crasso censore, cui postea Caeco fuit cognomen, qui et Viam Appiam a Porta Capena usque ad urbem Capuam muniendam curavit. Collegam habuit C. Plautium, cui ob inquisitas eius aquae venas Venocis cognomen datum est. Sed quia is intra annum et sex menses deceptus a collega tamquam idem facturo abdicavit censura, nomen aquae ad Appii tantum honorem pertinuit, qui multis tergiversationibus extraxisse censuram traditur, donec et viam et huius aquae ductum consummaret. Concipitur Appia in agro Lucullano Via Praenestina inter miliarium septimum et octavum deverticulo sinistrorsus passuum septingentorum octoginta. Ductus eius habet longitudinem a capite usque ad Salinas, qui locus est ad Portam Trigeminam, passuum undecim milium centum nonaginta; ex eo rivus est subterraneus passuum undecim milium centum triginta, supra terram substructio et opus arcuatum proximum Portam Capenam passuum sexaginta. Iungitur ei ad Spem Veterm in confinio hortorum Torquatianorum et Epaphroditianorum ramus Augustae ab Augusto in supplementum eius additus *** loco nomen *** denti Gemellorum. Hic Via Praenestina ad miliarium sextum deverticulo sinistrorsus passuum nongentorum octoginta proxime Viam Collatinam accipit fontem. Cuius ductus usque ad Gemellos efficit rivo subterraneo passuum sex milia trecentos octoginta. Incipit distribui Appia imo Publicii Clivo ad Portam Trigeminam, qui locus Salinae appellantur."],["frontinus-aquaeductu","6","Post annos quadraginta quam Appia perducta est, anno ab urbe condita quandringentesimo octogesimo uno M'. Curius Dentatus, qui censuram cum Lucio Papirio Cursore gessit, Anionis qui nunc Vetus dicitur aquam perducendam in urbem ex manubiis de Pyrro captis locavit, Spurio Carvilio Lucio Papirio consulibus iterum. Post biennium deinde actum est in senatu de consummando eius aquae opere referente *** norumi *** praetore. Tum ex senatus consulto duumviri aquae perducendae creati sunt Curius, qui eam locaverat et Fulvius Flaccus. Curius intra quintum diem quam erat duumvirum creatus decessit; gloria perductae pertinuit ad Fulvium. Concipitur Anio Vetus supra Tibur vicesimo miliario extra Portam *** Ra *** nam, ubi partem dat in Tiburtium usum. Ductus eius habet longitudinem, ita exigente libramento, passuum quadraginta trium milium: ex eo rivus est subterraneus passuum quadraginta duum milium septingentorum septuaginta novem, substructio supra terram passuum ducentorum viginti unius."],["frontinus-aquaeductu","7","Post annos centum viginti septem, id est anno ab urbe condita sexcentesimo octavo, Ser. Sulpicio Galba Lucio Aurelio Cotta consulibus cum Appiae Anionisque ductus vetustate quassati privatorum etiam fraudibus interciperentur, datum est a senatu negotium Marcio, qui tum praetor inter cives his dicebat, eorum ductuum reficiendorum ac vindicandorum. Et quoniam incrementum urbis exigere videbatur ampliorem modum aquae, eidem mandatum a senatu est, ut curaret, quatenus alias aquas posset in urbem perducere. *** Priores ductus restituit et tertiam illis salubriorem *** duxit, cui ab auctore Marciae nomen est. Legimus apud Fenestellam, in haec opera Marcio decretum sestertium milies octingenties, et quoniam ad consummandum negotium non sufficiebat spatium praeturae, in annum alterum est prorogatum. Eo tempore decemviri, dum aliis ex causis libros Sibyllinos inspiciunt, invenisse dicuntur, non esse fas aquam Marciam seu potius Anionem ( de hoc enim constantius traditur ) in Capitolium perduci, deque ea re in senatu M. Lepido pro collegio verba faciente actum Appio Claudio Q. Caecilio consulibus, eandemque post annum tertium a Lucio Lentulo retractatam C. Laelio Q. Servilio consulibus, sed utroque tempore vicisse gratiam Marci Regis: atque ita in Capitolium esse aquam perductam. Concipitur Marcia Via Valeria ad miliarium tricesimum sextum deverticulo euntibus ab urbe Roma dextrorsus milium passuum trium. Sublacensi autem, quae sub Nerone principe primum strata est, ad miliarium tricesimum octavum sinistrorsus intra passus ducentos fontium *** sub *** bus petrei ***stat immobilis stagni modo colore praeviridi. Ductus eius habet longitudinem a capite ad urbem passuum sexaginta milium et mille septingentorum decem et semis; rivo subterraneo passuum quinquaginta quattuor milium ducentorum quadraginta septem semis, opere supra terram passuum septem milium quadringentorum sexaginta trium: ex eo longius ab urbe pluribus locis per vallis opere arcuato passuum quadringentorum sexaginta trium, propius urbem a septimo miliario substructione passuum quingentorum viginti octo, reliquo opere arcuato passuum sex milium quadringentorum septuaginta duum."],["frontinus-aquaeductu","8","Cn. Servilius Caepio et L. Cassius Longinus, qui Ravilla appellatus est, censores anno post urbem conditam sexcentesimo vicesimo septimo, M. Plautio Hypsaeo M. Fulvio Flacco cos., aquam quae vocatur Tepula ex agro Lucullano, quem quidam Tusculanum credunt, Romam et in Capitolium adducendam curaverunt. Tepula concipitur Via Latina ad decimum miliarium deverticulo euntibus ab Roma dextrorsus milium passuum duum ***inde suo rivo in urbem perducebatur."],["frontinus-aquaeductu","9","Post ***Agrippa aedilis post primum consulatum imperatore Caesare Augusto II L. Volcatio cos., anno post urbem conditam septingentesimo nono decimo ad miliarium ab urbe duodecimum Via Latina deverticulo euntibus ab Roma dextrorsus milium passuum duum alterius aquae proprias vires collegit et Tepulae rivum intercepit. Adquisitae aquae ab inventore nomen Iuliae datum est, ita tamen divisa erogatione, ut maneret Tepulae appellatio. Ductus Iuliae efficit longitudinem passuum quindecim milium quadringentorum viginti sex S.: opere supra terram passuum septem milium: ex eo in proximis urbem locis a septimo miliario substructione passuum quingentorum viginti octo, reliquo opere arcuato passuum sex milium quadringentorum septuaginta duum. Praeter caput Iuliae transfluit aqua quae vocatur Crabra. Hanc Agrippa omisit, seu quia improbaverat, sive quia Tusculanis possessoribus relinquendam credebat; ea namque est quam omnes villae tractus eius per vicem in dies modulosque certos dispensatam accipiunt. Sed non eadem moderatione aquarii nostri partem eius semper in supplementum Iuliae vindicaverunt, nec ut Iuliam augerent, quam hauriebant largiendo compendi sui gratia. Exclusi ergo Crabram et totam iussu imperatoris reddidi Tusculanis, qui nunc, forsitan non sine admratione, eam sumunt ignari cui causae insolitam abundantiam debeant. Iulia autem revocatis derivationibus, per quas surripiebatur, modum suum quamvis notabili siccitate servavit. Eodem anno Agrippa ductus Appiae, Anionis, Marciae paene dilapsos restituit et singulari cura compluribus salientibus instruxit urbem."],["frontinus-aquaeductu","10","Idem cum iam tertio consul fuisset, C. Sentio Q. Lucretio consulibus, post annum tertium decimum quam Iuliam deduxerat, Virginem quoque in agro Lucullano collectam Romam perduxit. Dies quo primum in urbe responderit, quintus idus Iunias invenitur. Virgo appellata est, quod quaerentibus aquam militibus puella virguncula venas quasdam monstravit, quas secuti qui foderant, ingentem aquae modum invenerunt. Aedicula fonti apposita hanc originem pictura ostendit. Concipitur Virgo Via Collatina ad miliarium octavum palustribus locis, signino circumiecto continendarum scaturiginum causa. Adiuvatur et compluribus aliis adquisitionibus. Venit per longitudinem passuum decem quattuor milium centum quinque: ex eo rivo subterraneo passuum decem duum milium octingentorum sexaginta quinque, supra terram per passus mille ducentos quadraginta: ex eo substructione rivorum locis compluribus passuum quingentorum quadraginta, opere arcuato passuum septingentorum. Adquisitionum ductus rivi subterranei efficiunt passus mille quadringentos quinque."],["frontinus-aquaeductu","11","Quae ratio moverit Augustum, providentissimum principem, perducendi Alsietinam aquam, quae vocatur Augusta, non satis perspicio, nullius gratiae, immo etiam parum salubrem ideoque nusquam in usus populi fluentem; nisi forte cum opus Naumachiae adgrederetur, ne quid salubrioribus aquis detraheret, hanc proprio opere perduxit et quod Naumachiae coeperat superesse, hortis adiacentibus et privatorum usibus ad inrigandum concessit. Solet tamen ex ea in Transtiberina regione, quotiens pontes reficiuntur et a citeriore ripa aquae cessant, ex necessitate in subsidium publicorum salientium dari. Concipitur ex lacu Alsietino Via Claudia miliario quarto decimo deverticulo dextrorsus passuum sex milium quingentorum. Ductus eius efficit longitudinem passuum viginti duum milium centum septuaginta duorum, opere arcuato passuum trecentorum quinquaginta octo."],["frontinus-aquaeductu","12","Idem Augustus in supplementum Marciae, quotiens siccitates egerent auxilio, aliam aquam eiusdem bonitatis opere subterraneo perduxit usque ad Marciae rivum, quae ab inventore appellatur Augusta. Nascitur ultra fontem Marciae. Cuius ductus donec Marciae accedat, efficit passus octingentos."],["frontinus-aquaeductu","13","Post hos C. Caesar, qui Tiberio successit, cum parum et publicis usibus et privatis voluptatibus septem ductus aquarum sufficere viderentur, altero imperii sui anno, M. Aquila Iuliano P. Nonio Asprenate cos., anno urbis conditae septingentesimo nonagesimo uno duos ductus incohavit. Quod opus Claudius magnificentissime consummavit dedicavitque Sulla et Titiano consulibus, anno post urbem conditam octingentesimo tertio Kalendis Augustis. Alteri nomen, quae ex fontibus Caerulo et Curtio perducebatur, Claudiae datum. Haec bonitatis proximae est Marciae. Altera, quoniam duae Anionis in urbem aquae fluere coeperant, ut facilius appellationibus dinoscerentur, Anio Novus vocitari coepit; priori Anioni cognomen Veteris adiectum."],["frontinus-aquaeductu","14","Claudia concipitur Via Sublacensi ad miliarium tricesimum octavum deverticulo sinistrorsus intra passus trecentos ex fontibus duobus amplissimis et speciosis, Caeruleo qui a similitudine appellatus est, et Curtio. Accipit et eum fontem qui vocatur Albudinus, tantae bonitatis, ut Marciae quoque adiutorio quotiens opus est ita sufficiat, ut adiectione sui nihil ex qualitate eius mutet. Augustae fons, quia Marciam sibi sufficere apparebat, in Claudiam derivatus est, manente nihilo minus praesidiario in Marciam, ut ita demum Claudiam aquam adiuvaret Augusta, si eam ductus Marciae non caperet. Claudiae ductus habet longitudinem passuum quadraginta sex milium quadringentorum sex: ex eo rivo subterraneo passuum triginta sex milium ducentorum triginta, opere supra terram passuum decem milium centum septuaginta sex: ex eo opere arcuato in superiori parte pluribus locis passuum trium milium septuaginta sex, et prope urbem a septimo miliario substructione rivorum per passus sexcentos novem, opere arcuato passuum sex milium quadringentorum nonaginta et unius."],["frontinus-aquaeductu","15","Anio Novus Via Sublacensi ad miliarium quadragesimum secundum in Simbruino excipitur ex flumine, quod cum terras cultas circa se habeat soli pinguis et inde ripas solutiores, etiam sine pluviarum iniuria limosum et turbulentum fluit. Ideoque a faucibus ductus interposita est piscina limaria, ubi inter amnem et specum consisteret et liquaretur aqua. Sic quoque quotiens imbres superveniunt, turbida pervenit in urbem. Iungitur ei rivus Herculaneus oriens eadem via ad miliarium tricesimum octavum e regione fontium Claudiae trans flumen viamque. Natura est purissimus, sed mixtus gratiam splendoris sui amittit. Ductus Anionis Novi efficit passuum quinquaginta octo milia septingentos: ex eo rivo subterraneo passuum quadraginta novem milia trecentos, opere supra terram passuum novem milia quadringentos: ex eo substructionibus aut opere arcuato superiore parte pluribus locis passuum duo milia trecentos, et propius urbem a septimo miliario substructione rivorum passus sexcentos novem, opere arcuato passuum sex milia quadringentos nonaginta unum. Hi sunt arcus altissimi, sublevati in quibusdam locis pedes centum novem."],["frontinus-aquaeductu","16","Tot aquarum tam multis necessariis molibus pyramidas videlicet otiosas compares aut cetera inertia sed fama celebrata opera Graecorum."],["frontinus-aquaeductu","17","Non alienum mihi visum est, longitudines quoque rivorum cuiusque ductus etiam per species operum complecti. Nam cum maxima huius officii pars in tutela eorum sit, scire praepositum oportet, quae maiora impendia exigant. Nostrae quidem sollicitudini non suffecit, singula oculis subiecisse; formas quoque ductuum facere curavimus, ex quibus apparet ubi valles quantaeque, ubi flumina traicerentur, ubi montium lateribus specus applicitae maiorem adsiduamque tuendi ac muniendi rivi exigant curam. Hinc illa contingit utilitas, ut rem statim veluti in conspectu habere possimus et deliberare tamquam adsistentes."],["frontinus-aquaeductu","18","Omnes aquae diversa in urbem libra perveniunt. Inde fluunt quaedam altioribus locis et quaedam erigi in eminentiora non possunt; nam et colles sensim propter frequentiam incendiorum excreverunt rudere. Quinque sunt quarum altitudo in omnem partem urbis adtollitur, sed ex his aliae maiore, aliae leviore pressura coguntur. Altissimus est Anio Novus, proxima Claudia, tertium locum tenet Iulia, quartum Tepula, dehinc Marcia, quae capite etiam Claudiae libram aequat. Sed veteres humiliore directura perduxerunt, sive nondum ad subtile explorata arte librandi, seu quia ex industria infra terram aquas mergebant, ne facile ab hostibus interciperentur, cum frequentia adhuc contra Italicos bella gererentur. Iam tamen quibusdam locis, sicubi ductus vetustate dilapsus est, omisso circuito subterraneo vallium brevitatis causa substructionibus arcuationibusque traiciuntur. Sextum tenet librae locum Anio Vetus, similter suffecturus etiam altioribus locis urbis, si, ubi vallium summissarumque regionum condicio exigit, substructionibus arcuationibusve erigeretur. Sequitur huius libram Virgo, deinde Appia; quae cum ex urbano agro perducerentur, non in tantum altitudinis erigi potuerunt. Omnibus humilior Alsietina est, quae Transtiberinae regioni et maxime iacentibus locis servit."],["frontinus-aquaeductu","19","Ex eis sex Via Latina intra septimum miliarum contectis piscinis excipiuntur, ubi quasi respirante rivorum cursu limum deponunt. Modus quoque earum mensuris ibidem positis initur. Tres autem earum, Iulia, Marcia, Tepula quae intercepta, sicut supra demonstravimus, rivo Iuliae accesserat, nunc a piscina eiusdem Iuliae modum accipit ac proprio canali et nomine venit ( hae tres a piscinis in eosdem arcus recipiuntur. Summus in his est Iuliae, inferior Tepulae, dein Marcia. Quae ad libram Collis Viminalis sco ***ntea fluentes ad Viminalem usque Portam deveniunt. Ibi rursus emergunt. Prius tamen pars Iuliae ad Spem Veterem excepta castellis Caelii montis diffunditur. Marcia autem partem sui post hortos Pallantianos in rivum qui vocatur Herculaneus deicit. Is per Caelium ductus, ipsius montis usibus nihil ut inferior sumministrans, finitur supra Portam Capenam."],["frontinus-aquaeductu","20","Anio Novus et Claudia a piscinis in altiores arcus recipiuntur ita ut superior sit Anio. Finiuntur arcus earum post hortos Pallantianos et inde in usum urbis fistulis diducuntur. Partem tamen sui Claudia prius in arcus qui vocantur Neroniani ad Spem Veterem transfert. Hi directi per Caelium montem iuxta templum Divi Claudii terminantur. Modum quem acceperunt aut circa ipsum montem aut in Palatium Aventinumque et regionem Transtiberinam dimittunt."],["frontinus-aquaeductu","21","Anio Vetus citra quartum miliarium infra Novum, qui a Via Latina in Labicanam inter arcus traicit, et ipse piscinam habet. Inde intra secundum miliarium partem dat in specum qui vocatur Octavianus et pervenit in regionem Viae Novae ad hortos Asinianos, unde per illum tractum distribuitur. Rectus vero ductus secundum Spem veniens intra Portam Esquilinam in altos rivos per urbem diducitur."],["frontinus-aquaeductu","22","Nec Virgo nec Appia nec Alsietina conceptacula, id est piscinas, habent. Arcus Virginis initium habent sub hortis Lucullanis, finiuntur in Campo Martio secundum frontem Saeptorum. Rivus Appiae sub Caelio monte et Aventino actus emergit, ut diximus, infra Clivum Publicii. Alsietinae ductus post Naumachiam, cuius causa videtur esse factus, finitur."],["frontinus-aquaeductu","23","Quoniam auctores cuiusque aquae et aetates, praeterea origines et longitudines rivorum et ordinem librae persecutus sum, non alienum mihi videtur, etiam singula subicere et ostendere quanta sit copia quae publicis privatisque non solum usibus et auxiliis verum etiam voluptatibus sufficit, et per quot castella quibusque regionibus diducatur, quantum extra urbem, quantum in urbe, et ex eo quantum lacibus, quantum muneribus, quantum operibus publicis, quantum nomine Caesaris, quantum privatis usibus erogetur. Sed rationis existimo, priusquam nomina quinariarum centenariarumque et ceterorum modulorum, per quos mensura constituta est, proferamus, et indicare quae sit eorum origo, quae vires et quid quaeque appellatio significet, propositaque regula, ad quam ratio eorum et initium computatur, ostendere qua ratione discrepantia invenerim et quam emendandi viam sim secutus."],["frontinus-aquaeductu","24","Aquarum moduli aut ad digitorum aut aut unicarum mensuram instituti sunt. Digiti in Campania et in plerisque Italiae locis, unciae in pApula cita hunc observatur. Est autem digitus, ut convenit, sextadecima pars pedis, uncia duodecima. Quemadmodum autem inter unciam et digitum diversitas, ita et ipsius digiti non simplex observatio est. Alius vocatur quadratus, alius rotundus. Quadratus tribus quartisdecumis suis rotundo maior, rotundus tribus undecumis suis quadrato minor est, scilicet quia anguli deteruntur."],["frontinus-aquaeductu","25","Postea modulus nec ab uncia nec ab alterutro digitorum originem accipiens inductus, ut quidam putant, ab Agrippa, ut alii, a plumbariis per Vitruvium architectum in usum urbis exclusis prioribus venit, appellatus quinariae nomine. Qui autem Agrippam auctorem faciunt, dicunt, quod quinque antiqui moduli exiles et velut puncta, quibus olim aqua cum exigua esset dividebatur, in unam fistulam coacti sint; qui Vitruvium et plumbarios, ab eo quod plumbea lammina plana quinque digitorum latitudinem habens circumacta in rotundum hunc fistulae modulum efficiat. Sed hoc incertum est, quoniam cum circumagitur, sicut interiore parte adtrahitur, ita per illam, quae foras spectat, extenditur. Maxime probabile est, quinariam dictam a diametro quinque quadrantum, quae ratio in sequentibus quoque modulis usque ad vicenariam durat, diametro per singulos adiectione singulorum quadrantum crescente: ut in senaria, quae sex quadrantes in diametro habet, et septenaria, quae septem, et deinceps simili incremento usque ad vicenariam."],["frontinus-aquaeductu","26","Omnis autem modulus colligitur aut diametro aut perimetro aut areae mensura, ex quibus et capacitas apparet. Differentiam unciae, digiti quadrati et digiti rotundi, et ipsius quinariae ut facilius dinoscamus, utendum est substantia quinariae, qui modulus et certissimus et maxime receptus est. Unciae ergo modulus habet diametri digitum unum et trientem digiti; capit plus, quam quinaria, quinariae octava, hoc est sescuncia quinariae et scripulis tribus et besse scripuli. Digitus quadratus in rotundum redactus habet diametri digitum unum et digiti sescunciam sextulam; capit quinariae dextantem. Digitus rotundus habet diametri digitum unum; capit quinariae septuncem semunciam sextulam."],["frontinus-aquaeductu","27","Ceterum moduli, qui a quinaria oriuntur, duobus generibus incrementum accipiunt. Est unum, cum ipsa multiplicatur, id est eodem lumine plures quinariae includuntur, in quibus secundum adiectionem quinariarum amplitudo luminis crescit. Est autem fere tum in usu, cum plures quinariae impetratae, ne rivus saepius convulneretur, una fistula excipiuntur in castellum, ex quo singuli suum modum recipiunt."],["frontinus-aquaeductu","28","Alterum genus est, quotiens non ad quinariarum necessitatem fistula incrementum capit, sed ad diametri sui mensuram, secundum quod et nomen accipit et capacitatem ampliat: ut puta quinaria, cum adiectus est ei ad diametrum quadrans, senariam facit. Nec iam in solidum capacitatem ampliat; capit enim quinariam unam et quincuncem sicilicum. Et deinceps eadem ratione quadrantibus diametro adiectis, ut supra dictum est, crescunt septenaria, octonaria usque ad vicenariam."],["frontinus-aquaeductu","29","Subsequitur illa ratio, quae constat ex numero digitorum quadratorum, qui area, id est lumine, cuiusque moduli continentur, a quibus et nomen fistulae accipiunt. Nam quae habet areae, id est luminis in rotundum coacti, digitos quadratos viginti quinque, vicenum quinum appellatur: similiter tricenaria et deinceps pari incremento quinorum digitorum quadratorum usque ad centenum vicenum."],["frontinus-aquaeductu","30","In vicenaria fistula, quae in confinio utriusque rationis posita est, utraque ratio paene congruit. Nam habet secundum eam computationem, quae in antecedentibus modulis servanda est, in diametro quadrantes viginti, cum diametri eiusdem digiti quinque sint; et secundum eorum modulorum rationem, qui sequuntur, aream habet digitorum quadratorum exiguo minus viginti."],["frontinus-aquaeductu","31","Ratio fistularum quinariarum usque ad centenum vicenum per omnes modulos ita se habet, ut ostendimus, et omni genere inita constat sibi. Convenit et cum is modulis, qui in commentariis invictissimi et piissimi principis positi et confirmati sunt. Sive itaque ratio sive auctoritas sequenda est, utroque commentariorum moduli praevalent. Sed aquarii cum manifestae rationi in pluribus consentiant, in quattuor modulis novaverunt, duodenaria et vicenaria et centenaria et centenum vicenum."],["frontinus-aquaeductu","32","Et duodenariae quidem nec magnus error nec usus frequens est. Cuius diametro adiecerunt digiti semunciam sicilicum, capacitati quinariae quadrantem. In reliquis autem tribus modulis plus deprenditur. Vicenariam exiguiorem faciunt diametro digiti semisse et semuncia, capacitate quinariis tribus et quadrante et semuncia, quo modulo plerumque erogatur. Centenaria autem et centenum vicenum, quibus adsidue accipiunt, non minuuntur sed augentur. Diametro enim centenariae adiciunt digiti bessem et semunciam, capacitati quinarias decem semissem semunciam. Centenum vicenum diametro adiciunt digitos tres septuncem semunciam sicilicum, capacitati quinarias sexaginta sex sextantem."],["frontinus-aquaeductu","33","Ita dum aut vicenariae, qua subinde erogant, detrahunt aut centenariae et centenum vicenum adiciunt, quibus semper accipiunt, intercipiuntur in centenaria quinariae viginti septem, in centenum vicenum quinariae octoginta sex. Quod cum ratione approbetur, re quoque ipsa manifestum est. Nam et vicenaria, quam Caesar pro quinariis sedecim assignat, non plus erogant quam tredecim, et ex centenaria, quam ampliaverunt eque centenum vicenum certum est illos non erogare nisi ad artiorem numerum, quia Caesar secundum suos commentarios, cum ex quaque centenaria explevit quinarias octoginta unam semissem, item ex centenum vicenum quinarias nonaginta octo, tamquam exhausto modulo desinit distribuere."],["frontinus-aquaeductu","34","In summa moduli sunt XX quinque. Omnes consentiunt et rationi et commenatriis, exceptis his quattuor, quos aquarii novaverunt. Omnia autem quae mensura continentur, certa et immobilia congruere sibi debent; ita enim universitati ratio constabit. Et quemadmodum verbi gratia sextarii ratio ad cyathos, modii vero et ad sextarios et ad cyathos respondet; ita et quinariarum multiplicatio in amplioribus modulis servare consequentiae suae regulam debet. Alioqui cum in erogatorio modulo minus invenitur, in acceptorio plus, apparet non errorem esse sed fraudem."],["frontinus-aquaeductu","35","Meminerimus omnem aquam, quotiens ex altiore loco venit et intra breve spatium in castellum cadit, non tantum respondere modulo suo sed etiam exuberare; quotiens vero ex humiliore, id est minore pressura, longius ducitur, segnitia ductus modum quoque deperdere; et ideo secundum hanc rationem aut onerandam esse erogatione aut relevandam."],["frontinus-aquaeductu","36","Sed et calicis positio habet momentum. In rectum et ad libram conlocatus modum servat, ad cursum aquae oppositus et devexus amplius rapit, ad latus praetereuntis aquae conversus et supinus, id est ad haustum pronior, segniter et exiguum sumit. Est autem calix modulus aeneus, qui rivo vel castello induitur; huic fistulae applicantur. Longitudo eius habere debet digitos non minus duodecim, lumen capacitatem quanta imperata fuerit. Excogitatus videtur, quoniam rigor aeris difficilior ad flexum non temere potest laxari vel coartari."],["frontinus-aquaeductu","37","Formulas modulorum qui sunt omnes viginti et quinque subieci, quamvis in usu quindecim tantum frequentes sint, derectas ad rationem de qua locuti sumus, emendatis quattuor, quos aquarii novaverant. Secundum quod et fistulae omnes, quae opus facient, derigi debent aut, si haec fistulae manebunt, ad quinarias quot capient computari. Qui non sint in usu moduli, in ipsis est adnotatum."],["frontinus-aquaeductu","38","Uncia habet diametri digitum unum et trientem digiti; capit plus quam quinaria, quinariae sescuncia et scripulis tribus et besse scripuli. Digitus quadratus in latitudine et longitudine aequalis est. Digitus quadratus in rotundum redactus habet diametri digitum unum et digiti sescunciam sextulam, capit quinariae dextantem. Digitus rotundus habet diametri digitum unum, capit quinariae septuncem et semiunciam sextulam."],["frontinus-aquaeductu","39","Fistula quinaria: diametri digitum unum = “ , perimetri digitos tres S = = “ ' III, capit quinariam unam."],["frontinus-aquaeductu","40","Fistula senaria: diametri digitum unum semis, perimetri digitos IIII S = £ ' II, capit quinariam I = = “ ' VII."],["frontinus-aquaeductu","41","Fistula septenaria: diametri digitum I S = “ , perimetri digitos V S, capit quinariam I S = = “ £ ; in usu non est."],["frontinus-aquaeductu","42","Fistula octonaria: diametri digitos duos, perimetri digitos sex = “ ' X, capit quinarias II S £ ' quinque."],["frontinus-aquaeductu","43","Fistula denaria: diametri digitos duos et semis, perimetri digitos septem S = = ' VII, capit quinarias IIII."],["frontinus-aquaeductu","44","Fistula duodenaria: diametri digitos III, perimetri digitos VIIII = = “ ' III, capit quinarias quinque S = “ ' III; in usu non est. Apud aquarios habebat diametri digitos III £ ' VI, capacitatis quinarias sex."],["frontinus-aquaeductu","45","Fistula quinum denum: diametri digitos III S = “ , perimetri digitos XI S = “ ' X, capit quinarias novem."],["frontinus-aquaeductu","46","Fistula vicenaria: diametri digitos quinque, perimetri digitos XV S = = ' VI, capit quinarias sedecim. Apud aquarios habebat diametri digitos IIII S, capacitatis quinarias duodecim S = = “ £."],["frontinus-aquaeductu","47","Fistula vicenum quinum: diametri digitos quinque S · “ £ ' V, perimetri digitos decem et septem S = £ ' VII, capit quinarias XX = = ' VIIII; in usu non est."],["frontinus-aquaeductu","48","Fistula tricenaria: diametri digitos sex = ' III, perimetri digitos decem et novem = = “ , capit quinarias viginti quattuor = = “ ' quinque."],["frontinus-aquaeductu","49","Fistula tricenum quinum: diametri digitos sex S = ' II, perimetri digitos XX S = = “ £ V, capit quinarias XXVIII S ' III; in usu non est."],["frontinus-aquaeductu","50","Fistula quadragenaria: diametri digitos septem “ £ ' III, perimetri digitos XXII = = “ , capit quinarias XXXII S “ ."],["frontinus-aquaeductu","51","Fistula quadragenum quinum: diametri digitos septem S £ ' octo, perimetri digitos XXIII S = “ ' X, capit quinarias XXXVI S = £ ' octo; in usu non est."],["frontinus-aquaeductu","52","Fistula quinquagenaria: diametri digitos septem S = = “ £ ' quinque, perimetri digitos XXV £ ' VII, capit quinarias XL S = £ ' V."],["frontinus-aquaeductu","53","Fistula quinquagenum quinum: diametri digitos octo = = ' decem, perimetri digitos XXVI = “ £ , capit quinarias XLIIII S = “ £ ' II; in usu non est."],["frontinus-aquaeductu","54","Fistula sexagenaria: diametri digitos VIII S = £ ' novem, perimetri digitos XXVII = = “ £, capit quinarias XL octo S = = ' XI."],["frontinus-aquaeductu","55","Fistula sexagenum quinum: diametri digitos novem “ ' III, perimetri digitos XX octo S “ , capit quinarias quinquaginta duas S = = £ ' octo; in usu non est."],["frontinus-aquaeductu","56","Fistula septuagenaria: diametri digitos novem = = “ ' sex, perimetri digitos XXIX S = , capit quinarias LVII ' V."],["frontinus-aquaeductu","57","Fistula septuagenum quinum: diametri digitos novem S = “ ' sex, perimetri digitos XXX S = ' VIII, capit quinarias LXI “ ' II; in usu non est."],["frontinus-aquaeductu","58","Fistula octogenaria: diametri digitos decem “ ' II, perimetri digitos XXXI S = £ , capit quinarias LXV =."],["frontinus-aquaeductu","59","Fistula octogenum quinum: diametri digitos decem = = £ ' septem, perimetri digitos XXXII S = ' IIII, capit quinarias LXVIIII = £ ; in usu non est."],["frontinus-aquaeductu","60","Fistula nonagenaria: diametri digitos decem S = ' X, perimetri digitos triginta tres S “ £ ' X, capit quinarias septuaginta tres = = £ ' V."],["frontinus-aquaeductu","61","Fistula nonagenum quinum: diametri digitos X S = = “ £ ' VIIII, perimetri digitos XXXIIII S £, capit quinarias LXXVII = = £ ' II; in usu non est."],["frontinus-aquaeductu","62","Fistula centenaria: diametri digitos XI = “ ' VIIII, perimetri digitos XXXV = = “ £ , capit quinarias octoginta unam = = £ ' X. Apud aquarios habebat diametri digitos XII, capacitatis quinarias nonaginta II."],["frontinus-aquaeductu","63","Fistula centenum vicenum: diametri digitos duodecim = = ' VII, perimetri digitos XXXVIII S = = , capit quinarias LXXXXVII S = “ . Apud aquarios habebat diametri digitos XVI, capacitatis quinarias centum sexaginta tres S = = “ , qui modus duarum centenariarum est. SIGNORUM CONSPECTUS: *** (lacuna) “ (uncia) = (sextans) £ (semuncia) ' (scripulum) Frontinus"],["frontinus-aquaeductu","64","Persecutus ea quae de modulis dici fuit necessarium, nunc ponam, quem modum quaeque aqua, ut principum commentariis comprehensum est, usque ad nostram curam habere visa sit quantumque erogaverit; deinde quem ipsi scrupulosa inquisitione praeeunte providentia optimi diligentissimi Nervae principis invenerimus. Fuerunt ergo in commentariis in universo quinariarum decem duo milia septingentae quinquaginta quinque, in erogatione decem quattuor milia decem et octo: plus in distributione quam in accepto computabatur quinariis mille ducentis sexaginta tribus. Huius rei admiratio, cum praecipuum officii opus in exploranda fide aquarum atque copia crederem, non mediocriter me convertit ad scrutandum, quemadmodum amplius erogaretur, quam in patrimonio, ut ita dicam, esset. Ante omnia itaque capita ductuum metiri adgressus sum, sed longe, id est circiter quinariarum decem milibus, ampliorem quam in commentariis modum inveni, ut per singulas demonstrabo."],["frontinus-aquaeductu","65","Appiae in commentariis adscriptus est modus quinariarum octingentarum quadraginta unius. Cuius aquae ad caput inveniri mensura non potuit, quoniam ex duobus rivis constat. Ad Gemellos tamen, qui locus est infra Spem Veterem, ubi iungitur cum ramo Augustae, inveni altitudinem aquae pedum quinque, latitudinem pedis unius dodrantis; fiunt areae pedes octo dodrans, centenariae viginti duae et quadragenaria, quae efficiunt quinarias mille octingentas viginti quinque; amplius quam commentarii habent quinariis nongentis octoginta quattuor. Erogabat quinarias septingentas quattuor; minus quam in commentariis adscribitur quinariis centum triginta septem, et adhuc minus quam ad Gemellos mensura respondet quinariis mille centum viginti una. Intercidit tamen aliquantum e ductus vitio, qui cum sit depressior, non facile manationes ostendit, quas esse ex eo apparet quod in plerisque urbis partibus probata aqua observatur, quae ex ea manat. Sed et quasdam fistulas intra urbem inlicitas deprehendimus. Extra urbem autem propter pressuram librae, cum sit infra terram ad caput pedibus quinquaginta, nullam accipit iniuriam."],["frontinus-aquaeductu","66","Anioni Veteri adscriptus est in commentariis modus quinariarum mille quingentarum quadraginta unius. Ad caput inveni quattuor milia trecentas nonaginta octo praeter eum modum qui in proprium ductum Tiburtium derivatur, amplius quam in commentariis est quinariis duobus milibus octingentis quinquaginta septem. Erogabantur antequam ad piscinam veniret quinariae ducentae sexaginta duae. Modus in piscina, qui per mensuras positas initur, efficit quinariarum duo milia trecentas sexaginta duas. Intercidebant ergo inter caput et piscinam quinariae mille septingentae septuaginta quattuor. Erogabat post piscinam quinarias mille trecentas quadraginta octo; amplius quam in commentariis conceptionis modum significari diximus quinariis sexaginta novem; minus quam recipi in ductum post piscinam posuimus quinariis mille decem quattuor. Summa quae inter caput et piscinam et post piscinam intercidebat quinariae duo milia septingentae octoginta octo, quod errore mensurae fieri suspicarer, nisi invenissem ubi averterentur."],["frontinus-aquaeductu","67","Marciae in commentariis adscriptus est modus quinariarum duum milium centum sexaginta duarum. Ad caput mensus inveni quinarias quattuor milia sexcentas nonaginta, amplius quam in commentariis est quinariis duobus milibus quingentis viginti octo. Erogabantur antequam ad piscinam perveniret quinariae nonaginta quinque, et dabantur in adiutorium Tepulae quinariae nonaginta duae, item in Anionem quinariae centum sexaginta quattuor. Summa quae erogabatur ante piscinam quinariae trecentae quinquaginta una. Modus qui in piscina mensuris positis initur cum eo quod circa piscinam ductum eodem canali in arcus excipitur, efficit quinarias duo milia nongentas quadraginta quattuor. Summa quae aut erogatur ante piscinam aut in arcus recipitur quinariarum tria milia ducentae nonaginta quinque; amplius quam in conceptis commentariorum positum est quinariis mille centum triginta tribus, minus, quam mensurae ad caput actae efficiunt quinariis mille trecentis nonaginta quinque. Erogabat post piscinam quinarias mille octingentas quadraginta; minus quam in commentariis conceptionis modum significari diximus quinariis ducentis viginti septem, minus quam ex piscina in arcus recipiuntur quinariis mille centum quattuor. Summa utraque quae intercidebat aut inter caput et piscinam aut post piscinam quinariarum duo milia ID, quas sicut in ceteris pluribus locis intercipi deprehendimus. Non enim eas cessare manifestum est et ex hoc quod ad caput praeter eam mensuram, quam comprehendisse nos capacitate ductus posuimus, effunduntur amplius trecentae quinariae."],["frontinus-aquaeductu","68","Tepulae in commentariis adscriptus est modus quinariarum quadringentarum. Huius aquae fontes nulli sunt; venis quibusdam constabat, quae interceptae sunt in Iulia. Caput ergo eius observandum est a piscina Iuliae. Ex ea enim primum accipit quinarias centum nonaginta, deinde statim ex Marcia quinarias nonaginta duas, praeterea ex Anione Novo ad hortos Epaphroditianos quinarias centum sexaginta tres. Fiunt omnes quinariae quadringentae quadraginta quinque, amplius quam in commentariis quadraginta quinque, quae in erogatione comparent."],["frontinus-aquaeductu","69","Iuliae in commentariis adscriptus est modus quinariarum sexcentarum quadraginta novem. Ad caput mensura iniri non potuit, quoniam ex pluribus adquisitionibus constat, sed ad sextum ab urbe miliarium universa in piscinam recipitur, ubi modus eius manifestis mensuris efficit quinarias mille ducentas sex, amplius quam in commentariis quinariis quingentis quinquaginta septem. Praeterea accipit prope urbem post hortos Pallantianos ex Claudia quinarias centum sexaginta duas. Est omne Iuliae in acceptis quinariae mille trecentae sexaginta octo. Ex eo dat in Tepulam quinarias centum nonaginta, erogat suo nomine octingentas tres. Fiunt quas erogat quinariae nongentae nonaginta tres; amplius quam in commentariis habet quinariis trecentis quadraginta quattuor; minus quam in piscina habere posuimus ducentis decem tribus, quas ipsas apud eos, qui sine beneficiis principis usurpabant, deprehendimus."],["frontinus-aquaeductu","70","Virgini in commentariis adscriptus est modus quinariarum sexcentarum quinquaginta duarum. Huius mensuram ad caput invenire non potui, quoniam ex pluribus adquisitionibus constat et lenior rivum intrat. Prope urbem tamen ad miliarium septimum in agro qui nunc est Ceionii Commodi, ubi velociorem cursum habet, mensuram egi quae efficit quinariarum duo milia quingentas quattuor, amplius quam in commentariis quinariis mille octingentis quinquaginta duabus. Approbatio nostra expeditissima est; erogat enim omnes quas mensura deprendimus, id est duo milia quingentas quattuor."],["frontinus-aquaeductu","71","Alsietinae conceptionis modus nec in commentariis adscriptus est nec in re praesenti certus inveniri potuit, cum ex lacu Alsietino et deinde circa Careias ex Sabatino quantum aquarii temperaverunt. Alsietina erogat quinarias trecentas nonaginta duas."],["frontinus-aquaeductu","72","Claudia abundantior aliis maxime iniuriae exposita est. In commentariis habet non plus quinariis duobus milibus octingentis quinquaginta quinque, cum ad caput invenerim quinariarum quattuor milia sexcentas septem; amplius quam in commentariis mille septingentis quinquaginta duabus. Adeo autem nostra certior est mensura, ut ad septimum ab urbe miliarium in piscina, ubi indubitatae mensurae sunt, inveniamus quinarias tria milia trecentas decem duas; plus quam in commentariis quadringentis quinquaginta septem, quamvis et ex beneficiis ante piscinam eroget et plurimum subtrahi deprehenderimus ideoque minus inveniatur, quam re vera esse debeat, quinariis mille ducentis nonaginta quinque. Et circa erogationem autem fraus apparet, quae neque ad commentariorum fidem neque ad eas quas ad caput egimus mensuras, neque ad illas saltem ad piscinam post tot iniurias sunt, convenit. Solae enim quinariae mille septingentae quinquaginta erogantur; minus quam commentariorum ratio dat quinariis mille centum quinque; minus autem quam mensurae ad caput factae demonstraverunt quinariis duobus milibus octingentis quinquaginta septem; minus etiam quam in piscina invenitur quinariis mille quingentis sexaginta duabus. Ideoque cum sincera in urbem proprio rivo perveniret, in urbe miscebatur cum Anione novo, ut confusione facta et conceptio earum et erogatio esset obscurior. Quod si qui forte me adquisitionum mensuris blandiri putant, admonendi sunt adeo Curtium et Caeruleum fontes aquae Claudiae sufficere ad praestandas ductui suo quinarias quas significavi quattuor milia sexcentas septem, ut praeterea mille sexcentae effundantur. Nec eo infitias quin ea quae superfluunt non sint proprie horum fontium; capiuntur enim ex Augusta, quae inventa in Marciae supplementum, dum illa non indiget, adicitur fontibus Claudiae, quamvis ne huius quidem ductus omnem aquam recipiat."],["frontinus-aquaeductu","73","Anio Novus in commentariis habere ponebatur quinarias tria milia ducentas sexaginta tres. Mensus ad caput repperi quinarias quattuor milia septingentas triginta octo, amplius quam in conceptis commentariorum est, quinariis mille quadringentis septuaginta quinque. Quarum adquisitionem non avide me amplecti quo alio modo manifestius probem, quam quod in erogatione ipsorum commentariorum maior pars earum continetur? Erogantur enim quinariarum quattuor milia ducentae, cum alioquin in eisdem commentariis inveniatur conceptio non amplius quam trium milium ducentarum sexaginta trium. Praeterea intercipi non tantum quingentas XXXVIII, quae inter mensuras nostras et erogationem intersunt, sed longe ampliorem modum deprendi. Ex quo apparet etiam exuberare comprehensam a nobis mensuram. Cuius rei ratio est, quod vis aquae rapacior, ut ex largo et celeri flumine excepta, velocitate ipsa ampliat modum."],["frontinus-aquaeductu","74","Non dubito aliquos adnotaturos, quod longe maior copia actis mensuris inventa sit, quam erat in commentariis principum. Cuius rei causa est error eorum, qui ab initio parum diligenter uniuscuiusque aquae fecerunt aestimationem. Ac ne metu aestatis aut siccitatum in tantum a veritate eos recessisse credam, obstat quod ipse actis mensuris Iulio mense hanc uniuscuiusque copiam, quae supra scripta est, tota deinceps aestate durantem exploravi. Quaecumque tamen est causa quae praecedit, illud utique detegitur, decem milia quinariarum intercidisse, dum beneficia sua principes secundum modum in commentariis adscriptum temperant."],["frontinus-aquaeductu","75","Sequens diversitas est quod alius modus concipitur ad capita, alius nec exiguo minor in piscinis, minimus deinde distributione continetur. Cuius rei causa est fraus aquariorum, quos aquas ex ductibus publicis in privatorum usus derivare deprehendimus. Sed et plerique possessorum, e quorum agris aqua circumducitur, formas rivorum perforant, unde fit ut ductus publici hominibus privatis vel ad hortorum usus itinera suspendant."],["frontinus-aquaeductu","76","Ac de vitiis eiusmodi nec plura nec melius dici possunt, quam a Caelio Rufo dicta sunt in ea contione, cui titulus est \"De Aquis\", quae nunc nos omnia simili licentia usurpata utinam non per offensas probaremus; inriguos agros, tabernas, cenacula etiam, corruptelas denique omnes perpetuis salientibus instructas invenimus. Nam quod falsis titulis aliae pro aliis aquae erogabantur, etiam sunt leviora ceteris vitia. Inter ea tamen quae emendationem videbantur exigere, numerandum est, quod fere circa montem Caelium et Aventinum accidit. Qui colles, priusquam Claudia perduceretur, utebantur Marcia et Iulia. Sed postquam Nero imperator Claudiam opere arcuato ad Spem exceptam usque ad templum Divi Claudii perduxit, ut inde distribueretur, priores non ampliatae sed omissae sunt; nulla enim castella adiecit, sed isdem usus est, quorum quamvis mutata aqua vetus appellatio mansit."],["frontinus-aquaeductu","77","Satis iam de modo cuiusque et velut nova quadam adquisitione aquarum et fraudibus et vitiis quae circa ea erant dictum est. Superest ut erogationem, quam confertam et, ut sic dicam, in massa invenimus, immo etiam falsis nominibus positam, per nomina aquarum, uti quaeque se habet, et per regiones urbis digeramus. Cuius comprensionem scio non ieiunam tantum sed etiam perplexam videri posse, ponemus tamen quam brevissime, ne quid velut formulae officii desit. Eis quibus sufficiet cognovisse summa, licebit transire leviora."],["frontinus-aquaeductu","78","Fit ergo distributio quinariarum quattuordecim milium decem et octo, ita ut quinariae DCCLXXI, quae ex quibusdam aquis in adiutorium aliarum dantur et bis in speciem erogationis cadunt, semel in computationem veniant. Ex his dividuntur extra urbem quinariae quattuor milia sexaginta tres: ex quibus nomine Caesaris quinariae mille septingentae decem et octo, privatis quinariae § § CCCXXXXV. Reliquae intra urbem VIIII milia nongentae quinquaginta quinque distribuebantur in castella ducenta quadraginta septem: ex quibus erogabantur sub nomine Caesaris quinariae mille septingentae septem semis, privatis quinariae tria milia octingentae quadraginta septem, usibus publicis quinariae quattuor milia quadringentae una: ex eo castris ducentinarie quinariae ducentae septuaginta novem, operibus publicis septuaginta quinque quinariae § § CCCI, muneribus triginta novem quinariae CCCLXXXVI, lacibus quingentis nonaginta uni quinariae § trecentae triginta quinque. Sed et haec ipsa dispensatio per nomina aquarum et regiones urbis partienda est."],["frontinus-aquaeductu","79","Ex quinariis ergo quattuordecim milibus decem et octo, quam summam erogationibus omnium aquarum seposuimus, dantur nomine Appiae extra urbem quinariae tantummodo quinque, quoniam humilior turetia metitoribus. Reliquae quinariae sescentae nonaginta novem intra urbem dividebantur per regiones secundam IIX VIIII XI XII XIII XIV in castella viginti: ex quibus nomine Caesaris quinariae centum quinquaginta una, privatis quinariae centum nonaginta quattuor, usibus publicis quinariae trecentae quinquaginta quattuor: ex eo castris I quinariae quattuor, operibus publicis quattuordecim quinariae centum viginti tres, muneri uni quinariae duae, lacibus nonaginta duobus quinariae ducentae viginti sex."],["frontinus-aquaeductu","80","Anionis Veteris erogabantur extra urbem nomine Caesaris quinariae centum sexaginta novem, privatis quinariae CCCCIIII. Reliquae quinariae mille quingentae octo semis intra urbem dividebantur per regiones primam III IIII V VI VII VIII VIIII XII XIIII in castella triginta quinque: ex quibus nomine Caesaris quinariae sexaginta VI S, privatis quinariae CCCCXC, usibus publicis quinariae quingentae tres: ex eo castris unis quinariae quinquaginta, operibus publicis XIX quinariae centum nonaginta sex, muneribus novem quinariae octoginta octo, lacibus nonaginta quattuor quinariae octoginta decem et octo."],["frontinus-aquaeductu","81","Marciae erogabantur extra urbem nomine Caesaris quinariae CCLXI S. Reliquae quinariae mille quadringenta septuaginta duae intra urbem dividebantur per regiones primam tertiam quartam V VI VII VIII VIIII X XIIII in castella quinquaginta unum: ex quibus nomine Caesaris quinariae CXVI, privatis quinariae quingentae quadraginta tres, usibus publicis quinariae CCCCXXXVIIII: ex eo castris IIII quinariae XLIIS, operibus publicis quindecim quinariae XLI, muneribus XII quinariae CIIII, lacibus CXIII quinariae CCLVI."],["frontinus-aquaeductu","82","Tepulae erogabantur extra urbem nomine Caesaris quinariae LVIII, privatis quinariae quinquaginta sex. Reliquae quinariae CCCXXXI intra urbem dividebantur per regiones quartam V VI VII in castella XIIII: ex quibus nomine Caesaris quinariae XXXIIII, privatis quinariae CCXXXVII, usibus publicis quinariae quinquaginta: ex eo castris I quinariae duodecim, operibus publicis III quinariae septem, lacibbus XIII quinariae XXXII."],["frontinus-aquaeductu","83","Iuliae fluebant extra urbem nomine Caesaris quinariae LXXX quinque, privatis quinariae CXXI. Reliquae quinariae quingentae quadraginta octo intra urbem dividebantur per regiones secundam III V VI VIII X XII in castella decem et septem: ex quibus nomine Caesaris quinariae decem et octo, privatis quinariae, CXCVI, usibus publicis quinariae CCCLXXXIII: ex eo castris octo usibus publicis quinariae sexaginta novem, operibus publicis quinariae CXXCI, muneribus III quinariae sexaginta septem, lacibus viginti octo quinariae sexaginta quinque."],["frontinus-aquaeductu","84","Virginis nomine exibant extra urbem quinariae ducentae. Reliquae quinariae duo milia trecentae quattuor intra urbem dividebantur per regiones septimam nonam quartamdecimam in castella decem et octo: ex quibus nomine Caesaris quinariae quingentae novem, privatis quinariae CCCXXXVIII, usibus publicis § centum sexaginta septem: ex eo muneribus II quinariae XXVI, lacibus viginti quinque quinariae quinquaginta una, operibus publicis sedecim quinariae § CCCLXXX, in quibus per se Euripo, cui ipsa nomen dedit, quinariae CCCCLX."],["frontinus-aquaeductu","85","Alsietinae quinariae trecentae nonaginta duae. Haec tota extra urbem consumitur, nomine Caesaris quinariae ducentae quinquaginta quattuor, privatis quinariae centum triginta octo."],["frontinus-aquaeductu","86","Claudia et Anio Novus extra urbem proprio quaeque rivo erogabantur, intra urbem confundebantur. Et Claudia quidem extra urbem dabat nomine Caesaris quinarias CC XI VI, privatis quinarias CCCCXXX novem; Anio Novus nomine Caesaris quinarias septingentas viginti octo. Reliquae utriusque quinariae tria milia quadringentae nonaginta octo intra urbem dividebantur per regiones urbis XIIII in castella nonaginta duo; ex quibus nomine Caesaris quinariae octingentae XV V, privatis quinariae § sexaginta septem, usibus publicis quinariae § XIV: ex eo castris novem quinariae centum quadraginta novem, operibus publicis decem et octo quinariae CCCLXXIIII, muneribus XII quinariae centum septem, lacibus CC viginti sex quinariae CCCCXXCII."],["frontinus-aquaeductu","87","Haec copia aquarum ad Nervam imperatorem usque computata ad hunc modum discribebatur. Nunc providentia diligentissimi principis quicquid aut fraudibus aquariorum intercipiebatur aut inertia pervertebatur, quasi nova inventione fontium accrevit. Ac prope duplicata ubertas est et tam sedula deinde partitione distributa, ut regionibus quibus singulae serviebant aquae plures darentur, tamquam Caelio et Aventino in quos sola Claudia per arcus Neronianos ducebatur, quo fiebat ut quotiens refectio aliqua intervenisset, celeberrimi colles sitirent. Quibus nunc plures aquae et in primis Marcia reddita amplo opere a Spe in Aventinum usque perducitur. Atque etiam omni parte urbis lacus tam novi quam veteres plerique binos salientes diversarum aquarum acceperunt, ut si casus alterutram impedisset, altera sufficiente non destitueretur usus."],["frontinus-aquaeductu","88","Sentit hanc curam imperatoris piissimi Nervae principis sui regina et domina orbis in dies et magis sentiet salubritas eiusdem aucto castellorum, operum, munerum et lacuum numero. Nec minus ad privatos commodum ex incremento beneficiorum eius diffunditur; illi quoque qui timidi inlicitam aquam ducebant, securi nunc ex beneficiis fruuntur. Ne pereuntes quidem aquae otiosae sunt: alia munditiarum facies, purior spiritus, et causae gravioris caeli quibus apud veteres urbis infamis aer fuit, sunt remotae. Non praeterit me, deberi operi novae erogationis ordinationem; sed haec cum incremento adiunxerimus; intellegi oportet, non esse ea ponenda nisi consummata fuerint."],["frontinus-aquaeductu","89","Quid quod nec hoc diligentiae principis, quam exactissimum civibus suis praestat, sufficit, parum praesidii usibus ac voluptatibus nostris contulisse sese credentis, quod tantam copiam adiecit, nisi eam ipsam sinceriorem iucundioremque faciat? Operae pretium est ire per singula, per quae ille occurrendo vitiis quarundam universis adiecit utilitatem. Etenim quando civitas nostra, cum vel exigui imbres supervenerant, non turbulentas limosasque aquas habuit? Nec quia haec universis ab origine natura est, aut quia istud incommodum sentire debeant quae capiuntur ex fontibus, in primis Marcia et Claudia ac reliquae, quarum splendor a capite integer nihil aut minimum pluvia inquinatur, si putea exstructa et obtecta sint."],["frontinus-aquaeductu","90","Duae Anienses minus permanent limpidae, nam sumuntur ex flumine ac saepe etiam sereno turbantur, quoniam Anio quamvis purissimo defluens lacu mollibus tamen cedentibus ripis aufert aliquid quo turbetur, priusquam deveniat in rivos. Quod incommodum non solum hibernis ac vernis, sed etiam aestivis imbribus sentit, quo tempore gratior aquarum sinceritas exigitur."],["frontinus-aquaeductu","91","Et alter quidem ex his, id est Anio Vetus, cum plerisque libra sit inferior, incommodum intra se tenet. Novus autem Anio vitiabat ceteras, nam cum editissimus veniat et in primis abundans, defectioni aliarum succurrit. Imperitia vero aquariorum deducentium in alienos eum specus frequentius, quam explemento opus erat, etiam sufficientes aquas inquinabat, maxime Claudiam, quae per multa milia passuum proprio ducta rivo, Romae demum cum Anione permixta in hoc tempus perdebat proprietatem. Adeoque obvenientibus non succurrebatur, ut pleraeque accerserentur per imprudentiam non uti dignum erat aquas partientium. Marciam ipsam splendore et frigore gratissimam balneis ac fullonibus et relatu quoque foedis ministeriis deprehendimus servientem."],["frontinus-aquaeductu","92","Omnes ergo discerni placuit, tum singulas ita ordinari ut in primis Marcia potui tota serviret et deinceps reliquae secundum suam quaeque qualitatem aptis usibus assignarentur sic ut anio Vetus pluribus ex causis (quo inferior excipitur minus salubris) in hortorum rigationem atque in ipsius urbis sordidiora exiret ministeria."],["frontinus-aquaeductu","93","Nec satis fuit principi nostro ceterarum restituisse copiam et gratiam; Anionis quoque Novi vitia excludi posse vidit. Omisso enim flumine repeti ex lacu qui est super villam Neronianam Sublacensem, ubi limpidissimus est, iussit. Nam cum oriatur Anio supra Trebam Augustam, seu quia per saxosos montes decurrit, paucis circa ipsum oppidum obiacentibus cultis, seu quia lacuum altitudine in quos excipitur velut defaecatur, imminentium quoque nemorum opacitate inumbratus, frigidissimus simul ac splendidissimus eo pervenit. Haec tam felix proprietas aquae omnibus dotibus aequatura Marciam, copia vero superatura, veniet in locum deformis illius ac turbidae, novum auctorem imperatorem Caesarem Nervam Traianum Augustum praescribente titulo."],["frontinus-aquaeductu","94","Sequitur ut indicemus quod ius ducendae tuendaeque sit aquae, quorum alterum ad cohibendos intra modum impetrati beneficii privatos, alterum ad ipsorum ductuum pertinet tutelam. In quibus dum altius repeto leges de singulis aquis latas, quaedam apud veteres aliter observata inveni. Apud quos omnis aqua in usus publicos erogabatur et cautum ita fuit: \"Ne quis privatus aliam aquam ducat, quam quae ex lacu humum accidit\" ( haec enim sunt verba legis ) id est quae ex lacu abundavit; eam nos caducam vocamus. Et haec ipsa non in alium usum quam in balnearum aut fullonicarum dabatur, eratque vectigalis, statuta mercede quae in publicum penderetur. Aliquid et in domos principum civitatis dabatur, concedentibus reliquis."],["frontinus-aquaeductu","95","Ad quem autem magistratum ius dandae vendendaeve aquae pertinuerit, in eis ipsis legibus variatur. Interdum enim ab aedilibus, interdum a censoribus permissum invenio; sed apparet, quotiens in re publica censores erant, ab illis potissimum petitum, cum ei non erant, aedilium eam potestatem fuisse. Ex quo manifestum est quanto potior cura maioribus communium utilitatium quam privatarum voluptatium fuerit, cum etiam ea aqua quam privati ducebant ad usum publicum pertineret."],["frontinus-aquaeductu","96","Tutelam autem singularum aquarum locari solitam invenio positamque redemptoribus necessitatem certum numerum circa ductus extra urbem, certum in urbe servorum opificum habendi, et quidem ita ut nomina quoque eorum, quos habituri essent in ministerio per quasque regiones, in tabulas publicas deferrent; eorumque operum probandorum curam fuisse penes censores aliquando et aediles, interdum etiam quaestoribus eam provinciam obvenisse, ut apparet ex S. C. quod factum est C. Licinio et Q. Fabio cos."],["frontinus-aquaeductu","97","Quanto opere autem curae fuerit ne quis violare ductus aquamve non concessam derivare auderet, cum ex multis apparere potest, tum et ex hoc quod Circus Maximus ne diebus quidem ludorum circensium nisi aedilium aut censorum permissu inrigabatur, quod durasse etiam postquam res ad curatores transiit sub Augusto, apud Ateium Capitonem legimus. Agri vero, qui aqua publica contra legem essent inrigati, publicabantur. Mancipi etiam si clam eo quem adversus legem fecisset, multa dicebatur. In eisdem legibus adiectum est ita: \"Ne quis aquam oletato dolo malo, ubi publice saliet. Si quis oletarit, sestertiorum decem milium multa esto.\" Cuius rei causa aediles curules iubebantur per vicos singulos ex eis qui in unoquoque vico habitarent praediave haberent binos praeficere, quorum arbitratu aqua in publico saliret."],["frontinus-aquaeductu","98","Primus M. Agrippa post aedilitatem, quam gessit consularis, operum suorum et munerum velut perpetuus curator fuit. Qui iam copia permittente discripsit, quid aquarum publicis operibus, quid lacibus, quid privatis daretur. Habuit et familiam propriam aquarum, quae tueretur ductus atque castella et lacus. Hanc Augustus hereditate ab eo sibi relictam publicavit."],["frontinus-aquaeductu","99","Post eum Q. Aelio Tuberone Paulo Fabio Maximo cos. cum res usque in id tempus quasi potestate acta certo iure eguisset, senatus consulta facta sunt ac lex promulgata. Augustus quoque edicto complexus est, quo iure uterentur qui ex commentariis Agrippae aquas haberent, tota re in sua beneficia translata. Modulos etiam, de quibus dictum est, constituit et rei continendae exercendaeque curatorem fecit Messalam Corvinum, cui adiutores dati Postumius Sulpicius praetorius et Lucius Cominius pedarius. Insignia eis quasi magistratibus concessa, deque eorum officio senatus consultum factum, quod infra scriptum est."],["frontinus-aquaeductu","100","\"Quod Q. Aelius Tubero Paulus Fabius Maximus cos. V. F. de eis qui curatores aquarum publicarum ex consensu senatus a Caesare Augusto nominati essent ornandis, D. E. R. Q. F. P. D. E. R. I. C. placere huic ordini, eos qui aquis publicis praeessent, cum eius rei causa extra urbem essent, lictores binos et servos publicos ternos, architectos singulos et scribas, librarios, accensos praeconesque totidem habere, quot habent ei per quos frumentum plebei datur. Cum autem in urbe eiusdem rei causa aliquid agerent, ceteris apparitoribus eisdem praeterquam lictoribus uti. Utique quibus apparitoribus ex hoc senatus consulto curatoribus aquarum uti liceret, eos diebus decem proximis, quibus senatus consultum factum esset, ad aerarium deferrent; quique ita delati essent, eis praetores aerarii mercedem cibaria, quanta praefecti frumento dando dare deferreque solent, annua darent et adtribuerent; eisque eas pecunias sine fraude sua capere liceret. Utique tabulas, chartas ceteraque quae eius curationis causa opus essent eis curatoribus Q. Aelius Paulus Fabius cos. ambo alterve, si eis videbitur, adhibitis praetoribus qui aerario praesint, praebenda locent."],["frontinus-aquaeductu","101","\"Itemque cum viarum curatores frumentique parte quarta anni publico fungantur ministerio, ut curatores aquarum iudiciis vacent privatis publicisque.\" Apparitores et ministeria, quamvis perseveret adhuc aerarium in eos erogare, tamen esse curatorum videntur desisse inertia ac segnitia non agentium officium. Egressis autem urbem dumtaxat agendae rei causa senatus praesto esse lictores iusserat. Nobis circumeuntibus rivos fides nostra et auctoritas a principe data pro lictoribus erit."],["frontinus-aquaeductu","102","Cum perduxerimus rem ad initium curatorum, non est alienum subiungere qui post Messalam huic officio ad nos usque praefuerint. Messalae successit Planco et Silio cos. Ateius Capito. Capitoni C. Asinio Pollione C. Antistio Vetere cos. Tarius Rufus. Tario Servio Cornelio Cethego L. Visellio Varrone consulibus M. Cocceius Nerva, divi Nervae avus, scientia etiam iuris inlustris. Huic successit Fabio Persico L. Vitellio cos. C. Octavius Laenas. Laenati Aquila Iuliano et Nonio Asprenate consulibus M. Porcius Cato. Huic successit post mensem Ser. Asinio Celere A. Nonio Quintiliano consulibus A. Didius Gallus. Gallo Q. Veranio et Pompeio Longo cos. Cn. Domitius Afer. Afro Nerone Claudio Caesare IIII et Cosso Cossi f. consulibus L. Piso. Pisoni Verginio Rufo et Memmio Regulo consulibus Petronius Turpilianus. Turpiliano Crasso Frugi et Laecanio Basso consulibus P. Marius. Mario Luccio Telesino et Suetonio Paulino cos. Fonteius Agrippa. Agrippae Silio et Galerio Trachalo cos. Albius Crispus. Crispo Vespasiano III et Cocceio Nerva cos. Pompeius Silvanus. Silvano Domitiano II Valerio Messalino consulibus Tampius Flavianus. Flaviano Vespasiano V Tito III consulibus Acilius Aviola. Post quem imperatore Nerva III et Verginio Rufo III consulibus ad nos cura translata est."],["frontinus-aquaeductu","103","Nunc quae observare curator aquarum debeat et legem senatusque consulta ad instruendum actum pertinentia subiungam. Circa ius ducendae aquae in privatis observanda sunt, ne quis sine litteris Caesaris, id est ne quis aquam publicam non impetratam, et ne quis amplius quam impetravit ducat. Ita enim efficiemus ut modus, quem adquiri diximus, possit ad novos salientes et ad nova beneficia principis pertinere. In utroque autem magna cura multiplici opponenda fraudi est: sollicite subinde ductus extra urbem circumeundi ad recognoscenda beneficia; idem in castellis et salientibus publicis faciendum, ut sine intermissione diebus noctibusque aqua fluat. Quod senatus quoque consulto facere curator iubetur, cuius haec verba sunt:"],["frontinus-aquaeductu","104","\"Quod Q. Aelius Tubero Paulus Fabius Maximus cos. V. F. de numero publicorum salientium qui in urbe essent intraque aedificia urbi coniuncta, quos M. Agrippa fecisset, Q. F. P. D. E. R. I. C. neque augeri placere nec minui numerum publicorum salientium, quos nunc esse rettulerunt ei, quibus negotium a senatu est imperatum ut inspicerent aquas publicas inirentque numerum salientium publicorum. Itemque placere curatores aquarum, quos Caesar Augustus ex senatus auctoritate nominavit, dare operam uti salientes publici quam adsiduissime interdiu et noctu aquam in usum populi funderent.\" In hoc senatus consulto crediderim adnotandum quod senatus tam augeri quam minui salientium publicorum numerum vetuerit. Id factum existimo, quia modus aquarum quae eis temporibus in urbem veniebant, antequam Claudia et Anio Novus perducerentur, maiorem erogationem capere non videbatur."],["frontinus-aquaeductu","105","Qui aquam in usus privatos deducere volet, impetrare eam debebit et a principe epistulam ad curatorem adferre; curator deinde beneficio Caesaris praestare maturitatem et procuratorem eiusdem officii libertum Caesaris protinus scribere. Procuratorem autem primus Ti. Claudius videtur admovisse, postquam Anionem Novum et Claudiam induxit. Quid contineat epistula, vilicis quoque fieri notum debet, ne quando neglegentiam aut fraudem suam ignorantiae colore defendant. Procurator calicem eius moduli, qui fuerit impetratus, adhibitis libratoribus signari cogitet, diligenter intendat mensurarum quas supra diximus modum et positionis notitiam habeat, ne sit in arbitrio libratorum, interdum maioris luminis, interdum minoris pro gratia personarum calicem probare. Sed nec statim ab hoc liberum subiciendi qualemcumque plumbeam fistulam permittatur arbitrium, verum eiusdem luminis quo calix signatus est per pedes quinquaginta, sicut senatus consulto quod subiectum est cavetur."],["frontinus-aquaeductu","106","\"Quod Q. Aelius Tubero Paulus Fabius Maximus cos. V. F. quosdam privatos ex rivis publicis aquam ducere, Q. D. E. R. F. P. D. E. R. I. C. ne cui privato aquam ducere ex rivis publicis liceret, utique omnes ei quibus aquae ducendae ius esset datum ex castellis ducerent, animadverterentque curatores aquarum, quibus locis intra urbem apte castella privati facere possent, ex quibus aquam ducerent quam ex castello communi accepissent a curatoribus aquarum. Neve cui eorum quibus aqua daretur publica ius esset, intra quinquaginta pedes eius castelli, ex quo aquam ducerent, laxiorem fistulam subicere quam quinariam.\" In hoc S. C. dignum adnotatione est, quod aquam non nisi ex castello duci permittit, ne aut rivi aut fistulae publicae frequenter lacerentur."],["frontinus-aquaeductu","107","Ius impetratae aquae neque heredem neque emptorem neque ullum novum dominum praediorum sequitur. Balneis quae publice lavarent privilegium antiquitus concedebatur, ut semel data aqua perpetuo maneret. Si ex veteribus senatus consultis cognoscimus, ex quibus unum subieci; nunc omnis aquae cum possessore instauratur beneficium."],["frontinus-aquaeductu","108","\"Quod Q. Aelius Tubero Paulus Fabius Maximus cos. V. F. constitui oportere, quo iure extra intraque urbem ducerent aquas, quibus adtributae essent, Q. D. E. R. F. P. D. E. R. I. C. uti usque eo maneret adtributio aquarum, exceptis quae in usum balinearum essent datae aut Augusti nomine, quoad eidem domini possiderent id solum, in quod accepissent aquam.\""],["frontinus-aquaeductu","109","Cum vacare aliquae coeperunt aquae, adnuntiatur et in commentarios redigitur, qui respiciuntur ut petitoribus ex vacuis dari possint. Has aquas statim intercipere solebant, ut medio tempore venderent aut possessoribus praediorum aut aliis etiam. Humanius visum est principi nostro, ne praedia subito destituerentur, triginta dierum spatium indulgeri, intra quod ei ad quos res pertineret *** De aqua in praedia sociorum data nihil constitutum invenio. Perinde tamen observatur ac iure cautum, ut dum quis ex eis qui communiter impetraverunt superesset, totus modus praediis adsignatus flueret et tunc demum renovaretur beneficium, cum desisset quisque ex eis quibus datum erat possidere. Impetratam aquam alio, quam in ea praedia in quae data erit, aut ex alio castello, quam ex quo epistula principiis continebit, duci palamst non oportere; sed et mandatis prohibetur."],["frontinus-aquaeductu","110","Impetrantur autem et eae aquae quae caducae vocantur, id est quae aut ex castellis aut ex manationibus fistularum, quod beneficium a principibus parcissime tribui solitum. Sed fraudibus aquariorum obnoxium est, quibus prohibendis quanta cura debeatur, ex capite mandatorum manifestum erit quod subieci."],["frontinus-aquaeductu","111","\"Caducam neminem volo ducere nisi qui meo beneficio aut priorum principum habent. Nam necesse est ex castellis aliquam partem aquae effluere, cum hoc pertineat non solum ad urbis nostrae salubritatem, sed etiam ad utilitatem cloacarum abluendarum.\""],["frontinus-aquaeductu","112","Explicitis quae ad ordinationem aquarum privati usus pertinebant, non ab re est quaedam ex eis, quibus circumscribi saluberrimas constitutiones in ipso actu deprehendimus, exempli causa attingere. Ampliores quosdam calices, quam impetrati erant, positos in plerisque castellis inveni et ex eis aliquos ne signatos quidem. Quotiens autem signatus calix excedit legitimam mensuram, ambitio procuratoris qui eum signavit detegitur. Cum vero ne signatus quidem est, manifesta culpa omnium, maxime accipientis, deprehenditur, deinde vilici. In quibusdam, cum calices legitimae mensurae signati essent, statim amplioris moduli fistulae subiectae fuerunt, unde acciderat ut aqua non per legitimum spatium coercita, sed per brevis angustias expressa facile laxiorem in proximo fistulam impleret. Ideoque illud adhuc, quotiens signatur calix, diligentiae adiciendum est, ut fistulae quoque proximae per spatium, quod S. C. comprehensum diximus, signentur. Ita demum enim vilicus cum scierit non aliter quam signatas conlocari debere, omni carebit excusatione."],["frontinus-aquaeductu","113","Circa conlocandos quoque calices observari oportet ut ad lineam ordinentur nec alterius inferior calix, alterius superior ponatur. Inferior plus trahit; superior, quia cursus aquae ab inferiore rapitur, minus ducit. In quorundam fistulis ne calices quidem positi fuerunt. Hae fistulae solutae vocantur et ut aquario libuit, laxantur vel coartantur."],["frontinus-aquaeductu","114","Adhuc illa aquariorum intolerabilis fraus est: translata in novum possessorem aqua foramen novum castello imponunt, vetus relinquunt quo venalem extrahunt aquam. In primis ergo hoc quoque emendandum curatori crediderim. Non enim solum ad ipsarum aquarum custodiam, sed etiam ad castelli tutelam pertinet, quod subinde et sine causa foratum vitiatur."],["frontinus-aquaeductu","115","Etiam ille aquariorum tollendus est reditus, quem vocant puncta. Longa ac diversa sunt spatia, per quae fistulae tota meant urbe latentes sub silice. Has comperi per eum qui appellabatur a punctis passim convulneratas omnibus in transitu negotiationibus praebuisse peculiaribus fistulis aquam, quo efficiebatur ut exiguus modus ad usus publicos perveniret. Quantum ex hoc modo aquae surreptum sit, aestimo ex eo quod aliquantum plumbi sublatis eiusmodi ramis redactum est."],["frontinus-aquaeductu","116","Superest tutela ductuum, de qua priusquam dicere incipiam, pauca de familia quae huius rei causa parata est explicanda sunt. Familiae sunt duae, altera publica, altera Caesaris. Publica est antiquior, quam ab Agrippa relictam Augusto et ab eo publicatam diximus; habet homines circiter ducentos quadraginta. Caesaris familiae numerus est quadringentorum sexaginta, quam Claudius cum aquas in urbem perduceret constituit."],["frontinus-aquaeductu","117","Utraque autem familia in aliquot ministeriorum species diducitur, vilicos, castellarios, circitores, silicarios, tectores aliosque opifices. Ex his aliquos extra urbem esse oportet ad ea quae non sunt magnae molitionis, maturum tamen auxilium videntur exigere. Homines in urbe circa castellorum et munerum stationes opera quaeque urgebunt, in primis ad subitos casus, ut ex compluribus regionibus, in quam necessitas incubuerit, converti possit praesidium aquarum abundantium. Tam amplum numerum utriusque familiae solitum ambitione aut neglegentia praepositorum in privata opera diduci revocare ad aliquam disciplinam et publica ministeria ita instituimus, ut pridie quid esset actura dictaremus et quid quoque die egisset actis comprehenderetur."],["frontinus-aquaeductu","118","Commoda publicae familiae ex aerario dantur, quod impendium exoneratur vectigalium reditu ad ius aquarum pertinentium. Ea constant ex locis aedificiisve quae sunt circa ductus et castella aut munera aut lacus. Quem reditum prope sestertiorum ducentorum quinquaginta milium alienatum ac vagum, proximis vero temporibus in Domitiani loculos conversum iustitia Divi Nervae populo restituit, nostra sedulitas ad certam regulam redegit, ut constaret quae essent ad hoc vectigal pertinentia loca. Caesaris familia ex fisco accipit commoda, unde et omne plumbum et omnes impensae ad ductus et castella et lacus pertinentes erogantur."],["frontinus-aquaeductu","119","Quoniam quae videbantur ad familiam pertinere exposuimus, ad tutelam ductuum sicut promiseram divertemus, rem enixiore cura dignam, cum magnitudinis Romani imperii vel praecipuum sit indicium. Multa atque ampla opera subinde dilabuntur, quibus ante succurri debet quam magno auxilio egere incipiant, plerumque tamen prudenti temperamento sustinenda, quia non semper opus aut facere aut ampliare quaerentibus credendum est. Ideoque non solum scientia peritorum sed et proprio usu curator instructus esse debet, nec suae tantum stationis architectis uti, sed plurium advocare non minus fidem quam subtilitatem, ut aestimet quae repraesentanda, quae differenda sint, et rursus quae per redemptores effici debeant, quae per domesticos artifices."],["frontinus-aquaeductu","120","Nascuntur opera ex his causis: aut impotentia possessorum quid corrumpitur aut vetustate aut vi tempestatium aut culpa male facti operis, quod saepius accidit in recentibus."],["frontinus-aquaeductu","121","Fere aut vetustate aut vi tempestatium eae partes ductuum laborant quae arcuationibus sustinentur aut montium lateribus applicatae sunt, et ex arcuationibus eae quae per flumen traiciuntur. Ideoque haec opera sollicita festinatione explicanda sunt. Minus iniuriae subiacent subterranea nec gelicidiis nec caloribus exposita. Vitia autem eiusmodi sunt, ut aut non interpellato cursu subveniatur eis, aut emendari nisi adverso non possint, sicut ea quae in ipso alveo fieri necesse est."],["frontinus-aquaeductu","122","Haec duplici ex causa nascuntur: aut enim limo concrescente, qui interdum in crustam indurescit, iter aquae coartatur, aut tectoria corrumpuntur, unde fiunt manationes quibus necesse est latera rivorum et substructiones vitiari. Pilae quoque ipsae tofo exstructae sub tam magno onere labuntur. Refici quae circa alveos rivorum sunt aestate non debent, ne intermittatur usus tempore quo praecipue desideratur, sed vere vel autumno et maxima cum festinatione, ut scilicet ante praeparatis omnibus quam paucissimis diebus rivi cessent. Neminem fugit, per singulos ductus hoc esse faciendum, ne si plures pariter avertantur, desit aqua civitati."],["frontinus-aquaeductu","123","Ea quae non interpellato aquae cursu effici debent maxime structura constant, quam et suis temporibus et fidelem fieri oportet. Idoneum structurae tempus est a Kalendis Aprilibus in Kalendas Novembres ita ut optimum sit intermittere eam partem aestatis quae nimiis caloribus incandescit, quia temperamento caeli opus est, ut ex commodo structura combibat et in unitatem corroboretur; non minus autem sol acrior quam gelatio praecipit materiam. Nec ullum opus diligentiorem poscit curam quam quod aquae obstaturum est; fides itaque eius per singula secundum legem notam omnibus sed a paucis observatam exigenda est."],["frontinus-aquaeductu","124","Illud nulli dubium esse crediderim, proximos ductus, id est qui a septimo miliario lapide quadrato consistunt, maxime custodiendos, quoniam et amplissimi operis sunt et plures aquas singuli sustinent. Quos si necesse fuerit interrumpere, maiorem partem aquarum urbis destituent. Remedia tamen sunt et huius difficultatis: opus incohatum excitatur ad libram deficientis, alveus vero plumbatis canalibus per spatium interrupti ductus rursus continuatur. Porro quoniam fere omnes specus per privatorum agros derecti erant et difficilis videbatur futurae impensae praeparatio, nisi et aliqua iuris constitutione succurreretur, simul ne accessu ad reficiendos rivos redemptores a possessoribus prohiberentur, S. C. factum est quod subieci."],["frontinus-aquaeductu","125","\"Quod Q. Aelius Tubero Paulus Fabius Maximus cos. V. F. de rivis, specibus, fornicibus, aquae Iuliae, Marciae, Appiae, Tepulae, Anienis reficiendis, Q. D. E. R. F. P. D. E. R. I. C. uti cum ei rivi, specus, fornices, quos Augustus Caesar se refecturum impensa sua pollicitus senatui est, reficerentur, ex agris privatorum terra, limus, lapides, testa, harena, ligna ceteraque quibus ad eam rem opus esset, unde quaeque eorum proxime sine iniuria privatorum tolli, sumi, portari possint, viri boni arbitratu aestimata darentur, tollerentur, sumerentur, exportarentur; et ad eas res omnes exportandas earumque rerum reficiendarum causa, quotiens opus esset, per agros privatorum sine iniuria eorum itinera, actus paterent, darentur.\""],["frontinus-aquaeductu","126","Plerumque autem vitia oriuntur ex impotentia possessorum, qui pluribus rivos violant. Primum enim spatia, quae circa ductus aquarum ex S. C. vacare debent, aut aedificiis aut arboribus occupant. Arbores magis nocent, quarum radicibus concamerationes et latera solvuntur. Dein vicinales vias agrestesque per ipsas formas derigunt. Novissime aditus ad tutelam praecludunt. Quae omnia S. C. quod subieci provisa sunt."],["frontinus-aquaeductu","127","\"Quod Q. Aelius Tubero Paulus Fabius Maximus cos. V. F. aquarum, quae in urbem venirent, itinera occupari monumentis et aedificiis et arboribus conseri, Q. F. P. D. E. R. I. C. cum ad reficiendos rivos specusque per quae opera publica corrumpantur, placere circa fontes et fornices et muros utraque ex parte quinos denos pedes patere, et circa rivos qui sub terra essent et specus intra urbem et urbi continentia aedificia utraque ex parte quinos pedes vacuos relinqui ita ut neque monumentum in eis locis neque aedificium post hoc tempus ponere neque conserere arbores liceret, sique nunc essent arbores intra id spatium, exciderentur praeterquam si quae villae continentes et inclusae aedificiis essent. Si quis adversus ea commiserit, in singulas res poena HS dena milia essent, ex quibus pars dimidia praemium accusatori daretur, cuius opera maxime convictus esset qui adversus hoc S. C. commisisset, pars autem dimidia in aerarium redigeretur. Deque ea re iudicarent cognoscerentque curatores aquarum.\""],["frontinus-aquaeductu","128","Posset hoc S. C. aequissimum videri, etiam si ex re tantum publicae utilitatis ea spatia vindicarentur. Multo magis autem maiores nostri admirabili aequitate ne ea quidem eripuerunt privatis quae ad modum publicum pertinebant, sed cum aquas perducerent, si difficilior possessor in parte vendunda fuerat, pro toto agro pecuniam intulerunt et post determinata necessaria loca rursus eum agrum vendiderunt, ut in suis finibus proprium ius res publica privatique haberent. Plerique tamen non contenti occupasse fines ipsis ductibus manus adtulerunt per suffossa latera passim cursus aquarum tam ei qui ius aquarum impetratum habent, quam ei qui quantulicumque beneficii occasione ad expugnandos rivos abutuntur. Quid porro fieret, si non universa ista diligentissima lege prohiberentur poenaque non mediocris contumacibus intentaretur? Quare subscripsi verba legis."],["frontinus-aquaeductu","129","\"T. Quintus Crispinus consul *** populum iure rogavit populusque iure scivit in foro pro rostris aedis Divi Iulii pr. K. Iulias. Tribus Sergia principium fuit. Pro tribu Sex. L. f. Varro primus scivit. Quicumque post hanc legem rogatam rivos, specus, fornices, fistulas, tubulos, castella, lacus aquarum publicarum, quae ad urbem ducuntur, sciens dolo malo foraverit, ruperit, foranda rumpendave curaverit peiorave fecerit, quo minus eae aquae earumve quae pars in urbem Romam ire, cadere, fluere, pervenire, duci possit, quove minus in urbe Roma et in eis locis, aedificiis, quae loca, aedificia urbi continentia sunt, erunt, in eis hortis, praediis, locis, quorum hortorum, praediorum, locorum dominis possessoribusve aqua data vel adtributa est vel erit, saliat, distribuatur, dividatur, in castella, lacus immittatur, is populo Romano HS centum milia dare damnas esto. Et qui D. M. qui eorum ita fecerit, id omne sarcire, reficere, restituere, aedificare, ponere et celere demolire damnas esto sine dolo malo atque omnia ita ut quicumque curator aquarum est, erit, si curator aquarum nemo erit, tum is praetor qui inter cives et peregrinos ius dicet, multa, pignoribus cogito, coercito, eique curatori aut si curator non erit, tum ei praetori eo nomine cogendi, coercendi, multae dicendae sive pignoris capiendi ius potestasque esto. Si quid eorum servus fecerit, dominus eius HS centum milia populo Romano D. D. E. Si qui locus circa rivos, specus, fornices, fistulas, tubulos, castella, lacus aquarum publicarum, quae ad urbem Romam ducuntur et ducentur, terminatus est et erit, ne quis in eo loco post hanc legem rogatam quid opponito, molito, obsaepito, figito, statuito, ponito, conlocato, arato, serito, neve in eum quid immittito, praeterquam eorum faciendorum, reponendorum causa, quae hac lege licebit, oportebit. Qui adversus ea quid fecerit, siremps lex, ius causaque omnium rerum omnibusque esto, atque uti esset esseve oporteret, si is adversus hanc legem rivum, specum rupisset forassetve. Quo minus in eo loco pascere, herbam, fenum secare, sentes tollere liceat, eius hac lege nihilum rogatur. Curatores aquarum, qui nunc sunt quique erunt, faciunto ut in eo loco, qui locus circa fontes et fornices et muros et rivos et specus terminatus est, arbores, vites, vepres, sentes, ripae, maceria, salicta, harundineta tollantur, excidantur, effodiantur, excodicentur, uti quod recte factum esse volent; eoque nomine eis pignoris capio, multae dictio coercitioque esto; idque eis sine fraude sua facere liceat, ius potestasque esto. Quo minus vites, arbores, quae villis, aedificiis maceriisve inclusae sunt, maceriae, quas curatores aquarum causa cognita ne demolirentur dominis permiserunt, quibus inscripta insculptaque essent ipsorum qui permisissent curatorum nomina, maneant, hac lege nihilum rogatur. Quo minus ex eis fontibus, rivis, specibus, fornicibus aquam sumere, haurire eis, quibuscumque curatores aquarum permiserunt, permiserint, praeterquam rota calice, machina liceat, dum ne qui puteus neque foramen novum fiat, eius hac lege nihilum rogatur."],["frontinus-aquaeductu","130","Utilissimae legis contemptores non negaverim dignos poena quae intenditur, sed neglegentia longi temporis deceptos leniter revocari oportuit. Itaque sedulo laboravimus ut quantum in nobis fuit, etiam ignorarentur qui erraverant. Eis vero qui admoniti ad indulgentiam imperatoris decucurrerunt, possumus videri causa impetrati beneficii fuisse. In reliquo<m> vero opto ne exsecutio legis necessaria sit, cum officii fidem etiam per offensas tueri praestit<er>it. Frontinus"],["vitruvius","1.praef.1","Cum divina tua mens et numen, imperator Caesar, imperio potiretur orbis terrarum invictaque virtute cunctis hostibus stratis triumpho victoriaque tua cives gloriarentur et gentes omnes subactae tuum spectarent nutum populusque Romanus et senatus liberatus timore amplissimis tuis cogitationibus consiliisque gubernaretur, non audebam, tantis occupationibus, de architectura scripta et magnis cogitationibus explicata edere, metuens, ne non apto tempore interpellans subirem tui animi offensionem.",null,"Cuando tu mente divina y tu numen, emperador César, se adueñaban del dominio del orbe terrestre, y, abatidos todos los enemigos por tu virtud invencible, los ciudadanos se gloriaban de tu triunfo y de tu victoria, y todos los pueblos sometidos estaban pendientes de tu gesto, y el pueblo romano y el senado, libres de temor, eran gobernados por tus amplísimos pensamientos y designios, no me atrevía, en medio de tan grandes ocupaciones, a publicar mis escritos sobre la arquitectura, desarrollados con grandes reflexiones, temiendo incurrir en el desagrado de tu ánimo al interrumpirte en un momento inoportuno."],["vitruvius","1.praef.2","Cum vero attenderem te non solum de vita communi omnium curam publicaeque rei constitutione habere sed etiam de opportunitate publicorum aedificiorum, ut civitas per te non solum provinciis esset aucta, verum etiam ut maiestas imperii publicorum aedificiorum egregias haberet auctoritates, non putavi praetermittendum, quin primo quoque tempore de his rebus ea tibi ederem, ideo quod primum parenti tuo [de eo] fueram notus et eius virtutis studiosus. Cum autem concilium caelestium in sedibus inmortalitatis eum dedicavisset et imperium parentis in tuam potestatem transtulisset, idem studium meum in eius memoria permanens in te contulit favorem. Itaque cum M. Aurelio et P. Minidio et Gn. Cornelio ad apparationem ballistarum et scorpionum reliquorumque tormentorum refectionem fui praesto et cum eis commoda accepi, quae, cum primo mihi tribuisti recognitionem, per sororis commendationem servasti.",null,"Pero cuando advertí que tenías cuidado no solo de la vida común de todos y de la constitución del Estado, sino también de la conveniencia de los edificios públicos, para que la ciudad, gracias a ti, no solo se acrecentara con provincias, sino que también la majestad del imperio adquiriera, a través de los edificios públicos, un prestigio excepcional, no creí que debiera dejar pasar la ocasión de publicar para ti cuanto antes estas cosas, porque primero había sido conocido de tu padre y era devoto de su virtud. Y cuando el consejo de los celestes lo hubo consagrado en las sedes de la inmortalidad y hubo transferido a tu poder el imperio de tu padre, esa misma devoción mía, permaneciendo en su memoria, te trasladó a ti mi favor. Así, junto con Marco Aurelio, Publio Minidio y Gneo Cornelio, estuve a cargo de la preparación de las balistas y los escorpiones y de la reparación de las demás máquinas de guerra, y con ellos recibí retribuciones que, cuando me concediste por primera vez la recognitio, me conservaste por recomendación de tu hermana."],["vitruvius","1.praef.3","Cum ergo eo beneficio essem obligatus, ut ad exitum vitae non haberem inopiae timorem, haec tibi scribere coepi, quod animadverti multa te aedificavisse et nunc aedificare, reliquo quoque tempore et publicorum et privatorum aedificiorum, pro amplitudine rerum gestarum ut posteris memoriae traderentur, curam habiturum. Conscripsi praescriptiones terminatas, ut eas attendens et ante facta et futura qualia sint opera per te posses nota habere; namque his voluminibus aperui omnes disciplinae rationes.",null,"Obligado, pues, por este beneficio a no temer la pobreza hasta el final de mis días, comencé a escribirte estas cosas, porque advertí que habías edificado mucho y que ahora edificas, y que también en el tiempo restante tendrás cuidado de los edificios públicos y privados, para que, en proporción a la grandeza de tus hazañas, se transmitieran a la memoria de la posteridad. He redactado normas precisas para que, ateniéndote a ellas, pudieras juzgar por ti mismo cómo son las obras ya hechas y las futuras; pues en estos volúmenes he expuesto todos los principios de la disciplina."],["vitruvius","1.1.1","Architecti est scientia pluribus disciplinis et variis eruditionibus ornata, cuius iudicio probantur omnia quae ab ceteris artibus perficiuntur opera. Ea nascitur ex fabrica et ratiocinatione. Fabrica est continuata ac trita usus meditatio, quae manibus perficit[ur] e materia cuiuscumque generis opus [est] ad propositum deformationis. Ratiocinatio autem est, quae res fabricatas sollertiae ac rationis pro portione demonstrare atque explicare potest.",null,"La ciencia del arquitecto está adornada de muchas disciplinas y variados conocimientos, y por su juicio se aprueban todas las obras que realizan las demás artes. Nace de la fabrica y de la ratiocinatio. La fabrica es el ejercicio continuo y experimentado de la práctica, que realiza con las manos, a partir de materiales de cualquier género, la obra conforme al diseño propuesto. La ratiocinatio, en cambio, es la que permite demostrar y explicar las cosas construidas según la justa proporción de la habilidad y de la razón."],["vitruvius","1.1.2","Itaque architecti, qui sine litteris contenderant, ut manibus essent exercitati, non potuerunt efficere, ut haberent pro laboribus auctoritatem; qui autem ratiocinationibus et litteris solis confisi fuerunt, umbram non rem persecuti videntur. At qui utrumque perdidicerunt, uti omnibus armis ornati citius cum auctoritate, quod fuit propositum, sunt adsecuti.",null,"Por eso los arquitectos que, sin letras, se esforzaron por ejercitarse con las manos no pudieron lograr tener autoridad en proporción a sus trabajos; y los que confiaron solo en los razonamientos y en las letras parecen haber perseguido la sombra, no la cosa. En cambio, quienes aprendieron a fondo ambas cosas, como provistos de todas las armas, alcanzaron más pronto y con autoridad lo que se habían propuesto."],["vitruvius","1.1.3","Cum in omnibus enim rebus, tum maxime etiam in architectura haec duo insunt: quod significatur et quod significat. Significatur proposita res, de qua dicitur; hanc autem significat demonstratio rationibus doctrinarum explicata. Quare videtur utraque parte exercitatus esse debere, qui se architectum profiteatur. Itaque eum etiam ingeniosum oportet esse et ad disciplinam docilem; neque enim ingenium sine disciplina aut disciplina sine ingenio perfectum artificem potest efficere. Et ut litteratus sit, peritus graphidos, eruditus geometria, historias complures noverit, philosophos diligenter audierit, musicam scierit, medicinae non sit ignarus, responsa iurisconsultorum noverit, astrologiam caelique rationes cognitas habeat.",null,"Pues en todas las cosas, pero sobre todo en la arquitectura, hay estas dos: lo que es significado y lo que significa. Es significado el objeto propuesto de que se habla; y lo significa la demostración desarrollada con los principios de las doctrinas. Por eso parece que quien se declare arquitecto debe estar ejercitado en ambas partes. Así, conviene también que sea ingenioso y dócil para la disciplina; pues ni el ingenio sin disciplina ni la disciplina sin ingenio pueden hacer un artífice perfecto. Y que sea letrado, experto en el dibujo, instruido en geometría, que conozca muchas historias, que haya escuchado con diligencia a los filósofos, que sepa música, que no ignore la medicina, que conozca los dictámenes de los jurisconsultos y que tenga conocidos la astrología y los principios del cielo."],["vitruvius","1.1.4","Quae cur ita sint, haec sunt causae. Litteras architectum scire oportet, uti commentariis memoriam firmiorem efficere possit. Deinde graphidis scientiam habere, quo facilius exemplaribus pictis quam velit operis speciem deformare valeat. Geometria autem plura praesidia praestat architecturae; et primum ex euthygrammis circini tradit usum ⟨regulaeque⟩, e quo maxime facilius aedificiorum in areis expediuntur descriptiones normarumque et librationum et linearum directiones. Item per opticen in aedificiis ab certis regionibus caeli lumina recte ducuntur. Per arithmeticen vero sumptus aedificiorum consummantur, mensurarum rationes explicantur, difficilesque symmetriarum quaestiones geometricis rationibus et methodis inveniuntur.",null,"Las causas de que esto sea así son estas. El arquitecto debe saber letras, para poder hacer más firme la memoria con tratados. Después, tener la ciencia del dibujo, para poder representar con más facilidad, mediante modelos dibujados, el aspecto de la obra que quiera. La geometría presta muchos auxilios a la arquitectura; y, en primer lugar, a partir de las líneas rectas, enseña el uso del compás y de la regla, con lo que se resuelven sobre todo con más facilidad los trazados de los edificios en los solares y las direcciones de las escuadras, de las nivelaciones y de las líneas. Igualmente, mediante la óptica, en los edificios se toman correctamente las luces desde determinadas regiones del cielo. Mediante la aritmética, en cambio, se suman los gastos de los edificios, se explican los principios de las medidas y se hallan las cuestiones difíciles de las conmensurabilidades con principios y métodos geométricos."],["vitruvius","1.1.5","Historias autem plures novisse oportet, quod multa ornamenta saepe in operibus architecti designant, de quibus argumenti rationem, cur fecerint, quaerentibus reddere debent. Quemadmodum si quis statuas marmoreas muliebres stolatas, quae caryatides dicuntur, pro columnis in opere statuerit et insuper mutulos et coronas conlocaverit, percontantibus ita reddet rationem. Carya, civitas Peloponnensis, cum Persis hostibus contra Graeciam consensit. Postea Graeci per victoriam gloriose bello liberati communi consilio Caryatibus bellum indixerunt. Itaque oppido capto, viris interfectis, civitate deflagrata matronas eorum in servitutem abduxerunt, nec sunt passi stolas neque ornatus matronales deponere, non uti una triumpho ducerentur, sed aeterna, servitutis exemplo gravi contumelia pressae poenas pendere viderentur pro civitate. Ideo qui tunc architecti fuerunt aedificiis publicis designaverunt earum imagines oneri ferendo conlocatas, ut etiam posteris [nota] poena peccati Caryatium memoriae traderetur.",null,"Conviene que conozca muchas historias, porque los arquitectos trazan a menudo en las obras muchos ornamentos, sobre cuyo argumento deben dar razón, a quienes pregunten, de por qué los hicieron. Así, si alguien coloca en una obra, en lugar de columnas, estatuas de mármol de mujeres con estola, que se llaman cariátides, y pone encima mútulos y cornisas, dará razón así a quienes pregunten. Carias (Karyai), ciudad del Peloponeso, se alió con los persas enemigos contra Grecia. Después, los griegos, liberados gloriosamente de la guerra por la victoria, declararon de común acuerdo la guerra a los cariates (habitantes de Carias). Así, tomada la población, muertos los hombres e incendiada la ciudad, llevaron a sus matronas a la esclavitud, y no les permitieron quitarse las estolas ni los ornamentos de matronas, no para que fueran conducidas en un solo triunfo, sino para que, oprimidas por la grave afrenta de un ejemplo eterno de esclavitud, parecieran pagar el castigo por la ciudad. Por eso, los arquitectos que hubo entonces representaron en los edificios públicos sus imágenes colocadas para soportar la carga, para que también a la posteridad se transmitiera a la memoria el castigo del crimen de los cariates."],["vitruvius","1.1.6","Non minus Lacones, Pausania Agesilae filio duce, Plataico proelio pauca manu infinitum numerum exercitus Persarum cum superavissent, acto cum gloria triumpho spoliorum et praedae, porticum Persicam ex manubiis, laudis et virtutis civium indicem, victoriae posteris pro tropaeo constituerunt. Ibique captivorum simulacra barbarico vestis ornatu, superbia meritis contumeliis punita, sustinentia tectum conlocaverunt, uti et hostes horrescerent timore eorum fortitudinis effectus, et cives id exemplum virtutis aspicientes gloria erecti ad defendendam libertatem essent parati. Itaque ex eo multi statuas Persicas sustinentes epistylia et ornamenta eorum conlocaverunt, et ita ex eo argumento varietates egregias auxerunt operibus. Item sunt aliae eiusdem generis historiae, quarum notitiam architectos tenere oporteat.",null,"No menos los laconios, bajo el mando de Pausanias, hijo de Agesilao, habiendo vencido en la batalla de Platea con una pequeña tropa a un número infinito del ejército de los persas, celebrado con gloria el triunfo de los despojos y del botín, erigieron con el producto del botín el pórtico pérsico, como testimonio de la gloria y del valor de los ciudadanos, a modo de trofeo de la victoria para la posteridad. Y colocaron allí imágenes de los prisioneros, con el ornato de su vestido bárbaro, sosteniendo el techo, castigada su soberbia con merecidas afrentas, para que los enemigos se estremecieran de temor ante los efectos de su valentía, y los ciudadanos, contemplando ese ejemplo de valor, alentados por la gloria, estuvieran dispuestos a defender la libertad. Por eso, desde entonces, muchos colocaron estatuas persas sosteniendo los arquitrabes y sus ornamentos, y así, a partir de ese argumento, añadieron a las obras egregias variedades. Hay también otras historias del mismo género, cuyo conocimiento conviene que tengan los arquitectos."],["vitruvius","1.1.7","Philosophia vero perficit architectum animo magno et uti non sit adrogans, sed potius facilis, aequus et fidelis, sine avaritia, quod est maximum; nullum enim opus vere sine fide et castitate fieri potest; ne sit cupidus neque in muneribus accipiendis habeat animum occupatum, sed cum gravitate suam tueatur dignitatem bonam famam habendo; et haec enim philosophia praescribit. Praeterea de rerum natura, quae graece φυσιολογία dicitur, philosophia explicat. Quam necesse est studiosius novisse, quod habet multas et varias naturales quaestiones. Ut etiam in aquarum ductionibus. Incursibus enim et circumitionibus et librata planitie expressionibus spiritus naturales aliter atque aliter fiunt, quorum offensionibus mederi nemo poterit, nisi qui ex philosophia principia rerum naturae noverit. Item qui Ctesibii aut Archimedis et ceterorum, qui eiusdem generis praecepta conscripserunt, leget, sentire non poterit, nisi his rebus a philosophis erit institutus.",null,"La filosofía, por su parte, perfecciona al arquitecto con grandeza de ánimo y hace que no sea arrogante, sino más bien afable, justo y leal, sin avaricia, que es lo más importante; pues ninguna obra puede hacerse verdaderamente sin lealtad e integridad; que no sea codicioso ni tenga el ánimo ocupado en recibir regalos, sino que defienda con seriedad su dignidad, teniendo buena fama; y esto, en efecto, lo prescribe la filosofía. Además, la filosofía explica la naturaleza de las cosas, que en griego se llama φυσιολογία. Es necesario conocerla con más empeño, porque plantea muchas y variadas cuestiones naturales. Como también en las conducciones de agua. Pues en los descensos, en los rodeos y en las impulsiones sobre un plano nivelado se producen de uno u otro modo alientos naturales, a cuyos daños nadie podrá poner remedio sino quien conozca por la filosofía los principios de la naturaleza. Igualmente, quien lea los preceptos de Ctesibio o de Arquímedes y de los demás que escribieron preceptos del mismo género no podrá entenderlos si no ha sido instruido en estas cosas por los filósofos."],["vitruvius","1.1.8","Musicen autem sciat oportet, uti canonicam rationem et mathematicam notam habeat, praeterea ballistarum, catapultarum, scorpionum temperaturas possit recte facere. In capitulis enim dextra ac sinistra sunt foramina hemitoniorum, per quae tenduntur suculis et vectibus e nervo torti funes, qui non praecluduntur nec praeligantur, nisi sonitus ad artificis aures certos et aequales fecerint. Bracchia enim, quae in eas tentiones includuntur, cum extenduntur, aequaliter et pariter utraque plagam mittere debent; quodsi non homotona fuerint, inpedient directam telorum missionem.",null,"Conviene que sepa música, para que tenga conocido el principio canónico y matemático, y además pueda hacer correctamente la regulación de las balistas, las catapultas y los escorpiones. Pues en los capiteles (capitula, esto es, los bastidores de la máquina), a derecha e izquierda, están los orificios de los hemitonia, a través de los cuales se tensan con tornos y palancas cuerdas torcidas de nervio, que no se cierran ni se atan hasta que produzcan en los oídos del artífice sonidos determinados e iguales. Pues los brazos que se encierran en esas tensiones, cuando se tensan, deben enviar ambos el golpe de modo igual y parejo; y si no son homótonos, impedirán el lanzamiento directo de los proyectiles."],["vitruvius","1.1.9","Item theatris vasa aerea, quae in cellis sub gradibus mathematica ratione conlocantur sonitûm ex discrimine, quae Graeci ἠχεῖα appellant, ad symphonias musicas sive concentus componuntur divisa in circinatione diatessaron et diapente et ⟨diapason ad⟩ disdiapason, uti vox scaenici, sonitu conveniens in dispositionibus tactu cum offenderit, aucta cum incremento clarior et suavior ad spectatorum perveniat aures. Hydraulicas quoque machinas et cetera, quae sunt similia his organis, sine musicis rationibus efficere nemo poterit.",null,"Igualmente, en los teatros, los vasos de bronce que se colocan en celdas bajo las gradas según un principio matemático, conforme a la diferencia de los sonidos, que los griegos llaman ἠχεῖα, se componen para las sinfonías o concordancias musicales, distribuidos en el círculo según la cuarta, la quinta, la octava y la doble octava, para que la voz del actor, al chocar con ellos concordando con su sonido en sus disposiciones, aumentada con su incremento, llegue más clara y más suave a los oídos de los espectadores. Tampoco podrá nadie hacer las máquinas hidráulicas y las demás cosas semejantes a estos instrumentos sin los principios musicales."],["vitruvius","1.1.10","Disciplinam vero medicinae novisse oportet propter inclinationem caeli, quae Graeci κλίματα dicunt, et aeris et locorum, qui sunt salubres aut pestilentes, aquarumque usus; sine his enim rationibus nulla salubris habitatio fieri potest. Iura quoque nota habeat oportet, ea quae necessaria sunt aedificiis ⟨locis⟩ communibus parietum ad ambitum, stillicidiorum et cloacarum, luminum, item aquarum ductiones et cetera, quae eiusmodi sunt. Nota oportet sint architectis, uti ante caveant quam instituant aedificia, ne controversiae factis operibus patribus familiarum relinquantur, et ut legibus scribendis prudentia cavere possit et locatori et conductori; namque si lex perite fuerit scripta, erit ut sine captione uterque ab utroque liberetur. Ex astrologia autem cognoscitur oriens, occidens, meridies, septentrio, etiam caeli ratio, aequinoctium, solstitium, astrorum cursus; quorum notitiam si quis non habuerit, horologiorum rationem omnino scire non poterit.",null,"Conviene que conozca la disciplina de la medicina a causa de las inclinaciones del cielo, que los griegos llaman κλίματα, y de los aires y de los lugares que son salubres o pestilentes, y del uso de las aguas; pues sin estos principios no puede hacerse ninguna habitación salubre. Conviene también que tenga conocidas las leyes, las que son necesarias para los edificios en cuanto a las paredes medianeras y a su contorno, a la caída de aguas y a las cloacas, a las luces, e igualmente a las conducciones de aguas y demás cosas de este tipo. Conviene que los arquitectos las conozcan, para que se precavan antes de establecer los edificios, a fin de que, terminadas las obras, no queden controversias a los padres de familia, y para que, al redactar los contratos, puedan precaver con prudencia tanto al que arrienda como al que contrata; pues, si el contrato se redacta con pericia, sucederá que uno y otro quedarán libres de su obligación sin engaño. Por la astrología se conocen el oriente, el occidente, el mediodía, el septentrión, y también el principio del cielo, el equinoccio, el solsticio y el curso de los astros; y quien no tenga conocimiento de estas cosas no podrá saber en absoluto el principio de los relojes."],["vitruvius","1.1.11","Cum ergo tanta haec disciplina sit, condecorata et abundans eruditionibus variis ac pluribus, non puto posse ⟨se⟩ iuste repente profiteri architectos, nisi qui ab aetate puerili his gradibus disciplinarum scandendo scientia plerarumque litterarum et artium nutriti pervenerint ad summum templum architecturae.",null,"Así pues, siendo tan grande esta disciplina, adornada y abundante en variados y numerosos conocimientos, no creo que puedan declararse justamente arquitectos de repente sino quienes, subiendo desde la edad infantil por estos grados de las disciplinas, nutridos con la ciencia de la mayor parte de las letras y de las artes, hayan llegado al templo supremo de la arquitectura."],["vitruvius","1.1.12","At fortasse mirum videbitur inperitis, hominis posse naturam tantum numerum doctrinarum perdiscere et memoria continere. Cum autem animadverterint omnes disciplinas inter se coniunctionem rerum et communicationem habere, fieri posse faciliter credent; encyclios enim disciplina uti corpus unum ex his membris est composita. Itaque qui a teneris aetatibus eruditionibus variis instruuntur, omnibus litteris agnoscunt easdem notas communicationemque omnium disciplinarum, et ea re facilius omnia cognoscunt. Ideoque de veteribus architectis Pytheos, qui Prieni aedem Minervae nobiliter est architectatus, ait in suis commentariis architectum omnibus artibus et doctrinis plus oportere posse facere, quam qui singulas res suis industriis et exercitationibus ad summam claritatem perduxerunt. Id autem re non expeditur.",null,"Pero quizá parezca asombroso a los inexpertos que la naturaleza humana pueda aprender a fondo tan gran número de doctrinas y retenerlas en la memoria. Pero, cuando adviertan que todas las disciplinas tienen entre sí conexión y comunicación de cosas, creerán que puede hacerse con facilidad; pues la formación enciclopédica está compuesta, como un solo cuerpo, de estos miembros. Así, quienes desde la tierna edad son instruidos en variados conocimientos reconocen en todas las letras las mismas marcas y la comunicación de todas las disciplinas, y por ello lo conocen todo con más facilidad. Y por eso, de los arquitectos antiguos, Piteo, que proyectó noblemente el templo de Minerva en Priene, dice en sus tratados que el arquitecto debe poder hacer en todas las artes y doctrinas más que quienes, con su industria y sus ejercicios, llevaron cada cosa a la máxima celebridad. Pero esto no se realiza en la práctica."],["vitruvius","1.1.13","Non enim debet nec potest esse architectus grammaticus, uti fuerat Aristarchus, sed non agrammatus, nec musicus ut Aristoxenus, sed non amusos, nec pictor ut Apelles, sed graphidos non inperitus, nec plastes quemadmodum Myron seu Polyclitus, sed rationis plasticae non ignarus, nec denuo medicus ut Hippocrates, sed non aniatrologetus, nec in ceteris doctrinis singulariter excellens, sed in îs non inperitus. Non enim in tantis rerum varietatibus elegantias singulares quisquam consequi potest, quod earum ratiocinationes cognoscere et percipere vix cadit in potestatem.",null,"Pues el arquitecto no debe ni puede ser gramático, como lo fue Aristarco, pero no iletrado; ni músico como Aristóxeno, pero no ajeno a la música; ni pintor como Apeles, pero no inexperto en el dibujo; ni escultor como Mirón o Policleto, pero no ignorante del arte de modelar; ni, a su vez, médico como Hipócrates, pero no ajeno a la medicina; ni sobresaliente de modo singular en las demás doctrinas, pero no inexperto en ellas. Pues nadie puede alcanzar, en tan grandes variedades de cosas, excelencias singulares, porque apenas cae en su poder conocer y comprender sus principios."],["vitruvius","1.1.14","Nec tamen non tantum architecti non possunt in omnibus rebus habere summum effectum, sed etiam ipsi, qui privatim proprietates tenent artium, non efficiunt, ut habeant omnes summum laudis principatum. Ergo si in singulis doctrinis singuli artifices neque omnes sed pauci aevo perpetuo nobilitatem vix sunt consecuti, quemadmodum potest architectus, qui pluribus artibus debet esse peritus, non id ipsum mirum et magnum facere, ne quid ex his indigeat, sed etiam ut omnes artifices superet, qui singulis doctrinis adsiduitatem cum industria summa praestiterunt?",null,"Y no solo los arquitectos no pueden alcanzar en todas las cosas el efecto supremo, sino que ni siquiera quienes poseen particularmente las propiedades de las artes logran tener todos la primacía suprema de la alabanza. Así pues, si en cada doctrina cada artífice, y no todos sino pocos, apenas alcanzaron la celebridad por siempre, ¿cómo puede el arquitecto, que debe ser experto en muchas artes, hacer no ya esto mismo, admirable y grande, que no le falte nada de ellas, sino incluso superar a todos los artífices que dedicaron a cada doctrina la asiduidad con la mayor industria?"],["vitruvius","1.1.15","Igitur in hac re Pytheos errasse videtur, quod non animadvertit ex duabus rebus singulas artes esse compositas, ex opere et eius ratiocinatione, ex his autem unum proprium esse eorum, qui singulis rebus sunt exercitati, id est operis effectus, alterum commune cum omnibus doctis, id est rationem, uti medicis et musicis et de venarum rythmo et pedum [motus]; at si vulnus mederi aut aegrum eripere de periculo oportuerit, non accedet musicus, sed id opus proprium erit medici; item in organo non medicus sed musicus modulabitur, ut aures suavem cantionibus recipiant iucunditatem.",null,"Así pues, en esto parece haberse equivocado Piteo, porque no advirtió que cada arte está compuesta de dos cosas, de la obra y de su razonamiento, y que de estas una es propia de quienes están ejercitados en cada cosa, es decir, la ejecución de la obra, y la otra común con todos los doctos, es decir, el razonamiento, como a los médicos y a los músicos el del ritmo de las venas y el de los pies; pero si hubiera que curar una herida o librar a un enfermo del peligro, no acudirá el músico, sino que esa obra será propia del médico; igualmente, en un instrumento, no modulará el médico sino el músico, para que los oídos reciban con los cantos un deleite suave."],["vitruvius","1.1.16","Similiter cum astrologis et musicis est disputatio communis de sympathia stellarum et symphoniarum in quadratis et trigonis diatessaron et diapente, a geometris [divisus] qui graece λόγος ὀπτικός appellatur; ceterisque omnibus doctrinis multae res vel omnes communes sunt dumtaxat ad disputandum. Operum vero ingressus, qui manu aut tractationibus ad elegantiam perducuntur, ipsorum sunt, qui proprie una arte ad faciendum sunt instituti. Ergo satis abunde videtur fecisse, qui ex singulis doctrinis partes et rationes earum mediocriter habet notas, eas quae necessariae sunt ad architecturam, uti, si quid de his rebus et artibus iudicare et probare opus fuerit, ne deficiatur.",null,"Del mismo modo, con los astrónomos y los músicos es común la disputa sobre la simpatía de las estrellas y de las consonancias en los cuadrados y trígonos, de cuarta y de quinta; con los geómetras, la que en griego se llama λόγος ὀπτικός; y en todas las demás doctrinas, muchas cosas o todas son comunes, al menos para la disputa. Pero las empresas de las obras, que se llevan a la elegancia con la mano o con los tratamientos, son de quienes han sido formados propiamente en un arte para hacerlas. Así pues, parece haber hecho de sobra quien tiene medianamente conocidas, de cada doctrina, las partes y los principios que son necesarios para la arquitectura, para que, si hubiera que juzgar y aprobar algo de estas cosas y artes, no quede en falta."],["vitruvius","1.1.17","Quibus vero natura tantum tribuit sollertiae, acuminis, memoriae, ut possint geometriam, astrologiam, musicen ceterasque disciplinas penitus habere notas, praetereunt officia architectorum et efficiuntur mathematici. Itaque faciliter contra eas disciplinas disputare possunt, quod pluribus telis disciplinarum sunt armati. Hi autem inveniuntur raro, ut aliquando fuerunt Aristarchus Samius, Philolaus et Archytas Tarentini, Apollonius Pergaeus, Eratosthenes Cyrenaeus, Archimedes et Scopinas ab Syracusis, qui multas res ⟨mechanicas,⟩ organicas, gnomonicas numero naturalibusque rationibus inventas atque explicatas posteris reliquerunt.",null,"Aquellos, en cambio, a quienes la naturaleza concedió tanta sagacidad, agudeza y memoria que pueden tener conocidas a fondo la geometría, la astrología, la música y las demás disciplinas, sobrepasan las funciones de los arquitectos y se convierten en matemáticos. Así, pueden disputar con facilidad acerca de esas disciplinas, porque están armados con más dardos de las disciplinas. Pero estos se encuentran raramente, como fueron en otro tiempo Aristarco de Samos, Filolao y Arquitas de Tarento, Apolonio de Perge, Eratóstenes de Cirene, Arquímedes y Escopinas de Siracusa, quienes dejaron a la posteridad muchas cosas mecánicas, instrumentales y gnomónicas halladas y explicadas con los números y con los principios naturales."],["vitruvius","1.1.18","Cum ergo talia ingenia ab naturali sollertia non passim cunctis gentibus sed paucis viris habere concedatur, officium vero architecti omnibus eruditionibus debeat esse exercitatum, et ratio propter amplitudinem rei permittat non iuxta necessitatem summas sed etiam mediocres scientias habere disciplinarum, peto, Caesar, et a te et ab îs, qui ea volumina sunt lecturi, ut, si quid parum ad regulam artis grammaticae fuerit explicatum, ignoscatur. Namque non uti summus philosophus nec rhetor disertus nec grammaticus summis rationibus artis exercitatus, sed ut architectus his litteris imbutus haec nisus sum scribere. De artis vero potestate quaeque insunt in ea ratiocinationes polliceor, uti spero, his voluminibus non modo aedificantibus sed etiam omnibus sapientibus cum maxima auctoritate me sine dubio praestaturum.",null,"Así pues, puesto que tales ingenios, por la sagacidad natural, no se conceden indistintamente a todos los pueblos, sino a pocos hombres, y la función del arquitecto debe estar ejercitada en todos los conocimientos, y la razón, por la amplitud de la materia, permite tener de las disciplinas no conocimientos supremos, según la necesidad, sino también medianos, te pido, César, a ti y a quienes vayan a leer estos volúmenes, que se me perdone si algo se ha explicado poco conforme a la regla del arte gramatical. Pues no me he esforzado en escribir esto como sumo filósofo, ni como retor elocuente, ni como gramático ejercitado en los más altos principios del arte, sino como arquitecto imbuido de estas letras. Pero, en cuanto al poder del arte y a los razonamientos que hay en él, prometo, según espero, que en estos volúmenes me mostraré sin duda, con la mayor autoridad, no solo a los que edifican, sino también a todos los sabios."],["vitruvius","1.2.1","Architectura autem constat ex ordinatione, quae graece τάξις dicitur, et ex dispositione, hanc autem Graeci διάθεσιν vocitant, et eurythmia et symmetria et decore et distributione, quae graece οἰκονομία dicitur.",null,"La arquitectura consta de ordenación, que en griego se llama τάξις, y de disposición, que los griegos llaman διάθεσις, y de euritmia, conmensurabilidad, decoro y distribución, que en griego se llama οἰκονομία."],["vitruvius","1.2.2","Ordinatio est modica membrorum operis commoditas separatim universeque proportionis ad symmetriam comparatio. Haec componitur ex quantitate, quae graece ποσότης dicitur. Quantitas autem est modulorum ex ipsius operis e singulisque membrorum partibus sumptio universi operis conveniens effectui. Dispositio autem est rerum apta conlocatio elegansque compositionibus effectus operis cum qualitate. Species dispositionis, quae graece dicuntur ἰδέαι, sunt hae: ichnographia, orthographia, scaenographia. Ichnographia est circini regulaeque modice continens usus, e qua capiuntur formarum in solis arearum descriptiones. Orthographia autem est erecta frontis imago modiceque picta rationibus operis futuri figura. Item scaenographia est frontis et laterum abscedentium adumbratio ad circinique centrum omnium linearum responsus. Hae nascuntur ex cogitatione et inventione. Cogitatio est cura studii plena et industriae vigilantiaeque effectus propositi cum voluptate. Inventio autem est quaestionum obscurarum explicatio ratioque novae rei vigore mobili reperta. Hae sunt terminationes dispositionum.",null,"La ordenación es la justa medida en la adecuación de los miembros de la obra y, considerados por separado y en conjunto, la relación de sus proporciones con la conmensurabilidad. Se compone de la cantidad, que en griego se llama ποσότης. La cantidad es la adopción de módulos, a partir de la obra misma y de cada una de las partes de sus miembros, que convenga al efecto de la obra entera. La disposición, en cambio, es la colocación adecuada de las cosas y el efecto elegante de la obra, mediante sus composiciones, con cualidad. Las especies de la disposición, que en griego se llaman ἰδέαι, son estas: icnografía, ortografía y escenografía. La icnografía es el uso moderado del compás y de la regla, a partir del cual se obtienen los trazados de las formas en el suelo de los solares. La ortografía (el alzado) es la imagen vertical de la fachada y la figura de la obra futura, dibujada con mesura —es decir, a escala— según sus proporciones. Igualmente, la escenografía es el esbozo de la fachada y de los lados que se alejan, con la correspondencia de todas las líneas al centro del compás. Estas nacen de la reflexión y de la invención. La reflexión es el cuidado lleno de estudio, de industria y de vigilancia, con el placer de lograr lo propuesto. La invención, en cambio, es la solución de cuestiones oscuras y el principio de una cosa nueva hallado con vigor ágil. Estas son las delimitaciones de las disposiciones."],["vitruvius","1.2.3","Eurythmia est venusta species commodusque in compositionibus membrorum aspectus. Haec efficitur, cum membra operis convenientis sunt altitudinis ad latitudinem, latitudinis ad longitudinem, et ad summam omnia respondent suae symmetriae.",null,"La euritmia es el aspecto hermoso y la apariencia adecuada en las composiciones de los miembros. Se logra cuando los miembros de la obra tienen una altura conveniente respecto de la anchura, una anchura respecto de la longitud, y, en suma, todo responde a su conmensurabilidad."],["vitruvius","1.2.4","Item symmetria est ex ipsius operis membris conveniens consensus ex partibusque separatis ad universae figurae speciem ratae partis responsus. Uti in hominis corpore e cubito, pede, palmo, digito ceterisque particulis symmetros est eurythmiae qualitas, sic est in operum perfectionibus. Et primum in aedibus sacris aut e columnarum crassitudinibus aut triglypho aut etiam embatere, ballista e foramine ⟨capituli⟩, quod Graeci περίτρητον vocitant, navibus interscalmio, quae διάπηγμα dicitur, item ceterorum operum e membris invenitur symmetriarum ratiocinatio.",null,"Igualmente, la conmensurabilidad es el acuerdo conveniente de los miembros de la obra misma y la correspondencia, según una parte determinada, de las partes separadas con el aspecto de la figura entera. Así como en el cuerpo del hombre la cualidad de la euritmia resulta de la conmensurabilidad del codo, el pie, el palmo, el dedo y las demás partes, así ocurre en la realización de las obras. Y, en primer lugar, en los templos, a partir del grosor de las columnas, del triglifo o también del émbater; en la balista, del orificio del capitel, que los griegos llaman περίτρητον; en las naves, del espacio entre toletes, que se llama διάπηγμα; e igualmente, en las demás obras, a partir de sus miembros se halla el principio de las relaciones de conmensurabilidad."],["vitruvius","1.2.5","Decor autem est emendatus operis aspectus probatis rebus compositi cum auctoritate. Is perficitur statione, quod graece θεματισμῷ dicitur, seu consuetudine aut natura. Statione, cum Iovi Fulguri et Caelo et Soli et Lunae aedificia sub divo hypaethraque constituentur; horum enim deorum et species et effectus in aperto mundo atque lucenti praesentes videmus. Minervae et Marti et Herculi aedes doricae fient; his enim diis propter virtutem sine deliciis aedificia constitui decet. Veneri, Florae, Proserpinae, fontium nymphis corinthio genere constitutae aptas videbuntur habere proprietates, quod his diis propter teneritatem graciliora et florida foliisque et volutis ornata opera facta augere videbuntur iustum decorem. Iunoni, Dianae, Libero Patri ceterisque diis, qui eadem sunt similitudine, si aedes ionicae construentur, habita erit ratio mediocritatis, quod et ab severo more doricorum et ab teneritate corinthiorum temperabitur earum institutio proprietatis.",null,"El decoro es el aspecto correcto de la obra compuesta con autoridad a partir de cosas aprobadas. Se logra por la statio o regla ritual, que en griego se llama θεματισμός, o por la costumbre, o por la naturaleza. Por la regla, cuando a Júpiter Fulgurador, al Cielo, al Sol y a la Luna se establezcan edificios al aire libre e hípetros; pues vemos presentes el aspecto y los efectos de estos dioses en el mundo abierto y luminoso. A Minerva, a Marte y a Hércules se harán templos dóricos; pues a estos dioses, por su valor, conviene establecerles edificios sin refinamientos. A Venus, a Flora, a Proserpina y a las ninfas de las fuentes, los templos establecidos en el género corintio parecerán tener propiedades adecuadas, porque a estos dioses, por su delicadeza, las obras hechas más esbeltas, floridas y adornadas con hojas y volutas parecerán aumentarles el justo decoro. A Juno, a Diana, a Líber Padre y a los demás dioses que son de índole semejante, si se les construyen templos jónicos, se habrá tenido en cuenta el principio del término medio, porque la institución de su propiedad se templará entre la severa costumbre de los dóricos y la delicadeza de los corintios."],["vitruvius","1.2.6","Ad consuetudinem autem decor sic exprimitur, cum aedificiis interioribus magnificis item vestibula convenientia et elegantia erunt facta. Si enim interiora prospectus habuerint elegantes, aditus autem humiles et inhonestos, non erunt cum decore. Item si doricis epistyliis in coronis denticuli sculpentur aut in pulvinatis columnis ex ionicis epistyliis [capitulis] exprimentur triglyphi, translatis ex alia ratione proprietatibus in aliud genus operis offendetur aspectus aliis ante ordinis consuetudinibus institutus.",null,"El decoro según la costumbre se expresa así: cuando, en edificios interiormente magníficos, se hayan hecho también vestíbulos convenientes y elegantes. Pues, si el interior tiene vistas elegantes y los accesos son bajos y sin dignidad, no tendrán decoro. Igualmente, si en los arquitrabes dóricos se esculpen dentículos en las cornisas, o si en las columnas de almohadilla, con arquitrabes jónicos, se representan triglifos, trasladando propiedades de un principio a otro género de obra, se ofenderá la vista, acostumbrada antes a otras costumbres del orden."],["vitruvius","1.2.7","Naturalis autem decor sic erit, si primum omnibus templis saluberrimae regiones aquarumque fontes in îs locis idonei eligentur, in quibus fana constituantur, deinde maxime Aesculapio, Saluti, ut eorum deorum, quorum plurimi medicinis aegri curari videntur. Cum enim ex pestilenti in salubrem locum corpora aegra translata fuerint et e fontibus salubribus aquarum usus subministrabuntur, celerius convalescent. Ita efficietur, uti ex natura loci maiores auctasque cum dignitate divinitas excipiat opiniones. Item naturae decor erit, si cubiculis et bybliothecis ab oriente lumina capiuntur, balneis et hibernaculis ab occidente hiberno, pinacothecis et quibus certis luminibus opus est partibus, a septentrione, quod ea caeli regio neque exclaratur neque obscuratur solis cursu sed est certa inmutabilis die perpetuo.",null,"El decoro natural será así: si, en primer lugar, para todos los templos se eligen las regiones más salubres y fuentes de agua idóneas en los lugares en que se establezcan los santuarios, y sobre todo para Esculapio y para Salus, como dioses por cuyas medicinas parece que se curan la mayoría de los enfermos. Pues, cuando los cuerpos enfermos se trasladen de un lugar pestilente a uno salubre y se les suministre el uso de aguas de fuentes salubres, convalecerán más rápidamente. Así se logrará que, por la naturaleza del lugar, la divinidad reciba con dignidad una fama mayor y acrecentada. Igualmente, habrá decoro natural si los dormitorios y las bibliotecas toman la luz del oriente; los baños y las habitaciones de invierno, del poniente invernal; las pinacotecas y las partes que necesitan luces constantes, del septentrión, porque esa región del cielo no se aclara ni se oscurece con el curso del sol, sino que es constante e inmutable durante todo el día."],["vitruvius","1.2.8","Distributio autem est copiarum locique commoda dispensatio parcaque in operibus sumptus ratione temperatio. Haec ita observabitur, si primum architectus ea non quaeret, quae non poterunt inveniri aut parari nisi magno. Namque non omnibus locis harenae fossiciae nec caementorum nec abietis nec sappinorum nec marmoris copia est, sed aliud alio loco nascitur, quorum comportationes difficiles sunt et sumptuosae. Utendum autem est, ubi non est harena fossicia, fluviatica aut marina lota; inopiae quoque abietis aut sappinorum vitabuntur utendo cupresso, populo, ulmo, pinu; reliquaque his similiter erunt explicanda.",null,"La distribución es la administración conveniente de los recursos y del lugar, y la moderación, con razón y economía, del gasto en las obras. Se observará así: si, en primer lugar, el arquitecto no busca lo que no pueda encontrarse o prepararse sino a gran coste. Pues no en todos los lugares hay abundancia de arena de cantera, ni de mampuestos, ni de abeto, ni de sappini, ni de mármol, sino que cada cosa nace en un lugar distinto, y su transporte es difícil y costoso. Y donde no hay arena de cantera, ha de usarse la de río o la marina lavada; la escasez de abeto o de sappini se evitará usando ciprés, álamo, olmo o pino; y lo demás habrá de resolverse de modo semejante."],["vitruvius","1.2.9","Alter gradus erit distributionis, cum ad usum patrum familiarum et ad pecuniae copiam aut ad eloquentiae dignitatem aedificia apte disponentur. Namque aliter urbanas domos oportere constitui videtur, aliter quibus ex possessionibus rusticis influunt fructus; non item feneratoribus, aliter beatis et delicatis; potentibus vero, quorum cogitationibus respublica gubernatur, ad usum conlocabuntur; et omnino faciendae sunt aptae omnibus personis aedificiorum distributiones.",null,"Habrá un segundo grado de la distribución cuando los edificios se dispongan adecuadamente según el uso de los padres de familia, la abundancia de dinero o la dignidad de la elocuencia. Pues parece que de un modo conviene establecer las casas urbanas, y de otro aquellas a las que afluyen los frutos de las posesiones rústicas; no del mismo modo para los prestamistas, y de otro para los ricos y refinados; y para los poderosos, por cuyos pensamientos se gobierna el Estado, se dispondrán según su uso; y, en general, han de hacerse distribuciones de los edificios adecuadas a todas las personas."],["vitruvius","1.3.1","Partes ipsius architecturae sunt tres: aedificatio, gnomonice, machinatio. Aedificatio autem divisa est bipertito, e quibus una est moenium et communium operum in publicis locis conlocatio, altera est privatorum aedificiorum explicatio. Publicorum autem distributiones sunt tres, e quibus est una defensionis, altera religionis, tertia opportunitatis. Defensionis est murorum turriumque et portarum ratio ad hostium impetus perpetuo repellendos excogitata, religionis deorum inmortalium fanorum aediumque sacrarum conlocatio, opportunitatis communium locorum ad usum publicum dispositio, uti portus, fora, porticus, balinea, theatra, ambulationes ceteraque, quae isdem rationibus in publicis locis designantur.",null,"Las partes de la arquitectura misma son tres: la construcción, la gnomónica y la mecánica. La construcción se divide en dos, de las cuales una es la disposición de las murallas y de las obras comunes en los lugares públicos, y la otra, el desarrollo de los edificios privados. Y las distribuciones de los públicos son tres, de las cuales una es la de la defensa, otra la de la religión y la tercera la de la conveniencia. La de la defensa es el principio de los muros, de las torres y de las puertas, ideado para rechazar perpetuamente los ataques de los enemigos; la de la religión, la disposición de los santuarios y templos de los dioses inmortales; la de la conveniencia, la disposición de los lugares comunes para el uso público, como puertos, foros, pórticos, baños, teatros, paseos y demás cosas que se trazan en los lugares públicos con los mismos principios."],["vitruvius","1.3.2","Haec autem ita fieri debent, ut habeatur ratio firmitatis, utilitatis, venustatis. Firmitatis erit habita ratio, cum fuerit fundamentorum ad solidum depressio, quaque e materia, copiarum sine avaritia diligens electio; utilitatis autem, ⟨cum fuerit⟩ emendata et sine inpeditione usus locorum dispositio et ad regiones sui cuiusque generis apta et commoda distributio; venustatis vero, cum fuerit operis species grata et elegans membrorumque commensus iustas habeat symmetriarum ratiocinationes.",null,"Y estas cosas deben hacerse de modo que se tenga en cuenta la solidez, la utilidad y la belleza. Se habrá tenido en cuenta la solidez cuando los cimientos se hayan hundido hasta lo firme y, sea cual sea el material, se haya hecho una elección diligente de los recursos sin avaricia; la utilidad, cuando la disposición de los lugares sea correcta y sin impedimento de uso, y la distribución, según las regiones, adecuada y cómoda para cada género; y la belleza, cuando el aspecto de la obra sea grato y elegante, y la conmensuración de los miembros tenga justos principios de conmensurabilidad."],["vitruvius","1.4.1","In ipsis vero moenibus ea erunt principia. Primum electio loci saluberrimi. Is autem erit excelsus et non nebulosus, non pruinosus regionesque caeli spectans neque aestuosas neque frigidas sed temperatas, deinde si vitabitur palustris vicinitas. Cum enim aurae matutinae cum sole oriente ad oppidum pervenient et his ortae nebulae adiungentur spiritusque bestiarum palustrium venenatos cum nebula mixtos in habitatorum corpora flatu spargent, efficient locum pestilentem. Item si secundum mare erunt moenia spectabuntque ad meridiem aut occidentem, non erunt salubria, quod per aestatem caelum meridianum sole exoriente calescit, meridie ardet; item quod spectat ad occidentem, sole exorto tepescit, meridie calet, vespere fervet.",null,"En cuanto a las murallas mismas, estos serán los principios. En primer lugar, la elección de un lugar sumamente salubre. Este será elevado, no nebuloso ni escarchado, y orientado a regiones del cielo ni calurosas ni frías, sino templadas; después, si se evita la vecindad de pantanos. Pues, cuando las brisas matinales lleguen a la población con el sol naciente y se les unan las nieblas nacidas de ellos, y esparzan con su soplo sobre los cuerpos de los habitantes los alientos venenosos de las bestias palustres, mezclados con la niebla, harán el lugar pestilente. Igualmente, si las murallas están junto al mar y miran al mediodía o al occidente, no serán salubres, porque durante el verano el cielo meridional se calienta al salir el sol y arde a mediodía; y el que mira al occidente se entibia al salir el sol, se calienta a mediodía y quema al atardecer."],["vitruvius","1.4.2","Igitur mutationibus caloris et refrigerationis corpora, quae in his locis sunt, vitiantur. Hoc autem licet animadvertere etiam ex îs, quae non sunt animalia. In cellis enim vinariis tectis lumina nemo capit a meridie nec ab occidente, sed a septentrione, quod ea regio nullo tempore mutationes recipit sed est firma perpetuo et inmutabilis. Ideo etiam ea granaria, quae ad solis cursum spectant, bonitatem cito mutant, obsoniaque et poma, quae non in ea parte caeli ponuntur, quae est aversa a solis cursu, non diu servantur.",null,"Así pues, por los cambios de calor y de frío, los cuerpos que están en estos lugares se estropean. Y esto puede advertirse también en las cosas que no son seres vivos. Pues en las bodegas de vino cubiertas no se abren vanos de luz hacia el mediodía ni hacia occidente, sino hacia el septentrión, porque esa región no recibe cambios en ningún momento, sino que es perpetuamente firme e inmutable. Por eso también los graneros que miran al curso del sol cambian pronto su bondad, y los víveres y frutas que no se colocan en la parte del cielo que está vuelta de espaldas al curso del sol no se conservan mucho tiempo."],["vitruvius","1.4.3","Nam semper calor cum excoquit e rebus firmitatem et vaporibus fervidis eripit exsugendo naturales virtutes, dissolvit eas et fervore mollescentes efficit inbecillas. Ut etiam in ferro animadvertimus, quod, quamvis natura sit durum, in fornacibus ab ignis vapore percalefactum ita mollescit, uti in omne genus formae faciliter fabricetur; et idem, cum molle et candens refrigeretur tinctum frigida, redurescit et restituitur in antiquam proprietatem.",null,"Pues siempre el calor, cuando cuece la firmeza de las cosas y, con vapores ardientes, les arrebata absorbiéndolas las virtudes naturales, las disuelve y, ablandándolas con el ardor, las hace débiles. Como observamos también en el hierro, que, aunque por naturaleza es duro, calentado en los hornos por el vapor del fuego, se ablanda de tal modo que se forja fácilmente en todo género de formas; y el mismo, cuando, blando e incandescente, se enfría sumergido en agua fría, se endurece de nuevo y se restituye a su antigua propiedad."],["vitruvius","1.4.4","Licet etiam considerare haec ita esse ex eo, quod aestate non solum in pestilentibus locis sed etiam in salubribus omnia corpora calore fiant inbecilla, et per hiemem etiam quae pestilentissimae sint regiones efficiantur salubres, ideo quod a refrigerationibus solidantur. Non minus etiam quae ab frigidis regionibus corpora traducuntur in calidas, non possunt durare sed dissolvuntur; quae autem ex calidis locis sub septentrionum regiones frigidas, non modo non laborant inmutatione loci valetudinibus sed etiam confirmantur.",null,"Puede considerarse también que esto es así por el hecho de que en verano, no solo en los lugares pestilentes sino también en los salubres, todos los cuerpos se vuelven débiles por el calor, y en invierno incluso las regiones más pestilentes se vuelven salubres, porque se solidifican con el frío. No menos, los cuerpos que se trasladan de regiones frías a cálidas no pueden resistir, sino que se disuelven; en cambio, los que pasan de lugares cálidos a las regiones frías del septentrión no solo no padecen enfermedades por el cambio de lugar, sino que incluso se fortalecen."],["vitruvius","1.4.5","Quare cavendum esse videtur in moenibus conlocandis ab îs regionibus, quae caloribus flatus ad corpora hominum possunt spargere. Namque ⟨e⟩ principiis, quae Graeci στοιχεῖα appellant, ut omnia, corpora sunt composita, id est e calore et umore, terreno et aere, et ita mixtionibus naturali temperatura figurantur omnium animalium in mundo generatim qualitates.",null,"Por eso parece que al emplazar las murallas hay que precaverse de las regiones que, con sus calores, pueden esparcir soplos sobre los cuerpos de los hombres. Pues, como todas las cosas, los cuerpos están compuestos de principios, que los griegos llaman στοιχεῖα, es decir, de calor y de humedad, de terreno y de aire, y así, con mezclas de temperatura natural, se configuran por géneros las cualidades de todos los animales del mundo."],["vitruvius","1.4.6","Ergo in quibus⟨vis⟩ corporibus cum exsuperat e principiis calor, tunc interficit dissolvitque cetera fervore. Haec autem vitia efficit fervidum ab certis partibus caelum, cum insidit in apertas venas plus quam patitur e mixtionibus naturali temperatura corpus. Item si umor occupavit corporum venas inparesque eas fecit, cetera principia liquido corrupta diluuntur, et dissolvuntur compositionibus virtutes. Item haec e refrigerationibus umoris ventorum et aurarum infunduntur vitia corporibus. Non minus aeris etiamque terreni in corpore naturalis compositio augendo aut minuendo infirmat cetera, principia terrena cibi plenitate, aer gravitate caeli.",null,"Así pues, en cualesquiera cuerpos, cuando entre los principios predomina el calor, entonces mata y disuelve los demás con su ardor. Y estos defectos los produce el cielo ardiente de determinadas partes, cuando se asienta en las venas abiertas más de lo que el cuerpo tolera según las mezclas de su temperatura natural. Igualmente, si la humedad ha ocupado las venas de los cuerpos y las ha desequilibrado, los demás principios, corrompidos por el líquido, se diluyen, y las virtudes se disuelven en sus composiciones. Igualmente, por los enfriamientos de la humedad de los vientos y de las brisas, se infunden estos defectos en los cuerpos. No menos, la composición natural del aire y también de lo terreno en el cuerpo, al aumentar o disminuir, debilita los demás principios: los terrenos, por la plenitud de alimento; el aire, por la pesadez del clima."],["vitruvius","1.4.7","Sed si qui voluerit diligentius haec sensu percipere, animadvertat attendatque naturas avium et piscium et terrestrium animalium, et ita considerabit discrimina temperaturae. Aliam enim mixtionem habet genus avium, aliam piscium, longe aliter terrestrium natura. Volucres minus habent terreni, minus umoris, caloris temperate, aeris multum; igitur levioribus principiis compositae facilius in aeris impetum nituntur. Aquatiles autem piscium naturae, quod temperatae sunt a calido plurimumque ex aeris et terreni ⟨principiis⟩ sunt compositae, sed umoris habent oppido quam paulum, quo minus habent e principiis umoris in corpore, facilius in umore perdurant; itaque cum ad terram perducuntur, animam cum aqua relinquunt. Item terrestria, quod e principiis ab aere caloreque sunt temperata minusque habent terreni plurimumque umoris, quod abundant umidae partes, non diu possunt in aqua vitam tueri.",null,"Pero si alguien quiere percibir esto con los sentidos con más diligencia, advierta y observe las naturalezas de las aves, de los peces y de los animales terrestres, y así considerará las diferencias de temperatura. Pues una mezcla tiene el género de las aves, otra el de los peces, y muy distinta la naturaleza de los terrestres. Las aves tienen menos de terreno, menos de humedad, calor moderado y mucho aire; así, compuestas de principios más ligeros, se apoyan con más facilidad en el impulso del aire. Las naturalezas acuáticas de los peces, en cambio, porque están templadas por lo cálido y compuestas en su mayor parte de los principios del aire y de lo terreno, pero tienen poquísima humedad, cuanto menos humedad tienen entre los principios de su cuerpo, tanto más fácilmente perduran en la humedad; por eso, cuando se les saca a tierra, dejan la vida con el agua. Igualmente, los terrestres, porque están templados en sus principios por el aire y el calor, tienen menos de terreno y muchísima humedad; por abundar en partes húmedas, no pueden conservar mucho tiempo la vida en el agua."],["vitruvius","1.4.8","Ergo si haec ita videntur, quemadmodum proposuimus, et e principiis animalium corpora composita sensu percipimus et e superationibus aut defectionibus ea laborare dissolvique iudicamus, non dubitamus, quin diligentius quaeri oporteat, uti temperatissimas caeli regiones eligamus, cum quaerenda fuerit in moenium conlocationibus salubritas.",null,"Así pues, si estas cosas parecen ser como hemos propuesto, y percibimos con los sentidos que los cuerpos de los animales están compuestos de principios, y juzgamos que padecen y se disuelven por los excesos o las carencias de estos, no dudamos de que conviene buscar con más diligencia elegir las regiones más templadas del cielo, cuando haya que buscar la salubridad en el emplazamiento de las murallas."],["vitruvius","1.4.9","Itaque etiam atque etiam veterem revocandam censeo rationem. Maiores enim pecoribus immolatis, quae pascebantur in îs locis, quibus aut oppida aut castra stativa constituebantur, inspiciebant iocinera, et si erant livida et vitiosa primo, alia immolabant dubitantes, utrum morbo an pabuli vitio laesa essent. Cum pluribus experti erant et probaverant integram et solidam naturam iocinerum ex aqua et pabulo, ibi constituebant munitiones; si autem vitiosa inveniebant, iudicio transferebant item humanis corporibus pestilentem futuram nascentem in his locis aquae cibique copiam, et ita transmigrabant et mutabant regiones quaerentes omnibus rebus salubritatem.",null,"Por eso, una y otra vez considero que ha de restablecerse el antiguo procedimiento. Pues los antepasados, inmolando reses que pacían en los lugares en que se establecían poblaciones o campamentos permanentes, examinaban los hígados, y si al principio estaban lívidos y defectuosos, inmolaban otras, dudando de si estaban dañados por enfermedad o por defecto del pasto. Cuando lo habían probado con muchas y habían comprobado la naturaleza íntegra y sólida de los hígados por el agua y el pasto, establecían allí las fortificaciones; pero si los encontraban defectuosos, trasladaban por su juicio a los cuerpos humanos que la provisión de agua y de alimento que nacía en esos lugares sería pestilente, y así se marchaban y cambiaban de región, buscando en todas las cosas la salubridad."],["vitruvius","1.4.10","Hoc autem fieri, uti pabulo ciboque salubres proprietates terrae videantur, licet animadvertere et cognoscere ex agris Cretensium, qui sunt circa Pothereum flumen, quod est Cretae inter duas civitates Gnoson et Gortynam. Dextra enim et sinistra eius fluminis pascuntur pecora; sed ex his quae pascuntur proxime Gnoson si * * * quae autem ex altera parte proxime Gortynam, non habent apparentem splenem. Unde etiam medici quaerentes de ea re invenerunt in his locis herbam, quam pecora rodendo inminuerunt lienes. Ita eam herbam colligendo curant lienosos hoc medicamento, quod etiam Cretenses ἄσπληνον vocitant. Ex eo licet scire cibo atque aqua proprietates locorum naturaliter pestilentes aut salubres esse.",null,"Que sucede que las propiedades salubres de la tierra se manifiestan por el pasto y el alimento puede advertirse y conocerse por los campos de los cretenses que están en torno al río Poterio, que está en Creta, entre las dos ciudades de Cnoso y Gortina. Pues a derecha e izquierda de ese río pacen rebaños; pero de ellos, los que pacen cerca de Cnoso * * *; en cambio, los del otro lado, cerca de Gortina, no tienen el bazo aparente. Por eso también los médicos, investigando sobre este asunto, encontraron en esos lugares una hierba con la que, al roerla, los rebaños habían reducido sus bazos. Así, recogiendo esa hierba, curan a los enfermos del bazo con este medicamento, que los cretenses llaman también ἄσπληνον. Por ello puede saberse que, por el alimento y el agua, las propiedades de los lugares son naturalmente pestilentes o salubres."],["vitruvius","1.4.11","Item si in paludibus moenia constituta erunt, quae paludes secundum mare fuerint, spectabuntque ad septentrionem aut inter septentrionem et orientem, eaeque paludes excelsiores fuerint quam litus marinum, ratione videbuntur esse constituta. Fossis enim ductis fit aquae exitus ad litus, et mare tempestatibus actum in paludes redundantia motionibus concitata marisque mixtionibus non patitur bestiarum palustrium genera ibi nasci, quaeque de superioribus locis natando proxime litus perveniunt, inconsueta salsitudine necantur. Exemplar autem huius rei Gallicae paludes possunt esse, quae circum⟨cingunt⟩ Altinum, Ravennam, Aquileiam, aliaque quae in eiusmodi locis municipia sunt proxima paludibus, quod his rationibus habent incredibilem salubritatem.",null,"Igualmente, si las murallas se establecen en pantanos, y esos pantanos están junto al mar y miran al septentrión o entre el septentrión y el oriente, y son más altos que la costa marina, parecerán establecidas con razón. Pues, excavados fosos, se da salida al agua hacia la costa, y el mar, empujado por las tempestades, desbordándose en los pantanos, agitado por los movimientos y por las mezclas del mar, no permite que nazcan allí los géneros de bestias palustres, y las que desde los lugares superiores llegan nadando muy cerca de la costa mueren por la salinidad desacostumbrada. Un ejemplo de esto pueden ser los pantanos galos que rodean Altino, Rávena y Aquilea, y otros municipios situados en lugares de este tipo, muy cerca de los pantanos, que por estos motivos tienen una salubridad increíble."],["vitruvius","1.4.12","Quibus autem insidentes sunt paludes et non habent exitus profluentes neque per flumina neque per fossas, uti Pomptinae, stando putescunt et umores graves et pestilentes in îs locis emittunt. Item in Apulia oppidum Salpia vetus, quod Diomedes ab Troia rediens constituit sive, quemadmodum nonnulli scripserunt, Elpias Rhodius, in eiusmodi locis fuerat conlocatum, ex quo incolae quotannis aegrotando laborantes aliquando pervenerunt ad M. Hostilium ab eoque publice petentes impetraverunt, ut is idoneum locum ad moenia transferenda conquireret eligeretque. Tunc is moratus non est, sed statim rationibus doctissime quaesitis secundum mare mercatus est possessionem loco salubri ab senatuque populoque Romano petît, ut liceret transferre oppidum, constituitque moenia et areas divisit nummoque sestertio singulis municipibus mancipio dedit. His confectis lacum aperuit in mare et portum e lacu municipio perfecit. Itaque nunc Salpini quattuor milia passus progressi ab oppido veteri habitant in salubri loco.",null,"En cambio, aquellos en los que los pantanos están estancados y no tienen salidas corrientes ni por ríos ni por fosos, como los pontinos, al estancarse se pudren y despiden en esos lugares humedades pesadas y pestilentes. Igualmente, en Apulia, la antigua población de Salpia, que fundó Diomedes al volver de Troya o, como escribieron algunos, Elpias de Rodas, había sido emplazada en lugares de este tipo; por ello los habitantes, padeciendo enfermedades cada año, acudieron un día a Marco Hostilio y, pidiéndoselo públicamente, obtuvieron de él que buscara y eligiera un lugar idóneo para trasladar las murallas. Entonces él no se demoró, sino que al punto, habiendo investigado con suma doctrina las razones, compró junto al mar una propiedad en un lugar salubre, pidió al senado y al pueblo romano que se le permitiera trasladar la población, estableció las murallas, dividió los solares y los dio en propiedad a cada uno de los munícipes por un sestercio. Hecho esto, abrió el lago al mar e hizo del lago un puerto para el municipio. Así, ahora, los salpinos habitan en un lugar salubre, a cuatro mil pasos de la antigua población."],["vitruvius","1.5.1","Cum ergo his rationibus [erit] salubritatis [moenium conlocandorum explicatio] regiones[que] electae fuerint fructibus ad alendam civitatem copiosae, et viarum munitiones aut opportunitates fluminum seu per portus marinae subvectionis habuerit ad moenia comportationes expeditas, tunc turrium murorumque fundamenta sic sunt facienda, uti fodiantur, si queat inveniri, ad solidum et in solido, quantum ex amplitudine operis pro ratione videatur, crassitudine ampliore quam parietum, qui supra terram sunt futuri, et ea impleantur quam solidissima structura.",null,"Así pues, cuando, según estos principios de salubridad, se hayan elegido regiones abundantes en frutos para alimentar la ciudad, y tengan transportes expeditos hasta las murallas por la construcción de caminos, por la conveniencia de los ríos o por el abastecimiento marítimo a través de los puertos, entonces han de hacerse los cimientos de las torres y de los muros así: que se caven, si puede encontrarse, hasta lo firme y dentro de lo firme, cuanto parezca razonable según la magnitud de la obra, con un grosor mayor que el de las paredes que hayan de estar sobre la tierra, y que se rellenen con una fábrica lo más sólida posible."],["vitruvius","1.5.2","Item turres sunt proiciendae in exteriorem partem, uti, cum ad murum hostis impetu velit adpropinquare, a turribus dextra ac sinistra lateribus apertis telis vulnerentur. Curandumque maxime videtur, ut non facilis aditus sit ad oppugnandum murum, sed ita circumdandum ad loca praecipitia et excogitandum, uti portarum itinera non sint directa sed scaeva. Namque cum ita factum fuerit, tum dextrum latus accedentibus, quod scuto non erit tectum, proximum erit muro. Conlocanda autem oppida sunt non quadrata nec procurrentibus angulis sed circinationibus, uti hostis ex pluribus locis conspiciatur. In quibus enim anguli procurrunt, difficiliter defenditur, quod angulus magis hostem tuetur quam civem.",null,"Igualmente, las torres han de sobresalir hacia la parte exterior, para que, cuando el enemigo quiera acercarse al muro con ímpetu, sea herido con proyectiles desde las torres, a derecha e izquierda, por sus flancos descubiertos. Y parece que debe cuidarse sobre todo que no haya fácil acceso para asaltar el muro, sino que ha de rodearse siguiendo lugares escarpados e idearse de modo que los caminos de las puertas no sean rectos sino hacia la izquierda. Pues, cuando se haya hecho así, a quienes se acerquen les quedará más cerca del muro el costado derecho, que no estará cubierto por el escudo. Y las poblaciones no han de emplazarse cuadradas ni con ángulos salientes, sino en círculo, para que el enemigo sea visto desde muchos lugares. Pues en aquellas en que sobresalen ángulos se defiende con dificultad, porque el ángulo protege más al enemigo que al ciudadano."],["vitruvius","1.5.3","Crassitudinem autem muri ita faciendam censeo, uti armati homines supra obviam venientes alius alium sine inpeditione praeterire possint, dum in crassitudine perpetuae taleae oleagineae ustilatae quam creberrime instruantur, uti utraeque muri frontes inter se, quemadmodum fibulis, his taleis conligatae aeternam habeant firmitatem; namque ei materiae nec caries nec tempestates nec vetustas potest nocere, sed ea et in terra obruta et in aqua conlocata permanet sine vitiis utilis sempiterno. Itaque non solum in muro sed etiam in substructionibus quique parietes murali crassitudine erunt faciundi, hac ratione religati non cito vitiabuntur.",null,"El grosor del muro considero que debe hacerse de modo que hombres armados que vengan por encima en direcciones opuestas puedan pasar unos junto a otros sin impedimento, con tal que en el grosor se coloquen, lo más apretados posible, maderos continuos de olivo chamuscados, para que ambos frentes del muro, trabados entre sí con estos maderos como con grapas, tengan una firmeza eterna; pues a esta madera no pueden dañarla ni la carcoma, ni las tempestades, ni la vejez, sino que, tanto enterrada como colocada en el agua, permanece útil y sin defectos para siempre. Así, no solo en el muro, sino también en las subestructuras y en las paredes que hayan de hacerse con grosor de muralla, trabadas con este procedimiento, no se estropearán pronto."],["vitruvius","1.5.4","Intervalla autem turrium ita sunt facienda, ut ne longius sit alia ab alia sagittae missionis, uti, si qua oppugnetur, tum a turribus, quae erunt dextra sinistra, scorpionibus reliquisque telorum missionibus hostes reiciantur. Etiamque contra interiores ⟨partes⟩ turrium dividendus est murus intervallis tam magnis, quam erunt turres, ut itinera sint interioribus partibus turrium contignata, neque ea ferro fixa; hostis enim si quam partem muri occupaverit, qui repugnabunt rescindent et, si celeriter administraverint, non patientur reliquas partes turrium murique hostem penetrare, nisi se voluerit praecipitare.",null,"Los intervalos de las torres han de hacerse de modo que una no diste de otra más de un tiro de flecha, para que, si alguna es atacada, entonces desde las torres que estén a derecha e izquierda se rechace a los enemigos con escorpiones y demás lanzamientos de proyectiles. Además, frente a las partes interiores de las torres, ha de dividirse el muro con intervalos tan grandes como sean las torres, para que los pasos, en las partes interiores de las torres, sean de entramado de madera y no estén fijados con hierro; pues, si el enemigo ocupa alguna parte del muro, los defensores los cortarán y, si lo hacen rápidamente, no permitirán que el enemigo penetre en las demás partes de las torres y del muro, a menos que quiera precipitarse."],["vitruvius","1.5.5","Turres itaque rotundae aut polygonoe sunt faciendae; quadratas enim machinae celerius dissipant, quod angulos arietes tundendo frangunt, in rotundationibus autem uti cuneos ad centrum adigendo laedere non possunt. Item munitiones muri turriumque aggeribus coniunctae maxime sunt tutiores, quod neque arietes neque suffossiones neque machinae ceterae eis valent nocere.",null,"Así pues, las torres han de hacerse redondas o poligonales; pues las cuadradas las destruyen más rápidamente las máquinas, porque los arietes, golpeando, rompen los ángulos, mientras que en las redondas, empujando como cuñas hacia el centro, no pueden dañarlas. Igualmente, las fortificaciones del muro y de las torres, unidas a terraplenes, son sobre todo más seguras, porque ni los arietes, ni las minas, ni las demás máquinas pueden dañarlas."],["vitruvius","1.5.6","Sed non in omnibus locis est aggeris ratio facienda, nisi quibus extra murum ex alto loco plano pede accessus fuerit ad moenia oppugnanda. Itaque in eiusmodi locis primum fossae sunt faciendae latitudinibus et altitudinibus quam amplissimis, deinde fundamentum muri deprimendum est infra alveum fossae et id extruendum est ea crassitudine, ut opus terrenum facile sustineatur.",null,"Pero no en todos los lugares ha de hacerse el procedimiento del terraplén, sino solo en aquellos en que, fuera del muro, desde un lugar alto, haya acceso a pie llano para asaltar las murallas. Así, en lugares de este tipo, primero han de hacerse fosos de la mayor anchura y profundidad posibles; después, el cimiento del muro ha de hundirse por debajo del lecho del foso y construirse con tal grosor que sostenga fácilmente la obra de tierra."],["vitruvius","1.5.7","Item interiore parte substructionis fundamentum distans ab exteriore introrsus amplo spatio, ita uti cohortes possint quemadmodum in acie instructae ad defendendum supra latitudinem aggeris consistere. Cum autem fundamenta ita distantia inter se fuerint constituta, tunc inter ea alia transversa, coniuncta exteriori et interiori fundamento, pectinatim disposita [quemadmodum serrae dentes solent esse] conlocentur; cum enim sic erit factum, tunc ita oneris terreni magnitudo distributa in parvas partes neque universa pondere premens ⟨non⟩ poterit ulla ratione extrudere muri substructiones.",null,"Igualmente, en la parte interior de la subestructura, un cimiento distante del exterior hacia dentro con amplio espacio, de modo que las cohortes, formadas como en orden de batalla, puedan situarse para la defensa sobre la anchura del terraplén. Y cuando los cimientos se hayan establecido así, distantes entre sí, entonces colóquense entre ellos otros transversales, unidos al cimiento exterior y al interior, dispuestos en forma de peine [como suelen ser los dientes de una sierra]; pues, cuando se haga así, entonces la magnitud de la carga de tierra, distribuida en pequeñas partes y no oprimiendo con su peso entero, no podrá de ningún modo empujar hacia fuera las subestructuras del muro."],["vitruvius","1.5.8","De ipso autem muro, e qua materia struatur aut perficiatur, ideo non est praefiniendum, quod in omnibus locis, quas optamus copias, eas non possumus habere. Sed ubi sunt saxa quadrata sive silex seu caementum aut coctus later sive crudus, his erit utendum. Non enim, uti Babylone abundantes liquido bitumine pro calce et harena ex cocto latere factum habent murum, sic item possunt omnes regiones seu locorum proprietates habere tantas eiusdem generis utilitates, uti ex his comparationibus ad aeternitatem perfectus habeatur sine vitio murus.",null,"Sobre el muro mismo, de qué material ha de construirse o terminarse, no ha de establecerse de antemano, porque no en todos los lugares podemos tener los recursos que deseamos. Pero donde haya sillares, o sílex, o mampuestos, o ladrillo cocido o crudo, habrá que usarlos. Pues no todas las regiones o propiedades de los lugares pueden tener, del mismo género, tan grandes ventajas como en Babilonia, donde, abundando en betún líquido en lugar de cal y arena, tienen un muro hecho de ladrillo cocido, de modo que con estos materiales se obtenga un muro perfecto para la eternidad y sin defecto."],["vitruvius","1.6.1","Moenibus circumdatis sequuntur intra murum arearum divisiones platearumque et angiportûm ad caeli regionem directiones. Dirigentur haec autem recte, si exclusi erunt ex angiportis venti prudenter. Qui si frigidi sunt, laedunt; si calidi, vitiant; si umidi, nocent. Quare vitandum videtur hoc vitium et avertendum, ne fiat quod in multis civitatibus usu solet venire. Quemadmodum in insula Lesbo oppidum Mytilenae magnificenter est aedificatum et eleganter, sed positum non prudenter. In qua civitate auster cum flat, homines aegrotant; cum corus, tussiunt; cum septentrio, restituuntur in salubritatem, sed in angiportis et plateis non possunt consistere propter vehementiam frigoris.",null,"Rodeada la ciudad de murallas, siguen, dentro del muro, las divisiones de los solares y las orientaciones de las calles y callejones según las regiones del cielo. Y estas se orientarán correctamente si se excluyen con prudencia los vientos de los callejones. Los cuales, si son fríos, dañan; si cálidos, estropean; si húmedos, perjudican. Por eso parece que ha de evitarse y apartarse este defecto, para que no suceda lo que suele ocurrir en muchas ciudades. Así, en la isla de Lesbos, la población de Mitilene está edificada con magnificencia y elegancia, pero situada sin prudencia. En esta ciudad, cuando sopla el austro, los hombres enferman; cuando el coro, tosen; cuando el septentrión, recobran la salud, pero no pueden permanecer en los callejones y en las calles por la violencia del frío."],["vitruvius","1.6.2","Ventus autem est aeris fluens unda cum incerta motus redundantia. Nascitur, cum fervor offendit umorem et impetus spiritus factionis exprimit vim flatus. Id autem verum esse ex aeolis aereis licet aspicere et de latentibus caeli rationibus artificiosis rerum inventionibus divinitatis exprimere veritatem. Fiunt enim aeoli pilae aereae cavae, — hae habent punctum angustissimum—quae aqua infunduntur conlocanturque ad ignem; et antequam calescant, non habent ullum spiritum, simul autem ut fervere coeperint, efficiunt ad ignem vehementem flatum. Ita scire et iudicare licet e parvo brevissimoque spectaculo de magnis et inmanibus caeli ventorumque naturae rationibus.",null,"El viento es una onda de aire que fluye con una fluctuación incierta del movimiento. Nace cuando el calor choca con la humedad y el ímpetu de la producción del aliento expulsa la fuerza del soplo. Que esto es verdad puede verse en las eolípilas de bronce, y es posible, mediante ingeniosas invenciones técnicas, extraer la verdad divina acerca de las leyes ocultas del cielo. Se hacen, en efecto, eolípilas, bolas de bronce huecas —estas tienen un orificio muy estrecho—, que se llenan de agua y se colocan junto al fuego; y, antes de calentarse, no tienen aliento alguno, pero, en cuanto empiezan a hervir, producen hacia el fuego un soplo violento. Así, a partir de un pequeño y brevísimo espectáculo, puede saberse y juzgarse sobre los grandes e inmensos principios de la naturaleza del cielo y de los vientos."],["vitruvius","1.6.3","⟨Venti autem si ex habitationibus⟩ exclusi fuerint, non solum efficient corporibus valentibus locum salubrem, sed etiam si qui morbi ex aliis vitiis forte nascentur, qui in ceteris ⟨minus⟩ salubribus locis habent curationes medicinae contrariae, in his propter exclusiones ventorum temperatura expeditius curabuntur. Vitia autem sunt, quae difficulter curantur in regionibus, quae sunt supra scriptae, haec: gravitudo arteriace, tussis, pleuritis, pthisis, sanguinis eiectio et cetera, quae non detractionibus sed adiectionibus curantur. Haec ideo difficulter medicantur, primum quod ex frigoribus concipiuntur, deinde quod defatigatis morbo viribus eorum aer agitatus est ⟨molestus; namque ubi⟩ ventorum agitationibus extenuatur, a vitiosis corporibus detrahit sucum et efficit ea exiliora. Contra vero lenis et crassus aer, qui perflatus non habet neque crebras redundantias, propter inmotam stabilitatem adiciendo ad membra eorum alit eos et reficit, qui in his sunt inpliciti morbis.",null,"Y si los vientos se excluyen de las habitaciones, no solo harán el lugar salubre para los cuerpos sanos, sino que también, si por azar nacen algunas enfermedades por otros defectos, que en otros lugares menos salubres tienen curaciones de medicina contraria, en estos, por la exclusión de los vientos, se curarán con más facilidad gracias a la temperatura. Y los defectos que se curan con dificultad en las regiones que se han descrito arriba son estos: la pesadez de la tráquea, la tos, la pleuritis, la tisis, la expectoración de sangre y los demás que se curan no con sustracciones sino con adiciones. Estos se medican con dificultad, primero porque se contraen por los fríos, y después porque, agotadas sus fuerzas por la enfermedad, el aire agitado les es molesto; pues, donde se enrarece por las agitaciones de los vientos, arrebata el jugo de los cuerpos defectuosos y los hace más delgados. Por el contrario, el aire suave y denso, que no tiene corrientes ni frecuentes reflujos, por su estabilidad inmóvil, añadiéndose a sus miembros, alimenta y restablece a quienes están aquejados de estas enfermedades."],["vitruvius","1.6.4","Nonnullis placuit esse ventos quattuor: ab oriente aequinoctiali solanum, a meridie austrum, ab occidente aequinoctiali favonium, ab septentrionali septentrionem. Sed qui diligentius perquisierunt, tradiderunt eos esse octo, maxime quidem Andronicus Cyrrestes, qui etiam exemplum conlocavit Athenis turrem marmoream octagonon et in singulis lateribus octagoni singulorum ventorum imagines excalptas contra suos cuiusque flatus designavit, supraque eam turrim metam marmoream perfecit et insuper Tritonem aereum conlocavit dextra manu virgam porrigentem, et ita est machinatus, uti vento circumageretur et semper contra flatum consisteret supraque imaginem flantis venti indicem virgam teneret.",null,"Algunos opinaron que los vientos son cuatro: desde el oriente equinoccial, el solano; desde el mediodía, el austro; desde el occidente equinoccial, el favonio; desde la región septentrional, el septentrión. Pero quienes investigaron con más diligencia transmitieron que son ocho, sobre todo Andrónico de Cirro, quien incluso colocó como modelo en Atenas una torre de mármol octogonal y en cada lado del octógono dibujó las imágenes esculpidas de cada uno de los vientos frente a su soplo; y sobre esa torre terminó una pirámide de mármol y encima colocó un Tritón de bronce que extendía con la mano derecha una vara, y lo dispuso de modo que girara con el viento, se detuviera siempre frente al soplo y sostuviera la vara indicadora sobre la imagen del viento que soplaba."],["vitruvius","1.6.5","Itaque sunt conlocati inter solanum et austrum ab oriente hiberno eurus, inter austrum et favonium ab occidente hiberno africus, inter favonium et septentrionem caurus, quem plures vocant corum, inter septentrionem et solanum aquilo. Hoc modo videtur esse expressum, uti pateat numerus et nomina et partes, unde flatus certi ventorum spirent. Quod cum ita exploratum habeatur, ut inveniantur regiones et ortus eorum, sic erit ratiocinandum.",null,"Así, están situados entre el solano y el austro, desde el oriente invernal, el euro; entre el austro y el favonio, desde el occidente invernal, el áfrico; entre el favonio y el septentrión, el cauro, que muchos llaman coro; entre el septentrión y el solano, el aquilón. De este modo parece expresarse de manera que se vea claro el número, los nombres y las partes de donde soplan los soplos determinados de los vientos. Y, puesto que esto se tiene así averiguado, para que se hallen sus regiones y sus nacimientos, habrá que razonar así."],["vitruvius","1.6.6","Conlocetur ad libellam marmoreum amusium mediis moenibus, aut locus ita expoliatur ad regulam et libellam, ut amusium non desideretur, supraque eius loci centrum medium conlocetur aeneus gnomon, [indagator umbrae] qui graece σκιαθήρας dicitur. Huius antemeridiana circiter hora quinta sumenda est extrema gnomonis umbra et puncto signanda, deinde circino diducto ad punctum, quod est gnomonis umbrae longitudinis signum, ex eoque a centro circumagenda linea rotundationis. Itemque observanda postmeridiana istius gnomonis crescens umbra, et cum tetigerit circinationis lineam et fecerit parem antemeridianae umbrae postmeridianam, signanda puncto.",null,"Colóquese a nivel, en medio de las murallas, un amusium de mármol, o púlase el lugar a regla y nivel de modo que no se eche de menos el amusium, y sobre el centro medio de ese lugar colóquese un gnomon de bronce, que en griego se llama σκιαθήρας. Hacia la hora quinta antes del mediodía ha de tomarse el extremo de la sombra del gnomon y marcarse con un punto; después, abierto el compás hasta el punto que es la señal de la longitud de la sombra del gnomon, ha de trazarse desde el centro una línea circular. E igualmente ha de observarse la sombra creciente de ese gnomon después del mediodía, y, cuando toque la línea de la circunferencia y haga la sombra de la tarde igual a la de la mañana, ha de marcarse con un punto."],["vitruvius","1.6.7","Ex his duobus signis circino decusatim describendum, et per decusationem et medium centrum linea perducenda ad extremum, ut habeatur meridiana et septentrionalis regio. Tum postea sumenda est sexta decima pars circinationis lineae totius rotundationis, centrumque conlocandum in meridiana linea, qua tangit circinationem, et signandum dextra ac sinistra in circinatione et meridiana et septentrionali parte. Tunc ex signis his quattuor per centrum medium decusatim lineae ab extremis ad extremas circinationes perducendae. Ita austri et septentrionis habebitur octavae partis designatio. Reliquae partes dextra ac sinistra tres et tres aequales his distribuendae sunt, in tota rotundatione ut aequales divisiones octo ventorum designatae sint in descriptione. Tum per angulos inter duas ventorum regiones et platearum et angiportorum videntur deberi dirigi descriptiones.",null,"A partir de estas dos señales, han de trazarse con el compás arcos que se crucen, y por el cruce y el centro medio ha de llevarse una línea hasta el extremo, para tener la región meridional y la septentrional. Después ha de tomarse la decimosexta parte de toda la línea de la circunferencia, y colocarse el centro en la línea meridional, donde toca la circunferencia, y marcarse a derecha e izquierda en la circunferencia, tanto en la parte meridional como en la septentrional. Entonces, desde estas cuatro señales, por el centro medio, han de trazarse líneas cruzadas de extremo a extremo de la circunferencia. Así se tendrá el trazado de la octava parte del austro y del septentrión. Las partes restantes, a derecha e izquierda, han de distribuirse en tres y tres iguales a estas, de modo que en toda la circunferencia queden señaladas en el trazado ocho divisiones iguales de los vientos. Entonces parece que deben orientarse por los ángulos entre dos regiones de vientos los trazados de las calles y de los callejones."],["vitruvius","1.6.8","His enim rationibus et ea divisione exclusa erit ex habitationibus et vicis ventorum vis molesta. Cum enim plateae contra directos ventos erunt conformatae, ex aperto caeli spatio impetus ac flatus frequens conclusus in faucibus angiportorum vehementioribus viribus pervagabitur. Quas ob res convertendae sunt ab regionibus ventorum directiones vicorum, uti advenientes ad angulos insularum frangantur repulsique dissipentur.",null,"Pues, con estos principios y esta división, quedará excluida de las habitaciones y de los barrios la fuerza molesta de los vientos. Pues, cuando las calles estén conformadas frente a los vientos directos, desde el espacio abierto del cielo, el ímpetu y el soplo frecuente, encerrado en las gargantas de los callejones, recorrerá con fuerzas más violentas. Por estas razones han de desviarse las orientaciones de los barrios respecto de las regiones de los vientos, para que, al llegar a los ángulos de las insulae, se quiebren y, rechazados, se disipen."],["vitruvius","1.6.9","Fortasse mirabuntur î, qui multa ventorum nomina noverunt, quod a nobis expositi sunt tantum octo esse venti. Si autem animadverterint orbis terrae circumitionem per solis cursum et umbras gnomonis aequinoctialis ex inclinatione caeli ab Eratosthene Cyrenaeo rationibus mathematicis et geometricis methodis esse inventam ducentorum quinquaginta duûm milium stadiûm, quae fiunt passus trecenties et decies quinquies centena milia, huius autem octava pars, quam ventus tenere videtur, est triciens nongenta triginta septem milia et passus quingenti, non debebunt mirari, si in tam magno spatio unus ventus vagando inclinationibus et recessionibus varietates mutatione flatus faciat.",null,"Quizá se asombren quienes conocen muchos nombres de vientos de que hayamos expuesto que los vientos son solo ocho. Pero, si advierten que el circuito del orbe de la tierra, según el curso del sol y las sombras del gnomon equinoccial a partir de la inclinación del cielo, fue hallado por Eratóstenes de Cirene, con principios matemáticos y métodos geométricos, en doscientos cincuenta y dos mil estadios, que hacen treinta y un millones quinientos mil pasos, y que la octava parte de este, que parece ocupar un viento, es de tres millones novecientos treinta y siete mil quinientos pasos, no deberán asombrarse si en un espacio tan grande un solo viento, vagando con inclinaciones y retrocesos, produce variedades por el cambio de su soplo."],["vitruvius","1.6.10","Itaque dextra et sinistra austrum leuconotus et altanus flare solet, ⟨circa⟩ africum libonotus et subvesperus, circa favonium argestes et certis temporibus etesiae, ad latera cauri circius et corus, circa septentrionem thracias et gallicus, dextra ac sinistra aquilonem supernas et caecias, circa solanum carbas et certo tempore ornithiae, euri vero medias partes tenentis in extremis euricircias et volturnus. Sunt autem et alia plura nomina flatusque ventorum e locis aut fluminibus aut montium procellis tracta.",null,"Así, a derecha e izquierda del austro suelen soplar el leuconoto y el altano; en torno al áfrico, el libonoto y el subvespero; en torno al favonio, el argestes y, en épocas determinadas, los etesios; a los lados del cauro, el circio y el coro; en torno al septentrión, el tracias y el gálico; a derecha e izquierda del aquilón, el supernas y el cecias; en torno al solano, el carbas y, en época determinada, las ornitias; y del euro, que ocupa las partes medias, en los extremos, el euricircias y el vulturno. Hay también otros muchos nombres y soplos de vientos tomados de lugares, de ríos o de tempestades de los montes."],["vitruvius","1.6.11","Praeterea aurae matutinae, qua sol, cum emergit, de subterranea parte versando pulsat aeris umorem et [impetu] scandendo praeurens exprimit aurarum antelucano impetu flatus. Qui cum exorto sole permanserunt, euri venti tenent partes, et ea re, quod ex auris procreatur, ab Graecis εὖρος videtur esse appellatus, crastinusque dies propter auras matutinas αὔριον fertur esse vocitatus. Sunt autem nonnulli, qui negant Eratosthenem potuisse veram mensuram orbis terrae colligere. Quae sive est certa sive non vera, non potest nostra scriptura non veras habere terminationes regionum, unde spiritus ventorum oriuntur.",null,"Además, están las brisas matinales, por las que el sol, al emerger, girando desde la parte subterránea, golpea la humedad del aire y, subiendo y quemándola antes, expulsa los soplos de las brisas con ímpetu antes del alba. Y estos, cuando han persistido después de salir el sol, ocupan las partes del viento euro, y por ello, porque nace de las brisas, parece haber sido llamado por los griegos εὖρος, y se dice que el día de mañana, por las brisas matinales, fue llamado αὔριον. Hay algunos que niegan que Eratóstenes pudiera obtener la verdadera medida del orbe de la tierra. Sea esta cierta o no verdadera, nuestro escrito no puede dejar de tener delimitaciones verdaderas de las regiones de donde nacen los alientos de los vientos."],["vitruvius","1.6.12","Ergo si ita est, tantum erit, uti non certam mensurae rationem sed aut maiores impetus aut minores habeant singuli venti. Quoniam haec a nobis sunt breviter exposita, ut facilius intellegatur, visum est mihi in extremo volumine formas sive, uti Graeci dicunt, σχήματα duo explicare, unum ita deformatum, ut appareat, unde certi ventorum spiritus oriantur, alterum, quemadmodum ab impetu eorum aversis directionibus vicorum et platearum evitentur nocentes flatus. Erit autem in exaequata planitie centrum, ubi est littera A, gnomonis autem antemeridiana umbra, ubi est B, et a centro, ubi est A, diducto circino ad id signum umbrae, ubi est B, circumagatur linea rotundationis. Reposito autem gnomone ubi antea fuerat, expectanda est, dum decrescat faciatque iterum crescendo parem antemeridianae umbrae postmeridianam tangatque lineam rotundationis, ubi erit littera C. Tunc a signo, ubi est B, et a signo, ubi est C, circino decusatim describatur, ubi erit D; deinde per decusationem et centrum, ubi est A, perducatur linea ad extremum, in qua linea erunt litterae E et F. Haec linea erit index meridianae et septentrionalis regionis.",null,"Así pues, si es así, solo sucederá que cada viento tenga no un principio cierto de medida, sino ímpetus mayores o menores. Puesto que estas cosas se han expuesto brevemente por nosotros, para que se entiendan con más facilidad me ha parecido explicar al final del volumen dos figuras o, como dicen los griegos, σχήματα: una trazada de modo que se vea de dónde nacen los alientos determinados de los vientos; la otra, cómo, apartando de su ímpetu las orientaciones de los barrios y de las calles, se evitan los soplos dañinos. Habrá, en una superficie nivelada, un centro, donde está la letra A, y la sombra del gnomon antes del mediodía, donde está la B; y desde el centro, donde está la A, abierto el compás hasta esa señal de la sombra, donde está la B, trácese una línea circular. Repuesto el gnomon donde estaba antes, ha de esperarse a que decrezca y, creciendo de nuevo, haga la sombra de la tarde igual a la de la mañana y toque la línea circular, donde estará la letra C. Entonces, desde la señal donde está la B y desde la señal donde está la C, trácense con el compás arcos que se crucen, donde estará la D; después, por el cruce y el centro, donde está la A, llévese una línea hasta el extremo, en la cual línea estarán las letras E y F. Esta línea será el indicador de la región meridional y la septentrional."],["vitruvius","1.6.13","Tunc circino totius rotundationis sumenda est pars XVI, circinique centrum ponendum est in meridiana linea, qua tangit rotundationem, ubi est littera E, et signandum dextra sinistra, ubi erunt litterae G H. Item in septentrionali parte centrum circini ponendum in rotundationis et septentrionali linea, ubi est littera F, et signandum dextra ac sinistra, ubi sunt litterae I et K, et ab G ad K et ab H ad I per centrum lineae perducendae. Ita quod erit spatium ab G ad H, erit spatium venti austri et partis meridianae; item quod erit spatium ab I ad K, erit septentrionis. Reliquae partes dextra ter ac sinistra ter dividendae sunt aequaliter, quae sunt ad orientem, in quibus litterae L M, et ab occidente, in quibus sunt litterae N et O. Ab M ad O et ab L ad N perducendae sunt lineae decusatim. Et ita erunt aequaliter ventorum octo spatia in circumitione. Quae cum ita descripta erunt, in singulis angulis octagoni, cum a meridie incipiemus, inter eurum et austrum in angulo erit littera G, inter austrum et africum H, inter africum et favonium N, inter favonium et caurum O, inter caurum et septentrionem K, inter septentrionem et aquilonem I, inter aquilonem et solanum L, inter solanum et eurum M. Ita his confectis inter angulos octagoni gnomon ponatur, et ita dirigantur angiportorum divisiones.",null,"Entonces ha de tomarse con el compás la decimosexta parte de toda la circunferencia, y ha de ponerse el centro del compás en la línea meridional, donde toca la circunferencia, donde está la letra E, y marcarse a derecha e izquierda, donde estarán las letras G y H. Igualmente, en la parte septentrional, ha de ponerse el centro del compás en la circunferencia y en la línea septentrional, donde está la letra F, y marcarse a derecha e izquierda, donde están las letras I y K; y de G a K y de H a I han de trazarse líneas por el centro. Así, el espacio que haya de G a H será el espacio del viento austro y de la parte meridional; igualmente, el espacio que haya de I a K será el del septentrión. Las partes restantes, tres a la derecha y tres a la izquierda, han de dividirse por igual: las que están al oriente, en las que están las letras L y M, y las del occidente, en las que están las letras N y O. De M a O y de L a N han de trazarse líneas cruzadas. Y así habrá en el circuito ocho espacios iguales de los vientos. Trazados así, en cada ángulo del octógono, empezando por el mediodía, entre el euro y el austro, en el ángulo, estará la letra G; entre el austro y el áfrico, la H; entre el áfrico y el favonio, la N; entre el favonio y el cauro, la O; entre el cauro y el septentrión, la K; entre el septentrión y el aquilón, la I; entre el aquilón y el solano, la L; entre el solano y el euro, la M. Terminado esto, póngase el gnomon entre los ángulos del octógono, y oriéntense así las divisiones de los callejones."],["vitruvius","1.7.1","Divisis angiportis et plateis constitutis arearum electio ad opportunitatem et usum communem civitatis est explicanda aedibus sacris, foro reliquisque locis communibus. Et si erunt moenia secundum mare, area, ubi forum constituatur, eligenda proxime portum, sin autem mediterraneo, in oppido medio. Aedibus vero sacris, quorum deorum maxime in tutela civitas videtur esse, et Iovi et Iunoni et Minervae, in excelsissimo loco, unde moenium maxima pars conspiciatur, areae distribuantur. Mercurio autem in foro aut etiam, ut Isidi et Serapi, in emporio; Apollini Patrique Libero secundum theatrum; Herculi, in quibus civitatibus non sunt gymnasia neque amphitheatra, ad circum; Marti extra urbem sed ad campum; itemque Veneri ad portum. Id autem etiam Etruscis haruspicibus disciplinarum scripturis ita est dedicatum, extra murum Veneris, Volcani, Martis fana ideo conlocari, uti non insuescat in urbe adulescentibus seu matribus familiarum veneria libido, Volcanique vi e moenibus religionibus et sacrificiis evocata ab timore incendiorum aedificia videantur liberari. Martis vero divinitas cum sit extra moenia dedicata, non erit inter cives armigera dissensio, sed ab hostibus ea defensa belli periculo conservabit.",null,"Divididos los callejones y establecidas las calles, ha de resolverse la elección de los solares, según la conveniencia y el uso común de la ciudad, para los templos, el foro y los demás lugares comunes. Y si las murallas están junto al mar, el solar donde se establezca el foro ha de elegirse muy cerca del puerto; pero si en el interior, en el centro de la población. Para los templos de los dioses bajo cuya tutela parece estar sobre todo la ciudad, y para Júpiter, Juno y Minerva, distribúyanse los solares en el lugar más elevado, desde donde se vea la mayor parte de las murallas. Para Mercurio, en el foro, o también, como para Isis y Serapis, en el emporio; para Apolo y Líber Padre, junto al teatro; para Hércules, en las ciudades en que no hay gimnasios ni anfiteatros, junto al circo; para Marte, fuera de la ciudad pero junto al campo; e igualmente para Venus, junto al puerto. Y esto está también establecido así por los arúspices etruscos en los escritos de sus disciplinas: que los santuarios de Venus, Vulcano y Marte se sitúen fuera del muro, para que en la ciudad no se acostumbren a la pasión venérea los jóvenes o las madres de familia, y para que, alejada la fuerza de Vulcano de las murallas con ritos y sacrificios, los edificios parezcan liberados del temor de los incendios. Y, estando consagrada la divinidad de Marte fuera de las murallas, no habrá entre los ciudadanos discordia armada, sino que, defendida por ella de los enemigos, conservará la ciudad del peligro de la guerra."],["vitruvius","1.7.2","Item Cereri extra urbem loco, quo ⟨non quolibet⟩ nomine semper homines nisi per sacrificium necesse habeant adire; cum religione, caste sanctisque moribus is locus debet tueri. Ceterisque diis ad sacrificiorum rationes aptae templis areae sunt distribuendae. De ipsis autem aedibus sacris faciundis et de earum symmetriis in tertio et quarto volumine reddam rationes, quia in secundo visum est mihi primum de materiae copiis, quae in aedificiis sunt parandae, quibus sint virtutibus et quem habeant usum, exponere, ⟨deinde⟩ commensus aedificiorum et ordines et genera singula symmetriarum peragere et in singulis voluminibus explicare.",null,"Igualmente, para Ceres, fuera de la ciudad, en un lugar al que los hombres no tengan necesidad de acudir por cualquier motivo, sino solo para el sacrificio; ese lugar debe guardarse con religión, castidad y costumbres santas. Y para los demás dioses han de distribuirse solares adecuados para sus templos según los principios de los sacrificios. Sobre la construcción de los propios templos y sobre sus relaciones de conmensurabilidad daré razón en los volúmenes tercero y cuarto, porque en el segundo me ha parecido exponer primero los recursos de los materiales que han de prepararse en los edificios, con qué virtudes cuentan y qué uso tienen, y después recorrer las conmensuraciones de los edificios, los órdenes y cada uno de los géneros de relaciones de conmensurabilidad, y explicarlos en cada volumen."],["vitruvius","2.praef.1","Dinocrates architectus cogitationibus et sollertia fretus, cum Alexander rerum potiretur, profectus est e Macedonia ad exercitum regiae cupidus commendationis. Is e patria a propinquis et amicis tulit ad primos ordines et purpuratos litteras, ut aditus haberet faciliores, ab eisque exceptus humane petît, uti quamprimum ad Alexandrum perduceretur. Cum polliciti essent, tardiores fuerunt idoneum tempus expectantes. Itaque Dinocrates ab his se existimans ludi ab se petît praesidium. Fuerat enim amplissima statura, facie grata, forma dignitateque summa. His igitur naturae muneribus confisus vestimenta posuit in hospitio et oleo corpus perunxit caputque coronavit populea fronde, laevum umerum pelle leonina texit, dextraque clavam tenens incessit contra tribunal regis ius dicentis.",null,"El arquitecto Dinócrates, confiado en sus concepciones y en su sagacidad, cuando Alejandro se hallaba en el poder, partió de Macedonia hacia el ejército, deseoso de la recomendación del rey. Llevó de su patria, de parte de parientes y amigos, cartas para los principales oficiales y los cortesanos de púrpura, a fin de tener un acceso más fácil, y, recibido por ellos con afabilidad, les pidió que lo llevaran cuanto antes ante Alejandro. Ellos se lo prometieron, pero se mostraron bastante lentos, esperando el momento oportuno. Así, Dinócrates, creyendo que se burlaban de él, buscó en sí mismo su recurso. Era, en efecto, de muy alta estatura, de rostro agradable, de figura y dignidad sumas. Confiado, pues, en estos dones de la naturaleza, dejó sus vestidos en la posada, se untó el cuerpo con aceite, se coronó la cabeza con hojas de álamo, se cubrió el hombro izquierdo con una piel de león y, sosteniendo una clava con la derecha, avanzó frente al tribunal del rey, que estaba administrando justicia."],["vitruvius","2.praef.2","Novitas populum cum avertisset, conspexit eum Alexander. Admirans ei iussit locum dari, ut accederet, interrogavitque, quis esset. At ille: 'Dinocrates', inquit, 'architectus Macedo, qui ad te cogitationes et formas adfero dignas tuae claritati. Namque Athon montem formavi in statuae virilis figuram, cuius manu laeva designavi civitatis amplissimae moenia, dextera pateram, quae exciperet omnium fluminum, quae sunt in eo monte, aquam, ut inde in mare profunderetur'.",null,"Como la novedad hubiera atraído la atención del pueblo, Alejandro lo vio. Admirado, mandó que se le hiciera sitio para que se acercara, y le preguntó quién era. Y él dijo: «Dinócrates, arquitecto macedonio, que te traigo concepciones y proyectos dignos de tu gloria. En efecto, he dado al monte Athos la forma de una estatua de hombre, en cuya mano izquierda he representado las murallas de una ciudad vastísima y en la derecha una pátera —una copa ritual— que recogiera el agua de todos los ríos que hay en ese monte, para que desde allí se vertiera en el mar»."],["vitruvius","2.praef.3","Delectatus Alexander ratione formae statim quaesiit, si essent agri circa, qui possent frumentaria ratione eam civitatem tueri. Cum invenisset non posse nisi transmarinis subvectionibus: 'Dinocrates', inquit, 'attendo egregiam formae compositionem et ea delector, sed animadverto, si qui deduxerit eo loci coloniam, fore ut iudicium eius vituperetur. Ut enim natus infans sine nutricis lacte non potest ali neque ad vitae crescentis gradus perduci, sic civitas sine agris et eorum fructibus in moenibus affluentibus non potest crescere nec sine abundantia cibi frequentiam habere populumque sine copia tueri. Itaque quemadmodum formationem puto probandam, sic iudico locum inprobandum; teque volo esse mecum, quod tua opera sum usurus'.",null,"Alejandro, deleitado por la concepción del proyecto, preguntó al punto si había campos alrededor que pudieran sostener esa ciudad con su provisión de grano. Cuando supo que no podía hacerse sino mediante abastecimientos traídos de ultramar, dijo: «Dinócrates, advierto la egregia composición del proyecto y me deleito en ella, pero advierto que, si alguien fundara una colonia en ese lugar, su juicio sería censurado. Pues, así como un niño recién nacido no puede alimentarse sin la leche de la nodriza ni desarrollarse hasta alcanzar las sucesivas edades de la vida, así una ciudad sin campos y sin los frutos que afluyen a sus murallas no puede crecer, ni tener población numerosa sin abundancia de alimento, ni mantener al pueblo sin provisiones. Por eso, así como pienso que el proyecto ha de aprobarse, así juzgo que el lugar ha de desaprobarse; pero quiero que estés conmigo, porque voy a servirme de tu trabajo»."],["vitruvius","2.praef.4","Ex eo Dinocrates ab rege non discessit et in Aegyptum est eum persecutus. Ibi Alexander cum animadvertisset portum naturaliter tutum, emporium egregium, campos circa totam Aegyptum frumentarios, inmanis fluminis Nili magnas utilitates, iussit eum suo nomine civitatem Alexandriam constituere. Ita Dinocrates a facie dignitateque corporis commendatus ad eam nobilitatem pervenit. Mihi autem, imperator, staturam non tribuit natura, faciem deformavit aetas, valetudo detraxit vires. Itaque quoniam ab his praesidiis sum desertus, per auxilia scientiae scriptaque, ut spero, perveniam ad commendationem.",null,"Desde entonces Dinócrates no se apartó del rey y lo siguió a Egipto. Allí Alejandro, habiendo advertido un puerto naturalmente seguro, un emporio egregio, campos de grano en torno a todo Egipto y las grandes utilidades del enorme río Nilo, le mandó establecer con su nombre la ciudad de Alejandría. Así Dinócrates, recomendado por su rostro y por la dignidad de su cuerpo, llegó a esa celebridad. A mí, en cambio, emperador, la naturaleza no me dio estatura, la edad me ha afeado el rostro, la enfermedad me ha quitado las fuerzas. Así pues, puesto que me faltan estos recursos, llegaré, según espero, a la recomendación mediante el auxilio de la ciencia y de mis escritos."],["vitruvius","2.praef.5","Cum autem ⟨quae⟩ primo volumine de officio architecturae terminationibusque artis perscripsi, item de moenibus et intra moenia arearum divisionibus, insequatur ordo de aedibus sacris et publicis aedificiis itemque privatis, quibus proportionibus et symmetriis debeant esse, uti explicentur, non putavi ante ponendum, nisi prius de materiae copiis, e quibus conlatis aedificia structuris et materiae rationibus perficiuntur, quas habeant in usu virtutes, exposuissem, quibusque rerum naturae principiis essent temperatae, dixissem. Sed antequam naturales res incipiam explicare, de aedificiorum rationibus, unde initia ceperint et uti creverint eorum inventiones, ante ponam, et insequar ingressus antiquitatis rerum naturae et eorum, qui initia humanitatis et inventiones perquisitas scriptorum praeceptis dedicaverunt. Itaque quemadmodum ab his sum institutus, exponam.",null,"Y puesto que en el primer volumen he escrito sobre la función de la arquitectura y las delimitaciones del arte, e igualmente sobre las murallas y las divisiones de los solares dentro de las murallas, y seguiría el orden de explicar los templos y los edificios públicos, así como los privados, con qué proporciones y relaciones de conmensurabilidad deben hacerse, no creí que debiera anteponerlo antes de haber expuesto qué virtudes tienen en el uso los recursos de los materiales, reunidos los cuales se realizan los edificios con las fábricas y con los procedimientos propios de cada material, y de haber dicho con qué principios de la naturaleza están templados. Pero, antes de comenzar a explicar las cosas naturales, antepondré los principios de los edificios, de dónde tomaron sus comienzos y cómo crecieron sus invenciones, y seguiré los pasos de la antigüedad de la naturaleza y de quienes consagraron en los preceptos de sus escritos los comienzos de la humanidad y las invenciones investigadas. Así pues, lo expondré tal como he sido instruido por ellos."],["vitruvius","2.1.1","Homines vetere more ut ferae in silvis et speluncis et nemoribus nascebantur ciboque agresti vescendo vitam exigebant. Interea quodam in loco ab tempestatibus et ventis densae crebritatibus arbores agitatae et inter se terentes ramos ignem excitaverunt, et eius flamma vehementi perterriti, qui circa eum locum fuerunt, sunt fugati. Postea re quieta propius accedentes cum animadvertissent commoditatem esse magnam corporibus ignis teporem, ligna adicientes et îs conservantes alios adducebant et nutu monstrantes ostendebant, quas haberent ex eo utilitates. In eo hominum congressu cum profundebantur aliter ⟨atque aliter⟩ e spiritu voces, cotidiana consuetudine vocabula, ut obtigerant, constituerunt, deinde significando res saepius in usu ex eventu fari fortuito coeperunt et ita sermones inter se procreaverunt.",null,"Los hombres, según la antigua costumbre, nacían como fieras en las selvas, en las cuevas y en los bosques, y pasaban la vida alimentándose de comida silvestre. Entretanto, en cierto lugar, unos árboles espesos, agitados por las tempestades y los vientos y frotando entre sí sus ramas, provocaron fuego, y los que estaban en torno a ese lugar, aterrados por su violenta llama, huyeron. Después, calmado el suceso, acercándose más, cuando advirtieron que el calor del fuego era una gran comodidad para los cuerpos, echando leña y manteniéndolo, traían a otros y, mostrándolo con gestos, les enseñaban qué utilidades obtenían de él. En esa reunión de hombres, como emitían con el aliento voces de uno y otro modo, por la costumbre cotidiana fijaron palabras según se presentaban; después, designando con más frecuencia las cosas en el uso, comenzaron por azar a hablar, y así engendraron entre sí el lenguaje."],["vitruvius","2.1.2","Ergo cum propter ignis inventionem conventus initio apud homines et concilium et convictus esset natus, et in unum locum plures convenirent habentes ab natura praemium praeter reliqua animalia, ut non proni sed erecti ambularent mundique et astrorum magnificentiam aspicerent, item manibus et articulis quam vellent rem faciliter tractarent, coeperunt in eo coetu alii de fronde facere tecta, alii speluncas fodere sub montibus, nonnulli hirundinum nidos et aedificationes earum imitantes de luto et virgulis facere loca, quae subirent. Tunc observantes aliena tecta et adicientes suis cogitationibus res novas, efficiebant in dies meliora genera casarum.",null,"Así pues, puesto que por el hallazgo del fuego nació al principio entre los hombres la reunión, la asamblea y la convivencia, y se juntaban muchos en un solo lugar, teniendo de la naturaleza el privilegio, sobre los demás animales, de no andar inclinados sino erguidos y contemplar la magnificencia del mundo y de los astros, e igualmente de manejar con facilidad, con las manos y los dedos, cualquier cosa que quisieran, comenzaron, en esa reunión, unos a hacer techumbres de follaje, otros a excavar cuevas al pie de los montes, algunos, imitando los nidos de las golondrinas y sus construcciones, a hacer con barro y ramitas lugares donde cobijarse. Entonces, observando las techumbres ajenas y añadiendo cosas nuevas a sus reflexiones, hacían de día en día mejores géneros de cabañas."],["vitruvius","2.1.3","Cum essent autem homines imitabili docilique natura, cotidie inventionibus gloriantes alius alii ostendebant aedificiorum effectus, et ita exercentes ingenia certationibus in dies melioribus iudiciis efficiebantur. Primumque furcis erectis et virgulis interpositis luto parietes texerunt. Alii luteas glaebas arefacientes struebant parietes, materia eos iugumentantes, vitandoque imbres et aestus tegebant harundinibus et fronde. Posteaquam per hibernas tempestates tecta non potuerunt imbres sustinere, fastigia facientes, luto inducto proclinatis tectis, stillicidia deducebant.",null,"Y siendo los hombres de naturaleza imitativa y dócil, gloriándose cada día de sus hallazgos, se mostraban unos a otros los resultados de sus construcciones, y así, ejercitando sus ingenios en competencias, llegaban de día en día a mejores juicios. Y primero, levantando horquillas e interponiendo ramitas, tejieron paredes con barro. Otros, secando terrones de barro, construían paredes, trabándolas con maderos, y, para evitar las lluvias y los calores, las cubrían con cañas y follaje. Después, como durante las tormentas invernales los techos no podían resistir las lluvias, haciendo vertientes, extendido barro sobre techos inclinados, desviaban las aguas."],["vitruvius","2.1.4","Haec autem ex îs, quae supra scriptae sunt, originibus instituta esse possumus sic animadvertere, quod ad hunc diem nationibus exteris ex his rebus aedificia constituuntur, uti Gallia, Hispania, Lusitania, Aquitania scandulis robusteis aut stramentis. Apud nationem Colchorum in Ponto propter silvarum abundantiam arboribus perpetuis planis dextra ac sinistra in terra positis, spatio inter eas relicto quanto arborum longitudines patiuntur, conlocantur in extremis partibus earum supra alterae transversae, quae circumcludunt medium spatium habitationis. Tum insuper alternis trabibus ex quattuor partibus angulos iugumentantes et ita parietes arboribus statuentes ad perpendiculum imarum educunt ad altitudinem turres, intervallaque, quae relinquuntur propter crassitudinem materiae, schidiis et luto obstruunt. Item tecta, recidentes ad extremos ⟨angulos⟩ transtra, traiciunt gradatim contrahentes, et ita ex quattuor partibus ad altitudinem educunt medio metas, quas fronde et luto tegentes efficiunt barbarico more testudinata turrium tecta.",null,"Y que estas cosas se instituyeron a partir de los orígenes arriba descritos podemos advertirlo así: que hasta hoy, en las naciones extranjeras, se construyen edificios con estos materiales, como en la Galia, Hispania, Lusitania y Aquitania, con tejamaniles de roble o con paja. Entre el pueblo de los colcos, en el Ponto, a causa de la abundancia de bosques, puestos en tierra a derecha e izquierda árboles enteros horizontales, dejando entre ellos tanto espacio como lo permiten las longitudes de los árboles, se colocan en sus extremos otros transversales, que encierran el espacio central de la habitación. Entonces, encima, trabando los ángulos por los cuatro lados con vigas alternas y levantando así las paredes con árboles a plomo de los inferiores, elevan torres en altura, y los intervalos que quedan por el grosor de la madera los tapan con astillas y barro. Igualmente, en los techos, recortando los travesaños hacia los ángulos extremos, los van cruzando contrayéndolos gradualmente, y así, desde los cuatro lados, elevan en el centro unas pirámides, que, cubriéndolas de follaje y barro, forman, al modo bárbaro, techos abovedados de las torres."],["vitruvius","2.1.5","Phryges vero, qui campestribus locis sunt habitantes, propter inopiam silvarum egentes materiae eligunt tumulos naturales eosque medios fossura detegentes et itinera perfodientes dilatant spatia, quantum natura loci patitur. Insuper autem stipites inter se religantes metas efficiunt, quas harundinibus et sarmentis tegentes exaggerant supra habitationes e terra maximos grumos. Ita hiemes calidissimas, aestates frigidissimas efficiunt tectorum rationes. Nonnulli ex ulva palustri componunt tuguria tecta. Apud ceteras quoque gentes ex cannula pari similique ratione casarum perficiuntur constitutiones. Non minus etiam Massiliae animadvertere possumus sine tegulis subacta cum paleis terra tecta. Athenis Areopagi antiquitatis exemplar ad hoc tempus luto tectum. Item in Capitolio commonefacere potest et significare mores vetustatis Romuli casa et in arce sacrorum stramentis tecta.",null,"Los frigios, en cambio, que habitan en lugares de llanura, careciendo de madera por la escasez de bosques, eligen montículos naturales, los vacían por el centro excavándolos y, abriendo pasos, ensanchan los espacios cuanto lo permite la naturaleza del lugar. Y encima, atando entre sí estacas, forman pirámides, que, cubriéndolas con cañas y sarmientos, amontonan sobre las habitaciones grandísimos terrones de tierra. Así, estos principios de techumbre hacen los inviernos muy cálidos y los veranos muy frescos. Algunos componen chozas cubiertas con ova palustre. También entre los demás pueblos se hacen las construcciones de cabañas de caña con un principio igual y semejante. No menos podemos advertir en Masalia techos sin tejas, de tierra amasada con paja. En Atenas, el ejemplo de la antigüedad del Areópago está cubierto hasta hoy con barro. Igualmente, en el Capitolio, la cabaña de Rómulo puede recordar y significar las costumbres de la antigüedad, y en la ciudadela los santuarios cubiertos de paja."],["vitruvius","2.1.6","Ita his signis de antiquis inventionibus aedificiorum, sic ea fuisse ratiocinantes, possumus iudicare. Cum autem cotidie faciendo tritiores manus ad aedificandum perfecissent et sollertia ingenia exercendo per consuetudinem ad artes pervenissent, tum etiam industria in animis eorum adiecta perfecit, ut, qui fuerunt in his studiosiores, fabros esse se profiterentur. Cum ergo haec ita fuerint primo constituta et natura non solum sensibus ornavisset gentes quemadmodum reliqua animalia, sed etiam cogitationibus et consiliis armavisset mentes et subiecisset cetera animalia sub potestate, tunc vero ex fabricationibus aedificiorum gradatim progressi ad ceteras artes et disciplinas, e fera agrestique vita ad mansuetam perduxerunt humanitatem.",null,"Así, por estas señales, razonando que así fueron, podemos juzgar sobre las antiguas invenciones de los edificios. Y cuando, haciéndolo cada día, hubieron vuelto sus manos más ejercitadas para construir y, ejercitando con sagacidad sus ingenios, llegaron por la costumbre a las artes, entonces también la industria, añadida a sus ánimos, hizo que quienes eran más aplicados en estas cosas se declarasen artesanos. Así pues, habiéndose establecido estas cosas así en un principio, y habiendo la naturaleza no solo dotado a los pueblos de sentidos, como a los demás animales, sino también armado sus mentes con pensamientos y designios y sometido a su poder a los demás animales, entonces, progresando gradualmente desde la fabricación de edificios hacia las demás artes y disciplinas, pasaron de la vida fiera y salvaje a una humanidad civilizada."],["vitruvius","2.1.7","Tum autem struentes animose et aevo prospicientes maioribus cogitationibus ex varietate artium natis, non casas sed etiam domos fundatas et latericiis parietibus aut e lapide structas materiaque et tegula tectas perficere coeperunt, deinde observationibus studiorum e vagantibus iudiciis et incertis ad certas symmetriarum perduxerunt rationes. Posteaquam animadverterunt profusos esse partus naturae et abundantem materiae copiam ad aedificationes ab ea comparatam, tractando nutrierunt et auctam per artes ornaverunt voluptatibus elegantiam vitae. Igitur de his rebus, quae sunt in aedificiis ad usum idoneae, quibusque sunt qualitatibus et quas habeant virtutes, ut potuero, dicam.",null,"Entonces, construyendo con ánimo y mirando hacia el futuro con pensamientos más elevados, nacidos de la variedad de las artes, comenzaron a hacer no ya cabañas, sino también casas con cimientos, construidas con paredes de ladrillo o de piedra y cubiertas con madera y teja; después, mediante las observaciones de los estudios, pasaron de juicios vagos e inciertos a principios ciertos de conmensurabilidad. Después de advertir que los frutos de la naturaleza eran pródigos y que ella había preparado una abundante provisión de materiales para las construcciones, la fomentaron tratándola y, acrecentada por las artes, adornaron con placeres la elegancia de la vida. Así pues, hablaré, como pueda, de las cosas que en los edificios son idóneas para el uso, de qué cualidades son y qué virtudes tienen."],["vitruvius","2.1.8","Sed si qui de ordine huius libri disputare voluerit, quod putaverit eum primum institui oportuisse, ne putet me erravisse, sic reddam rationem. Cum corpus architecturae scriberem, primo volumine putavi, quibus eruditionibus et disciplinis esset ornata, ⟨oportere⟩ exponere finireque terminationibus eius species et, e quibus rebus esset nata, dicere. Ergo in primo de artis officio itemque, quid oporteat esse in architecto, ibi pronuntiavi. In hoc de naturalibus materiae rebus, quem habeant usum, disputabo. Namque hic liber non profitetur, unde architectura nascatur, sed unde origines aedificiorum sunt institutae et quibus rationibus enutritae et progressae sint gradatim ad hanc finitionem.",null,"Pero si alguien quisiera discutir sobre el orden de este libro, por pensar que debió situarse el primero, para que no crea que me he equivocado, daré razón así. Al escribir el cuerpo de la arquitectura, pensé que en el primer volumen convenía exponer de qué conocimientos y disciplinas estaba adornada, definir con delimitaciones sus especies y decir de qué cosas había nacido. Así pues, en el primero declaré la función del arte e igualmente lo que conviene que haya en el arquitecto. En este trataré de las cosas naturales de los materiales y de qué uso tienen. Pues este libro no declara de dónde nace la arquitectura, sino de dónde se instituyeron los orígenes de los edificios y con qué principios se nutrieron y progresaron gradualmente hasta esta perfección."],["vitruvius","2.1.9","Ergo ita suo ordine et loco huius erit voluminis constitutio. Nunc revertar ad propositum et de copiis, quae aptae sunt aedificiorum perfectionibus, quemadmodum videantur esse ab natura rerum procreatae quibusque mixtionibus principiorum congressus temperentur, ne obscura sed perspicua legentibus sint, ratiocinabor. Namque nulla materiarum genera neque corpora neque res sine principiorum coetu nasci neque subici intellectui possunt, neque aliter natura rerum praeceptis physicorum veras patitur habere explicationes, nisi causae, quae insunt in his rebus quemadmodum et quid ita sint, subtilibus rationibus habeant demonstrationes.",null,"Así pues, la disposición de este volumen estará en su orden y en su lugar. Ahora volveré a mi propósito y razonaré sobre los recursos que son aptos para la realización de los edificios, cómo parecen haber sido engendrados por la naturaleza y con qué mezclas de principios se templan sus combinaciones, para que no resulten oscuros sino perspicuos a los lectores. Pues ningún género de materiales, ni cuerpos, ni cosas pueden nacer ni someterse al entendimiento sin la reunión de los principios, ni la naturaleza admite de otro modo, según los preceptos de los físicos, explicaciones verdaderas, a menos que las causas que hay en estas cosas, cómo son y por qué son así, tengan demostraciones con razones sutiles."],["vitruvius","2.2.1","Thales primum aquam putavit omnium rerum esse principium; Heraclitus Ephesius, qui propter obscuritatem scriptorum a Graecis σκοτεινὸς est appellatus, ignem; Democritus quique est eum secutus Epicurus atomos, quas nostri insecabilia corpora, nonnulli individua vocitaverunt; Pythagoreorum vero disciplina adiecit ad aquam et ignem aera et terrenum. Ergo Democritus, etsi non proprie res nominavit sed tantum individua corpora proposuit, ideo ea ipsa dixisse videtur, quod ea, cum sint disiuncta, nec laeduntur nec interitionem recipiunt nec sectionibus dividuntur, sed sempiterno aevo perpetuo infinitam retinent",null,"Tales pensó primero que el agua era el principio de todas las cosas; Heráclito de Éfeso, a quien los griegos llamaron σκοτεινός por la oscuridad de sus escritos, el fuego; Demócrito, y Epicuro, que lo siguió, los átomos, que los nuestros llamaron cuerpos insecables y algunos indivisibles; y la escuela de los pitagóricos añadió al agua y al fuego el aire y lo terreno. Así pues, Demócrito, aunque no nombró propiamente las cosas, sino que solo propuso cuerpos indivisibles, parece haber dicho esos mismos porque, estando separados, ni se dañan, ni sufren destrucción, ni se dividen por cortes, sino que conservan perpetuamente, por siempre, una solidez infinita"],["vitruvius","2.2.2","in se soliditatem. Ex his ergo congruentibus cum res omnes coire nascique videantur et hae in infinitis generibus rerum naturae sint disparatae, putavi oportere de varietatibus et discriminibus usus earum quasque haberent in aedificiis qualitates exponere, uti, cum fuerint notae, non habeant qui aedificare cogitant errorem, sed aptas ad usum copias aedificiis comparent.",null,"en sí mismos. Así pues, como de la concordancia de estos parecen reunirse y nacer todas las cosas, y estas están diferenciadas en infinitos géneros de la naturaleza, he creído que convenía exponer las variedades y diferencias de su uso y qué cualidades tienen en los edificios, para que, una vez conocidas, quienes piensan edificar no caigan en error, sino que preparen para los edificios recursos aptos para el uso."],["vitruvius","2.3.1","Itaque primum de lateribus, qua de terra duci eos oporteat, dicam. Non enim de harenoso neque calculoso luto neque sabulone soluto sunt ducendi, quod, ex his generibus cum sint ducti, primum fiunt graves, deinde, cum ab imbribus in parietibus sparguntur, dilabuntur et dissolvuntur paleaeque in his non cohaerescunt propter asperitatem. Faciendi autem sunt ex terra albida cretosa sive de rubrica aut etiam masculo sabulone; haec enim genera propter levitatem habent firmitatem et non sunt in opere ponderosa et faciliter aggerantur.",null,"Así pues, primero hablaré de los ladrillos, de qué tierra conviene hacerlos. No deben hacerse, en efecto, de barro arenoso ni pedregoso, ni de sablón suelto, porque, hechos de estos géneros, en primer lugar resultan pesados, y después, cuando en las paredes son rociados por las lluvias, se deshacen y se disuelven, y las pajas no se adhieren en ellos a causa de su aspereza. Han de hacerse de tierra blanquecina gredosa, o de almagre, o también de sablón macho; pues estos géneros, por su ligereza, tienen firmeza, no son pesados en la obra y se amasan con facilidad."],["vitruvius","2.3.2","Ducendi autem sunt per vernum tempus et autumnale, ut uno tenore siccescant. Qui enim per solstitium parantur, ideo vitiosi fiunt, quod, summum corium sol acriter cum praecoquit, efficit, ut videatur aridum, interior autem sit non siccus; et cum postea siccescendo se contrahit, perrumpit ea, quae erant arida. Ita rimosi facti efficiuntur inbecilli. Maxime autem utiliores erunt, si ante biennium fuerint ducti; namque non ante possunt penitus siccescere. Itaque cum recentes et non aridi sunt structi, tectorio inducto rigidoque obsolidate permanente, ipsi sidentes non possunt eandem altitudinem, qua est tectorium, tenere contractioneque moti non haerent cum eo, sed ab coniunctione eius disparantur; igitur tectoria ab structura seiuncta propter tenuitatem per se stare non possunt, sed franguntur, ipsique parietes fortuito sidentes vitiantur. Ideo etiam Uticenses laterem, si sit aridus et ante quinquennium ductus, cum arbitrio magistratus fuerit ita probatus, tunc utuntur in parietum structuris.",null,"Han de hacerse durante la primavera y el otoño, para que se sequen de modo uniforme. Pues los que se preparan en el solsticio de verano resultan defectuosos, porque, cuando el sol cuece intensamente la capa superior, hace que parezca seca, mientras que el interior no está seco; y cuando después, al secarse, se contrae, rompe lo que estaba seco. Así, agrietados, resultan débiles. Pero serán mucho más útiles si se han hecho dos años antes; pues antes no pueden secarse a fondo. Por eso, cuando se construye con ellos recientes y no secos, aplicado el revoque y permaneciendo este rígido y consolidado, ellos, al asentarse, no pueden mantener la misma altura que el revoque y, movidos por la contracción, no se adhieren a él, sino que se separan de su unión; así, los revoques, separados de la fábrica, no pueden sostenerse por sí mismos a causa de su delgadez, sino que se rompen, y las propias paredes, asentándose de modo desigual, se estropean. Por eso también los uticenses, en la construcción de paredes, usan el ladrillo si está seco y hecho cinco años antes, cuando ha sido aprobado así por decisión del magistrado."],["vitruvius","2.3.3","Fiunt autem laterum genera tria: unum, quod graece Lydium appellatur, id est quo nostri utuntur, longum sesquipede, latum pede. Ceteris duobus Graecorum aedificia struuntur; ex his unum πεντάδωρον, alterum τετράδωρον dicitur. δῶρον autem Graeci appellant palmum, quod munerum datio graece δῶρον appellatur, id autem semper geritur per manus palmum. Ita quod est quoquoversus quinque palmorum, pentadoron, quod quattuor, tetradoron dicitur, et quae sunt publica opera, πενταδώροις, quae privata, τετραδώροις struuntur.",null,"Hay tres géneros de ladrillos: uno, que en griego se llama lidio, es decir, el que usan los nuestros, de pie y medio de largo y un pie de ancho. Con los otros dos se construyen los edificios de los griegos; de ellos, uno se llama πεντάδωρον y el otro τετράδωρον. Los griegos llaman δῶρον al palmo, porque la entrega de regalos se llama en griego δῶρον, y esta se hace siempre con la palma de la mano. Así, el que tiene cinco palmos en cada sentido se llama pentádoron; el de cuatro, tetrádoron; y las obras públicas se construyen con pentádora, las privadas con tetrádora."],["vitruvius","2.3.4","Fiunt autem cum his lateribus semilateria. Quae cum struuntur, una parte lateribus ordines, altera semilateres ponuntur. Ergo ex utraque parte ad lineam cum struuntur, alternis coriis parietes alligantur et medii lateres supra coagmenta conlocati et firmitatem et speciem faciunt utraque parte non invenustam. Est autem in Hispania ulteriore civitas Maxilua et Callet et in Asia Pitane, ubi lateres, cum sunt ducti et arefacti, proiecti natant in aqua. Natare autem eos posse ideo videtur, quod terra est, de qua ducuntur, pumicosa. Ita cum est levis, aere solidata non recipit in se nec combibit liquorem. Igitur levi raraque cum sit proprietate nec patiantur penetrare in corpus umidam potestatem, quocumque pondere fuerit, cogitur ab rerum natura, quemadmodum pumex uti ab aqua sustineatur. Sic autem magnas habent utilitates, quod neque in aedificationibus sunt onerosi et, cum ducuntur, a tempestatibus non dissolvuntur.",null,"Con estos ladrillos se hacen también medios ladrillos. Cuando se construye con ellos, por un lado se ponen hiladas de ladrillos y por el otro medios ladrillos. Así pues, cuando se construye a cordel por ambos lados, las paredes quedan trabadas con hiladas alternas, y los ladrillos centrales, colocados sobre las juntas, producen firmeza y un aspecto no desagradable por ambos lados. Hay en la Hispania Ulterior las ciudades de Maxilua y Callet, y en Asia, Pitane, donde los ladrillos, una vez hechos y secos, arrojados al agua, flotan. Y parece que pueden flotar porque la tierra de la que se hacen es como la piedra pómez. Así, al ser ligera y estar consolidada por el aire, no recibe ni absorbe el líquido. Así pues, teniendo una propiedad ligera y porosa y no dejando penetrar en su cuerpo la fuerza de la humedad, sea cual sea su peso, la naturaleza la obliga a ser sostenida por el agua, como la piedra pómez. Y así tienen grandes utilidades, porque ni son pesados en las construcciones y, cuando se fabrican, no se deshacen con las tempestades."],["vitruvius","2.4.1","In caementiciis autem structuris primum est de harena quaerendum, ut ea sit idonea ad materiem miscendam neque habeat terram commixtam. Genera autem harenae fossiciae sunt haec: nigra, cana, rubra, carbunculus. Ex his quae in manu confricata fecerit stridorem, erit optima; quae autem terrosa fuerit, non habebit asperitatem. Item si in vestimentum candidum ea coniecta fuerit, postea excussa vel icta id non inquinarit neque ibi terra subsiderit, erit idonea.",null,"En las fábricas de mampostería, en primer lugar hay que examinar la arena, para que sea idónea para mezclar el mortero y no tenga tierra mezclada. Los géneros de arena de cantera son estos: negra, gris, roja y carbunculus. De ellas, la que, frotada en la mano, produzca un chirrido será óptima; la que sea terrosa no tendrá aspereza. Igualmente, si echada sobre un vestido blanco, sacudida después o golpeada, no lo mancha ni deja allí tierra depositada, será idónea."],["vitruvius","2.4.2","Sin autem non erunt harenaria, unde fodiatur, tum de fluminibus aut e glarea erit excernenda, non minus etiam de litore marino. Sed ea in structuris haec habet vitia: difficulter siccescit, neque onerari se continenter paries patitur, nisi intermissionibus requiescat, neque concamerationes recipit. Marina autem hoc amplius, quod etiam parietes, cum in îs tectoria facta fuerint, remittente se salsugine eorum dissolvuntur.",null,"Pero si no hay arenales de donde extraerla, entonces habrá que cernerla de los ríos o de la grava, y no menos de la costa marina. Pero esta tiene en las fábricas estos defectos: se seca con dificultad, y la pared no admite ser cargada continuamente, a menos que descanse con interrupciones, ni admite bóvedas. La marina, además, tiene esto: que también las paredes, cuando se han hecho en ellas revoques, se deshacen al exudar su salinidad."],["vitruvius","2.4.3","Fossiciae vero celeriter in structuris siccescunt, et tectoria permanent, et concamerationes patiuntur, sed eae, quae sunt de harenariis recentes. Si enim exemptae diutius iacent, ab sole et luna et pruina concoctae resolvuntur et fiunt terrosae. Ita cum in structuram coiciuntur, non possunt continere caementa, sed ea ruunt et labuntur oneraque parietes non possunt sustinere. Recentes autem fossiciae cum in structuris tantas habeant virtutes, eae in tectoriis ideo non sunt utiles, quod pinguitudini eius calx commixta propter vehementiam non potest sine rimis inarescere. Fluviatica vero propter macritatem uti signinum liaculorum subactionibus in tectorio recipit soliditatem.",null,"Las arenas de cantera, en cambio, se secan rápidamente en las fábricas, los revoques permanecen y admiten bóvedas; pero solo las que son recientes de los arenales. Pues, si una vez extraídas permanecen mucho tiempo expuestas, cocidas por el sol, la luna y la escarcha, se deshacen y se vuelven terrosas. Así, cuando se echan en la fábrica, no pueden sujetar los mampuestos, sino que estos se desmoronan y resbalan, y las paredes no pueden sostener las cargas. Y las arenas de cantera recientes, aunque tengan en las fábricas tantas virtudes, no son útiles en los revoques, porque la cal, mezclada con su grasa, a causa de su violencia, no puede secarse sin grietas. La de río, en cambio, por su magrez, recibe en el revoque solidez con el trabajo de los bruñidores, como el opus signinum."],["vitruvius","2.5.1","De harenae copiis cum habeatur explicatum, tum etiam de calce diligentia est adhibenda, uti de albo saxo aut silice coquatur; et quae erit ex spisso et duriore, erit utilis in structura, quae autem ex fistuloso, in tectoriis. Cum ea erit extincta, tunc materia ita misceatur, ut, si erit fossicia, tres harenae et una calcis infundatur; si autem fluviatica aut marina, duo harenae, una calcis coiciatur. Ita enim erit iusta ratio mixtionis temperaturae. Etiam in fluviatica aut marina si qui testam tunsam et succretam ex tertia parte adiecerit, efficiet materiae temperaturam ad usum meliorem.",null,"Explicado lo relativo a los recursos de arena, entonces también ha de ponerse diligencia en la cal, para que se cueza de piedra blanca o de sílex; y la que sea de piedra densa y más dura será útil en la fábrica, y la de piedra porosa, en los revoques. Cuando esté apagada, mézclese entonces el mortero de modo que, si la arena es de cantera, se echen tres partes de arena y una de cal; y si es de río o marina, se echen dos de arena y una de cal. Así, en efecto, será justa la proporción de la mezcla. Además, si a la de río o a la marina se añade una tercera parte de teja machacada y cernida, se obtendrá una composición del mortero mejor para el uso."],["vitruvius","2.5.2","Quare autem cum recipit aquam et harenam calx, tunc confirmat structuram, haec esse causa videtur, quod e principiis, uti cetera corpora, ita et saxa sunt temperata. Et quae plus habent aeris, sunt tenera; quae aquae, lenta sunt ab umore; quae terrae, dura; quae ignis, fragiliora. Itaque ex his saxa si, antequam coquantur, contusa minute mixta harenae in structuram coiciantur, non solidescunt nec eam poterunt continere. Cum vero coniecta in fornacem ignis vehementi fervore correpta amiserint pristinae soliditatis virtutem, tunc exustis atque exhaustis eorum viribus relinquuntur patentibus foraminibus et inanibus.",null,"Y la causa de que la cal, cuando recibe agua y arena, afirme la fábrica parece ser esta: que las piedras, como los demás cuerpos, están templadas a partir de los principios. Y las que tienen más aire son blandas; las que tienen más agua son flexibles por la humedad; las que tienen más tierra, duras; las que tienen más fuego, más frágiles. Así, si estas piedras, antes de cocerse, se machacan menudamente, se mezclan con arena y se echan en la fábrica, no se solidifican ni podrán sostenerla. Pero cuando, echadas en el horno y atrapadas por el ardor violento del fuego, han perdido la virtud de su solidez primitiva, entonces, quemadas y agotadas sus fuerzas, quedan con poros abiertos y vacíos."],["vitruvius","2.5.3","(Ideo autem, quo pondere saxa coiciuntur in fornacem, cum eximuntur, non possunt ad id respondere, sed cum expenduntur, permanente ea magnitudine, excocto liquore circiter tertia parte ponderis inminuta esse inveniuntur.) Ergo liquor, qui est in eius lapidis corpore, et aer cum exustus et ereptus fuerit, habueritque in se residuum calorem latentem, prius quem ex ignis vi recepit, intinctus in aqua, umore penetrante in foraminum raritates, confervescit et ita refrigeratus reicit ex calcis corpore fervorem. Igitur cum patent foramina eorum et raritates, harenae mixtionem in se corripiunt et ita cohaerescunt siccescendoque cum caementis coeunt et efficiunt structurarum soliditatem.",null,"(Por eso, el peso con que las piedras se echan en el horno no puede corresponder al que tienen cuando se sacan, sino que, al pesarlas, conservando el mismo volumen, se encuentra que, cocido su líquido, han perdido aproximadamente un tercio de su peso.) Así pues, cuando el líquido que hay en el cuerpo de esa piedra y el aire han sido quemados y arrebatados, y ha quedado en ella un calor residual latente, que antes recibió de la fuerza del fuego, sumergida en el agua, al penetrar la humedad en la porosidad de los poros, hierve y así, enfriada, expulsa del cuerpo de la cal el ardor. Así pues, puesto que sus poros y porosidades están abiertos, atrapan en sí la mezcla de la arena, y así se adhieren y, al secarse, se unen con los mampuestos y producen la solidez de las fábricas."],["vitruvius","2.6.1","Est etiam genus pulveris, quod efficit naturaliter res admirandas. Nascitur in regionibus Baianis in agris municipiorum, quae sunt circa Vesuvium montem. Quod commixtum cum calce et caemento non modo ceteris aedificiis praestat firmitates, sed etiam moles cum struuntur in mari, sub aqua solidescunt. Hoc autem fieri hac ratione videtur, quod sub his montibus et terrae ferventes sunt et fontes crebri, qui non essent, si non in imo haberent aut e sulphure aut alumine aut bitumine ardentes maximos ignes. Igitur penitus ignis et flammae vapor per intervenia permanans et ardens efficit levem eam terram, et ibi quod nascitur tofus exsurgens, est sine liquore. Ergo cum tres res consimili ratione ignis vehementia foratae in unam pervenerint mixtionem, repente recepto liquore una cohaerescunt et celeriter umore duratae solidantur, neque eas fluctus neque vis aquae potest dissolvere.",null,"Hay también un género de polvo que produce naturalmente cosas admirables. Nace en la región de Bayas, en los campos de los municipios que están en torno al monte Vesubio. Este, mezclado con cal y mampuestos, no solo da firmeza a los demás edificios, sino que también, cuando se construyen moles en el mar, se solidifica bajo el agua. Y esto parece suceder por esta razón: porque bajo estos montes hay tierras ardientes y fuentes numerosas, que no existirían si no tuvieran en lo profundo grandísimos fuegos ardiendo, de azufre, de alumbre o de betún. Así pues, el fuego y el vapor de la llama, difundiéndose y ardiendo en lo profundo por los intersticios, hacen ligera esa tierra, y la toba que allí nace, al surgir, carece de líquido. Así pues, cuando tres cosas, perforadas de modo semejante por la violencia del fuego, llegan a una sola mezcla, al recibir de repente el líquido se adhieren entre sí y, endurecidas rápidamente por la humedad, se solidifican, y ni las olas ni la fuerza del agua pueden deshacerlas."],["vitruvius","2.6.2","Ardores autem esse in his locis etiam haec res potest indicare, quod in montibus Cumanorum Baianis sunt loca sudationibus excavata, in quibus vapor fervidus ab imo nascens ignis vehementia perforat eam terram per eamque manando in his locis oritur et ita sudationum egregias efficit utilitates. Non minus etiam memorantur antiquitus crevisse ardores et abundavisse sub Vesuvio monte et inde evomuisse circa agros flammam. Ideoque tunc quae spongia sive pumex Pompeianus vocatur excocto ex alio genere lapidis in hanc redacta esse videtur generis qualitatem.",null,"Y que hay ardores en estos lugares puede indicarlo también esto: que en los montes de Cumas y de Bayas hay lugares excavados para baños de sudor, en los que un vapor ardiente, naciendo desde lo profundo, perfora con la violencia del fuego esa tierra y, manando a través de ella, surge en estos lugares y produce así egregias utilidades para los baños de sudor. No menos se recuerda que antiguamente crecieron y abundaron los ardores bajo el monte Vesubio y que desde allí vomitó llamas sobre los campos alrededor. Y por eso parece que lo que se llama esponja o piedra pómez pompeyana, cocido a partir de otro género de piedra, ha sido reducido a esta cualidad de género."],["vitruvius","2.6.3","Id autem genus spongiae, quod inde eximitur, non in omnibus locis nascitur nisi circum Aetnam et collibus Mysiae, quae a Graecis Κατακεκαυμένη nominatur, et si quae eiusdem modi sunt locorum proprietates. Si ergo in his locis aquarum ferventes inveniuntur fontes et montibus excavatis calidi vapores ipsaque loca ab antiquis memorantur pervagantes in agris habuisse ardores, videtur esse certum ab ignis vehementia ex tofo terraque, quemadmodum in fornacibus ex calce, ita ex his ereptum esse liquorem.",null,"Y este género de esponja que se extrae de allí no nace en todos los lugares, sino en torno al Etna y en las colinas de Misia, que los griegos llaman Κατακεκαυμένη, y dondequiera que haya propiedades de lugares de la misma clase. Así pues, si en estos lugares se encuentran fuentes de aguas hirvientes y, en los montes excavados, vapores calientes, y se recuerda por los antiguos que esos mismos lugares tuvieron ardores que se extendían por los campos, parece seguro que, por la violencia del fuego, de la toba y de la tierra, como en los hornos de la cal, así de estas se ha arrebatado el líquido."],["vitruvius","2.6.4","Igitur dissimilibus et disparibus rebus correptis et in udam potestatem conlatis, calida umoris ieiunitas aqua repente satiata latenti calore confervescit et vehementer efficit ea coire celeriterque communibus corporibus unam soliditatis percipere virtutem. Relinquetur desideratio, quoniam item sunt in Etruria ex aqua calida crebri fontes, quid ita non etiam ibi nascitur pulvis, e quo eadem ratione sub aqua structura solidescat. Itaque visum est, antequam desideraretur, de his rebus, quemadmodum esse videantur, exponere.",null,"Así pues, cuando cosas desemejantes y desiguales, atrapadas, se reúnen bajo el poder de la humedad, la sequedad caliente de humor, saciada de repente por el agua, hierve con el calor latente y hace que se unan con violencia y que rápidamente, con cuerpos comunes, adquieran una sola virtud de solidez. Quedará la pregunta de por qué, habiendo igualmente en Etruria numerosas fuentes de agua caliente, no nace también allí el polvo con el que, por el mismo principio, se solidifique la fábrica bajo el agua. Por eso me ha parecido oportuno, antes de que se preguntara, exponer cómo parecen ser estas cosas."],["vitruvius","2.6.5","Omnibus locis et regionibus non eadem genera terrae nec lapides nascuntur, sed nonnulla sunt terrena, alia sabulosa itemque glareosa, aliis locis harenosa, non minus materia, et omnino dissimili disparique genere in regionum varietatibus qualitates insunt in terra. Maxime autem id sic licet considerare, quod, qua mons Appenninus regiones Italiae Etruriaeque circa cingit, prope in omnibus locis non desunt fossicia harenaria, trans Appenninum vero, quae pars est ad Adriaticum mare, nulla inveniuntur, item Achaia, Asia, omnino trans mare, nec nominantur quidem. Igitur non in omnibus locis, quibus effervent aquae calidae crebri fontes, eaedem opportunitates possunt similiter concurrere, sed omnia, uti natura rerum constituit, non ad voluptatem hominum, sed ut fortuito disparata procreantur.",null,"En todos los lugares y regiones no nacen los mismos géneros de tierra ni de piedras, sino que algunos son terrosos, otros de sablón e igualmente de grava, en otros lugares arenosos, no menos de toba blanda, y, en general, en la variedad de las regiones hay en la tierra cualidades de género desemejante y desigual. Y esto puede considerarse sobre todo así: que, por donde el monte Apenino ciñe las regiones de Italia y de Etruria, en casi todos los lugares no faltan arenales de cantera, mientras que al otro lado del Apenino, en la parte que da al mar Adriático, no se encuentra ninguno, e igualmente en Acaya, en Asia y, en general, al otro lado del mar, ni siquiera se nombran. Así pues, no en todos los lugares en que hierven numerosas fuentes de agua caliente pueden concurrir de modo semejante las mismas ventajas, sino que todo, como lo estableció la naturaleza, se engendra no para el placer de los hombres, sino diferenciado como por azar."],["vitruvius","2.6.6","Ergo quibus locis non sunt terrosi montes sed genere materiae, ignis vis per eius venas egrediens adurit eam. Quod est molle et tenerum, exurit, quod autem asperum, relinquit. Itaque uti Campania exusta terra cinis, sic in Etruria excocta materia efficitur carbunculus. Utraque autem sunt egregia in structuris, sed alia in terrenis aedificiis, alia etiam in maritimis molibus habent virtutem. Est autem materiae potestas mollior quam tofus, solidior quam terra; quo penitus ab imo vehementia vaporis adusto, nonnullis locis procreatur id genus harenae, quod dicitur carbunculus.",null,"Así pues, en los lugares donde los montes no son terrosos sino de toba blanda, la fuerza del fuego, saliendo por sus venas, la quema. Lo que es blando y tierno lo consume, y lo que es áspero lo deja. Así, como en Campania la tierra quemada produce ceniza, así en Etruria la toba blanda cocida produce carbunculus. Y ambas son egregias en las fábricas, pero unas tienen su virtud en los edificios terrestres, y otras también en las moles marítimas. La toba blanda es de naturaleza más blanda que la toba y más sólida que la tierra; quemada a fondo desde lo profundo por la violencia del vapor, en algunos lugares se engendra de ella el género de arena que se llama carbunculus."],["vitruvius","2.7.1","De calce et harena, quibus varietatibus sint et quas habeant virtutes, dixi. Sequitur ordo de lapidicinis explicare, de quibus et quadrata saxa et caementorum ad aedificia eximuntur copiae et comparantur. Haec autem inveniuntur esse disparibus et dissimilibus virtutibus. Sunt enim aliae molles, uti sunt circa urbem Rubrae, Pallenses, Fidenates, Albanae; aliae temperatae, uti Tiburtinae, Amiterninae, Soractinae et quae sunt his generibus; nonnullae durae, uti siliceae. Sunt etiam alia genera plura, uti in Campania rubrûm et nigrûm tofûm, in Umbria et Piceno et in Venetia albus, quod etiam serra dentata uti lignum secatur.",null,"He dicho de la cal y de la arena, de qué variedades son y qué virtudes tienen. Sigue el orden de explicar las canteras, de las que se extraen y se preparan tanto los sillares como las provisiones de mampuestos para los edificios. Y estas se encuentran con virtudes desiguales y desemejantes. Pues unas son blandas, como las que hay en torno a la ciudad: las de Saxa Rubra, las de Palla, las de Fidenas y las de Alba; otras, templadas, como las de Tíbur, Amiterno y el Soracte, y las que son de estos géneros; algunas, duras, como las de sílex. Hay también otros muchos géneros, como en Campania la toba roja y la negra, y en Umbría, el Piceno y el Véneto la blanca, que incluso se corta con sierra dentada, como la madera."],["vitruvius","2.7.2","Sed haec omnia, quae mollia sunt, hanc habent utilitatem, quod ex his saxa cum sunt exempta, in opere faciliter tractantur. Et si sunt in locis tectis, sustineant laborem, si autem in apertis et patentibus, gelicidiis et pruina congesta friantur et dissolvuntur. Item secundum oram maritimam ab salsugine exesa diffluunt neque perferunt aestus. Tiburtina vero et quae eodem genere sunt omnia, sufferunt et ab oneribus et a tempestatibus iniurias, sed ab igni non possunt esse tuta, simulque sunt ab eo tacta, dissiliunt et dissipantur, ideo quod temperatura naturali parvo sunt umore itemque non multum habent terreni, sed aeris plurimum et ignis. Igitur cum et umor et terrenum in his minus inest, tum etiam ignis, tactu et vi vaporis ex his aere fugato, penitus insequens interveniorum vacuitates occupans fervescit et efficit a suis ardentia corporibus ⟨carbonibus⟩ similia.",null,"Pero todas estas, que son blandas, tienen esta utilidad: que, cuando se extraen de ellas las piedras, se trabajan fácilmente en la obra. Y, si están en lugares cubiertos, soportan el esfuerzo; pero si están en lugares abiertos y expuestos, acumuladas las heladas y la escarcha, se desmenuzan y se deshacen. Igualmente, a lo largo de la costa marítima, corroídas por la salinidad, se deshacen y no soportan los calores. Las de Tíbur, en cambio, y todas las que son del mismo género, soportan los daños tanto de las cargas como de las tempestades, pero no pueden estar a salvo del fuego, y, en cuanto son tocadas por él, saltan y se deshacen, porque por su composición natural tienen poca humedad e igualmente no mucho de terreno, sino muchísimo de aire y de fuego. Así pues, al haber en ellas menos humedad y menos terreno, entonces también el fuego, expulsado de ellas el aire por el contacto y la fuerza del vapor, avanzando a fondo y ocupando los vacíos de los intersticios, hierve y hace sus cuerpos ardientes, semejantes a carbones."],["vitruvius","2.7.3","Sunt vero item lapidicinae complures in finibus Tarquiniensium, quae dicuntur Anicianae, colore quemadmodum Albanae, quarum officinae maxime sunt circa lacum Vulsiniensem, item praefectura Statonensi. Haec autem habent infinitas virtutes; neque enim his gelicidiorum tempestas neque ignis tactus potest nocere, sed est firma et ad vetustatem ideo permanens, quod parum habet e naturae mixtione aeris et ignis, umoris autem temperate plurimumque terreni. Ita spissis comparationibus solidata neque ab tempestatibus neque ab ignis vehementia nocetur.",null,"Hay también numerosas canteras en el territorio de los tarquinienses, que se llaman anicianas, de color como las de Alba, cuyos talleres están sobre todo en torno al lago de Volsinios, e igualmente en la prefectura de Statonia. Estas tienen infinitas virtudes; pues ni la tempestad de las heladas ni el contacto del fuego pueden dañarlas, sino que es firme y duradera hasta la vejez, porque tiene poco aire y fuego en la mezcla de su naturaleza, humedad moderada y muchísimo de terreno. Así, consolidada con una composición densa, no es dañada ni por las tempestades ni por la violencia del fuego."],["vitruvius","2.7.4","Id autem maxime iudicare licet e monumentis, quae sunt circa municipium Ferenti ex his facta lapidicinis. Namque habent et statuas amplas factas egregie et minora sigilla floresque et acanthos eleganter scalptos; quae, cum sint vetusta, sic apparent recentia, uti si sint modo facta. Non minus etiam fabri aerarii de his lapidicinis in aeris flatura formis comparatis habent ex his ad aes fundendum maximas utilitates. Quae si prope urbem essent, dignum esset, ut ex his officinis omnia opera perficerentur.",null,"Y esto puede juzgarse sobre todo por los monumentos que hay en torno al municipio de Ferento, hechos con piedra de estas canteras. Pues tienen tanto estatuas grandes egregiamente hechas como estatuillas menores, flores y acantos elegantemente esculpidos; los cuales, siendo antiguos, parecen tan recientes como si acabaran de hacerse. No menos, también los broncistas, preparando con piedra de estas canteras los moldes para la fundición del bronce, obtienen de ellas grandísimas utilidades para fundir el bronce. Si estuvieran cerca de la ciudad, sería digno que todas las obras se realizaran con piedra de estos talleres."],["vitruvius","2.7.5","Cum ergo propter propinquitatem necessitas cogat ex Rubris lapidicinis et Pallensibus et quae sunt urbi proximae copiis uti, si qui voluerit sine vitiis perficere, ita erit praeparandum. Cum aedificandum fuerit, ante biennium ea saxa non hieme sed aestate eximantur et iacentia permaneant in locis patentibus. Quae autem eo biennio a tempestatibus tacta laesa fuerint, ea in fundamenta coiciantur; cetera, quae non erunt vitiata, ab natura rerum probata durare poterunt supra terram aedificata. Nec solum ea in quadratis lapidibus sunt observanda, sed etiam in caementiciis structuris.",null,"Así pues, puesto que la necesidad, por la cercanía, obliga a usar los recursos de las canteras de Saxa Rubra, de las de Palla y de las más próximas a la ciudad, si alguien quiere obrar sin defectos, habrá que prepararlo así. Cuando haya que edificar, extráiganse esas piedras dos años antes, no en invierno sino en verano, y permanezcan expuestas en lugares abiertos. Las que en esos dos años hayan sido dañadas al ser tocadas por las tempestades, échense en los cimientos; las demás, que no estén estropeadas, aprobadas por la naturaleza de las cosas, podrán durar edificadas sobre tierra. Y esto no solo ha de observarse en los sillares, sino también en las fábricas de mampostería."],["vitruvius","2.8.1","Structurarum genera sunt haec: reticulatum, quo nunc omnes utuntur, et antiquum, quod incertum dicitur. Ex his venustius est reticulatum, sed ad rimas faciendas ideo paratum, quod in omnes partes dissoluta habet cubilia et coagmenta. Incerta vero caementa alia super alia sedentia inter seque imbricata non speciosam sed firmiorem quam reticulata praestant structuram.",null,"Los géneros de fábrica son estos: el reticulado, que ahora usan todos, y el antiguo, que se llama incierto. De ellos, el reticulado es más hermoso, pero está predispuesto a producir grietas, porque tiene los lechos y las juntas desunidos en todas direcciones. Los mampuestos inciertos, en cambio, asentándose unos sobre otros e imbricándose entre sí, ofrecen una fábrica no vistosa, pero más firme que la reticulada."],["vitruvius","2.8.2","Utraque autem ex minutissimis sunt instruenda, uti materia ex calce et harena crebriter parietes satiati diutius contineantur. Molli enim et rara potestate cum sint, exsiccant sugendo e materia sucum; cum autem superarit et abundarit copia calcis et harenae, paries plus habens umoris non cito fiet evanidus, sed ab his continetur. Simul autem umida potestas e materia per caementorum raritatem fuerit exsucta calxque ab harena discedat et dissolvatur, item caementa non possunt cum his cohaerere, sed in vetustatem parietes efficiunt ruinosos.",null,"Y ambas han de construirse con mampuestos muy menudos, para que las paredes, saturadas abundantemente de mortero de cal y arena, se mantengan más tiempo. Pues, siendo los mampuestos de naturaleza blanda y porosa, secan, al absorberlo, el jugo del mortero; pero cuando la cantidad de cal y arena sobra y abunda, la pared, teniendo más humedad, no se desvanecerá pronto, sino que se mantendrá unida por ellas. Pero, en cuanto la fuerza húmeda del mortero haya sido absorbida por la porosidad de los mampuestos y la cal se separe de la arena y se disuelva, igualmente los mampuestos no pueden adherirse a ellas, sino que, con el tiempo, hacen ruinosas las paredes."],["vitruvius","2.8.3","Id autem licet animadvertere etiam de nonnullis monumentis, quae circa urbem facta sunt e marmore seu lapidibus quadratis intrinsecusque medio calcata: structuris vetustate evanida facta materia caementorumque exsucta raritate, proruunt et coagmentorum ab ruina dissolutis iuncturis dissipantur.",null,"Esto puede advertirse también en algunos monumentos que se han hecho en torno a la ciudad, de mármol o de sillares, y rellenos en su interior: al haberse desvanecido con el tiempo el mortero en las fábricas y al haber sido absorbido por la porosidad de los mampuestos, se derrumban y, deshechas las uniones de las juntas por la ruina, se desmoronan."],["vitruvius","2.8.4","Quodsi qui noluerit in id vitium incidere, medio cavo servato secundum orthostatas intrinsecus ex rubro saxo quadrato aut ex testa aut ex silicibus ordinariis struat bipedales parietes, et cum his ansis ferreis et plumbo frontes vinctae sint. Ita enim non acervatim, sed ordine structum opus poterit esse sine vitio sempiternum, quod cubilia et coagmenta eorum inter se sedentia et iuncturis alligata non protrudent opus neque orthostatas inter se religatos labi patiuntur.",null,"Y si alguien no quiere caer en ese defecto, conservando el hueco central, construya por el interior, a lo largo de los ortostatos, paredes de dos pies, de sillería de piedra roja, de ladrillo o de sílex en hiladas, y únanse con ellas los frentes con grapas de hierro y plomo. Así, en efecto, la obra, construida no en montón sino en orden, podrá ser eterna y sin defecto, porque sus lechos y juntas, asentados entre sí y trabados en sus uniones, no empujarán la obra hacia fuera ni permitirán que los ortostatos, ligados entre sí, se deslicen."],["vitruvius","2.8.5","Itaque non est contemnenda Graecorum structura; non enim utuntur e molli caemento structura polita, sed cum discesserunt a quadrato, ponunt de silice seu lapide duro ordinaria, et ita uti latericia struentes alligant eorum alternis coriis coagmenta, et sic maxime ad aeternitatem firmas perficiunt virtutes. Haec autem duobus generibus struuntur; ex his unum isodomum, alterum pseudisodomum appellatur.",null,"Por eso no ha de despreciarse la fábrica de los griegos; pues no usan una fábrica pulida de mampuesto blando, sino que, cuando se apartan de la sillería, ponen hiladas de sílex o de piedra dura, y, construyendo así como con ladrillo, traban sus juntas con hiladas alternas, y de este modo obtienen virtudes sumamente firmes para la eternidad. Y estas se construyen de dos géneros; de ellos, uno se llama isódomo y el otro pseudisódomo."],["vitruvius","2.8.6","Isodomum dicitur, cum omnia coria aequa crassitudine fuerint structa; pseudisodomum, cum inpares et inaequales ordines coriorum diriguntur. Ea utraque sunt ideo firma, primum quod ipsa caementa sunt spissa et solida proprietate neque de materia possunt exsugere liquorem, sed conservant eam in suo umore ad summam vetustatem; ipsaque eorum cubilia primum plana et librata posita non patiuntur ruere materiam, sed perpetua parietum crassitudine religata continent ad summam vetustatem.",null,"Se llama isódomo cuando todas las hiladas se han construido de igual grosor; pseudisódomo, cuando las hileras de hiladas se trazan desiguales y dispares. Ambos son firmes por esto: primero, porque los propios mampuestos son de propiedad densa y sólida y no pueden absorber el líquido del mortero, sino que lo conservan en su humedad hasta la más larga vejez; y sus propios lechos, colocados primero planos y nivelados, no dejan que el mortero se derrumbe, sino que, trabados en el grosor continuo de las paredes, las mantienen hasta la más larga vejez."],["vitruvius","2.8.7","Altera est quam ἔμπλεκτον appellant, qua etiam nostri rustici utuntur. Quorum frontes poliuntur, reliqua ita, uti sunt nata, cum materia conlocata alternis alligant coagmentis. Sed nostri celeritati studentes, erecta conlocantes frontibus serviunt et in medio farciunt fractis separatim cum materia caementis. Ita tres suscitantur in ea structura crustae, duae frontium et una media farturae. Graeci vero non ita, sed plana conlocantes et longitudines eorum alternis in crassitudinem instruentes, non media farciunt, sed e suis frontatis perpetuam et unam crassitudinem parietum consolidant. Praeterea interponunt singulos crassitudine perpetua utraque parte frontatos, quos διάτονοι appellant, qui maxime religando confirmant parietum soliditatem.",null,"Otra es la que llaman ἔμπλεκτον, que usan también nuestros campesinos. Sus frentes se pulen; las demás piedras, tal como son naturalmente, colocadas con el mortero, se traban con juntas alternas. Pero los nuestros, afanándose por la rapidez, colocando las piedras erguidas, atienden a los frentes y rellenan el centro con mampuestos rotos, por separado, con el mortero. Así se levantan en esa fábrica tres costras: dos de los frentes y una en el centro, la del relleno. Los griegos, en cambio, no lo hacen así, sino que, colocando las piedras planas y disponiendo sus longitudes alternativamente a lo ancho, no rellenan el centro, sino que, a partir de sus frentes, consolidan un grosor continuo y único de las paredes. Además, interponen piedras sueltas, con frente a ambos lados en todo el grosor, que llaman διάτονοι, las cuales, trabando al máximo, afirman la solidez de las paredes."],["vitruvius","2.8.8","Itaque si qui voluerit ex his commentariis animadvertere et eligere genus structurae, perpetuitatis poterit rationem habere. Non enim quae sunt e molli caemento subtili facie venustatis, non eae possunt esse in vetustate non ruinosae. Itaque cum arbitri communium parietum sumuntur, non aestimant eos quanti facti fuerint, sed cum ex tabulis inveniunt eorum locationes, pretia praeteritorum annorum singulorum deducunt octogesimas et ita—ex reliqua summa ⟨pro rata⟩ parte reddi pro his parietibus— sententiam pronuntiant eos non posse plus quam annos LXXX durare.",null,"Así pues, si alguien quiere, a partir de estos tratados, observar y elegir un género de fábrica, podrá tener en cuenta el principio de la perpetuidad. Pues las que son de mampuesto blando, de fina apariencia de belleza, no pueden dejar de ser ruinosas con el tiempo. Por eso, cuando se nombran árbitros para las paredes medianeras, no las estiman por lo que costó hacerlas, sino que, cuando encuentran en los registros sus contratos, deducen del precio una octogésima parte por cada uno de los años transcurridos, y así —que se pague por estas paredes, en proporción, el resto de la suma— pronuncian la sentencia de que no pueden durar más de ochenta años."],["vitruvius","2.8.9","De latericiis vero, dummodo ad perpendiculum sint stantes, nihil deducitur, sed quanti fuerint olim facti, tanti esse semper aestimantur. Itaque nonnullis civitatibus et publica opera et privatas domos etiam regias e latere structas licet videre: et primum Athenis murum, qui spectat ad Hymettum montem et Pentelensem; item Patris in aede Iovis et Herculis latericias cellas, cum circa lapidea in aede epistylia sint et columnae; in Italia Arretio vetustum egregie factum murum. Trallibus domus regibus Attalicis facta, quae ad habitandum semper datur ei, qui civitatis gerit sacerdotium. Item Lacedaemone e quibusdam parietibus etiam picturae excisae intersectis lateribus inclusae sunt in ligneis formis et in comitium ad ornatum aedilitatis Varronis et Murenae fuerunt adlatae.",null,"De las paredes de ladrillo, en cambio, con tal que se mantengan a plomo, no se deduce nada, sino que siempre se estiman en lo que costaron en su día. Por eso, en algunas ciudades, pueden verse obras públicas, casas privadas e incluso regias construidas de ladrillo: en primer lugar, en Atenas, el muro que mira al monte Himeto y al Pentélico; igualmente, en Patras, en el templo de Júpiter y de Hércules, las cellas de ladrillo, aunque alrededor, en el templo, los arquitrabes y las columnas son de piedra; en Italia, en Arezzo, un antiguo muro egregiamente hecho. En Trales, la casa hecha para los reyes atálidas, que siempre se da para habitar a quien desempeña el sacerdocio de la ciudad. Igualmente, en Lacedemonia, de ciertas paredes se cortaron también pinturas, recortando los ladrillos, se encerraron en marcos de madera y se llevaron al comicio para adorno de la edilidad de Varrón y Murena."],["vitruvius","2.8.10","Croesi domus, quam Sardiani [civibus ad requiescendum aetatis otio] seniorum collegio gerusiam dedicaverunt; item Halicarnasso potentissimi regis Mausoli domus, cum Proconnensio marmore omnia haberet ornata, parietes habet latere structos, qui ad hoc tempus egregiam praestant firmitatem ita tectoriis operibus expoliti, uti vitri perluciditatem videantur habere. Neque is rex ab inopia id fecit; infinitis enim vectigalibus erat fartus, quod imperabat Cariae toti.",null,"La casa de Creso, que los sardianos dedicaron como gerusía al colegio de los ancianos [para que los ciudadanos descansaran en el ocio de la edad]; igualmente, en Halicarnaso, la casa del poderosísimo rey Mausolo, aunque tenía todo adornado con mármol de Proconeso, tiene paredes construidas de ladrillo, que hasta hoy ofrecen una firmeza egregia, pulidas con obras de revoque de tal modo que parecen tener la transparencia del vidrio. Y ese rey no lo hizo por pobreza, pues estaba colmado de rentas infinitas, porque gobernaba toda Caria."],["vitruvius","2.8.11","Acumen autem eius et sollertiam ad aedificia paranda sic licet considerare. Cum esset enim natus Mylasis et animadvertisset Halicarnasso locum naturaliter esse munitum, idoneum portum emporiumque utile, ibi sibi domum constituit. Is autem locus est theatri curvaturae similis. Itaque in imo secundum portum forum est constitutum; per mediam autem altitudinis curvaturam praecinctionemque platea ampla latitudine facta, in qua media Mausoleum ita egregiis operibus est factum, ut in septem spectaculis nominetur. In summa arce media Martis fanum habens statuam colossicam acrolithon nobili manu Leocharis factam. Hanc autem statuam alii Leocharis, alii Timothei putant esse. In cornu autem summo dextro Veneris et Mercurii fanum ad ipsum Salmacidis fontem.",null,"Su agudeza y sagacidad para preparar edificios pueden considerarse así. Habiendo nacido en Milasa y habiendo advertido que en Halicarnaso había un lugar naturalmente fortificado, un puerto idóneo y un emporio útil, estableció allí su casa. Y este lugar es semejante a la curvatura de un teatro. Así, abajo, junto al puerto, se estableció el foro; a media altura de la curvatura, a modo de precinción, se hizo una avenida de amplia anchura, en cuyo centro se hizo el Mausoleo con obras tan egregias que se cuenta entre las siete maravillas. En lo alto de la ciudadela, en el centro, un santuario de Marte con una estatua colosal acrolítica, hecha por la noble mano de Leocares. Unos piensan que esta estatua es de Leocares, otros de Timoteo. Y en lo alto del cuerno derecho, un santuario de Venus y Mercurio junto a la misma fuente de Salmacis."],["vitruvius","2.8.12","Is autem falsa opinione putatur venerio morbo inplicare eos, qui ex eo biberint. Sed haec opinio quare per orbem terrae falso rumore sit pervagata, non pigebit exponere. Non enim quod dicitur molles et inpudicos ex ea aqua fieri, id potest esse, sed est eius fontis potestas perlucida saporque egregius. Cum autem Melas et Areuanias ab Argis et Troezene coloniam communem eo loci deduxerunt, barbaros Caras et Lelegas eiecerunt. Hi autem ad montes fugati inter se congregantes discurrebant et ibi latrocinia facientes crudeliter eos vastabant. Postea de colonis unus ad eum fontem propter bonitatem aquae quaestus causa tabernam omnibus copiis instruxit eamque exercendo eos barbaros allectabat. Ita singillatim decurrentes et ad coetus convenientes e duro feroque more commutati in Graecorum consuetudinem et suavitatem sua voluntate reducebantur. Ergo ea aqua non inpudico morbi vitio, sed humanitatis dulcedine mollitis animis barbarorum eam famam est adepta.",null,"Se cree, por falsa opinión, que esta fuente causa una enfermedad venérea a quienes beben de ella. Pero no me pesará exponer por qué esta opinión se ha difundido por el orbe de la tierra con falso rumor. Pues no puede ser, como se dice, que por esa agua los hombres se vuelvan afeminados e impúdicos, sino que el poder de esa fuente es transparente y su sabor egregio. Cuando Melas y Areuanias, desde Argos y Trecén, condujeron a ese lugar una colonia común, expulsaron a los bárbaros carios y léleges. Estos, huidos a los montes, reuniéndose entre sí, hacían correrías y, cometiendo allí bandidajes, los devastaban cruelmente. Después, uno de los colonos, junto a esa fuente, por la bondad del agua y con ánimo de lucro, instaló una taberna provista de toda clase de recursos y, explotándola, atraía a esos bárbaros. Así, bajando uno a uno y juntándose en reuniones, cambiados de su costumbre dura y feroz, eran llevados por su propia voluntad a la costumbre y a la suavidad de los griegos. Así pues, esa agua adquirió esa fama no por el vicio impúdico de una enfermedad, sino por haberse ablandado los ánimos de los bárbaros con la dulzura de la humanidad."],["vitruvius","2.8.13","Relinquitur nunc, quoniam ad explicationem moenium eorum sum invectus, ⟨ut⟩ tota uti sunt definiam. Quemadmodum enim in dextra parte fanum est Veneris et fons supra scriptus, ita in sinistro cornu regia domus, quam rex Mausolus ad suam rationem conlocavit. Conspicitur enim ex ea ad dextram partem forum et portus moeniumque tota finitio, sub sinistram secretus sub moenibus latens portus, ita ut nemo possit, quid in eo geratur, aspicere nec scire, at rex ipse de sua domo remigibus et militibus sine ullo sciente, quae opus essent, imperaret.",null,"Queda ahora, puesto que me he adentrado en la explicación de estas murallas, que las describa enteras, tal como son. Pues, así como en la parte derecha está el santuario de Venus y la fuente arriba descrita, así en el cuerno izquierdo está el palacio real, que el rey Mausolo dispuso según su propio designio. Pues se ve desde él, a la derecha, el foro, el puerto y todo el contorno de las murallas; y a la izquierda, bajo las murallas, un puerto secreto y oculto, de modo que nadie podía ver ni saber qué se hacía en él, mientras que el rey mismo, desde su casa, sin que nadie lo supiera, daba a remeros y soldados las órdenes que fueran necesarias."],["vitruvius","2.8.14","Itaque post mortem Mausoli Artemisia uxore eius regnante Rhodii indignantes mulierem imperare civitatibus Cariae totius, armata classe profecti sunt, uti id regnum occuparent. Tum Artemisiae cum esset id renuntiatum, in eo portu abstrusam classem celatis remigibus et epibatis comparatis, reliquos autem cives in muro esse iussit. Cum autem Rhodii ornata classe in portum maiorem exposuissent, plausum iussit ab muro his dare pollicerique se oppidum tradituros. Qui cum penetravissent intra murum relictis navibus inanibus, Artemisia repente fossa facta in pelagum eduxit classem ex portu minore et ita invecta est in maiorem. Expositis autem militibus classem Rhodiorum inanem abduxit in altum. Ita Rhodii non habentes, quo se reciperent, in medio conclusi in ipso foro sunt trucidati.",null,"Así, tras la muerte de Mausolo, reinando su esposa Artemisia, los rodios, indignados de que una mujer gobernara las ciudades de toda Caria, partieron con una flota armada para apoderarse de ese reino. Cuando esto se le comunicó a Artemisia, preparó en aquel puerto una flota escondida, con remeros e infantes de marina ocultos, y ordenó al resto de los ciudadanos que estuvieran en la muralla. Y cuando los rodios desembarcaron en el puerto mayor con su flota equipada, ordenó que se les aplaudiera desde la muralla y se les prometiera que entregarían la ciudad. Cuando ellos hubieron penetrado dentro de la muralla, dejando vacías las naves, Artemisia, abriendo de repente un canal hacia el mar, sacó la flota del puerto menor y así entró en el mayor. Desembarcados los soldados, se llevó mar adentro la flota vacía de los rodios. Así, los rodios, no teniendo dónde refugiarse, encerrados en medio, fueron degollados en el mismo foro."],["vitruvius","2.8.15","Ita Artemisia in navibus Rhodiorum suis militibus et remigibus inpositis Rhodum est profecta. Rhodii autem, cum prospexissent suas naves laureatas venire, opinantes cives victores reverti hostes receperunt. Tum Artemisia Rhodo capta principibus occisis tropaeum in urbe Rhodo suae victoriae constituit aeneasque duas statuas fecit, unam Rhodiorum civitatis, alteram suae imaginis, et ita figuravit Rhodiorum civitati stigmata inponentem. Id autem postea ⟨tollere⟩ Rhodii religione inpediti, quod nefas est tropaea dedicata removeri, circa eum locum aedificium struxerunt et id electa Graia statione texerunt, ne qui posset aspicere, et id ἄβατον vocitari iusserunt.",null,"Así, Artemisia, embarcando a sus soldados y remeros en las naves de los rodios, partió hacia Rodas. Y los rodios, al ver venir sus naves coronadas de laurel, creyendo que volvían vencedores sus ciudadanos, recibieron a los enemigos. Entonces Artemisia, tomada Rodas y muertos sus principales, erigió en la ciudad de Rodas un trofeo de su victoria e hizo dos estatuas de bronce, una de la ciudad de los rodios y otra de su propia imagen, y la figuró de modo que imponía estigmas a la ciudad de los rodios. Y después, los rodios, impedidos por escrúpulo religioso de quitarlo, porque es sacrilegio retirar trofeos consagrados, construyeron alrededor de ese lugar un edificio y lo cubrieron con una construcción a la manera griega, para que nadie pudiera verlo, y ordenaron que se llamara ἄβατον."],["vitruvius","2.8.16","Cum ergo tam magna potentia reges non contempserint latericiorum parietum structuras, quibus ex vectigalibus et praeda saepius licitum fuerat non modo caementicio aut quadrato saxo sed etiam marmoreo habere, non puto oportere inprobare quae sunt e latericia structura facta aedificia, dummodo recte sint tecta. Sed id genus quid ita populo Romano in urbe fieri non oporteat, exponam, quaeque sunt eius rei causae et rationes, non praetermittam.",null,"Así pues, puesto que reyes de tan gran poder no despreciaron las fábricas de paredes de ladrillo, a quienes, con sus rentas y su botín, muchas veces les habría sido lícito tenerlas no solo de mampostería o de sillería, sino también de mármol, no creo que deban desaprobarse los edificios hechos con fábrica de ladrillo, con tal que estén bien cubiertos. Pero expondré por qué no conviene que ese género se haga en la ciudad para el pueblo romano, y no omitiré cuáles son las causas y razones de ello."],["vitruvius","2.8.17","Leges publicae non patiuntur maiores crassitudines quam sesquipedales constitui loco communi; ceteri autem parietes, ne spatia angustiora fierent, eadem crassitudine conlocantur. Latericii vero, nisi diplinthii aut triplinthii fuerint, sesquipedali crassitudine non possunt plus quam unam sustinere contignationem. In ea autem maiestate urbis et civium infinita frequentia innumerabiles habitationes opus est explicare. Ergo cum recipere non possint areae planatae tantam multitudinem ad habitandum in urbe, ad auxilium altitudinis aedificiorum res ipsa coegit devenire. Itaque pilis lapideis, structuris testaceis, parietibus caementiciis altitudines extructae contignationibus crebris coaxatae cenaculorum ad summas utilitates perficiunt despectationes. Ergo moenibus e contignationibus areis alto spatio multiplicatis populus Romanus egregias habet sine inpeditione habitationes.",null,"Las leyes públicas no permiten establecer, en suelo común, grosores mayores de pie y medio; y las demás paredes, para que los espacios no resulten más estrechos, se colocan con el mismo grosor. Y las de ladrillo, a menos que sean de dos o de tres ladrillos, con un grosor de pie y medio no pueden sostener más de un piso. Y en esa majestad de la ciudad y con la infinita afluencia de ciudadanos, es necesario proveer innumerables viviendas. Así pues, como los solares llanos no pueden acoger tan gran multitud para habitar en la ciudad, la situación misma obligó a recurrir al auxilio de la altura de los edificios. Así, alzadas las alturas con pilares de piedra, fábricas de ladrillo cocido y paredes de mampostería, entabladas con numerosos pisos, los cenacula obtienen las mayores ventajas en sus vistas. Así pues, multiplicados los muros en altura mediante los pisos, el pueblo romano tiene viviendas egregias sin estorbo."],["vitruvius","2.8.18","Quoniam ergo explicata ratio est, quid ita in urbe propter necessitatem angustiarum non patiuntur esse latericios parietes, cum extra urbem opus erit his uti. ⟨Ut sint⟩ sine vitiis ad vetustatem, sic erit faciendum. Summis parietibus structura testacea sub tegula subiciatur altitudine circiter sesquipedali habeatque proiecturas coronarum. Ita vitari poterunt quae solent in his fieri vitia; cum enim in tecto tegulae fuerint fractae aut a ventis deiectae, qua possint ex imbribus aquae perpluere, non patietur lorica testacea laedi laterem, sed proiectura coronarum reiciet extra perpendiculum stillas et ea ratione servaverit integras parietum latericiorum structuras.",null,"Así pues, puesto que se ha explicado por qué razón en la ciudad, por la necesidad de la estrechez, no se permiten paredes de ladrillo, cuando fuera de la ciudad haya que usarlas, para que estén sin defectos hasta la vejez, habrá que hacerlo así. En lo alto de las paredes, bajo la teja, póngase una fábrica de ladrillo cocido de aproximadamente pie y medio de altura, y tenga salientes de cornisa. Así podrán evitarse los defectos que suelen producirse en ellas; pues, cuando en el tejado se hayan roto tejas o hayan sido derribadas por los vientos, por donde puedan filtrarse las aguas de las lluvias, la coraza de ladrillo cocido no permitirá que se dañe el ladrillo crudo, sino que el saliente de las cornisas arrojará las gotas fuera de la plomada, y por este procedimiento conservará íntegras las fábricas de las paredes de ladrillo."],["vitruvius","2.8.19","De ipsa autem testa, si sit optima seu vitiosa ad structuram, statim nemo potest iudicare, quod in tempestatibus et aestate in tecto cum est conlocata, tunc, si est firma, probatur; namque quae non fuerit ex creta bona aut parum erit cocta, ibi se ostendet esse vitiosam gelicidiis et pruina tacta. Ergo quae non in tectis poterit pati laborem, ea non potest in structura oneri ferendo esse firma. Quare maxime ex veteribus tegulis tecta ⟨et ex vetere testa⟩ structi parietes firmitatem poterunt habere.",null,"En cuanto a la teja misma, si es óptima o defectuosa para la fábrica, nadie puede juzgarlo al instante, porque, cuando está colocada en el tejado durante las tempestades y el verano, entonces, si es firme, se prueba; pues la que no se haya hecho de buena arcilla o esté poco cocida mostrará allí que es defectuosa, al ser tocada por las heladas y la escarcha. Así pues, la que no pueda soportar el esfuerzo en los tejados no puede ser firme en la fábrica para soportar carga. Por eso, las paredes construidas sobre todo con tejas viejas de tejado y con ladrillo cocido viejo podrán tener firmeza."],["vitruvius","2.8.20","Craticii vero velim quidem ne inventi essent; quantum enim celeritate et loci laxamento prosunt, tanto maiori et communi sunt calamitati, quod ad incendia uti faces sunt parati. Itaque satius esse videtur inpensa testaceorum in sumptu, quam compendio craticiorum esse in periculo. Etiamque in tectoriis operibus rimas hi faciunt arrectariorum et transversariorum dispositione. Cum enim linuntur, recipientes umorem turgescunt, deinde siccescendo contrahuntur et ita extenuati disrumpunt tectoriorum soliditatem. Sed quoniam nonnullos celeritas aut inopia aut in pendenti loco dissaeptio cogit, sic erit faciundum. Solum substruatur [aliae], ut sit intactum ab rudere et pavimento; obruta enim in his cum sunt, vetustate marcida fiunt; deinde subsidentia proclinantur et disrumpunt speciem tectoriorum. De parietibus et apparitione generatim materiae eorum, quibus sint virtutibus et vitiis, quemadmodum potui, exposui; de contignationibus autem et copiis earum, quibus comparentur, ut ad vetustatem non sint infirmae, uti natura rerum monstrat, explicabo.",null,"En cuanto a los tabiques de zarzo, quisiera en verdad que no se hubieran inventado; pues cuanto aprovechan por su rapidez y por la holgura del espacio, tanto mayor y más común calamidad son, porque están preparados como antorchas para los incendios. Por eso parece preferible el gasto de las fábricas de ladrillo cocido al peligro por la economía de los zarzos. Además, en los revoques, estos producen grietas por la disposición de los montantes y de los travesaños. Pues, cuando se embarran, al recibir humedad, se hinchan, después, al secarse, se contraen, y así, adelgazados, rompen la solidez de los revoques. Pero, puesto que a algunos los obliga la rapidez, la pobreza o la división en un lugar colgado, habrá que hacerlo así. Constrúyase debajo un basamento, de modo que quede intacto del ruderatio y del pavimento; pues, cuando los zarzos quedan enterrados en ellos, se pudren con el tiempo; después, asentándose, se inclinan y rompen la apariencia de los revoques. He expuesto, como he podido, sobre las paredes y la preparación de sus materiales, por géneros, con qué virtudes y defectos cuentan; ahora explicaré, como lo muestra la naturaleza de las cosas, sobre los entramados y sus materiales, con qué se preparan para que no sean débiles con la vejez."],["vitruvius","2.9.1","Materies caedenda est a primo autumno ad id tempus, quod erit antequam flare incipiat favonius. Vere enim omnes arbores fiunt praegnantes et omnes suae proprietatis virtutem efferunt in frondem anniversariosque fructus. Cum ergo inanes et tumidae temporum necessitate eorum fuerint, vanae fiunt et raritatibus inbecillae; uti etiam corpora muliebria, cum conceperint fetus, a partu non iudicantur integra, neque in venalibus ea, cum sunt praegnantia, praestantur sana, ideo quod in corpore praeseminatio crescens ex omnibus cibi potestatibus detrahit alimentum in se, et quo firmior efficitur ad maturitatem partus, eo minus patitur esse solidum id ipsum, ex quo procreatur. Itaque edito fetu, quod prius in aliud genus incrementi detrahebatur, cum disparatione procreationis est liberatum, inanibus et patentibus venis in se recipiens lambendo sucum etiam solidescit et redit in pristinam naturae firmitatem.",null,"La madera ha de cortarse desde el comienzo del otoño hasta el momento anterior a que empiece a soplar el favonio. Pues en primavera todos los árboles se vuelven grávidos y llevan toda la virtud de su propiedad a las hojas y a los frutos anuales. Así pues, cuando están vacíos e hinchados por la necesidad de la estación, se vuelven vanos y débiles por su porosidad; como también los cuerpos de las mujeres, cuando han concebido, no se consideran íntegros hasta el parto, ni en las ventas se garantizan sanas cuando están encintas, porque en el cuerpo la simiente que crece atrae hacia sí el alimento de todas las fuerzas del sustento, y cuanto más firme se vuelve hacia la madurez del parto, tanto menos deja que sea sólido aquello mismo de que se engendra. Así, dado a luz el feto, lo que antes se desviaba hacia otro género de crecimiento, liberado por la separación de la procreación, recibiendo en sí el jugo por las venas vacías y abiertas, también se solidifica y vuelve a la antigua firmeza de su naturaleza."],["vitruvius","2.9.2","Eadem ratione autumnali tempore maturitate fructuum flaccescente fronde, ex terra recipientes caudices arborum in se sucum recuperantur et restituuntur in antiquam soliditatem. At vero aeris hiberni vis comprimit et consolidat eas per id, ut supra scriptum est, tempus. Ergo si ea ratione et eo tempore, quod est supra scriptum, caeditur materies, erit tempestiva.",null,"Por la misma razón, en la estación otoñal, al marchitarse las hojas con la madurez de los frutos, los troncos de los árboles, recibiendo en sí el jugo de la tierra, se recuperan y se restituyen a su antigua solidez. Y la fuerza del aire invernal los comprime y consolida durante ese tiempo, como se ha escrito arriba. Así pues, si la madera se corta con ese procedimiento y en el tiempo arriba indicado, será madera de sazón."],["vitruvius","2.9.3","Caedi autem ita oportet, uti incidatur arboris crassitudo ad mediam medullam, et relinquatur, uti per eam exsiccescat stillando sucus. Ita qui inest in his inutilis liquor effluens per torulum non patietur emori in eo saniem nec corrumpi materiae aequalitatem. Tum autem, cum sicca et sine stillis erit arbor, deiciatur et ita erit optima in usu.",null,"Y conviene cortarla de modo que se corte el grosor del árbol hasta el centro de la médula, y se deje así, para que por ese corte se seque el jugo goteando. Así, el líquido inútil que hay en ellos, saliendo por la albura, no permitirá que se estanque en ella el humor corrompido ni que se corrompa la homogeneidad de la madera. Entonces, cuando el árbol esté seco y sin goteo, derríbese, y así será óptimo en el uso."],["vitruvius","2.9.4","Hoc autem ita esse licet animum advertere etiam de arbustis. Ea enim cum suo quoque tempore ad imum perforata castrantur, profundunt e medullis quem habent in se superantem et vitiosum per foramina liquorem, et ita siccescendo recipiunt in se diuturnitatem. Qui autem non habent ex arboribus exitus umores, intra concrescentes putrescunt et efficiunt inanes eas ⟨et⟩ vitiosas. Ergo si stantes et vivae siccescendo non senescunt, sine dubio, cum eae ad materiam deiciuntur, cum ea ratione curatae fuerint, habere poterunt magnas in aedificiis ad vetustatem utilitates.",null,"Que esto es así puede advertirse también en los árboles de plantación. Pues, cuando, en su debido tiempo, se perforan por abajo y se castran, derraman desde la médula, por los orificios, el líquido sobrante y vicioso que tienen en sí, y así, al secarse, adquieren durabilidad. Pero los que no tienen salida para los humores del árbol, al solidificarse estos dentro, se pudren y los vuelven vanos y defectuosos. Así pues, si, en pie y vivos, al secarse no envejecen, sin duda, cuando se derriban para madera, si han sido tratados con este procedimiento, podrán tener grandes utilidades en los edificios hasta la vejez."],["vitruvius","2.9.5","Hae autem inter se discrepantes et dissimiles habent virtutes, uti robur, ulmus, populus, cupressus, abies ceteraque, quae maxime in aedificiis sunt idonea. Namque non potest id robur, quod abies, nec cupressus, quod ulmus, nec cetera easdem habent inter se natura rerum similitates, sed singula genera principiorum proprietatibus comparata alios alii generis praestant in operibus effectus.",null,"Y estos tienen virtudes diferentes y desemejantes entre sí, como el roble, el olmo, el álamo, el ciprés, el abeto y los demás que son más idóneos en los edificios. Pues no puede el roble lo que el abeto, ni el ciprés lo que el olmo, ni los demás tienen por naturaleza las mismas semejanzas entre sí, sino que cada género, dispuesto según las propiedades de sus principios, presta en las obras efectos de distinto género."],["vitruvius","2.9.6","Et primum abies aeris habens plurimum et ignis minimumque umoris et terreni, levioribus rerum natura e potestatibus comparata non est ponderosa. Itaque rigore naturali contenta non cito flectitur ab onere, sed directa permanet in contignatione. Sed ea, quod habet in se plus caloris, procreat et alit cariem ab eaque vitiatur, etiamque ideo celeriter accenditur, quod quae inest in eo corpore aeris raritas, ut est patens, accipit ignem et ita vehementem ex se mittit flammam.",null,"Y, en primer lugar, el abeto, que tiene muchísimo aire y fuego y muy poco de humedad y de terreno, compuesto por la naturaleza de las fuerzas más ligeras, no es pesado. Así, sostenido por su rigidez natural, no se dobla pronto bajo la carga, sino que permanece recto en el entramado. Pero, porque tiene en sí más calor, engendra y alimenta la carcoma y es dañado por ella; y además se enciende con rapidez, porque la porosidad de aire que hay en su cuerpo, al estar abierta, recibe el fuego y así despide de sí una llama violenta."],["vitruvius","2.9.7","Ex ea autem, antequam est excisa, quae pars est proxima terrae, per radices recipiens ex proximitate umorem enodis et liquida efficitur; quae vero est superior, vehementia caloris eductis in aera per nodos ramis, praecisa alte circiter pedes XX et perdolata propter nodationis duritiem dicitur esse fusterna. Ima autem, cum excisa quadrifluviis disparatur, eiecto torulo ex eadem arbore ad intestina opera comparatur et ⟨ab⟩ infima fusterna sappinea vocatur.",null,"De él, antes de ser cortado, la parte que está más próxima a la tierra, recibiendo por las raíces humedad de la proximidad, resulta sin nudos y lisa; y la que está más arriba, por haber salido las ramas hacia el aire a través de los nudos por la violencia del calor, cortada a unos veinte pies de altura y desbastada, se dice que es fusterna por la dureza de sus nudos. La parte inferior, en cambio, cuando, cortada, se divide en cuatro partes y se le quita la albura, se prepara para obras de carpintería interior, y, por oposición a la fusterna, se llama sappinea."],["vitruvius","2.9.8","Contra vero quercus terrenis principiorum satietatibus abundans parumque habens umoris et aeris et ignis, cum in terrenis operibus obruitur, infinitam habet aeternitatem. Ex eo cum tangitur umore, non habens foraminum raritates propter spissitatem non potest in corpus recipere liquorem, sed fugiens ab umore resistit et torquetur et efficit, in quibus est operibus, ea rimosa.",null,"Por el contrario, la encina, abundante en saciedades terrenas de principios y con poco de humedad, de aire y de fuego, cuando se entierra en obras bajo tierra, tiene una eternidad infinita. Por ello, cuando es tocada por la humedad, no teniendo porosidad de poros a causa de su densidad, no puede recibir el líquido en su cuerpo, sino que, huyendo de la humedad, se resiste, se tuerce y agrieta las obras en que se encuentra."],["vitruvius","2.9.9","Aesculus vero, quod est omnibus principiis temperata, habet in aedificiis magnas utilitates; sed ea, cum in umore conlocatur, recipiens penitus per foramina liquorem eiecto aere et igni operatione umidae potestatis vitiatur. Cerrus, [quercus] fagus, quod pariter habent mixtionem umoris et ignis et terreni, aeris plurimum, per huius raritates umores penitus recipiendo celeriter marcescunt. Populus alba et nigra, item salix, tilia, cum non sint dura terreni mixtione, propter raritatem sunt candida et in sculpturis commodam praestant tractabilitatem. Vitex ignis et aeris habendo satietatem, umoris temperate, parum autem terreni habens leviore temperatura comparata egregiam habere videtur in usu rigiditatem.",null,"El aesculus, en cambio, porque está templado con todos los principios, tiene grandes utilidades en los edificios; pero, cuando se coloca en la humedad, recibiendo profundamente el líquido por los poros, expulsados el aire y el fuego, se estropea por la acción de la fuerza húmeda. El cerrus y el haya, porque tienen por igual mezcla de humedad, de fuego y de terreno, y muchísimo aire, recibiendo profundamente las humedades por su porosidad, se pudren rápidamente. El álamo blanco y el negro, e igualmente el sauce y el tilo, al no ser duros por la mezcla de terreno, son blancos por su porosidad y ofrecen en las esculturas un manejo cómodo. El sauzgatillo, teniendo saciedad de fuego y de aire, humedad moderada y poco de terreno, compuesto con una temperatura más ligera, parece tener en el uso una rigidez egregia."],["vitruvius","2.9.10","Alnus autem, quae proxima fluminum ripis procreatur et minime materies utilis videtur, habet in se egregias rationes. Etenim ⟨est⟩ aere et igni plurimo temperata, non multum terreno, umore paulo. Itaque in palustribus locis infra fundamenta aedificiorum palationibus crebre fixa, recipiens in se quod minus habet in corpore liquoris, permanet inmortalis ad aeternitatem et sustinet inmania pondera structurae et sine vitiis conservat. Ita quae non potest extra terram paulum tempus durare, ea in umore obruta permanet ad diuturnitatem.",null,"El aliso, que nace muy cerca de las orillas de los ríos y parece una madera nada útil, tiene en sí principios egregios. En efecto, está templado con muchísimo aire y fuego, no mucho terreno y poca humedad. Así, en los lugares pantanosos, clavado densamente como pilotaje bajo los cimientos de los edificios, recibiendo en sí el líquido que tiene de menos en su cuerpo, permanece inmortal para la eternidad, sostiene enormes pesos de fábrica y los conserva sin defectos. Así, el que no puede durar un poco de tiempo fuera de la tierra, enterrado en la humedad, permanece largo tiempo."],["vitruvius","2.9.11","Est autem maxime id considerare Ravennae, quod ibi omnia opera et publica et privata sub fundamentis eius generis habeant palos. Ulmus vero et fraxinus maximos habent umores minimumque aeris et ignis, terreni temperate. ⟨Ea e⟩ mixtione comparatae, sunt in operibus, cum fabricantur, lentae et ab pondere umoris non habent rigorem et celeriter pandant; simul autem vetustate sunt aridae factae aut in agro perfecto qui est eis liquor stantes emoriuntur, fiunt duriores et in commissuris et coagmentationibus ab lentitudine firmas recipiunt catenationes.",null,"Esto puede considerarse sobre todo en Rávena, porque allí todas las obras, tanto públicas como privadas, tienen bajo sus cimientos estacas de este género. El olmo y el fresno tienen muchísima humedad, muy poco aire y fuego, y terreno moderado. Compuestos con esta mezcla, en las obras, cuando se trabajan, son flexibles y, por el peso de la humedad, no tienen rigidez y se comban rápidamente; pero, en cuanto se han vuelto secos por la vejez o, consumido el líquido que tienen, mueren en pie en el campo, se vuelven más duros y, en los ensamblajes y las juntas, por su flexibilidad, reciben trabazones firmes."],["vitruvius","2.9.12","Item carpinus, quod est minima ignis et terreni mixtione, aeris autem et umoris summa continetur temperatura, non est fragilis, sed habet utilissimam tractabilitatem. Itaque Graeci, quod ex ea materia iuga iumentis comparant, quod apud eos iuga ζυγά vocitantur, item ζυγίην eam appellant. Non minus est admirandum de cupresso et pinu, quod eae habentes umoris abundantiam aequamque ceterorum mixtionem, propter umoris satietatem in operibus solent esse pandae, sed in vetustatem sine vitiis conservantur, quod is liquor, qui inest penitus in corporibus earum, habet amarum saporem, qui propter acritudinem non patitur penetrare cariem neque eas bestiolas, quae sunt nocentes. Ideoque quae ex his generibus opera constituuntur, permanent ad aeternam diuturnitatem.",null,"Igualmente, el carpe, porque está compuesto con muy poca mezcla de fuego y de terreno y con la máxima temperatura de aire y de humedad, no es frágil, sino que tiene un manejo utilísimo. Por eso los griegos, porque de esta madera preparan yugos para las bestias, y entre ellos los yugos se llaman ζυγά, la llaman también ζυγία. No menos es de admirar el ciprés y el pino, porque, teniendo abundancia de humedad y una mezcla igual de lo demás, por la saciedad de humedad suelen combarse en las obras, pero se conservan hasta la vejez sin defectos, porque el líquido que hay en lo profundo de sus cuerpos tiene un sabor amargo, que, por su acritud, no deja penetrar la carcoma ni los bichos que son dañinos. Y por eso, las obras que se hacen con estos géneros permanecen por una duración eterna."],["vitruvius","2.9.13","Item cedrus et iuniperus easdem habent virtutes et utilitates; sed quemadmodum ex cupressu ⟨et⟩ pinu resina, ex cedro oleum, quod cedrium dicitur, nascitur, quo reliquae res cum sunt unctae, uti etiam libri, a tineis et carie non laeduntur. Arboris autem eius sunt similes cupresseae foliaturae; materies vena directa. Ephesi in aede simulacrum Dianae ex ea, lacunaria et ibi et in ceteris nobilibus fanis propter aeternitatem sunt facta. Nascuntur autem eae arbores maxime Cretae et Africae et nonnullis Syriae regionibus.",null,"Igualmente, el cedro y el enebro tienen las mismas virtudes y utilidades; pero, así como del ciprés y del pino nace la resina, del cedro nace el aceite que se llama cedrium, con el que, cuando se untan las demás cosas, como también los libros, no son dañadas por la polilla ni la carcoma. Y el follaje de este árbol es semejante al del ciprés; la madera, de veta recta. En Éfeso, en el templo, la estatua de Diana es de esta madera, y también los artesonados, allí y en los demás santuarios célebres, se han hecho de ella por su eternidad. Estos árboles nacen sobre todo en Creta, en África y en algunas regiones de Siria."],["vitruvius","2.9.14","Larix vero, qui non est notus nisi îs municipalibus, qui sunt circa ripam fluminis Padi et litora maris Hadriani, non solum ab suci vehementi amaritate ab carie aut tinea non nocetur, sed etiam flammam ex igni non recipit, nec ipse per se potest ardere, nisi uti saxum in fornace ad calcem coquendam aliis lignis uratur; nec tamen tunc flammam recipit nec carbonem remittit, sed longo spatio tarde comburitur. ⟨Namque ea materies,⟩ quod est minima ignis et aeris e principiis temperatura, umore autem et terreno est spisse solidata, non habet spatia foraminum, qua possit ignis penetrare, reicitque eius vim nec patitur ab eo sibi cito noceri, propterque pondus ab aqua non sustinetur, sed cum portatur, aut in navibus aut supra abiegnas rates conlocatur.",null,"El alerce, en cambio, que no es conocido sino por los habitantes de los municipios que están junto a la orilla del río Po y las costas del mar Adriático, no solo no es dañado por la carcoma ni la polilla gracias al fuerte amargor de su jugo, sino que tampoco recibe llama del fuego ni puede arder por sí mismo, a menos que, como la piedra en el horno para cocer la cal, se queme con otras leñas; y ni siquiera entonces recibe llama ni despide carbón, sino que se consume lentamente durante largo tiempo. Pues esta madera, porque tiene muy poca temperatura de fuego y de aire entre sus principios, y está densamente consolidada con humedad y terreno, no tiene espacios de poros por donde pueda penetrar el fuego, y rechaza su fuerza y no deja que este la dañe pronto; y, por su peso, no es sostenida por el agua, sino que, cuando se transporta, se coloca en naves o sobre balsas de abeto."],["vitruvius","2.9.15","Ea autem materies quemadmodum sit inventa, est causa cognoscere. Divus Caesar cum exercitum habuisset circa Alpes imperavissetque municipiis praestare commeatus, ibique esset castellum munitum, quod vocaretur Larignum, tunc, qui in eo fuerunt, naturali munitione confisi noluerunt imperio parere. Itaque imperator copias iussit admoveri. Erat autem ante eius castelli portam turris ex hac materia alternis trabibus transversis uti pyra inter se composita alte, uti possent de summo sudibus et lapidibus accedentes repellere. Tunc vero cum animadversum est alia eos tela praeter sudes non habere neque posse longius a muro propter pondus iaculari, imperatum est fasciculos ex virgis alligatos et faces ardentes ad eam munitionem accedentes mittere.",null,"Vale la pena conocer cómo se descubrió esta madera. Cuando el divino César tenía su ejército en torno a los Alpes y había ordenado a los municipios que proporcionaran víveres, y había allí un fortín fortificado que se llamaba Larignum, entonces los que estaban en él, confiados en la fortificación natural, no quisieron obedecer la orden. Así, el general (imperator) ordenó que se acercaran las tropas. Había, delante de la puerta de ese fortín, una torre de esta madera, compuesta con vigas cruzadas alternativamente, como una pira, alta, de modo que pudieran rechazar desde lo alto, con estacas y piedras, a los que se acercaran. Entonces, cuando se advirtió que no tenían otras armas que las estacas y que no podían lanzarlas lejos de la muralla por su peso, se ordenó que los que se acercaran a esa fortificación arrojaran haces de varas atados y antorchas encendidas."],["vitruvius","2.9.16","Itaque celeriter milites congesserunt. Posteaquam flamma circa illam materiam virgas comprehendisset, ad caelum sublata effecit opinionem, uti videretur iam tota moles concidisse. Cum autem ea per se extincta esset et re quieta turris intacta apparuisset, admirans Caesar iussit extra telorum missionem eos circumvallari. Itaque timore coacti oppidani cum se dedidissent, quaesitum, unde essent ea ligna, quae ab igni non laederentur. Tunc ei demonstraverunt eas arbores, quarum in his locis maximae sunt copiae. Et ideo id castellum Larignum, item materies larigna est appellata. Haec autem per Padum Ravennam deportatur, in colonia Fanestri, Pisauri, Anconae reliquisque, quae sunt in ea regione, municipiis praebetur. Cuius materies si esset facultas adportationibus ad urbem, maximae haberentur in aedificiis utilitates, et si non in omne, certe tabulae in subgrundiis circum insulas si essent ex ea conlocatae, ab traiectionis incendiorum aedificia periculo liberarentur, quod eae neque flammam nec carbonem possunt recipere nec facere per se.",null,"Así, rápidamente, los soldados los amontonaron. Después de que la llama prendió las varas en torno a esa madera, alzándose al cielo, hizo creer que toda la mole se había desplomado ya. Pero cuando se hubo apagado por sí misma y, calmado el suceso, la torre apareció intacta, César, admirado, ordenó que se les cercara con una circunvalación fuera del alcance de los proyectiles. Así, cuando los del poblado, forzados por el miedo, se rindieron, se les preguntó de dónde era esa madera que no era dañada por el fuego. Entonces le mostraron esos árboles, de los que hay grandísima abundancia en esos lugares. Y por eso ese fortín se llamó Larignum, y la madera, larigna. Y esta se transporta por el Po a Rávena, y se suministra en la colonia de Fano, en Pésaro, en Ancona y en los demás municipios que hay en esa región. Si hubiera posibilidad de transportar esta madera a la ciudad, se obtendrían grandísimas utilidades en los edificios; y, si no en todo, al menos, si se colocaran tablas de ella en los aleros alrededor de las insulae, los edificios quedarían libres del peligro de la propagación de los incendios, porque estas no pueden ni recibir ni producir por sí mismas llama ni carbón."],["vitruvius","2.9.17","Sunt autem eae arbores foliis similibus pini; materies earum prolixa, tractabilis ad intestinum opus non minus quam sappinea, habetque resinam liquidam mellis Attici colore, quae etiam medetur pthisicis. De singulis generibus, quibus proprietatibus e natura rerum videantur esse comparatae quibusque procreantur rationibus, exposui. Insequitur animadversio, quid ita quae in urbe supernas dicitur abies, deterior est, quae infernas, egregios in aedificiis ad diuturnitatem praestat usus, et de his rebus, quemadmodum videantur e locorum proprietatibus habere vitia aut virtutes, uti ea sint considerantibus apertiora, exponere.",null,"Y estos árboles tienen hojas semejantes a las del pino; su madera es larga y manejable para la carpintería interior no menos que la sappinea, y tiene una resina líquida del color de la miel ática, que también cura a los tísicos. He expuesto, de cada género, con qué propiedades parecen haber sido compuestos por la naturaleza y con qué principios se engendran. Sigue el examen de por qué el abeto que en la ciudad se llama supernas es peor, mientras que el que se llama infernas presta en los edificios usos egregios para la duración, y exponer sobre estas cosas cómo parecen tener defectos o virtudes por las propiedades de los lugares, para que resulten más claras a quienes las consideren."],["vitruvius","2.10.1","Montis Appennini primae radices ab Tyrrenico mari inter Alpis et extremas Etruriae regiones oriuntur. Eius vero montis iugum se circumagens et media curvatura prope tangens oras maris Hadriani pertingit circumitionibus contra fretum. Itaque citerior eius curvatura, quae vergit ad Etruriae Campaniaeque regiones, apricis est potestatibus; namque impetus habet perpetuos ad solis cursum. Ulterior autem, quae est proclinata ad superum mare, septentrionali regioni subiecta continetur umbrosis et opacis perpetuitatibus. Itaque quae in ea parte nascuntur arbores, umida potestate nutritae non solum ipsae augentur amplissimis magnitudinibus, sed earum quoque venae umoris copia repletae turgentes liquoris abundantia saturantur. Cum autem excisae et dolatae vitalem potestatem amiserunt, venarum rigore permanente siccescendo propter raritatem fiunt inanes et evanidae, ideoque in aedificiis non possunt habere diuturnitatem.",null,"Las primeras raíces del monte Apenino nacen desde el mar Tirreno, entre los Alpes y las regiones extremas de Etruria. Y la cadena de ese monte, curvándose y rozando casi con su curvatura central las costas del mar Adriático, llega con sus rodeos hasta el estrecho. Así, su vertiente citerior, que se inclina hacia las regiones de Etruria y de Campania, tiene condiciones soleadas; pues recibe perpetuamente los ardores del curso del sol. Y la ulterior, que se inclina hacia el mar superior, sometida a la región septentrional, se mantiene en una perpetuidad umbrosa y opaca. Así, los árboles que nacen en esa parte, nutridos por una fuerza húmeda, no solo crecen hasta amplísimas magnitudes, sino que también sus venas, llenas de abundancia de humedad, se saturan turgentes de líquido. Pero cuando, cortados y desbastados, han perdido la fuerza vital, al secarse, permaneciendo la rigidez de las venas, a causa de su porosidad se vuelven huecos y endebles, y por eso no pueden tener duración en los edificios."],["vitruvius","2.10.2","Quae autem ad solis cursum spectantibus locis procreantur, non habentes interveniorum raritates siccitatibus exsuctae solidantur, quia sol non modo ex terra lambendo sed etiam ex arboribus educit umores. Itaque, quae sunt in apricis regionibus, spissis venarum crebritatibus solidatae raritatemque non habentes ex umore, cum in materiem perdolantur, reddunt magnas utilitates ad vetustatem. Ideo infernates, quod ex apricis locis adportantur, meliores sunt, quam quae ab opacis de supernatibus advehuntur.",null,"En cambio, los que nacen en lugares que miran al curso del sol, no teniendo porosidad en sus intersticios, agotados por la sequedad, se solidifican, porque el sol no solo extrae, lamiéndolas, las humedades de la tierra, sino también de los árboles. Así, los que están en regiones soleadas, solidificados por la densa espesura de sus venas y sin porosidad por la humedad, cuando se desbastan para madera, prestan grandes utilidades hasta la vejez. Por eso los infernates, porque se traen de lugares soleados, son mejores que los que se traen de los lugares sombríos, de los supernates."],["vitruvius","2.10.3","Quantum animo considerare potui, de copiis, quae sunt necessariae in aedificiorum comparationibus, et quibus temperaturis e rerum natura principiorum habere videantur mixtionem quaeque insunt in singulis generibus virtutes et vitia, uti non sint ignota aedificantibus, exposui. Ita, qui potuerint eorum praeceptorum sequi praescriptiones, erunt prudentiores singulorumque generum usum eligere poterunt in operibus. Ergo quoniam de apparitionibus est explicatum, in ceteris voluminibus de ipsis aedificiis exponetur; et primum de deorum inmortalium aedibus sacris et de earum symmetriis et proportionibus, uti ordo postulat, insequenti perscribam.",null,"En la medida en que he podido considerarlo con el ánimo, he expuesto lo relativo a los recursos necesarios en la preparación de los edificios, con qué temperaturas parecen tener por naturaleza la mezcla de sus principios, y qué virtudes y defectos hay en cada género, para que no sean desconocidos para los constructores. Así, quienes puedan seguir las prescripciones de estos preceptos serán más prudentes y podrán elegir en las obras el uso de cada género. Así pues, puesto que se ha explicado lo relativo a los materiales, en los demás volúmenes se expondrá lo relativo a los edificios mismos; y, en primer lugar, como lo exige el orden, escribiré en el siguiente sobre los templos de los dioses inmortales y sobre sus relaciones de conmensurabilidad y proporciones."],["vitruvius","3.praef.1","Delphicus Apollo Socratem omnium sapientissimum Pythiae responsis est professus. Is autem memoratur prudenter doctissimeque dixisse, oportuisse hominum pectora fenestrata et aperta esse, uti non occultos haberent sensus sed patentes ad considerandum. Utinam vero rerum natura sententiam eius secuta explicata et apparentia ea constituisset! Si enim ita fuisset, non solum laudes aut vitia animorum ad manum aspicerentur, sed etiam disciplinarum scientiae sub oculorum consideratione subiectae non incertis iudiciis probarentur, sed et doctis et scientibus auctoritas egregia et stabilis adderetur ipsique artifices pellicerent sua prudentia, ⟨qui, etiam⟩si non pecunia sint copiosi seu vetustate officinarum habuerint notitiam aut etiam gratia forensi et eloquentia, cum fuerint parati, pro industria studiorum auctoritates possent habere, ut eis, quod profitentur scire, id crederetur. Igitur quoniam haec non ita, sed uti natura rerum voluit, sunt constituta, non efficitur, ut possint homines obscuratis sub pectoribus ingeniis scientias artificiorum penitus latentes, quemadmodum sint, iudicare.",null,"Apolo délfico, por las respuestas de la Pitia, proclamó a Sócrates el más sabio de todos. Se recuerda que este dijo, con prudencia y gran doctrina, que los pechos de los hombres deberían haber tenido ventanas y estar abiertos, para que no tuvieran ocultos sus sentimientos, sino patentes para ser examinados. ¡Ojalá la naturaleza, siguiendo su parecer, los hubiera hecho manifiestos y visibles! Pues, si así hubiera sido, no solo se verían a simple vista los méritos o los vicios de las almas, sino que también los conocimientos de las distintas disciplinas, sometidos al examen de los ojos, no quedarían expuestos a juicios inciertos, y a los doctos y entendidos se les reconocería una autoridad sólida y duradera, y los propios artífices atraerían por su prudencia, de modo que, aunque no fueran ricos en dinero ni se hubieran dado a conocer por la antigüedad de sus talleres, ni siquiera por el favor del foro y la elocuencia, estando preparados, podrían tener autoridad en proporción a la industria de sus estudios, de suerte que se les creyera que saben lo que profesan saber. Así pues, puesto que estas cosas no están constituidas así, sino como quiso la naturaleza, no sucede que los hombres, al estar ocultos los ingenios bajo los pechos, puedan juzgar el saber propio de cada arte, que permanece profundamente oculto."],["vitruvius","3.praef.2","Maxime autem id animadvertere possumus ab antiquis statuariis et pictoribus, quod ex his, qui dignitatis notas et commendationis gratiam habuerunt, aeterna memoria ad posteritatem sunt permanentes, uti Myron, Polycletus, Phidias, Lysippus ceterique, qui nobilitatem ex arte sunt consecuti. Namque ut civitatibus magnis aut regibus aut civibus nobilibus opera fecerunt, ita id sunt adepti. At qui non minore studio et ingenio sollertiaque fuerunt nobilibus et humili fortuna civibus non minus egregie perfecta fecerunt opera, nullam memoriam sunt adsecuti, quod hi non ab industria neque artis sollertia sed a felicitate fuerunt deserti, ut Hegias Atheniensis, Chion Corinthius, Myagrus Phocaeus, Pharax Ephesius, Boedas Byzantius etiamque alii plures. Non minus item pictores, uti Aristomenes Thasius, Polycles et Androcydes ⟨Cyzice⟩ni, Theo Magnes ceterique, quos neque industria neque artis studium neque sollertia defecit, sed aut rei familiaris exiguitas aut inbecillitas fortunae seu in ambitione certationis contrariorum superatio obstitit eorum dignitati.",null,"Esto podemos advertirlo sobre todo en los antiguos escultores y pintores, porque, de entre ellos, los que gozaron de signos de distinción y del favor de la recomendación permanecen en memoria eterna para la posteridad, como Mirón, Policleto, Fidias, Lisipo y los demás que alcanzaron la celebridad por su arte. Pues la obtuvieron porque hicieron obras para grandes ciudades, para reyes o para ciudadanos nobles. En cambio, quienes, con no menor afán, ingenio y sagacidad, hicieron obras no menos egregiamente acabadas para ciudadanos nobles y de humilde fortuna, no alcanzaron memoria alguna, no porque les abandonaran la industria ni la sagacidad del arte, sino la buena suerte, como Hegias de Atenas, Quíon de Corinto, Miagro de Focea, Fárax de Éfeso, Boedas de Bizancio y otros muchos. No menos, igualmente, los pintores, como Aristómenes de Tasos, Policles y Androcides de Cícico, Teón de Magnesia y los demás, a quienes no les faltó ni la industria, ni el afán por el arte, ni la sagacidad, sino que a su dignidad se opuso o la escasez del patrimonio familiar, o la debilidad de la fortuna, o la superioridad de sus adversarios en la ambición de la competencia."],["vitruvius","3.praef.3","Nec tamen est admirandum, si propter ignotitiam artis virtutes obscurantur, sed maxime indignandum, cum etiam saepe eblandiatur gratia conviviorum a veris iudiciis falsam probationem. Ergo, uti Socrati placuit, si ita sensus et sententiae scientiaeque disciplinis auctae perspicuae et perlucidae fuissent, non gratia neque ambitio valeret, sed si qui veris certisque laboribus doctrinarum pervenissent ad scientiam summam, eis ultro opera traderentur. Quoniam autem ea non sunt inlustria neque apparentia in aspectu, ut putamus oportuisse, et animadverto potius indoctos quam doctos gratia superare, non esse certandum iudicans cum indoctis ambitione, potius his praeceptis editis ostendam nostrae scientiae virtutem.",null,"Y no hay que extrañarse de que, por el desconocimiento del arte, queden oscurecidas las virtudes; pero sí hay que indignarse sobre todo cuando, además, a menudo el favor de los banquetes arranca, halagando, a los juicios verdaderos una aprobación falsa. Así pues, como opinaba Sócrates, si los sentidos, los pareceres y las ciencias acrecentadas por las disciplinas hubieran sido así perspicuos y transparentes, no valdrían el favor ni la ambición, sino que, a quienes por trabajos verdaderos y seguros de las doctrinas hubieran llegado a la ciencia suprema, se les confiarían las obras espontáneamente. Pero, puesto que estas cosas no son manifiestas ni visibles a la vista, como pensamos que debería ser, y advierto que los indoctos superan con el favor a los doctos más bien que al revés, juzgando que no hay que competir en ambición con los indoctos, mostraré más bien, publicando estos preceptos, la virtud de nuestra ciencia."],["vitruvius","3.praef.4","Itaque, imperator, in primo volumine tibi de arte et quas habeat ea virtutes quibusque disciplinis oporteat esse auctum architectum, exposui et subieci causas, quid ita earum oporteat eum esse peritum, rationesque summae architecturae partitione distribui finitionibusque terminavi. Deinde, quod erat primum et necessarium, de moenibus, quemadmodum eligantur loci salubres, ratiocinationibus explicui, ventique qui sint et e quibus ⟨regionibus⟩ singuli spirant, deformationibus grammicis ostendi, platearumque et vicorum uti emendate fiant distributiones in moenibus, docui et ita finitionem primo volumine constitui. Item in secundo de materia, quas habeat in operibus utilitates et quibus virtutibus e natura rerum est comparata, peregi. Nunc in tertio de deorum inmortalium aedibus sacris dicam et, uti oportet, perscriptas exponam.",null,"Así pues, emperador, en el primer volumen te expuse sobre el arte, qué virtudes tiene y de qué disciplinas conviene que esté provisto el arquitecto, y añadí las causas por las que conviene que sea experto en ellas; y distribuí en partes los principios de toda la arquitectura y los delimité con definiciones. Después, lo que era primero y necesario, expliqué con razonamientos, a propósito de las murallas, cómo se eligen los lugares salubres, mostré con trazados geométricos cuáles son los vientos y de qué regiones sopla cada uno, y enseñé cómo se hacen correctamente las distribuciones de las plazas y calles dentro de las murallas; y así puse término al primer volumen. Asimismo, en el segundo traté de los materiales, qué utilidades tienen en las obras y con qué virtudes los ha dotado la naturaleza. Ahora, en el tercero, hablaré de los templos sagrados de los dioses inmortales y los expondré descritos como conviene."],["vitruvius","3.1.1","Aedium compositio constat ex symmetria, cuius rationem diligentissime architecti tenere debent. Ea autem paritur a proportione, quae graece ἀναλογία dicitur. Proportio est ratae partis membrorum in omni opere totiusque commodulatio, ex qua ratio efficitur symmetriarum. Namque non potest aedis ulla sine symmetria atque proportione rationem habere compositionis, nisi uti hominis bene figurati membrorum habuerit exactam rationem.",null,"La composición de los templos se funda en la conmensurabilidad, cuyo principio deben conocer con el mayor cuidado los arquitectos. Y esta nace de la proporción, que en griego se llama ἀναλογία. La proporción es la conmensuración, mediante una parte determinada, de los miembros en toda obra y del conjunto, a partir de la cual se obtiene el principio de las relaciones de conmensurabilidad. Pues ningún templo puede tener un principio de composición sin conmensurabilidad y proporción, a menos que tenga una relación exacta de sus miembros, como la de un hombre bien formado."],["vitruvius","3.1.2","Corpus enim hominis ita natura composuit, uti os capitis a mento ad frontem summam et radices imas capilli esset decimae partis, item manus pansa ab articulo ad extremum medium digitum tantundem, caput a mento ad summum verticem octavae, cum cervicibus imis ab summo pectore ad imas radices capillorum sextae, ⟨a medio pectore⟩ ad summum verticem quartae. Ipsius autem oris altitudinis tertia est pars ab imo mento ad imas nares, nasum ab imis naribus ad finem mediûm superciliorum tantundem, ab ea fine ad imas radices capilli frons efficitur item tertiae partis. Pes vero altitudinis corporis sextae, cubitum quartae, pectus item quartae. Reliqua quoque membra suas habent commensus proportiones, quibus etiam antiqui pictores et statuarii nobiles usi magnas et infinitas laudes sunt adsecuti.",null,"Pues la naturaleza compuso el cuerpo del hombre de tal modo que el rostro, desde el mentón hasta lo alto de la frente y las raíces inferiores del cabello, fuera la décima parte; asimismo, la mano extendida, desde la muñeca hasta el extremo del dedo medio, otro tanto; la cabeza, desde el mentón hasta la coronilla, la octava parte; desde lo alto del pecho, con la base del cuello, hasta las raíces inferiores del cabello, la sexta; desde el centro del pecho hasta la coronilla, la cuarta. De la altura del rostro mismo, un tercio va desde lo bajo del mentón hasta lo bajo de la nariz; la nariz, desde lo bajo de las narinas hasta el límite entre las cejas, otro tanto; y desde ese límite hasta las raíces inferiores del cabello, la frente forma igualmente un tercio. El pie es la sexta parte de la altura del cuerpo; el codo, la cuarta; el pecho, igualmente, la cuarta. También los demás miembros tienen sus proporciones de conmensuración, de las que se sirvieron los antiguos pintores y escultores célebres para alcanzar grandes e infinitas alabanzas."],["vitruvius","3.1.3","Similiter vero sacrarum aedium membra ad universam totius magnitudinis summam ex partibus singulis convenientissimum debent habere commensus responsum. Item corporis centrum medium naturaliter est umbilicus. Namque si homo conlocatus fuerit supinus manibus et pedibus pansis circinique conlocatum centrum in umbilico eius, circumagendo rotundationem utrarumque manuum et pedum digiti linea tangentur. Non minus quemadmodum schema rotundationis in corpore efficitur, item quadrata designatio in eo invenietur. Nam si a pedibus imis ad summum caput mensum erit eaque mensura relata fuerit ad manus pansas, invenietur eadem latitudo uti altitudo, quemadmodum areae, quae ad normam sunt quadratae.",null,"Del mismo modo, los miembros de los templos deben tener, de cada una de sus partes a la suma total de la magnitud del conjunto, una correspondencia de conmensuración sumamente adecuada. Asimismo, el centro medio del cuerpo es naturalmente el ombligo. Pues, si un hombre se tiende boca arriba con las manos y los pies extendidos y se coloca el centro del compás en su ombligo, al trazar el círculo, la línea tocará los dedos de ambas manos y de ambos pies. Y no menos que se obtiene en el cuerpo la figura del círculo, se hallará en él también la del cuadrado. Pues, si se mide desde las plantas de los pies hasta lo alto de la cabeza y esa medida se lleva a las manos extendidas, se hallará la misma anchura que altura, como en las superficies que son cuadradas a escuadra."],["vitruvius","3.1.4","Ergo si ita natura composuit corpus hominis, uti proportionibus membra ad summam figurationem eius respondeant, cum causa constituisse videntur antiqui, ut etiam in operum perfectionibus singulorum membrorum ad universam figurae speciem habeant commensus exactionem. Igitur cum in omnibus operibus ordines traderent, maxime in aedibus deorum, ⟨quod eorum⟩ operum et laudes et culpae aeternae solent permanere.",null,"Así pues, si la naturaleza compuso el cuerpo del hombre de modo que sus miembros respondan con proporciones a su figura total, con razón parecen haber establecido los antiguos que también en la realización de las obras los miembros singulares tuvieran una exacta conmensuración respecto de la apariencia total de la figura. Por eso, al transmitir en todas las obras sus órdenes, lo hicieron sobre todo en los templos de los dioses, porque las alabanzas y las culpas de estas obras suelen permanecer eternamente."],["vitruvius","3.1.5","Nec minus mensurarum rationes, quae in omnibus operibus videntur necessariae esse, ex corporis membris collegerunt, uti digitum, palmum, pedem, cubitum, et eas distribuerunt in perfectum numerum, quem Graeci τέλειον dicunt. Perfectum autem antiqui instituerunt numerum qui decem dicitur; namque ex manibus digitorum numero [ab palmo pes] est inventus. Si autem in utrisque palmis ex articulis ab natura decem sunt perfecti, etiam Platoni placuit esse eum numerum ea re perfectum, quod ex ⟨X⟩ singularibus rebus, quae μονάδες apud Graecos dicuntur, perficitur decusis. Simul autem undecim aut duodecim sunt facti, quod superaverint, non possunt esse perfecti, donec ad alterum decusis perveniant; singulares enim res particulae sunt eius numeri.",null,"Y no menos recogieron de los miembros del cuerpo los principios de las medidas, que parecen necesarios en todas las obras, como el dedo, el palmo, el pie y el codo, y los distribuyeron según el número perfecto, que los griegos llaman τέλειον. Los antiguos establecieron como número perfecto el que se llama diez; pues se halló a partir del número de los dedos de las manos. Y si en ambas palmas, por sus articulaciones, la naturaleza hizo diez perfectos, también a Platón le pareció que ese número era perfecto por la razón de que la decena se completa a partir de diez unidades singulares, que entre los griegos se llaman μονάδες. Pero, en cuanto se llega a once o doce, por lo que exceden, no pueden ser perfectos hasta que llegan a la segunda decena; pues las unidades singulares son partículas de ese número."],["vitruvius","3.1.6","Mathematici vero contra disputantes ea re perfectum dixerunt esse numerum qui sex dicitur, quod is numerus habet partitiones eorum rationibus sex numero convenientes sic: sextantem unum, trientes duo, semissem tria, besem quem δίμοιρον dicunt quattuor, quintarium quem πεντάμοιρον dicunt quinque, perfectum sex. Cum ad duplicationem crescat, supra sex adiecto asse ἔφεκτον; cum facta sunt octo, quod est tertia adiecta, tertiarium alterum, qui ἐπίτριτος dicitur; dimidia adiecta cum facta sunt novem, sesquialterum, qui ἡμιόλιος appellatur; duabus partibus additis et decusis facto bes alterum, quem ἐπιδίμοιρον vocitant; in undecim numero quod adiecti sunt quinque, quintarium, quem ἐπίπεμπτον dicunt; duodecim autem, quod ex duobus numeris simplicibus est effectus, διπλάσιονα.",null,"Los matemáticos, en cambio, disputando en sentido contrario, dijeron que el número perfecto es el que se llama seis, porque este número tiene divisiones que, según sus principios, convienen con el número seis así: uno es su sextante; dos, su triente; tres, su semis; cuatro, su bes, que llaman δίμοιρον; cinco, su quintario, que llaman πεντάμοιρον; y seis, el número perfecto. Cuando crece hacia el doble, añadido un as por encima de seis, ἔφεκτον; cuando se llega a ocho, porque se ha añadido un tercio, un segundo tertiarius, que se llama ἐπίτριτος; cuando, añadida la mitad, se llega a nueve, el sesquiáltero, que se llama ἡμιόλιος; añadidas dos partes y hecha la decena, un segundo bes, que llaman ἐπιδίμοιρον; en el número once, porque se han añadido cinco, el quintario, que llaman ἐπίπεμπτον; y el doce, porque está formado por dos números simples, διπλάσιον."],["vitruvius","3.1.7","Non minus etiam, quod pes hominis altitudinis sextam habet partem, (ita etiam, ex eo quod perficitur pedum numero corporis ⟨altitudo, veteribus columnis basis scapi elata⟩ sexies altitudines terminavit) eum perfectum constituerunt, cubitumque animadverterunt ex sex palmis constare digitisque XXIIII. Ex eo etiam videntur civitates Graecorum fecisse, quemadmodum cubitus est sex palmorum, in drachma, qua nummo uterentur, aereos signatos uti asses ex aequo sex, quos obolos appellant, quadrantesque obolorum, quae alii dichalca, nonnulli trichalca dicunt, pro digitis viginti quattuor in drachma constituisse.",null,"No menos también, porque el pie del hombre es la sexta parte de su altura (así también, a partir de que la altura del cuerpo se completa con el número de los pies, los antiguos, en las columnas, determinaron la altura del fuste, con su basa, en seis veces), lo establecieron como perfecto, y advirtieron que el codo consta de seis palmos y de veinticuatro dedos. Por ello parece también que las ciudades de los griegos, así como el codo es de seis palmos, establecieron en la dracma, que usaban como moneda, seis piezas de bronce acuñadas, iguales a ases, que llaman óbolos, y cuartos de óbolo, que unos llaman dicalcos y algunos tricalcos, en número de veinticuatro por dracma, en lugar de los dedos."],["vitruvius","3.1.8","Nostri autem primo fecerunt ⟨perfectum⟩ antiquum numerum et in denario denos aeris constituerunt, et ea re compositio nominis ad hodiernum diem denarium retinet. Etiamque quarta pars quod efficiebatur ex duobus assibus et tertio semisse, sestertium vocitaverunt. Postea autem quam animadverterunt utrosque numeros esse perfectos, et sex et decem, utrosque in unum coiecerunt et fecerunt perfectissimum decusis sexis. Huius autem rei auctorem invenerunt pedem. E cubito enim cum dempti sunt palmi duo, relinquitur pes quattuor palmorum, palmus autem habet quattuor digitos. Ita efficitur, ut habeat pes sedecim digitos et totidem asses aeracius denarius.",null,"Los nuestros, en cambio, adoptaron primero el antiguo número perfecto y establecieron en el denario diez ases de bronce, y por esa razón la composición del nombre conserva hasta hoy el de denario. Y a su cuarta parte, porque resultaba de dos ases y un tercero a medias, la llamaron sestercio. Pero después, cuando advirtieron que ambos números eran perfectos, el seis y el diez, los reunieron en uno y formaron el perfectísimo, el dieciséis. Y hallaron como autor de esto al pie. Pues, cuando del codo se quitan dos palmos, queda el pie de cuatro palmos, y el palmo tiene cuatro dedos. Así resulta que el pie tiene dieciséis dedos, y otros tantos ases el denario de bronce."],["vitruvius","3.1.9","Ergo si convenit ex articulis hominis numerum inventum esse et ex membris separatis ad universam corporis speciem ratae partis commensus fieri responsum, relinquitur, ut suspiciamus eos, qui etiam aedes deorum inmortalium constituentes ita membra operum ordinaverunt, ut proportionibus et symmetriis separatae atque universae convenientes efficerentur eorum distributiones.",null,"Así pues, si se acepta que el número se halló a partir de las articulaciones del hombre y que la correspondencia de conmensuración según una parte determinada se hace desde los miembros separados hacia la apariencia total del cuerpo, queda que admiremos a quienes, estableciendo también los templos de los dioses inmortales, ordenaron los miembros de las obras de modo que sus distribuciones, separadas y en conjunto, resultaran concordantes por las proporciones y las relaciones de conmensurabilidad."],["vitruvius","3.2.1","Aedium autem principia sunt, e quibus constat figurarum aspectus, ea: primum in antis, quod graece ναὸς ἐν παραστάσιν dicitur, deinde prostylos, amphiprostylos, peripteros, pseudodipteros, ⟨dipteros⟩, hypaethros. Horum exprimuntur formationes his rationibus.",null,"Los principios de los templos, de los que depende el aspecto de sus figuras, son estos: primero, el templo in antis, que en griego se llama ναὸς ἐν παραστάσιν; después, el próstilo, el anfipróstilo, el períptero, el pseudodíptero, el díptero y el hípetro. Sus configuraciones se expresan con estos principios."],["vitruvius","3.2.2","In antis erit aedes, cum habebit in fronte antas parietum, qui cellam circumcludunt, et inter antas in medio columnas duas supraque fastigium symmetria ea conlocatum, quae in hoc libro fuerit perscripta. Huius autem exemplar erit ad Tres Fortunas ex tribus quod est proxime portam Collinam.",null,"Un templo será in antis cuando tenga en el frente las antas de las paredes que encierran la cella, y entre las antas, en medio, dos columnas, y encima un frontón dispuesto con la conmensurabilidad que se describirá en este libro. Un ejemplo de este será, de los tres templos de las Tres Fortunas, el que está más cerca de la puerta Colina."],["vitruvius","3.2.3","Prostylos omnia habet quemadmodum in antis, columnas autem contra antas angulares duas supraque epistylia, quemadmodum et in antis, et dextra ac sinistra in versuris singula. Huius exemplar est in insula Tiberina in aede Iovis et Fauni.",null,"El próstilo tiene todo como el in antis, pero, frente a las antas, dos columnas angulares, y encima arquitrabes, como también en el in antis, y a derecha e izquierda, en los ángulos, una columna a cada lado. Un ejemplo de este está en la isla Tiberina, en el templo de Júpiter y Fauno."],["vitruvius","3.2.4","Amphiprostylos omnia habet ea, quae prostylos, praetereaque habet in postico ad eundem modum columnas et fastigium.",null,"El anfipróstilo tiene todo lo que el próstilo, y además tiene en la parte posterior, del mismo modo, columnas y frontón."],["vitruvius","3.2.5","Peripteros autem erit, quae habebit in fronte et postico senas columnas, in lateribus cum angularibus undenas. Ita autem sint hae columnae conlocatae, ut intercolumnii latitudinis intervallum sit a parietibus circum ad extremos ordines columnarum, habeatque ambulationem circa cellam aedis, quemadmodum est sine postico in porticu Metelli Iovis Statoris Hermodori et Mariana Honoris et Virtutis a Mucio facta.",null,"Será períptero el templo que tenga en el frente y en la parte posterior seis columnas, y en los lados, con las angulares, once. Y estas columnas estén colocadas de modo que el espacio de la anchura de un intercolumnio quede entre las paredes, alrededor, y las hileras exteriores de columnas, y tenga un paso alrededor de la cella del templo, como es, sin parte posterior, en el pórtico de Metelo, el de Júpiter Estátor, de Hermodoro, y el de Honor y Virtud de Mario, hecho por Mucio."],["vitruvius","3.2.6","Pseudodipteros autem sic conlocatur, ut in fronte et postico sint columnae octonae, in lateribus cum angularibus quinae denae. Sint autem parietes cellae contra quaternas columnas medianas in fronte et postico. Ita duorum intercolumniorum et imae crassitudinis columnae spatium erit ab parietibus circa ad extremos ordines columnarum. Huius exemplar Romae non est, sed Magnesiae Dianae Hermogenis Alabandei et Apollinis a Menesthe facta.",null,"El pseudodíptero se dispone de modo que en el frente y en la parte posterior haya ocho columnas, y en los lados, con las angulares, quince. Y estén las paredes de la cella frente a las cuatro columnas centrales del frente y de la parte posterior. Así, entre las paredes, alrededor, y las hileras exteriores de columnas habrá un espacio de dos intercolumnios y del grosor inferior de una columna. No hay ejemplo de este en Roma, pero sí en Magnesia, el de Diana, obra de Hermógenes de Alabanda, y el de Apolo, hecho por Menestes."],["vitruvius","3.2.7","Dipteros autem octastylos et pronao et postico, sed circa aedem duplices habet ordines columnarum, uti est aedis Quirini dorica et Ephesi Dianae ionica a Chersiphrone constituta.",null,"El díptero es octástilo tanto en el pronaos como en la parte posterior, pero tiene alrededor del templo dobles hileras de columnas, como es el templo dórico de Quirino y el jónico de Diana en Éfeso, establecido por Quersifrón."],["vitruvius","3.2.8","Hypaethros vero decastylos est in pronao et postico. Reliqua omnia eadem habet quae dipteros, sed interiore parte columnas in altitudine duplices, remotas a parietibus ad circumitionem ut porticus peristyliorum. Medium autem sub divo est sine tecto. Aditus valvarum ex utraque parte in pronao et postico. Huius item exemplar Romae non est, sed Athenis octastylos ex templo Olympio.",null,"El hípetro es decástilo en el pronaos y en la parte posterior. Tiene todo lo demás igual que el díptero, pero en la parte interior tiene columnas dobles en altura, apartadas de las paredes para formar un circuito, como los pórticos de los peristilos. El centro está al aire libre, sin techo. Las entradas de las puertas, a uno y otro lado, en el pronaos y en la parte posterior. Tampoco hay ejemplo de este en Roma, sino en Atenas, el octástilo del templo olímpico."],["vitruvius","3.3.1","Species autem aedium sunt quinque, quarum ea sunt vocabula: pycnostylos, id est crebris columnis, systylos paulo remissioribus, diastylos amplius quam oportet inter se diductis, araeostylos spatiis intercolumniorum patentibus rare, eustylos intervallorum iusta distributione.",null,"Las especies de templos son cinco, cuyos nombres son estos: picnóstilo, es decir, de columnas apretadas; sístilo, algo más espaciadas; diástilo, más separadas entre sí de lo debido; areóstilo, con espacios de intercolumnio abiertos y raros; éustilo, con una justa distribución de los intervalos."],["vitruvius","3.3.2","Ergo pycnostylos est, cuius intercolumnio unius et dimidiatae columnae crassitudo interponi potest, quemadmodum est divi Iulii et in Caesaris foro Veneris et si quae aliae sic sunt compositae. Item systylos est, in qua duarum columnarum crassitudo in intercolumnio poterit conlocari, et spirarum plinthides aeque magnae sint ei spatio, quod fuerit inter duas plinthides, quemadmodum est Fortunae Equestris ad theatrum lapideum reliquaeque, quae eisdem rationibus sunt compositae.",null,"Así pues, picnóstilo es aquel en cuyo intercolumnio puede interponerse el grosor de una columna y media, como es el templo del divino Julio y, en el foro de César, el de Venus, y cualesquiera otros que estén compuestos así. Igualmente, sístilo es aquel en el que en el intercolumnio podrá colocarse el grosor de dos columnas, y los plintos de las basas sean tan grandes como el espacio que haya entre dos plintos, como es el de la Fortuna Ecuestre junto al teatro de piedra y los demás que están compuestos con los mismos principios."],["vitruvius","3.3.3","Haec utraque genera vitiosum habent usum. Matres enim familiarum cum ad supplicationem gradibus ascendunt, non possunt per intercolumnia amplexae adire, nisi ordines fecerint; item valvarum aspectus abstruditur columnarum crebritate ipsaque signa obscurantur; item circa aedem propter angustias inpediuntur ambulationes.",null,"Estos dos géneros tienen un uso defectuoso. Pues las madres de familia, cuando suben por las gradas para la súplica, no pueden pasar por los intercolumnios cogidas del brazo, a menos que vayan en fila; igualmente, la vista de las puertas queda tapada por la espesura de las columnas, y las propias estatuas quedan en la sombra; asimismo, alrededor del templo, por la estrechez, se estorban los paseos."],["vitruvius","3.3.4","Diastyli autem haec erit compositio, cum trium columnarum crassitudinem intercolumnio interponere possumus, tamquam est Apollinis et Dianae aedis. Haec dispositio hanc habet difficultatem, quod epistylia propter intervallorum magnitudinem franguntur.",null,"La composición del diástilo será esta: cuando podemos interponer en el intercolumnio el grosor de tres columnas, como es el templo de Apolo y Diana. Esta disposición tiene esta dificultad: que los arquitrabes, por la magnitud de los intervalos, se rompen."],["vitruvius","3.3.5","In araeostylis autem nec lapideis nec marmoreis epistyliis uti datur, sed inponendae de materia trabes perpetuae. Et ipsarum aedium species sunt varicae, barycephalae, humiles, latae, ornanturque signis fictilibus aut aereis inauratis earum fastigia tuscanico more, uti est ad Circum Maximum Cereris et Herculis Pompeiani, item Capitolii.",null,"En los areóstilos no es posible usar arquitrabes de piedra ni de mármol, sino que han de ponerse vigas continuas de madera. Y el aspecto de estos templos es desparramado (varicae), pesado de cabeza, bajo y ancho, y sus frontones se adornan al modo toscano con estatuas de barro o de bronce dorado, como es, junto al Circo Máximo, el de Ceres y el de Hércules de Pompeyo, e igualmente el del Capitolio."],["vitruvius","3.3.6","Reddenda nunc est eustyli ratio, quae maxime probabilis et ad usum et ad speciem et ad firmitatem rationes habet explicatas. Namque facienda sunt in intervallis spatia duarum columnarum et quartae partis columnae crassitudinis, mediumque intercolumnium unum, quod erit in fronte, alterum, quod in postico, trium columnarum crassitudine. Sic enim habebit et figurationis aspectum venustum et aditus usum sine inpeditionibus et circa cellam ambulatio auctoritatem.",null,"Hay que dar ahora el principio del éustilo, que es el más recomendable y tiene desarrollados sus principios para el uso, para el aspecto y para la solidez. Pues en los intervalos han de hacerse espacios de dos gruesos de columna y un cuarto, y el intercolumnio central, uno en el frente y otro en la parte posterior, del grosor de tres columnas. Así, en efecto, tendrá un aspecto de figura hermoso, un uso de la entrada sin estorbos y un paseo alrededor de la cella con autoridad."],["vitruvius","3.3.7","Huius autem rei ratio explicabitur sic. Frons loci quae in aede constituta fuerit, si tetrastylos facienda fuerit, dividatur in partes XI S praeter crepidines et proiecturas spirarum; si sex erit columnarum, in partes XVIII; si octastylos constituetur, dividatur in XXIV et semissem. Item ex his partibus sive tetrastyli sive hexastyli sive octastyli una pars sumatur, eaque erit modulus. Cuius moduli unus erit crassitudinis columnarum. Intercolumnia singula, praeter media, modulorum duorum et moduli quartae partis; mediana in fronte et postico singula ternûm modulorum. Ipsarum columnarum altitudo modulorum VIIII et dimidiae moduli partis. Ita ex ea divisione intercolumnia altitudinesque columnarum habebunt iustam rationem.",null,"El principio de esto se explicará así. El frente del solar que se haya establecido para el templo, si ha de hacerse tetrástilo, divídase en once partes y media, sin contar los zócalos ni los resaltes de las basas; si ha de ser de seis columnas, en dieciocho partes; si se establece octástilo, divídase en veinticuatro y media. Asimismo, de estas partes, sea del tetrástilo, del hexástilo o del octástilo, tómese una parte, y esta será el módulo. Un módulo corresponderá al grosor de las columnas. Cada intercolumnio, excepto los centrales, de dos módulos y un cuarto de módulo; los centrales, en el frente y en la parte posterior, de tres módulos cada uno. La altura de las columnas mismas, de nueve módulos y medio. Así, con esta división, los intercolumnios y las alturas de las columnas tendrán un principio justo."],["vitruvius","3.3.8","Huius exemplar Romae nullum habemus, sed in Asia Teo hexastylon Liberi Patris. Eas autem symmetrias constituit Hermogenes, qui etiam primus invenit octastylon pseudodipterive rationem. Ex dipteri enim aedis symmetria distulit interiores ordines columnarum XXXVIII eaque ratione sumptus operasque compendii fecit. Is in medio ambulationi laxamentum egregie circa cellam fecit de aspectuque nihil inminuit, sed sine desiderio supervacuorum conservavit auctoritatem totius operis distributione.",null,"No tenemos en Roma ningún ejemplo de esto, pero sí en Asia, en Teos, el templo hexástilo de Líber Padre. Estas relaciones de conmensurabilidad las estableció Hermógenes, quien también fue el primero en hallar el principio del octástilo, es decir, del pseudodíptero. Pues, de la conmensurabilidad del templo díptero, suprimió las hileras interiores de treinta y ocho columnas, y con este procedimiento ahorró gastos y trabajos. Él dio en el centro una holgura egregia al paseo alrededor de la cella, y no disminuyó en nada el aspecto, sino que, sin que se echara de menos lo superfluo, conservó la autoridad de toda la obra con su distribución."],["vitruvius","3.3.9","Pteromatos enim ratio et columnarum circum aedem dispositio ideo est inventa, ut aspectus propter asperitatem intercolumniorum habeat auctoritatem, praeterea, si ex ⟨improviso⟩ imbrium aquae vis occupaverit et intercluserit hominum multitudinem, ut habeat in aede circaque cellam cum laxamento liberam moram. Haec autem ut explicantur in pseudodipteris aedium dispositionibus! Quare videtur acuta magnaque sollertia effectus operum Hermogenes fecisse reliquisseque fontes, unde posteri possent haurire disciplinarum rationes.",null,"Pues el principio del pteroma y la disposición de las columnas alrededor del templo se hallaron para que el aspecto, por el relieve de los intercolumnios, tenga autoridad, y además, si de improviso la fuerza del agua de las lluvias sorprendiera e impidiera el paso a una multitud de personas, tenga en el templo y en torno a la cella una estancia libre con holgura. ¡Y qué bien se desarrollan estas cosas en las disposiciones de los templos pseudodípteros! Por eso parece que Hermógenes realizó sus obras con aguda y gran sagacidad y dejó fuentes de donde la posteridad pudiera beber los principios de las disciplinas."],["vitruvius","3.3.10","Aedibus araeostylis columnae sic sunt faciendae, uti crassitudines earum sint partis octavae ad altitudines. Item in diastylo dimetienda est altitudo columnae in partes octo et dimidiam, et unius partis columnae crassitudo conlocetur. In systylo altitudo dividatur in novem et dimidiam partem, et ex eis una ad crassitudinem columnae detur. Item in pycnostylo dividenda est altitudo in ⟨partes⟩ decem, et eius una pars facienda est columnae crassitudo. Eustyli autem aedis columnae, uti systyli, in novem partes altitudo dividatur et dimidiam partem, et eius una pars constituatur in crassitudine imi scapi. Ita habebitur pro rata parte intercolumniorum ratio.",null,"En los templos areóstilos, las columnas han de hacerse de modo que su grosor sea la octava parte de su altura. Igualmente, en el diástilo, ha de dividirse la altura de la columna en ocho partes y media, y dese a la columna el grosor de una parte. En el sístilo, divídase la altura en nueve partes y media, y dese una de ellas al grosor de la columna. Igualmente, en el picnóstilo ha de dividirse la altura en diez partes, y una de ellas ha de ser el grosor de la columna. Y las columnas del templo éustilo, como las del sístilo, divídase su altura en nueve partes y media, y establézcase una de ellas en el grosor de la parte inferior del fuste. Así se tendrá, en proporción, el principio de los intercolumnios."],["vitruvius","3.3.11","Quemadmodum enim crescunt spatia inter columnas, proportionibus adaugendae sunt crassitudines scaporum. Namque si in araeostylo nona aut decima pars crassitudinis fuerit, tenuis et exilis apparebit, ideo quod per latitudinem intercolumniorum aer consumit et inminuit aspectu scaporum crassitudinem. Contra vero pycnostylis si octava pars crassitudinis fuerit, propter crebritatem et angustias intercolumniorum tumidam et invenustam efficiet speciem. Itaque generis operis oportet persequi symmetrias. Etiamque angulares columnae crassiores faciendae sunt ex sua diametro quinquagesima parte, quod eae ab aere circumciduntur et graciliores videntur esse aspicientibus. Ergo quod oculus fallit, ratiocinatione est exaequandum.",null,"Pues, a medida que crecen los espacios entre las columnas, han de aumentarse proporcionalmente los grosores de los fustes. Pues, si en el areóstilo el grosor fuera la novena o la décima parte, parecerá delgado y endeble, porque, a través de la anchura de los intercolumnios, el aire consume y disminuye a la vista el grosor de los fustes. Por el contrario, en los picnóstilos, si el grosor fuera la octava parte, por la espesura y la estrechez de los intercolumnios producirá un aspecto hinchado y sin gracia. Por eso conviene seguir las relaciones de conmensurabilidad del género de la obra. Además, las columnas angulares han de hacerse más gruesas en una quincuagésima parte de su diámetro, porque quedan recortadas por el aire y parecen más delgadas a quienes las miran. Así pues, lo que engaña al ojo ha de compensarse con el razonamiento."],["vitruvius","3.3.12","Contracturae autem in summis columnarum hypotracheliis ita faciendae videntur, uti, si columna sit ab minimo ad pedes quinos denos, ima crassitudo dividatur in partes sex et earum partium quinque summa constituatur. Item quae erit ab quindecim pedibus ad pedes viginti, scapus imus in partes sex et semissem dividatur, earumque partium quinque et semisse superior crassitudo columnae fiat. Item quae erunt a pedibus viginti ad pedes triginta, scapus imus dividatur in partes septem, earumque sex summa contractura perficiatur. Quae autem ab triginta pedibus ad quadraginta alta erit, ima dividatur in partes septem et dimidiam; ex his sex et dimidiam in summo habeat contracturae rationem. Quae erunt ab quadraginta pedibus ad quinquaginta, item dividendae sunt in octo partes, et earum septem in summo scapo sub capitulo contrahantur. Item si quae altiores erunt, eadem ratione pro rata constituantur contracturae.",null,"Las contracciones en lo alto de las columnas, en los hipotraquelios, parece que deben hacerse así: si la columna tiene desde lo mínimo hasta quince pies, divídase el grosor inferior en seis partes, y fórmese el superior con cinco de ellas. Igualmente, la que tenga de quince a veinte pies, divídase la parte inferior del fuste en seis partes y media, y hágase el grosor superior de la columna con cinco partes y media. Igualmente, las que tengan de veinte a treinta pies, divídase la parte inferior del fuste en siete partes, y hágase la contracción superior con seis. La que tenga de treinta a cuarenta pies de altura, divídase su parte inferior en siete partes y media; de ellas, tenga arriba seis y media como principio de la contracción. Las que tengan de cuarenta a cincuenta pies deben dividirse igualmente en ocho partes, y contraerse arriba, en el fuste, bajo el capitel, a siete de ellas. Y si algunas son más altas, establézcanse proporcionalmente las contracciones con el mismo principio."],["vitruvius","3.3.13","Haec autem propter altitudinis intervallum scandentis oculi species adiciuntur crassitudinibus temperaturae. Venustates enim persequitur visus, cuius si non blandimur voluptati proportione et modulorum adiectionibus, uti quod fallitur temperatione adaugeatur, vastus et invenustus conspicientibus remittetur aspectus. De adiectione, quae adicitur in mediis columnis, quae apud Graecos ἔντασις appellatur, in extremo libro erit forma et ratio eius, quemadmodum mollis et conveniens efficiatur, subscripta.",null,"Y estas compensaciones se añaden a los grosores a causa del intervalo de altura que recorre la mirada al subir. Pues la vista persigue la belleza, y si no halagamos su placer con la proporción y con adiciones de los módulos, para que se aumente con una compensación lo que resulta engañoso, se devolverá a quienes miran un aspecto tosco y sin gracia. Sobre la adición que se hace en el centro de las columnas, que entre los griegos se llama ἔντασις, al final del libro se dibujará su figura y su principio, cómo se hace suave y conveniente."],["vitruvius","3.4.1","Fundationes eorum operum fodiantur, si queat inveniri, ad solidum et in solido, quantum ex amplitudine operis pro ratione videbitur, extruaturque structura totum solum quam solidissima. Supraque terram parietes extruantur sub columnas dimidio crassiores quam columnae sunt futurae, uti firmiora sint inferiora superioribus; quae stereobates appellantur, nam excipiunt onera. Spirarumque proiecturae non procedant extra solidum; item supra parietis ad eundem modum crassitudo servanda est. Intervalla autem concamaranda aut solidanda festucationibus, uti distineantur.",null,"Los cimientos de estas obras cávense, si puede encontrarse, hasta lo firme y dentro de lo firme, cuanto parezca razonable según la magnitud de la obra, y constrúyase todo el suelo con una fábrica lo más sólida posible. Y sobre la tierra levántense, bajo las columnas, muros la mitad más gruesos de lo que hayan de ser las columnas, para que lo inferior sea más firme que lo superior; estos se llaman estereóbatas, pues reciben las cargas. Y los resaltes de las basas no sobresalgan fuera de lo macizo; igualmente, encima, ha de conservarse del mismo modo el grosor del muro. Y los intervalos han de abovedarse o consolidarse apisonándolos, para que queden trabados."],["vitruvius","3.4.2","Sin autem solidum non invenietur, sed locus erit congesticius ad imum aut paluster, tunc is locus fodiatur exinaniaturque et palis alneis aut oleagineis ⟨aut⟩ robusteis ustilatis configatur, sublicaque machinis adigatur quam creberrime, carbonibusque expleantur intervalla palorum, et tunc structuris solidissimis fundamenta impleantur. Extructis autem fundamentis ad libramentum stylobatae sunt conlocandi.",null,"Pero si no se encuentra lo firme, sino que el lugar es de relleno hasta el fondo o pantanoso, entonces cávese ese lugar, vacíese y clávese con estacas de aliso, de olivo o de roble chamuscadas, y hínquense con máquinas los pilotes lo más apretados posible, y rellénense con carbones los intervalos de las estacas, y entonces llénense los cimientos con fábricas solidísimas. Una vez construidos los cimientos, han de colocarse a nivel los estilóbatas."],["vitruvius","3.4.3","Supra stylobatas columnae disponendae, quemadmodum supra scriptum est, sive in pycnostylo, quemadmodum pycnostyla, sive systylo aut diastylo aut eustylo, quemadmodum supra scripta sunt et constituta. In araeostylis enim libertas est quantum cuique libet constituendi. Sed ita columnae in peripteris conlocentur, uti, quot intercolumnia sunt in fronte, totidem bis intercolumnia fiant in lateribus; ita enim erit duplex longitudo operis ad latitudinem. Namque qui columnarum duplicationes fecerunt, erravisse videntur, quod unum intercolumnium in longitudine plus quam oporteat procurrere videtur.",null,"Sobre los estilóbatas han de disponerse las columnas como se ha escrito arriba, ya sea en el picnóstilo, como los picnóstilos, ya en el sístilo, en el diástilo o en el éustilo, como se ha escrito y establecido arriba. En los areóstilos, en efecto, hay libertad para establecer lo que a cada uno le plazca. Pero en los perípteros colóquense las columnas de modo que, cuantos intercolumnios haya en el frente, el doble de intercolumnios se hagan en los lados; así, en efecto, la longitud de la obra será el doble de la anchura. Pues quienes duplicaron el número de columnas parecen haberse equivocado, porque la longitud parece sobrepasar en un intercolumnio más de lo debido."],["vitruvius","3.4.4","Gradus in fronte constituendi ita sunt, uti sint semper inpares; namque cum dextro pede primus gradus ascendatur, item in summo templo primus erit ponendus. Crassitudines autem eorum graduum ita finiendas censeo, ut neque crassiores dextante nec tenuiores dodrante sint conlocatae; sic enim durus non erit ascensus. Retractiones autem graduum nec minus quam sesquipedales nec plus quam bipedales faciendae videntur. Item si circa aedem gradus futuri sunt, ad eundem modum fieri debent.",null,"Las gradas del frente han de establecerse de modo que sean siempre impares; pues, como la primera grada se sube con el pie derecho, también en lo alto del templo habrá de ponerse primero el mismo pie. Y considero que los altos de estas gradas han de fijarse de modo que no sean más altos de un dextans (diez pulgadas, 10/12 de pie) ni más bajos de un dodrans (nueve pulgadas, 3/4 de pie); así, en efecto, la subida no será dura. Y las huellas de las gradas parece que deben hacerse no menores de pie y medio ni mayores de dos pies. Igualmente, si ha de haber gradas alrededor del templo, deben hacerse del mismo modo."],["vitruvius","3.4.5","Sin autem circa aedem ex tribus lateribus podium faciendum erit, id constituatur, uti quadrae, spirae, trunci, coronae, lysis ad ipsum stylobatam, qui erit sub columnarum spiris, conveniant. Stylobatam ita oportet exaequari, uti habeat per medium adiectionem per scamillos inpares; si enim ad libellam dirigetur, alveolatum oculo videbitur. Hoc autem, ut scamilli ad id convenientes fiant, item in extremo libro forma et demonstratio erit descripta.",null,"Pero si alrededor del templo ha de hacerse un podio por tres lados, establézcase de modo que los plintos, las basas, los dados, las cornisas y la lysis concuerden con el propio estilóbata que estará bajo las basas de las columnas. El estilóbata conviene nivelarlo de modo que tenga en el centro un aumento mediante scamilli impares; pues, si se traza a nivel, parecerá a la vista acanalado. Y para que se hagan scamilli adecuados a ello, al final del libro se dibujará igualmente su figura y su demostración."],["vitruvius","3.5.1","His perfectis in suis locis spirae conlocentur, eaeque ad symmetriam sic perficiantur, uti crassitudo cum plintho sit columnae ex dimidia crassitudine proiecturamque, quam Graeci ἐκφοράν vocitant, habeant S extantem: ita tum lata et longa erit columnae crassitudinis unius et dimidiae.",null,"Terminado esto, colóquense las basas en sus lugares, y háganse según la conmensurabilidad de modo que su altura, con el plinto, sea de la mitad del grosor de la columna, y que tengan un saliente, que los griegos llaman ἐκφορά, que sobresalga en conjunto medio grosor de columna (S, semis): así, entonces, su anchura y su longitud serán de un grosor y medio de la columna."],["vitruvius","3.5.2","Altitudo eius, si atticurges erit, ita dividatur, ut superior pars tertia parte sit crassitudinis columnae, reliquum plintho relinquatur. Dempta plintho reliquum dividatur in partes quattuor, fiatque superior torus quartae; reliquae tres aequaliter dividantur, et una sit inferior torus, altera pars cum suis quadris scotia, quam Graeci τροχίλον dicunt.",null,"Su altura, si es ática, divídase de modo que la parte superior sea un tercio del grosor de la columna, y el resto se deje para el plinto. Quitado el plinto, divídase el resto en cuatro partes, y hágase el toro superior de una cuarta; las tres restantes divídanse por igual, y una sea el toro inferior y la otra, con sus filetes, la escocia, que los griegos llaman τροχίλος."],["vitruvius","3.5.3","Sin autem ionicae erunt faciendae, symmetriae earum sic erunt constituendae, uti latitudo spirae quoqueversus sit columnae crassitudinis adiecta ⟨e⟩ crassitudine quarta et octava. Altitudo ita uti atticurges; item et eius plinthos; reliquumque praeter plinthum, quod erit tertia pars crassitudinis columnae, dividatur in partes septem: inde trium partium torus, qui est in summo; reliquae quattuor partes dividendae sunt aequaliter, et una pars fiat cum suis astragalis et supercilio superior trochilus, altera pars inferiori trochilo relinquatur; sed inferior maior apparebit, ideo quod habebit ad extremam plinthum proiecturam. Astragali faciendi sunt octavae partis trochili. Proiectura erit spirae pars octava et sexta decuma pars crassitudinis columnae.",null,"Pero si han de hacerse jónicas, sus relaciones de conmensurabilidad habrán de establecerse de modo que la anchura de la basa, en cada sentido, sea el grosor de la columna añadiéndole una cuarta y una octava parte del grosor. La altura, como la ática; igualmente su plinto; y el resto, excepto el plinto, que será la tercera parte del grosor de la columna, divídase en siete partes: de ellas, tres para el toro que está en lo alto; las cuatro partes restantes han de dividirse por igual, y una parte sea la escocia superior con sus astrágalos y su filete, y la otra déjese para la escocia inferior; pero la inferior parecerá mayor, porque tendrá su saliente hasta el borde del plinto. Los astrágalos han de hacerse de la octava parte de la escocia. El saliente de la basa será la octava y la decimosexta parte del grosor de la columna."],["vitruvius","3.5.4","Spiris perfectis et conlocatis columnae sunt medianae in pronao et postico ad perpendiculum medii centri conlocandae, angulares autem quaeque e regione earum futurae sunt in lateribus aedis dextra ac sinistra, uti partes interiores, quae ad parietes cellae spectant, ad perpendiculum latus habeant conlocatum, exteriores autem partes †uti dicant se earum contracturam. Sic enim erunt figurae compositionis aedium contractura eius tali ratione exactae.",null,"Terminadas y colocadas las basas, las columnas centrales del pronaos y de la parte posterior han de colocarse a plomo de su centro medio; y las angulares, y las que hayan de estar en línea con ellas en los lados del templo, a derecha e izquierda, de modo que las partes interiores, que miran a las paredes de la cella, tengan el lado colocado a plomo, y las partes exteriores †muestren su contracción†. Así, en efecto, las figuras de la composición de los templos quedarán ajustadas con semejante principio de contracción."],["vitruvius","3.5.5","Scapis columnarum statutis capitulorum ratio ⟨sic est habenda.⟩ si pulvinata erunt, his symmetriis conformabuntur, uti, quam crassus imus scapus fuerit addita octava decuma parte scapi, abacus habeat longitudinem et latitudinem; crassitudinem cum volutis eius dimidiam. Recedendum autem est ab extremo abaco in interiorem partem frontibus volutarum parte duodevicensima et eius dimidia. Tunc crassitudo dividenda est in partes novem et dimidiam, et secundum abacum in quattuor partibus volutarum secundum extremi abaci quadram lineae demittendae, quae cathetoe dicuntur. Tunc ex novem partibus et dimidia una pars et dimidia abaci crassitudo relinquatur, reliquae octo volutis constituantur.",null,"Levantados los fustes de las columnas, el principio de los capiteles ha de tenerse así. Si son de almohadilla, se conformarán con estas relaciones de conmensurabilidad: cuanto sea el grosor inferior del fuste, añadiendo una decimoctava parte del fuste, tanta longitud y anchura tenga el ábaco; su altura, con las volutas, la mitad. Y desde el extremo del ábaco hacia la parte interior han de retroceder los frentes de las volutas una decimoctava parte y media. Entonces, la altura ha de dividirse en nueve partes y media, y, a lo largo del ábaco, en las cuatro partes de las volutas, a lo largo del borde extremo del ábaco, han de bajarse líneas, que se llaman cathetoe. Entonces, de las nueve partes y media, déjese una parte y media para la altura del ábaco, y las ocho restantes destínense a las volutas."],["vitruvius","3.5.6","Tunc ab linea, quae secundum abaci extremam partem demissa erit, in interiorem partem ⟨alia⟩ recedat unius et dimidiatae partis latitudine. Deinde hae lineae dividantur ita, ut quattuor partes et dimidia sub abaco relinquantur. Tunc in eo loco, qui locus dividit quattuor et dimidiam et tres et dimidiam partem, centrum oculi ⟨conlocetur⟩ signeturque ex eo centro rotunda circinatio tam magna in diametro, quam una pars ex octo partibus est. Ea erit oculi magnitudine, et in ea catheto respondens diametros agatur. Tunc ab summo sub abaco inceptum ⟨schema volutae⟩ in singulis tetrantorum actionibus dimidiatum oculi spatium minuatur, doneque in eundem tetrantem, qui subest, conveniat.",null,"Entonces, desde la línea que se haya bajado a lo largo de la parte extrema del ábaco, retroceda hacia la parte interior otra, de la anchura de una parte y media. Después, divídanse estas líneas de modo que queden cuatro partes y media bajo el ábaco. Entonces, en el lugar que divide las cuatro partes y media de las tres y media, colóquese el centro del ojo y trácese desde ese centro una circunferencia tan grande de diámetro como una parte de las ocho. Esa será la magnitud del ojo, y en ella trácese el diámetro correspondiente a la cathetus. Entonces, comenzando desde lo alto, bajo el ábaco, redúzcase en cada recorrido de cuadrante la mitad del espacio del ojo, hasta que se llegue al mismo cuadrante que está debajo."],["vitruvius","3.5.7","Capituli autem crassitudo sic est facienda, ut ex novem partibus et dimidia tres partes praependeant infra astragalum summi scapi; cymatio, adempto abaco et canali, reliqua sit pars. Proiectura autem cymatii habeat extra abaci quadram oculi magnitudinem. Pulvinorum baltei ab abaco hanc habeant proiecturam, uti circini centrum unum cum sit positum in capituli tetrante et alterum diducatur ad extremum cymatium, circumactum balteorum extremas partes tangat. Axes volutarum ne crassiores sint quam oculi magnitudo, volutaeque ipsae succidantur altitudinis suae duodecimam partem. Haec erunt symmetriae capitulorum, quae columnae futurae sunt ab minimo ad pedes XXV. Quae supra erunt, reliqua habebunt ad eundem modum symmetrias, abacus autem erit longus et latus, quam crassa columna est ima adiecta parte VIIII, uti, quo minus habuerit altior columna contractum, eo ne minus habeat capitulum suae symmetriae proiecturam et in latitudine suae partis adiectionem.",null,"La altura del capitel ha de hacerse de modo que, de las nueve partes y media, tres cuelguen por debajo del astrágalo del extremo superior del fuste; el resto corresponda al cimacio, quitados el ábaco y el canal. El saliente del cimacio tenga, fuera del borde del ábaco, la magnitud del ojo. Los balteos de las almohadillas tengan desde el ábaco este saliente: puesto un pie del compás en el cuadrante del capitel y llevado el otro hasta el extremo del cimacio, al girarlo toque las partes extremas de los balteos. Los ejes de las volutas no sean más gruesos que la magnitud del ojo, y las volutas mismas estén rebajadas en la duodécima parte de su altura. Estas serán las relaciones de conmensurabilidad de los capiteles de las columnas que midan desde lo mínimo hasta veinticinco pies. Las que sean mayores tendrán lo demás con relaciones de conmensurabilidad del mismo modo, pero el ábaco será de una longitud y anchura iguales al grosor inferior de la columna con la adición de una novena parte, para que, cuanto menor contracción tenga la columna más alta, tanto no menos tenga el capitel el saliente de su conmensurabilidad y, en anchura, el aumento de su parte."],["vitruvius","3.5.8","De volutarum descriptionibus, uti ad circinum sint recte involutae, quemadmodum describantur, in extremo libro forma et ratio earum erit subscripta. Capitulis perfectis, deinde ⟨in scapis⟩ columnarum non ad libellam sed ad aequalem modulum conlocatis, ut, quae adiectio in stylobatis facta fuerit, in superioribus membris respondeat [symmetria epistyliorum], epistyliorum ratio sic est habenda, uti, si columnae fuerint a minima XII pedum ad quindecim pedes, epistylii sit altitudo dimidia crassitudinis imae columnae; item ⟨si⟩ab XV pedibus ad XX, columnae altitudo dimetiatur in partes tredecim, et unius partis altitudo epistylii fiat; item si XX ad XXV pedes, dividatur altitudo in partes XII et semissem, et eius una pars epistylium in altitudine fiat; item si ab XXV pedibus ad XXX, dividatur in partes XII, et eius una pars altitudo fiat. Item ⟨si quae altiores erunt,⟩ rata parte ad eundem modum ex altitudine columnarum expediendae sunt altitudines epistyliorum.",null,"Sobre los trazados de las volutas, para que estén correctamente enrolladas a compás, y cómo se trazan, al final del libro se dibujará su figura y su principio. Terminados los capiteles y colocados después sobre los fustes de las columnas no a nivel, sino a un módulo igual, para que el aumento que se haya hecho en los estilóbatas corresponda en los miembros superiores, el principio de los arquitrabes ha de tenerse así: si las columnas miden desde un mínimo de doce pies hasta quince pies, la altura del arquitrabe sea la mitad del grosor inferior de la columna; igualmente, si de quince a veinte pies, divídase la altura de la columna en trece partes y hágase la altura del arquitrabe de una parte; igualmente, si de veinte a veinticinco pies, divídase la altura en doce partes y media, y hágase el arquitrabe con una de ellas en altura; igualmente, si de veinticinco a treinta pies, divídase en doce partes y hágase la altura con una de ellas. Igualmente, si algunas son más altas, del mismo modo, proporcionalmente, han de obtenerse de la altura de las columnas las alturas de los arquitrabes."],["vitruvius","3.5.9","Quo altius enim scandit oculi species, non facile persecat aeris crebritatem; dilapsa itaque altitudinis spatio et viribus exuta incertam modulorum renuntiat sensibus quantitatem. Quare semper adiciendum est rationis supplementum in symmetriarum membris, ut, cum fuerint aut altioribus locis opera aut etiam ipsa colossicotera, habeant magnitudinum rationem. Epistylii latitudo in imo, quod supra capitulum erit, quanta crassitudo summae columnae sub capitulo erit, tanta fiat; summum, quantum imus scapus.",null,"Pues, cuanto más sube la mirada del ojo, con menos facilidad atraviesa la densidad del aire; y así, disipada por el espacio de la altura y despojada de sus fuerzas, transmite a los sentidos una cantidad incierta de los módulos. Por eso siempre hay que añadir un suplemento de razón en los miembros de las relaciones de conmensurabilidad, para que, cuando las obras estén en lugares más altos o sean ellas mismas más colosales, tengan una relación de magnitudes. La anchura del arquitrabe en su parte inferior, que estará sobre el capitel, sea tanta cuanto sea el grosor de la parte superior de la columna bajo el capitel; y la superior, cuanto el fuste en su parte inferior."],["vitruvius","3.5.10","Cymatium epistylii septima parte suae altitudinis est faciendum, et in proiectura tantundem. Reliqua pars praeter cymatium dividenda est in partes XII, et earum trium ima fascia est facienda, secunda IIII, summa V. Item zophorus supra epistylium quarta parte minus ⟨altus⟩ quam epistylium; sin autem sigilla designari oportuerit, quarta parte altior quam epistylium, uti auctoritatem habeant scalpturae. Cymatium suae altitudinis partis septimae; proiecturae cymatiûm quantum crassitudo.",null,"El cimacio del arquitrabe ha de hacerse de la séptima parte de su altura, y otro tanto de saliente. La parte restante, excepto el cimacio, ha de dividirse en doce partes, y la faja inferior ha de hacerse de tres de ellas, la segunda de cuatro, la superior de cinco. Igualmente, el friso sobre el arquitrabe, una cuarta parte menos alto que el arquitrabe; pero si hubieran de dibujarse figuras, una cuarta parte más alto que el arquitrabe, para que las esculturas tengan autoridad. Su cimacio, de la séptima parte de su altura; el saliente del cimacio, tanto como su grosor."],["vitruvius","3.5.11","Supra zophorum denticulus est faciendus tam altus quam epistylii media fascia; proiectura eius quantum altitudo. Intersectio, quae graece μετόπη dicitur, sic est dividenda, uti denticulus altitudinis suae dimidiam partem habeat in fronte, cavus autem intersectionis huius frontis e tribus duas partes; huius cymatium altitudinis eius sextam partem. Corona cum suo cymatio, praeter simam, quantum media fascia epistylii; proiectura coronae cum denticulo facienda est, quantum erit altitudo a zophoro ad summum coronae cymatium; et omnino omnes ecphorae venustiorem habeant speciem, quae quantum altitudinis tantundem habent proiecturae.",null,"Sobre el friso ha de hacerse el dentículo tan alto como la faja media del arquitrabe; su saliente, tanto como su altura. El intervalo, que en griego se llama μετόπη, ha de dividirse de modo que el dentículo tenga de frente la mitad de su altura, y el hueco del intervalo, de este frente, dos tercios; su cimacio, la sexta parte de su altura. La cornisa, con su cimacio, sin contar la sima, tanto como la faja media del arquitrabe; el saliente de la cornisa, con el dentículo, ha de hacerse tanto como sea la altura desde el friso hasta el cimacio superior de la cornisa; y, en general, todos los vuelos tienen un aspecto más hermoso cuando tienen tanto saliente como altura."],["vitruvius","3.5.12","Tympani autem, quod est in fastigio, altitudo sic est facienda, uti frons coronae ab extremis cymatiis tota dimetiatur in partes novem et ex eis una pars in medio cacumini tympani constituatur, dum contra epistylia columnarumque hypotrachelia ad perpendiculum respondeant. Coronaeque supra aequaliter imis praeter simas sunt conlocandae. Insuper coronas simae, quas Graeci ἐπαιετίδες dicunt, faciendae sunt altiores octava parte coronarum altitudinis. Acroteria angularia tam alta, quantum est tympanum medium, mediana altiora octava parte quam angularia.",null,"La altura del tímpano que está en el frontón ha de hacerse así: mídase todo el frente de la cornisa desde los extremos de los cimacios en nueve partes, y de ellas establézcase una en el centro, en la cúspide del tímpano, con tal que corresponda a plomo con los arquitrabes y los hipotraquelios de las columnas. Y las cornisas de arriba han de colocarse iguales a las de abajo, excepto las simas. Sobre las cornisas han de hacerse las simas, que los griegos llaman ἐπαιετίδες, más altas en una octava parte que la altura de las cornisas. Las acroteras angulares, tan altas como el centro del tímpano; las centrales, una octava parte más altas que las angulares."],["vitruvius","3.5.13","Membra omnia, quae supra capitula columnarum sunt futura, id est epistylia, zophora, coronae, tympana, fastigia, acroteria, inclinanda sunt in fronte suae cuiusque altitudinis parte XII, ideo quod, cum steterimus contra frontes, ab oculo lineae duae si extensae fuerint et una tetigerit imam operis partem, altera summam, quae summam tetigerit, longior fiet. Ita quo longior visus linea in superiorem partem procedit, resupinatam facit eius speciem. Cum autem, uti supra scriptum est, in fronte inclinata fuerint, tunc in aspectu videbuntur esse ad perpendiculum et normam.",null,"Todos los miembros que hayan de estar sobre los capiteles de las columnas, es decir, arquitrabes, frisos, cornisas, tímpanos, frontones y acroteras, han de inclinarse hacia el frente en la duodécima parte de la altura de cada uno, porque, cuando estemos de pie frente a las fachadas, si se tienden desde el ojo dos líneas y una toca la parte inferior de la obra y la otra la superior, la que toque la superior será más larga. Así, cuanto más larga avanza la línea de la vista hacia la parte superior, tanto más hace parecer inclinado hacia atrás su aspecto. Pero cuando, como se ha escrito arriba, estén inclinados hacia el frente, entonces a la vista parecerán estar a plomo y a escuadra."],["vitruvius","3.5.14","Columnarum striae faciendae sunt XXIIII ita excavatae, uti norma in cavo striae cum fuerit coniecta, circumacta anconibus ⟨angulos⟩ striarum dextra ac sinistra tangat cacumenque normae circum rotundationem tangendo pervagari possit. Crassitudines striarum faciendae sunt, quantum adiectio in media columna ex descriptione invenietur.",null,"Las estrías de las columnas han de hacerse en número de veinticuatro, excavadas de tal modo que, cuando se coloque una escuadra en el hueco de la estría, al girarla, toque con sus brazos los ángulos de las estrías a derecha e izquierda, y la punta de la escuadra pueda recorrer, tocándola, la redondez. Los gruesos de las estrías han de hacerse tanto como se halle, según el trazado, el aumento en el centro de la columna."],["vitruvius","3.5.15","In simis, quae supra coronam in lateribus sunt aedium, capita leonina sunt scalpenda, disposita ⟨ita⟩, uti contra columnas singulas primum sint designata, cetera aequali modo disposita, uti singula singulis mediis tegulis respondeant. Haec autem, quae erunt contra columnas, perterebrata sint ad canalem, qui excipit e tegulis aquam caelestem; mediana autem sint solida, uti, quae cadit vis aquae per tegulas in canalem, ne deiciatur per intercolumnia neque transeuntes perfundat, sed quae sunt contra columnas, videantur emittere vomentia ructus aquarum ex ore. Aedium ionicarum, quam apertissime potui, dispositiones hoc volumine scripsi; doricarum autem et corinthiarum quae sint proportiones, insequenti libro explicabo.",null,"En las simas que están sobre la cornisa, en los lados de los templos, han de esculpirse cabezas de león, dispuestas de modo que primero se marquen frente a cada una de las columnas y las demás se dispongan de modo igual, de manera que cada una corresponda al centro de cada teja. Y las que estén frente a las columnas estén perforadas hasta el canal que recibe de las tejas el agua de lluvia; y las centrales sean macizas, para que la fuerza del agua que cae por las tejas al canal no se precipite por los intercolumnios ni moje a los que pasan, y las que están frente a las columnas parezcan echar por la boca chorros de agua vomitados. He escrito en este volumen, lo más claramente que he podido, las disposiciones de los templos jónicos; y cuáles son las proporciones de los dóricos y de los corintios lo explicaré en el libro siguiente."],["vitruvius","4.praef.1","Cum animadvertissem, imperator, plures de architectura praecepta voluminaque commentariorum non ordinata sed incepta uti particulas errabundas reliquisse, dignam et utilissimam rem putavi tantae disciplinae corpus ad perfectam ordinationem perducere et praescriptas in singulis voluminibus singulorum generum qualitates explicare. Itaque, Caesar, primo volumine tibi de officio eius et quibus eruditum esse rebus architectum oporteat, exposui. Secundo de copiis materiae, e quibus aedificia constituuntur, disputavi; tertio autem de aedium sacrarum dispositionibus et de earum generum varietate quasque et quot habeant species earumque quae sunt in singulis generibus distributiones.",null,"Habiendo advertido, emperador, que muchos han dejado preceptos y volúmenes de tratados sobre la arquitectura no ordenados, sino comenzados, como partículas dispersas, consideré cosa digna y utilísima llevar el cuerpo de tan gran disciplina a una ordenación perfecta y explicar en cada volumen las cualidades prescritas de cada género. Así, César, en el primer volumen te expuse sobre la función del arquitecto y de qué cosas conviene que esté instruido. En el segundo traté de los recursos de los materiales con los que se construyen los edificios; y en el tercero, de las disposiciones de los templos y de la variedad de sus géneros, y de cuáles y cuántas especies tienen, y de las distribuciones que hay en cada género."],["vitruvius","4.praef.2","Ex tribus generibus quae subtilissimas haberent proportionibus modulorum quantitates ionici generis moribus, docui; nunc hoc volumine de doricis corinthiisque constitutis et omnibus dicam eorumque discrimina et proprietates explicabo.",null,"De los tres géneros, enseñé cuál tenía, según las costumbres del género jónico, las magnitudes más sutiles en las proporciones de los módulos; ahora, en este volumen, hablaré de todo lo establecido acerca de los dóricos y los corintios, y explicaré sus diferencias y propiedades."],["vitruvius","4.1.1","Columnae corinthiae praeter capitula omnes symmetrias habent uti ionicae, sed capitulorum altitudines efficiunt eas pro rata excelsiores et graciliores, quod ionici capituli altitudo tertia pars est crassitudinis columnae, corinthii tota crassitudo scapi. Igitur quod duae partes e crassitudine corinthiarum adiciuntur, efficiunt excelsitate speciem earum graciliorem.",null,"Las columnas corintias, excepto los capiteles, tienen todas las relaciones de conmensurabilidad como las jónicas, pero las alturas de los capiteles las hacen, en proporción, más altas y más esbeltas, porque la altura del capitel jónico es la tercera parte del grosor de la columna, y la del corintio, el grosor entero del fuste. Así pues, las dos partes del grosor que se añaden a las corintias hacen, por su altura, más esbelto su aspecto."],["vitruvius","4.1.2","Cetera membra, quae supra columnas inponuntur, aut e doricis symmetriis aut ionicis moribus in corinthiis columnis conlocantur, quod ipsum corinthium genus propriam coronarum reliquorumque ornamentorum non habuerat institutionem, sed aut e triglyphorum rationibus mutuli in coronis et epistyliis guttae dorico more disponuntur, aut ex ionicis institutis zophoroe scalpturis ornati cum denticulis et coronis distribuuntur.",null,"Los demás miembros que se colocan sobre las columnas se disponen en las columnas corintias según las relaciones de conmensurabilidad dóricas o las costumbres jónicas, porque el propio género corintio no había tenido una institución propia de cornisas y demás ornamentos, sino que, o bien, según los principios de los triglifos, se disponen al modo dórico los mútulos en las cornisas y las gotas en los arquitrabes, o bien, según las instituciones jónicas, se distribuyen los frisos adornados con esculturas, con dentículos y cornisas."],["vitruvius","4.1.3","Ita e generibus duobus capitulo interposito tertium genus in operibus est procreatum. E columnarum enim formationibus trium generum factae sunt nominationes, dorica, ionica, corinthia, e quibus prima et antiquitus dorica est nata. Namque Achaia Peloponnensoque tota Dorus, Hellenos et Pthias nymphae filius, regnavit, isque Argis, vetusta civitate, Iunonis templo aedificavit eius generis fortuito formae fanum, deinde isdem generibus in ceteris Achaiae civitatibus, cum etiamnum non esset symmetriarum ratio nata.",null,"Así, de los dos géneros, interpuesto el capitel, se engendró en las obras un tercer género. Pues de las configuraciones de las columnas se tomaron los nombres de los tres géneros, dórico, jónico y corintio, de los cuales el primero y más antiguo en nacer fue el dórico. En efecto, en toda Acaya y el Peloponeso reinó Doro, hijo de Helén y de la ninfa Ftía, y este, en Argos, ciudad antigua, edificó para Juno un santuario que resultó por azar de la forma de ese género; después, con los mismos géneros, en las demás ciudades de Acaya, cuando aún no había nacido el principio de las relaciones de conmensurabilidad."],["vitruvius","4.1.4","Postea autem quam Athenienses ex responsis Apollinis Delphici, communi consilio totius Hellados, XIII colonias uno tempore in Asiam deduxerunt ducesque singulis coloniis constituerunt et summam imperii potestatem Ioni, Xuthi et Creusae filio, dederunt, quem etiam Apollo Delphis suum filium in responsis est professus, isque eas colonias in Asiam deduxit et Cariae fines occupavit ibique civitates amplissimas constituit Ephesum, Miletum, Myunta, (quae olim ab aqua est devorata; cuius sacra et suffragium Milesiis Iones attribuerunt), Prienen, Samum, Teon, Colophona, Chium, Erythras, Phocaeam, Clazomenas, Lebedon, Meliten (haec Melite propter civium adrogantiam ab his civitatibus bello indicto communi consilio est sublata; cuius loco postea regis Attali et Arsinoes beneficio Zmyrnaeorum civitas inter",null,"Pero después de que los atenienses, según las respuestas de Apolo Délfico y por común acuerdo de toda la Hélade, condujeron al mismo tiempo trece colonias al Asia y establecieron jefes para cada colonia, y dieron el poder supremo del mando a Ion, hijo de Juto y de Creúsa, a quien también Apolo en Delfos declaró en sus respuestas hijo suyo, este condujo esas colonias al Asia, ocupó los confines de Caria y estableció allí las amplísimas ciudades de Éfeso, Mileto, Miunte (que un día fue tragada por el agua; sus ritos sagrados y su voto los asignaron los jonios a los milesios), Priene, Samos, Teos, Colofón, Quíos, Eritras, Focea, Clazómenas, Lébedos y Melite (esta Melite, por la arrogancia de sus ciudadanos, fue destruida por estas ciudades, que le declararon la guerra por común acuerdo; en su lugar, más tarde, por beneficio del rey Atalo y de Arsínoe, la ciudad de los esmirniotas fue recibida entre"],["vitruvius","4.1.5","Ionas est recepta): hae civitates, cum Caras et Lelegas eiecissent, eam terrae regionem a duce suo Ione appellaverunt Ioniam ibique deorum inmortalium templa constituentes coeperunt fana aedificare. Et primum Apollini Panionio aedem, uti viderant in Achaia, constituerunt et eam Doricam appellaverunt, quod in Dorieon civitatibus primum factam eo genere viderunt.",null,"los jonios): estas ciudades, tras expulsar a los carios y a los léleges, llamaron a esa región de la tierra Jonia, por su jefe Ion, y, estableciendo allí los templos de los dioses inmortales, comenzaron a edificar santuarios. Y en primer lugar establecieron a Apolo Panjonio un templo como habían visto en Acaya, y lo llamaron dórico, porque lo habían visto hecho por primera vez con ese género en las ciudades de los dorios."],["vitruvius","4.1.6","In ea aede cum voluissent columnas conlocare, non habentes symmetrias earum et quaerentes, quibus rationibus efficere possent, uti et ad onus ferendum essent idoneae et in aspectu probatam haberent venustatem, dimensi sunt virilis pedis vestigium et id retulerunt in altitudinem. Cum invenissent pedem sextam partem esse altitudinis in homine, item in columnam transtulerunt et, qua crassitudine fecerunt basim scapi, tantas sex cum capitulo in altitudinem extulerunt. Ita dorica columna virilis corporis proportionem et firmitatem et venustatem in aedificiis praestare coepit.",null,"Queriendo colocar columnas en ese templo, al no tener sus relaciones de conmensurabilidad y buscar con qué principios podrían hacer que fueran idóneas para soportar la carga y tuvieran a la vista una belleza aprobada, midieron la huella del pie de un hombre y la refirieron a su altura. Habiendo hallado que el pie es la sexta parte de la altura en el hombre, lo trasladaron igualmente a la columna y, con el grosor que dieron a la base del fuste, la elevaron en altura seis veces, con el capitel. Así, la columna dórica comenzó a ofrecer en los edificios la proporción, la solidez y la belleza del cuerpo viril."],["vitruvius","4.1.7","Item postea Dianae ⟨cum cogitarent⟩ constituere aedem, quaerentes novi generis speciem isdem vestigiis ad muliebrem transtulerunt gracilitatem, et fecerunt primum columnae crassitudinem altitudinis octava parte, ut haberet speciem excelsiorem. Basi spiram supposuerunt pro calceo, capitulo volutas uti capillamento concrispatos cincinnos praependentes dextra ac sinistra conlocaverunt et cymatiis et encarpis pro crinibus dispositis frontes ornaverunt truncoque toto strias uti stolarum rugas matronali more demiserunt. Ita duobus discriminibus columnarum inventionem, unam virili sine ornatu nuda specie, alteram muliebri",null,"Igualmente, después, cuando pensaban establecer un templo a Diana, buscando el aspecto de un género nuevo, con los mismos pasos lo trasladaron a la esbeltez femenina, e hicieron primero el grosor de la columna la octava parte de la altura, para que tuviera un aspecto más elevado. Pusieron bajo la base una basa, a modo de calzado; en el capitel colocaron volutas, como rizos ensortijados de la cabellera, colgando a derecha e izquierda, y adornaron los frentes con cimacios y guirnaldas dispuestos en lugar de cabellos, e hicieron descender por todo el fuste estrías, como los pliegues de las estolas, a la manera de las matronas. Así, para la invención de las columnas, tomaron dos diferencias: una, con aspecto viril, desnudo y sin ornato; otra,"],["vitruvius","4.1.8","subtilitate et ornatu symmetriaque sunt mutuati. Posteri vero elegantia subtilitateque iudiciorum progressi et gracilioribus modulis delectati septem crassitudinis diametros in altitudinem columnae doricae, ionicae novem constituerunt. Id autem ⟨genus⟩, quod Iones fecerunt primo, Ionicum est nominatum. Tertium vero, quod Corinthium dicitur, virginalis habet gracilitatis imitationem, quod virginis propter aetatis teneritatem gracilioribus membris figuratae effectus recipiunt ornatus venustiores.",null,"con la delicadeza, el ornato y la conmensurabilidad femeninos. Los descendientes, en cambio, progresando en elegancia y sutileza de juicio y deleitándose con módulos más esbeltos, establecieron siete diámetros de grosor para la altura de la columna dórica, y nueve para la jónica. Y el género que hicieron primero los jonios se llamó jónico. El tercero, en cambio, que se llama corintio, tiene la imitación de la esbeltez virginal, porque las doncellas, por la tierna edad, figuradas con miembros más esbeltos, admiten efectos de ornato más hermosos."],["vitruvius","4.1.9","Eius autem capituli prima inventio sic memoratur esse facta. Virgo civis Corinthia iam matura nuptiis inplicata morbo decessit. Post sepulturam eius, quibus ea virgo viva poculis delectabatur, nutrix collecta et composita in calatho pertulit ad monumentum et in summo conlocavit et, uti ea permanerent diutius subdiu, tegula texit. Is calathus fortuito supra acanthi radicem fuerat conlocatus. Interim pondere pressa radix acanthi media folia et cauliculos circum vernum tempus profudit, cuius cauliculi secundum calathi latera crescentes et ab angulis tegulae ponderis necessitate expressi flexuras in extremas partes volutarum facere sunt coacti.",null,"Se recuerda que la primera invención de su capitel se hizo así. Una doncella, ciudadana de Corinto, ya en edad de casarse, contrajo una enfermedad y murió. Después de su sepultura, su nodriza recogió las copas con las que la doncella se deleitaba en vida, las dispuso en un canastillo, las llevó al monumento, las colocó encima y, para que se conservaran más tiempo a la intemperie, las cubrió con una teja. Este canastillo había sido colocado por azar sobre una raíz de acanto. Entretanto, la raíz de acanto, oprimida por el peso, hacia la primavera echó en medio hojas y tallos, cuyos tallos, creciendo a lo largo de los costados del canastillo y empujados por la necesidad del peso desde los ángulos de la teja, se vieron obligados a curvarse en las partes extremas en forma de volutas."],["vitruvius","4.1.10","Tunc Callimachus, qui propter elegantiam et subtilitatem artis marmoreae ab Atheniensibus κατατηξίτεχνος fuerat nominatus, praeteriens hoc monumentum animadvertit eum calathum et circa foliorum nascentem teneritatem, delectatusque genere et formae novitate ad id exemplar columnas apud Corinthios fecit symmetriasque constituit ⟨et⟩ ex eo in operis perfectionibus Corinthii generis distribuit rationes.",null,"Entonces Calímaco, que por la elegancia y la sutileza de su arte en el mármol había sido llamado por los atenienses κατατηξίτεχνος, al pasar junto a este monumento, advirtió el canastillo y la tierna vegetación de hojas que crecía alrededor, y, deleitado por el género y la novedad de la forma, hizo según ese modelo columnas para los corintios, estableció sus relaciones de conmensurabilidad y, a partir de ello, distribuyó los principios del género corintio en la realización de las obras."],["vitruvius","4.1.11","Eius autem capituli symmetria sic est facienda, uti, quanta fuerit crassitudo imae columnae, tanta sit altitudo capituli cum abaco. Abaci latitudo ita habeat rationem, ut, quanta fuerit altitudo, tanta duo sint diagonia ab angulo ad angulum spatia; ita enim iustas habebunt frontes quoquoversus latitudines. Frontes sinuentur introrsus ab extremis angulis abaci suae frontis latitudinis nona. Imum capituli tantam habeat crassitudinem, quantam habet summa columna praeter apothesim et astragalum. Abaci crassitudo septima capituli altitudinis.",null,"La conmensurabilidad de su capitel ha de hacerse de modo que, cuanto sea el grosor inferior de la columna, tanta sea la altura del capitel con el ábaco. La anchura del ábaco tenga este principio: que la diagonal de ángulo a ángulo mida dos veces la altura; así, en efecto, los frentes tendrán en cada sentido anchuras justas. Los frentes se curven hacia dentro, desde los ángulos extremos del ábaco, una novena parte de la anchura de su frente. La parte inferior del capitel tenga tanto grosor como tiene la parte superior de la columna, sin contar la apófige y el astrágalo. El grosor del ábaco, la séptima parte de la altura del capitel."],["vitruvius","4.1.12","Dempta abaci crassitudine dividatur reliqua pars in partes tres, e quibus una imo folio detur; secundum folium mediam altitudinem teneat; coliculi eandem habeant altitudinem, e quibus folia nascuntur proiecta, uti excipiant quae ex coliculis natae procurrunt ad extremos angulos volutae; minoresque helices infra sinum medium, qui est in abaco, ⟨sub⟩ flores subiecti scalpantur. Flores in quattuor partibus, quanta erit abaci crassitudo, tam magni formentur. Ita his symmetriis corinthia capitula suas habebunt exactiones. Sunt autem, quae isdem columnis inponuntur, capitulorum genera variis vocabulis nominata, quorum nec proprietates symmetriarum nec columnarum genus aliud nominare possumus, sed ipsorum vocabula traducta et commutata ex corinthiis et pulvinatis et doricis videmus, quorum symmetriae sunt in novarum scalpturarum translatae subtilitatem.",null,"Quitado el grosor del ábaco, divídase la parte restante en tres partes, de las cuales una se dé a la hoja inferior; la segunda hoja ocupe la altura media; los caulículos tengan la misma altura, y de ellos nacen hojas salientes, para recibir las volutas que, naciendo de los caulículos, avanzan hasta los ángulos extremos; y las hélices menores esculpánse bajo la escotadura central que hay en el ábaco, puestas debajo de las flores. Las flores, en las cuatro caras, fórmense tan grandes cuanto sea el grosor del ábaco. Así, con estas relaciones de conmensurabilidad, los capiteles corintios tendrán su exactitud. Hay también géneros de capiteles que se colocan sobre las mismas columnas, designados con nombres variados, cuyas propiedades de conmensurabilidad no podemos nombrar, ni otro género de columnas, sino que vemos sus nombres trasladados y cambiados a partir de los corintios, los de almohadilla y los dóricos, cuyas relaciones de conmensurabilidad se han trasladado a la sutileza de nuevas esculturas."],["vitruvius","4.2.1","Quoniam autem de generibus columnarum origines et inventiones supra sunt scriptae, non alienum mihi videtur isdem rationibus de ornamentis eorum, quemadmodum sunt prognata et quibus principiis et originibus inventa, dicere. In aedificiis omnibus insuper conlocatur materiatio variis vocabulis nominata. Ea autem uti in nominationibus, ita in re varias habet utilitates. Trabes enim supra columnas et parastaticas et antas ponuntur; in contignationibus tigna et axes; sub tectis, si maiora spatia sunt, et transtra et capreoli, si commoda, columen, et cantherii prominentes ad extremam suggrundationem; supra cantherios templa; deinde insuper sub tegulas asseres ita prominentes, uti parietes proiecturis eorum tegantur.",null,"Puesto que arriba se han escrito los orígenes y las invenciones de los géneros de columnas, no me parece ajeno hablar, con los mismos principios, de sus ornamentos: cómo nacieron y con qué principios y orígenes fueron hallados. En todos los edificios se coloca encima una armadura de madera designada con variados nombres. Y esta, así como en los nombres, tiene también en la realidad variadas utilidades. En efecto, sobre las columnas, las pilastras y las antas se ponen las vigas; en los entramados, las viguetas y los tablones; bajo los techos, si los espacios son mayores, los tirantes y los pares; si son moderados, la cumbrera y los cabrios que sobresalen hasta el extremo del alero; sobre los cabrios, las correas; después, encima, bajo las tejas, los listones, que sobresalen de modo que las paredes queden protegidas por su vuelo."],["vitruvius","4.2.2","Ita unaquaeque res et locum et genus et ordinem proprium tuetur. E quibus rebus et a materiatura fabrili in lapideis et marmoreis aedium sacrarum aedificationibus artifices dispositiones eorum scalpturis sunt imitati et eas inventiones persequendas putaverunt. Ideo, quod antiqui fabri quodam in loco aedificantes, cum ita ab interioribus parietibus ad extremas partes tigna prominentia habuissent conlocata, inter tigna struxerunt supraque coronas et fastigia venustiore specie fabrilibus operibus ornaverunt, tum proiecturas tignorum, quantum eminebant, ad lineam et perpendiculum parietum praesecuerunt, quae species cum invenusta îs visa esset, tabellas ita formatas, uti nunc fiunt triglyphi, contra tignorum praecisiones in fronte fixerunt et eas cera caerulea depinxerunt, ut praecisiones tignorum tectae non offenderent visum: ita divisiones triglyphorum et ⟨met⟩oparum tignorum dispositione et intertigniûm habere in doricis operibus coeperunt.",null,"Así, cada cosa conserva su lugar, su género y su orden propios. A partir de estas cosas y de la armadura de carpintería, los artífices, en las construcciones de piedra y de mármol de los templos, imitaron con esculturas sus disposiciones y consideraron que debían seguir estas invenciones. Por eso, cuando los antiguos carpinteros, construyendo en cierto lugar, habían colocado las vigas sobresaliendo desde las paredes interiores hasta las partes exteriores, construyeron entre las vigas y adornaron encima las cornisas y los frontones con un aspecto más hermoso mediante obras de carpintería; entonces cortaron los salientes de las vigas, cuanto sobresalían, a línea y a plomo de las paredes; y como ese aspecto les pareció sin gracia, fijaron en el frente, frente a los cortes de las vigas, tablillas formadas como ahora se hacen los triglifos, y las pintaron con cera azul, para que los cortes de las vigas, cubiertos, no ofendieran la vista: así, en las obras dóricas, las divisiones de los triglifos y de las metopas comenzaron a tener la disposición de las vigas y de los espacios entre vigas."],["vitruvius","4.2.3","Postea alii in aliis operibus ad perpendiculum triglyphorum cantherios prominentes proiecerunt eorumque proiecturas simaverunt. Ex eo, uti tignorum dispositionibus triglyphi, ita e cantheriorum proiecturis mutulorum sub coronis ratio est inventa. Ita fere in operibus lapideis et marmoreis mutuli inclinatis scalpturis deformantur, quod imitatio est cantheriorum; etenim necessario propter stillicidia proclinati conlocantur. Ergo et triglyphorum et mutulorum in doricis operibus ratio ex ea imitatione inventa est.",null,"Después, otros, en otras obras, proyectaron a plomo de los triglifos los cabrios salientes y dieron a sus salientes una forma inclinada. Por ello, así como de la disposición de las vigas se halló el principio de los triglifos, así, de los salientes de los cabrios, el de los mútulos bajo las cornisas. Así, por lo general, en las obras de piedra y de mármol, los mútulos se representan con esculturas inclinadas, porque son imitación de los cabrios; y, en efecto, estos se colocan necesariamente inclinados a causa de la caída de las aguas. Así pues, tanto el principio de los triglifos como el de los mútulos en las obras dóricas se halló a partir de esta imitación."],["vitruvius","4.2.4","Non enim, quemadmodum nonnulli errantes dixerunt fenestrarum imagines esse triglyphos, ita potest esse, quod in angulis contraque tetrantes columnarum triglyphi constituuntur, quibus in locis omnino non patitur res fenestras fieri. Dissolvuntur enim angulorum in aedificiis iuncturae, si in îs fenestrarum fuerint lumina relicta. Etiamque ubi nunc triglyphi constituuntur, si ibi luminum spatia fuisse iudicabuntur, isdem rationibus denticuli in ionicis fenestrarum occupavisse loca videbuntur. Utraque enim, et inter denticulos et inter triglyphos quae sunt intervalla, metopae nominantur. ὀπαι enim Graeci tignorum cubicula et asserum appellant, uti nostri ea cava columbaria. Ita quod inter duas opas est intertignium, id μετόπη est apud eos nominata.",null,"Pues no puede ser, como algunos, equivocándose, dijeron, que los triglifos sean imágenes de ventanas, porque los triglifos se colocan en los ángulos y frente a los cuadrantes de las columnas, lugares en los que la situación no permite en absoluto que se hagan ventanas. Pues las juntas de los ángulos en los edificios se deshacen si en ellos se dejan huecos de ventanas. Además, si se juzgara que donde ahora se colocan los triglifos hubo espacios de luces, por los mismos principios parecería que los dentículos, en los jónicos, ocuparon los lugares de las ventanas. Pues ambos intervalos, los que hay entre los dentículos y los que hay entre los triglifos, se llaman metopas. Pues los griegos llaman ὀπαί a los alojamientos de las vigas y de los listones, como los nuestros llaman a esos huecos columbaria. Así, el espacio entre vigas que hay entre dos opai se llama entre ellos μετόπη."],["vitruvius","4.2.5","Ita uti autem in doricis triglyphorum et mutulorum est inventa ratio, item in ionicis denticulorum constitutio propriam in operibus habet rationem, et quemadmodum mutuli cantheriorum proiecturae ferunt imaginem, sic in ionicis denticuli ex proiecturis asserum habent imitationem. Itaque in graecis operibus nemo sub mutulo denticulos constituit; non enim possunt subtus cantherios asseres esse. Quod ergo supra cantherios et templa in veritate debet esse conlocatum, id in imaginibus si infra constitutum fuerit, mendosam habebit operis rationem. Etiam quod antiqui non probaverunt, neque instituerunt in fastigiis ⟨mutulos aut⟩ denticulos fieri sed puras coronas, ideo quod nec cantherii nec asseres contra fastigiorum frontes distribuuntur nec possunt prominere, sed ad stillicidia proclinati conlocantur. Ita quod non potest in veritate fieri, id non putaverunt in imaginibus factum posse certam rationem habere.",null,"Y así como en los dóricos se halló el principio de los triglifos y de los mútulos, así en los jónicos la disposición de los dentículos tiene en las obras su principio propio; y, así como los mútulos llevan la imagen del saliente de los cabrios, así en los jónicos los dentículos tienen la imitación del saliente de los listones. Por eso en las obras griegas nadie coloca dentículos bajo el mútulo; pues no puede haber listones debajo de los cabrios. Así pues, lo que en realidad debe colocarse sobre los cabrios y las correas, si en las imágenes se coloca debajo, tendrá un principio de obra erróneo. Asimismo, los antiguos no aprobaron ni establecieron que en los frontones se hicieran mútulos ni dentículos, sino cornisas lisas, porque ni los cabrios ni los listones se distribuyen frente a los frentes de los frontones, ni pueden sobresalir, sino que se colocan inclinados hacia la caída de las aguas. Así, lo que no puede hacerse en la realidad, no creyeron que, hecho en las imágenes, pudiera tener un principio cierto."],["vitruvius","4.2.6","Omnia enim certa proprietate et a veris naturae deducta moribus transduxerunt in operum perfectiones, et ea probaverunt, quorum explicationes in disputationibus rationem possunt habere veritatis. Itaque ex eis originibus symmetrias et proportiones uniuscuiusque generis constitutas reliquerunt. Quorum ingressus persecutus de ionicis et corinthiis institutionibus supra dixi; nunc vero doricam rationem summamque eius speciem breviter exponam.",null,"Pues trasladaron a la realización de las obras todas las cosas con una propiedad determinada y derivadas de las verdaderas costumbres de la naturaleza, y aprobaron aquellas cuyas explicaciones pueden tener, en las disputas, razón de verdad. Así, a partir de esos orígenes, dejaron establecidas las relaciones de conmensurabilidad y las proporciones de cada género. Siguiendo sus pasos, he hablado arriba de las instituciones jónicas y corintias; ahora expondré brevemente el principio dórico y todo su aspecto."],["vitruvius","4.3.1","Nonnulli antiqui architecti negaverunt dorico genere aedes sacras oportere fieri, quod mendosae et disconvenientes in his symmetriae conficiebantur. Itaque negavit Arcesius, item Pytheos, non minus Hermogenes. Nam is cum paratam habuisset marmoris copiam in doricae aedis perfectionem, commutavit ex eadem copia et eam ionicam Libero Patri fecit. Sed tamen non quod invenusta est species aut genus aut formae dignitas, sed quod inpedita est distributio et incommoda in opere triglyphorum et lacunariorum [distributione].",null,"Algunos arquitectos antiguos negaron que los templos debieran hacerse de género dórico, porque en ellos resultaban relaciones de conmensurabilidad defectuosas e incongruentes. Así lo negaron Arcesio, igualmente Piteo, y no menos Hermógenes. Pues este, teniendo preparada una provisión de mármol para realizar un templo dórico, cambió de parecer y, con esa misma provisión, lo hizo jónico para Líber Padre. Pero no porque el aspecto, el género o la dignidad de la forma carezcan de belleza, sino porque la distribución de los triglifos y de los artesonados resulta embarazosa e incómoda en la obra."],["vitruvius","4.3.2","Namque necesse est triglyphos constitui contra medios tetrantes columnarum, metopasque, quae inter triglyphos fient, aeque longas esse quam altas. Contraque in angulares columnas triglyphi in extremis partibus constituuntur et non contra medios tetrantes. Ita metopae, quae proximae ad angulares triglyphos fiunt, non exeunt quadratae sed oblongiores triglyphi dimidia latitudine. At qui metopas aequales volunt facere, intercolumnia extrema contrahunt triglyphi dimidia latitudine. Hoc autem, sive metoparum longitudinibus sive intercolumniorum contractionibus efficietur, est mendosum. Quapropter antiqui vitare visi sunt in aedibus sacris doricae symmetriae rationem.",null,"Pues es necesario que los triglifos se coloquen frente a los cuadrantes centrales de las columnas, y que las metopas que se hagan entre los triglifos sean tan largas como altas. Y, por el contrario, sobre las columnas angulares los triglifos se colocan en los extremos y no frente a los cuadrantes centrales. Así, las metopas que se hacen junto a los triglifos angulares no resultan cuadradas, sino más oblongas en la mitad de la anchura de un triglifo. Y quienes quieren hacer las metopas iguales contraen los intercolumnios extremos en la mitad de la anchura de un triglifo. Pero esto, ya se haga con las longitudes de las metopas, ya con las contracciones de los intercolumnios, es defectuoso. Por eso los antiguos parecen haber evitado en los templos el principio de la conmensurabilidad dórica."],["vitruvius","4.3.3","Nos autem exponimus, uti ordo postulat, quemadmodum a praeceptoribus accepimus, uti, si qui voluerit his rationibus attendens ita ingredi, habeat proportiones explicatas, quibus emendatas et sine vitiis efficere possit aedium sacrarum dorico more perfectiones. Frons aedis doricae in loco, quo columnae constituuntur, dividatur, si tetrastylos erit, in partes XXVII, si hexastylos, XXXXII. Ex his pars una erit modulus, qui graece ἐμβάτης dicitur, cuius moduli constitutione ratiocinationibus efficiuntur omnis operis distributiones.",null,"Nosotros, en cambio, exponemos, como lo exige el orden y como lo recibimos de nuestros maestros, para que, si alguien quiere proceder atendiendo a estos principios, tenga desarrolladas las proporciones con las que pueda realizar al modo dórico templos correctos y sin defectos. El frente del templo dórico, en el lugar donde se colocan las columnas, divídase, si es tetrástilo, en veintisiete partes; si es hexástilo, en cuarenta y dos. De ellas, una parte será el módulo, que en griego se llama ἐμβάτης, y, una vez establecido este módulo, se obtienen con cálculos las distribuciones de toda la obra."],["vitruvius","4.3.4","Crassitudo columnarum erit duorum modulorum, altitudo cum capitulo XIIII. Capituli crassitudo unius moduli, latitudo duorum et moduli sextae partis. Crassitudo capituli dividatur in partes tres, e quibus una plinthus cum cymatio fiat, altera echinus cum anulis, tertia hypotrachelion. Contrahatur columna ita, uti in tertio libro de ionicis est scriptum. Epistylii altitudo unius moduli cum taenia et guttis; taenia moduli septima; guttarum longitudo sub taenia contra triglyphos alta cum regula parte sexta moduli praependeat. Item epistylii latitudo ima respondeat hypotrachelio summae columnae. Supra epistylium conlocandi sunt triglyphi cum suis metopis, alti unius ⟨et⟩ dimidiati moduli, lati in fronte unius moduli, ita divisi, ut in angularibus columnis et in mediis contra tetrantes medios sint conlocati, et intercolumniis reliquis bini, in mediis pronao et postico terni. Ita relaxatis mediis intervallis sine inpeditionibus aditus accedentibus erit ad deorum simulacra.",null,"El grosor de las columnas será de dos módulos; la altura, con el capitel, de catorce. La altura del capitel, de un módulo; la anchura, de dos módulos y un sexto. La altura del capitel divídase en tres partes, de las cuales una sea el ábaco con el cimacio, otra el equino con los anillos, la tercera el hipotraquelio. Contráigase la columna como se ha escrito en el libro tercero acerca de las jónicas. La altura del arquitrabe, de un módulo, con la tenia y las gotas; la tenia, un séptimo de módulo; la longitud de las gotas, bajo la tenia, frente a los triglifos, cuelgue, con su regleta, una sexta parte de módulo. Igualmente, la anchura inferior del arquitrabe corresponda al hipotraquelio de la parte superior de la columna. Sobre el arquitrabe han de colocarse los triglifos con sus metopas, de un módulo y medio de altura y de un módulo de anchura en el frente, distribuidos de modo que en las columnas angulares y en las centrales se coloquen frente a los cuadrantes centrales, y en los demás intercolumnios dos, y en los centrales del pronaos y de la parte posterior, tres. Así, ensanchados los intervalos centrales, quienes se acerquen tendrán el acceso a las imágenes de los dioses sin estorbos."],["vitruvius","4.3.5","Triglyphorum latitudo dividatur in partes sex, ex quibus partibus quinque in medio, duae dimidiae dextra ac sinistra designentur regula. Una in medio deformetur femur, quod graece μηρός dicitur; secundum eam canaliculi ad normae cacumen inprimantur; ex ordine eorum dextra ac sinistra altera femina constituantur; in extremis partibus semicanaliculi intervertantur. Triglyphis ita conlocatis, metopae, quae sunt inter triglyphos, aeque altae sint quam longae; item in extremis angulis hemimetopia sint inpressa dimidia moduli latitudine. Ita enim erit, ut omnia vitia et metoparum et intercolumniorum et lacunariorum, quod aequales divisiones factae erunt, emendentur.",null,"La anchura de los triglifos divídase en seis partes, de las cuales cinco se marquen en el centro y dos mitades a derecha e izquierda con la regla. Una, en el centro, fórmese como muslo, que en griego se llama μηρός; junto a ella, grábense canalillos hasta el vértice de la escuadra; a continuación de estos, a derecha e izquierda, establézcanse los otros muslos; en las partes extremas, vuélvanse semicanalillos. Colocados así los triglifos, las metopas que están entre los triglifos sean tan altas como largas; igualmente, en los ángulos extremos, grábense semimetopas de la mitad de la anchura de un módulo. Así, en efecto, sucederá que todos los defectos de las metopas, de los intercolumnios y de los artesonados se corrijan, porque las divisiones se habrán hecho iguales."],["vitruvius","4.3.6","Triglyphi capitula sexta parte moduli sunt faciunda. Supra triglyphorum capitula corona est conlocanda in proiectura dimidiae et sextae partis habens cymatium doricum in imo, alterum in summo. Item cum cymatiis corona crassa ex dimidia moduli. Dividendae autem sunt in corona ima ad perpendiculum triglyphorum et medias metopas viarum directiones et guttarum distributiones, ita uti guttae sex in longitudinem, tres in latitudinem pateant. Reliqua spatia, quod latiores sunt metopae quam triglyphi, pura relinquantur aut †flumina scalpantur, ad ipsumque mentum coronae incidatur linea quae scotia dicitur. Reliqua omnia, tympana, simae, coronae, quemadmodum supra scriptum est in ionicis, ita perficiantur.",null,"Los capiteles de los triglifos han de hacerse de la sexta parte de un módulo. Sobre los capiteles de los triglifos ha de colocarse la cornisa, con un saliente de medio módulo y un sexto, que tenga un cimacio dórico abajo y otro arriba. Igualmente, la cornisa, con los cimacios, de medio módulo de altura. Y en la parte inferior de la cornisa, a plomo de los triglifos y del centro de las metopas, han de trazarse las direcciones de las vías y las distribuciones de las gotas, de modo que se muestren seis gotas a lo largo y tres a lo ancho. Los espacios restantes, porque las metopas son más anchas que los triglifos, déjense lisos o †esculpánse flumina† (rayos, si se lee fulmina), y en el mismo mentón de la cornisa grábese una línea que se llama escocia. Todo lo demás, tímpanos, simas, cornisas, termínese como se ha escrito arriba para los jónicos."],["vitruvius","4.3.7","Haec ratio in operibus diastylis erit constituta. Si vero systylon et monotriglyphon opus erit faciundum, frons aedis, si tetrastylos erit, dividatur in partes XVIIII S, si hexastylos erit, dividatur in partes XXVIIII S. Ex his pars una erit modulus, ad quem, uti supra scriptum est, dividantur.",null,"Este principio se establecerá en las obras diástilas. Pero si ha de hacerse una obra sístila y monotriglifa, el frente del templo, si es tetrástilo, divídase en diecinueve partes y media; si es hexástilo, divídase en veintinueve partes y media. De ellas, una parte será el módulo, según el cual, como se ha escrito arriba, se hagan las divisiones."],["vitruvius","4.3.8","Ita supra singula epistylia et metopae et triglyphi bini erunt conlocandi, in angularibus hoc amplius dimidiatus et, quantum est spatium hemitriglyphi, id accedit. In mediano contra fastigium trium triglyphorum et trium metoparum spatium distabit, quo latius medium intercolumnium accedentibus ad aedem habeat laxamentum et adversus simulacra deorum aspectus dignitatem.",null,"Así, sobre cada arquitrabe habrán de colocarse dos metopas y dos triglifos; en los angulares, además, uno partido por la mitad, y se añade tanto como es el espacio de un medio triglifo. En el central, frente al frontón, habrá una distancia equivalente al espacio de tres triglifos y tres metopas, para que el intercolumnio central, más ancho, dé holgura a quienes se acercan al templo y dignidad a la vista frente a las imágenes de los dioses."],["vitruvius","4.3.9","Columnas autem striari XX striis oportet. Quae si planae erunt, angulos habeant XX designatos. Sin autem excavabuntur, sic est forma facienda, ita uti quam magnum est intervallum striae, tam magnis [striaturae] paribus lateribus quadratum describatur; in medio autem quadrato circini centrum conlocetur et agatur linea rotundationis, quae quadrationis angulos tangat, et quantum erit curvaturae inter rotundationem et quadratam descriptionem, tantum ad formam excaventur. Ita dorica columna sui generis striaturae habebit perfectionem.",null,"Las columnas conviene estriarlas con veinte estrías. Si son planas, tengan marcados veinte ángulos. Pero si se excavan, ha de hacerse así la forma: cuanto sea el intervalo de la estría, con lados iguales de esa magnitud trácese un cuadrado; en el centro del cuadrado colóquese el centro del compás y trácese una línea circular que toque los ángulos del cuadrado, y cuanta curvatura haya entre la circunferencia y el trazado del cuadrado, tanto se excave según esa forma. Así, la columna dórica tendrá la perfección de la estriación de su género."],["vitruvius","4.3.10","De adiectione eius, qua media adaugetur, uti in tertio volumine de ionicis est perscripta, ita et in his transferatur. Quoniam exterior species symmetriarum et corinthiorum et doricorum et ionicorum est perscripta, necesse est etiam interiores cellarum pronaique distributiones explicare.",null,"En cuanto a su aumento, con el que se ensancha en el centro, así como se ha descrito en el volumen tercero para las jónicas, así trasládese también a estas. Puesto que se ha descrito el aspecto exterior de las relaciones de conmensurabilidad de los corintios, los dóricos y los jónicos, es necesario explicar también las distribuciones interiores de las cellas y del pronaos."],["vitruvius","4.4.1","Distribuitur autem longitudo aedis, uti latitudo sit longitudinis dimidiae partis, ipsaque cella parte quarta longior sit, quam est latitudo, cum pariete, qui paries valvarum habuerit conlocationem. Reliquae tres partes pronai ad antas parietum procurrant, quae antae columnarum crassitudinem habere debent. Et si aedes erit latitudine maior quam pedes XX, duae columnae inter duas antas interponantur, quae disiungant pteromatos et pronai spatium. Item intercolumnia tria, quae erunt inter antas et columnas, pluteis marmoreis sive ex intestino opere factis intercludantur, ita uti fores habeant, per quas itinera pronao fiant.",null,"La longitud del templo se distribuye de modo que la anchura sea la mitad de la longitud, y que la cella misma sea una cuarta parte más larga que la anchura, con la pared en la que esté colocada la puerta. Las tres partes restantes, las del pronaos, avancen hasta las antas de las paredes, las cuales deben tener el grosor de las columnas. Y si el templo tiene una anchura mayor de veinte pies, interpónganse dos columnas entre las dos antas, que separen el espacio del pteroma y del pronaos. Igualmente, los tres intercolumnios que haya entre las antas y las columnas ciérrense con parapetos de mármol o hechos de carpintería, de modo que tengan puertas por las que se pase al pronaos."],["vitruvius","4.4.2","Item si maior erit latitudo quam pedes XL, columnae contra regiones columnarum, quae inter antas sunt, introrsus conlocentur. Et hae altitudinem habeant aeque quam quae sunt in fronte, crassitudines autem earum extenuentur his rationibus, uti, si octava parte erunt quae sunt in fronte, hae fiant X parte, sin autem VIIII aut decima, pro rata parte. In concluso enim aere si quae extenuatae erunt, non discernentur. Sin autem videbuntur graciliores, cum exterioribus fuerint striae ⟨XX aut⟩ XXIIII, in his faciendae erunt XXVIII aut XXXII. Ita quod detrahitur de corpore scapi, striarum numero adiecto adaugebitur ratione, quo minus videatur, et ita exaequabitur dispari ratione columnarum crassitudo.",null,"Igualmente, si la anchura es mayor de cuarenta pies, colóquense hacia el interior columnas frente a las líneas de las columnas que están entre las antas. Y estas tengan igual altura que las que están en el frente, pero atenúense sus grosores con estos principios: si las del frente son de una octava parte, estas se hagan de una décima; y si de una novena o una décima, en proporción. Pues, en un aire cerrado, si algunas se atenúan, no se advertirá. Pero si parecen más delgadas, cuando las exteriores tengan veinte o veinticuatro estrías, en estas habrán de hacerse veintiocho o treinta y dos. Así, lo que se quita del cuerpo del fuste se aumentará, con razón, añadiendo número de estrías, para que se note menos, y así se igualará el grosor de las columnas con un principio desigual."],["vitruvius","4.4.3","Hoc autem efficit ea ratio, quod oculus plura et crebriora signa tangendo maiore visus circumitione pervagatur. Namque si duae columnae aeque crassae lineis circummetientur, e quibus una sit non striata, altera striata, et circa striglium cava et angulos striarum linea corpora tangat, tametsi columnae aeque crassae fuerint, lineae, quae circumdatae erunt, ⟨non erunt⟩ aequales, quod striarum et striglium circuitus maiorem efficit lineae longitudinem. Sin autem hoc ita videbitur, non est alienum in angustis locis et in concluso spatio graciliores columnarum symmetrias in opere constituere, cum habeamus adiutricem striarum temperaturam.",null,"Y esto lo produce este principio: que el ojo, al tocar más señales y más frecuentes, recorre con la vista un circuito mayor. Pues, si se miden con líneas alrededor dos columnas igualmente gruesas, de las cuales una no esté estriada y la otra sí, y la línea toque los cuerpos alrededor de los huecos de los estriglos y de los ángulos de las estrías, aunque las columnas sean igualmente gruesas, las líneas que las rodeen no serán iguales, porque el circuito de las estrías y de los estriglos produce una longitud mayor de la línea. Y si así lo parece, no es ajeno, en lugares estrechos y en un espacio cerrado, establecer en la obra relaciones de conmensurabilidad de columnas más esbeltas, puesto que tenemos como auxiliar la compensación de las estrías."],["vitruvius","4.4.4","Ipsius autem cellae parietum crassitudinem pro rata parte magnitudinis fieri oportet, dum antae eorum crassitudinibus columnarum sint aequales. Et si ex structis futuri sunt, quam minutissimis caementis struantur, sin autem quadrato saxo aut marmore, maxime modicis paribusque videtur esse faciundum, quod media coagmenta medii lapides continentes firmiorem facient omnis operis perfectionem. Item circum coagmenta et cubilia eminentes expressiones graphicoteran efficient in aspectu delectationem.",null,"El grosor de las paredes de la cella misma conviene hacerlo en proporción a la magnitud, con tal que sus antas sean iguales al grosor de las columnas. Y si han de ser de fábrica, constrúyanse con mampuestos lo más pequeños posible; pero si de sillería o de mármol, parece que deben hacerse con sillares sobre todo moderados e iguales, porque las piedras centrales, al sujetar las juntas centrales, harán más firme la realización de toda la obra. Asimismo, los relieves salientes alrededor de las juntas y de los lechos producirán a la vista un deleite más pictórico."],["vitruvius","4.5.1","Regiones autem, quas debent spectare aedes sacrae deorum inmortalium, sic erunt constituendae, uti, si nulla ratio inpedierit liberaque fuerit potestas, aedis signumque, quod erit in cella conlocatum, spectet ad vespertinam caeli regionem, uti, qui adierint ad aram immolantes aut sacrificia facientes, spectent ad partem caeli orientis et simulacrum, quod erit in aede, et ita vota suscipientes contueantur aedem et orientem caelum ipsaque simulacra videantur exaudientia contueri supplicantes et sacrificantes, quod aras omnes deorum necesse esse videatur ad orientem spectare.",null,"Las regiones hacia las que deben mirar los templos de los dioses inmortales habrán de establecerse así: si ninguna razón lo impide y hay libertad de hacerlo, el templo y la estatua que esté colocada en la cella miren hacia la región vespertina del cielo, para que quienes se acerquen al altar para inmolar o hacer sacrificios miren hacia la parte del cielo oriental y hacia la imagen que estará en el templo, y así, al formular sus votos, contemplen el templo y el cielo oriental, y las propias imágenes parezcan, escuchándolos, contemplar a los que suplican y sacrifican, porque parece necesario que todos los altares de los dioses miren al oriente."],["vitruvius","4.5.2","Sin autem loci natura interpellaverit, tunc convertendae sunt earum regionum constitutiones, uti quam plurima pars moenium e templis earum conspiciatur. Item si secundum flumina aedis sacra fiet, ita uti Aegypto circa Nilum, ad fluminis ripas videntur spectare debere. Similiter si circum vias publicas erunt aedificia deorum, ita constituantur, uti praetereuntes possint respicere et in conspectu salutationes facere.",null,"Pero si la naturaleza del lugar lo impide, entonces han de cambiarse las disposiciones de estas regiones, de modo que desde sus templos se vea la mayor parte posible de las murallas. Igualmente, si el templo se hace junto a los ríos, como en Egipto en torno al Nilo, parece que deben mirar a las orillas del río. Del mismo modo, si los edificios de los dioses están junto a las vías públicas, establézcanse de modo que quienes pasan puedan mirar hacia ellos y saludar a la vista."],["vitruvius","4.6.1","Ostiorum autem et eorum antepagmentorum in aedibus hae sunt rationes, uti primum constituatur, quot genera sint [futurae]. Genera sunt enim thyromaton haec: doricum, ionicum, atticurges. Horum ⟨dorici generis⟩ symmetriae conspiciuntur his rationibus, uti corona summa, quae supra antepagmentum superius inponitur, aeque librata sit capitulis summis columnarum, quae in pronao fuerint. Lumen autem thyretri constituatur sic, uti quae altitudo aedis a pavimento ad lacunaria fuerit, dividatur in partes tres semis et ex eis duae partes ⟨semis⟩ lumini valvarum altitudine constituantur. Haec autem dividatur in partes XII et ex eis quinque et dimidia latitudo luminis fiat in imo. Et in summo contrahatur, si erit lumen ab imo ad sedecim pedes, antepagmenti III parte; ⟨si⟩ XVI pedum ad XXV, superior pars luminis contrahatur antepagmenti parte IIII; si ab pedibus XXV ad XXX, summa pars contrahatur antepagmenti parte VIII. Reliqua, quo altiora erunt, ad perpendiculum videntur oportere conlocari.",null,"Los principios de las puertas y de sus marcos en los templos son estos: primero, que se establezca cuántos géneros hay. Pues los géneros de vanos de puerta son estos: dórico, jónico y ático. Las relaciones de conmensurabilidad del género dórico se observan con estos principios: que la cornisa superior, que se coloca sobre el marco superior, esté a nivel con los capiteles superiores de las columnas que haya en el pronaos. La luz del vano establézcase así: que la altura del templo desde el pavimento hasta los artesonados se divida en tres partes y media, y de ellas dos y media se establezcan como altura de la luz de la puerta. Y esta divídase en doce partes, y de ellas cinco y media sean la anchura de la luz en la parte inferior. Y contráigase en la parte superior, si la luz es de hasta dieciséis pies desde abajo, un tercio del marco; si de dieciséis a veinticinco pies, contráigase la parte superior de la luz un cuarto del marco; si de veinticinco a treinta pies, contráigase la parte superior un octavo del marco. Las demás, cuanto más altas sean, parece que deben colocarse a plomo."],["vitruvius","4.6.2","Ipsa autem antepagmenta * * * contrahantur in summo suae crassitudinis XIIII parte. Supercilii crassitudo, quanta antepagmentorum in summa parte erit crassitudo. Cymatium faciundum est antepagmenti parte sexta; proiectura autem, quanta est eius crassitudo. Sculpendum est cymatium lesbium cum astragalo. Supra cymatium, quod erit in supercilio, conlocandum est hyperthyrum crassitudine supercilii, et in eo scalpendum est cymatium doricum, astragalum lesbium sima scalptura. Corona plana cum cymatio; proiectura autem eius erit quanta altitudo. Supercilii, quod supra antepagmenta inponitur, dextra atque sinistra proiecturae sic sunt faciundae, uti crepidines excurrant et in unguem ipso cymatio coniungantur.",null,"Los marcos mismos * * * contráiganse en lo alto una decimocuarta parte de su grosor. El grosor del dintel, tanto como sea el grosor de los marcos en su parte superior. El cimacio ha de hacerse de la sexta parte del marco; y su saliente, tanto como su grosor. Ha de esculpirse un cimacio lesbio con astrágalo. Sobre el cimacio que esté en el dintel ha de colocarse el hipertiro, del grosor del dintel, y en él han de esculpirse un cimacio dórico y un astrágalo lesbio, con escultura baja. La cornisa, lisa, con su cimacio; y su saliente será tanto como su altura. Los salientes del dintel que se coloca sobre los marcos, a derecha e izquierda, han de hacerse de modo que los resaltes sobresalgan y se unan a inglete con el propio cimacio."],["vitruvius","4.6.3","Sin autem ionico genere futura erunt, lumen altum ad eundem modum quemadmodum in doricis fieri videtur. Latitudo constituatur, ut altitudo dividatur in partes duas et dimidiam, eiusque partis unius ima luminis fiat latitudo. Contracturae ita uti in doricis. Crassitudo antepagmentorum ⟨ex⟩ altitudine luminis in fronte XIIII parte, cymatium huius crassitudinis sexta. Reliqua pars praeter cymatium dividatur in partes XII. Harum trium prima corsa fiat cum astragalo, secunda quattuor, tertia quinque, et eae aeque corsae cum astragalis circumcurrant.",null,"Pero si han de ser de género jónico, la altura de la luz parece que debe hacerse del mismo modo que en las dóricas. La anchura establézcase dividiendo la altura en dos partes y media, y hágase de una de ellas la anchura inferior de la luz. Las contracciones, como en las dóricas. El grosor de los marcos, en el frente, de una decimocuarta parte de la altura de la luz; su cimacio, de la sexta parte de este grosor. La parte restante, excepto el cimacio, divídase en doce partes. De ellas, la primera faja, con su astrágalo, sea de tres; la segunda, de cuatro; la tercera, de cinco; y estas fajas, con sus astrágalos, recorran el contorno."],["vitruvius","4.6.4","Hyperthyra autem ad eundem modum componantur quemadmodum in doricis. Pro crepidinibus ancones, sive parotides vocantur, excalptae dextra ac sinistra praependeant ad imi supercilii libramentum, praeter folium. Eae habeant in fronte crassitudinem ex antepagmenti tribus partibus, imo quarta parte graciliore quam superiora. Fores ita compingantur, uti scapi cardinales sint ex latitudine luminis totius XII parte. Inter duos scapos tympana ex XII partibus habeant ternas partes.",null,"Los hipertiros compónganse del mismo modo que en las dóricas. En lugar de los resaltes, cuelguen a derecha e izquierda ménsulas, o parótidas, como se llaman, esculpidas, hasta el nivel inferior del dintel, sin contar la hoja. Estas tengan en el frente un grosor de tres partes del marco, siendo abajo una cuarta parte más delgadas que arriba. Las hojas de las puertas ensámblense de modo que los largueros de los goznes sean de una duodécima parte de la anchura de toda la luz. Entre los dos largueros, los paneles tengan tres partes de doce."],["vitruvius","4.6.5","Inpagibus distributiones ita fient, uti divisis altitudinibus in partes V duae superiori, tres inferiori designentur. Super medium medii inpages conlocentur, ex reliquis alii in summo, alii in imo compingantur. Altitudo inpagis fiat tympani tertia parte, cymatium sexta parte inpagis. Scaporum latitudines inpagis dimidia parte, item replum de inpage dimidia et sexta parte. Scapi, qui sunt secundum antepagmentum, dimidium inpagis constituantur. Sin autem valvatae erunt, altitudines ita manebunt, in latitudinem adiciatur amplius foris latitudo. Si quadriforis futura est, altitudo adiciatur.",null,"Las distribuciones de los travesaños se harán de modo que, divididas las alturas en cinco partes, se asignen dos a la parte superior y tres a la inferior. Sobre el centro colóquense los travesaños centrales; de los restantes, unos se ensamblen arriba y otros abajo. La altura del travesaño sea de un tercio del panel; el cimacio, de una sexta parte del travesaño. La anchura de los largueros, la mitad del travesaño; igualmente, el replum, de la mitad y una sexta parte del travesaño. Los largueros que están junto al marco establézcanse de la mitad del travesaño. Pero si las puertas son de dos hojas, las alturas se mantendrán así, y a la anchura añádase más, la anchura de una hoja. Si ha de ser de cuatro hojas, auméntese la altura."],["vitruvius","4.6.6","Atticurge autem isdem rationibus perficiuntur, quibus dorica. Praeterea corsae sub cymatiis in antepagmentis circumdantur, quae ita distribui debent, uti antepagmenti praeter cymatium ex partibus VII habeant duas partes. Ipsaque non fiunt clathrata neque bifora sed valvata, et aperturas habent in exteriores partes. Quas rationes aedium sacrarum in formationibus oporteat fieri ⟨doricis⟩, ionicis corinthiisque operibus, quoad potui attingere, veluti legitimis moribus exposui. Nunc de tuscanicis dispositionibus, quemadmodum institui oporteat, dicam.",null,"Las áticas se realizan con los mismos principios que las dóricas. Además, en los marcos, bajo los cimacios, se ponen alrededor fajas, que deben distribuirse de modo que, de las siete partes del marco sin contar el cimacio, tengan dos. Y estas puertas no se hacen enrejadas ni de dos batientes, sino de hojas plegables, y se abren hacia las partes exteriores. He expuesto, en la medida en que he podido alcanzarlo, como si fueran costumbres legítimas, qué principios deben seguirse en la configuración de los templos en las obras dóricas, jónicas y corintias. Ahora hablaré de las disposiciones toscanas, de cómo conviene establecerlas."],["vitruvius","4.7.1","Locus, in quo aedis constituetur, cum habuerit in longitudine sex partes, una dempta reliquum quod erit, latitudini detur. Longitudo autem dividatur bipertito, et quae pars erit interior, cellarum spatiis designetur, quae erit proxima fronti, columnarum dispositioni relinquatur. Item latitudo dividatur in partes X.",null,"El solar en el que se establezca el templo, cuando tenga seis partes de longitud, dése a la anchura lo que quede quitada una. La longitud divídase en dos, y la parte que sea interior destínese a los espacios de las cellas, y la que esté más próxima al frente déjese para la disposición de las columnas. Igualmente, la anchura divídase en diez partes."],["vitruvius","4.7.2","Ex his ternae partes dextra ac sinistra cellis minoribus, sive ibi alae futurae sunt, dentur; reliquae quattuor mediae aedi attribuantur. Spatium, quod erit ante cellas in pronao, ita columnis designetur, ut angulares contra antas, parietum extremorum ⟨e⟩ regione, conlocentur; duae mediae e regione parietum, qui inter antas et mediam aedem fuerint, ita distribuantur; et inter antas et columnas priores per medium isdem regionibus alterae disponantur. Eaeque sint ima crassitudine altitudinis parte VII; altitudo tertia parte latitudinis templi; summaque columna quarta parte crassitudinis imae contrahatur.",null,"De ellas, tres partes a derecha e izquierda dense a las cellas menores, o a las alas, si allí ha de haberlas; las cuatro restantes asígnense a la parte central del templo. El espacio que haya delante de las cellas, en el pronaos, márquese con columnas de modo que las angulares se coloquen frente a las antas, en línea con las paredes extremas; las dos centrales distribúyanse en línea con las paredes que haya entre las antas y la parte central del templo; y entre las antas y las columnas delanteras, por el medio, dispónganse otras en las mismas líneas. Y tengan un grosor inferior de una séptima parte de su altura; la altura, un tercio de la anchura del templo; y la parte superior de la columna contráigase una cuarta parte del grosor inferior."],["vitruvius","4.7.3","Spirae earum altae dimidia parte crassitudinis fiant. Habeant spirae earum plinthum ad circinum, altam suae crassitudinis dimidia parte, torum insuper cum apophysi crassum quantum plinthus. Capituli altitudo dimidia crassitudinis. Abaci latitudo quanta ima crassitudo columnae. Capitulique crassitudo dividatur in partes tres, e quibus una plintho, quae est abacus, detur, altera echino, tertia hypotrachelio cum apophysi.",null,"Sus basas háganse de una altura de la mitad del grosor. Tengan sus basas un plinto circular, de una altura de la mitad de su grosor, y encima un toro con la apófige, de tanto grosor como el plinto. La altura del capitel, la mitad del grosor. La anchura del ábaco, tanta como el grosor inferior de la columna. Y la altura del capitel divídase en tres partes, de las cuales una se dé al plinto, que es el ábaco, otra al equino, y la tercera al hipotraquelio con la apófige."],["vitruvius","4.7.4","Supra columnas trabes compactiles inponantur ut altitudinis modulis îs, qui a magnitudine operis postulabuntur. Eaeque trabes compactiles eam habeant crassitudinem, quanta summae columnae erit hypotrachelium, et ita sint compactae subscudibus et securiclis, ut compactura duorum digitorum habeant laxationem. Cum enim inter se tangunt et non spiramentum et perflatum venti recipiunt, concalefaciuntur et celeriter putrescunt.",null,"Sobre las columnas pónganse vigas ensambladas, con los módulos de altura que exija la magnitud de la obra. Y estas vigas ensambladas tengan el grosor que tenga el hipotraquelio de la parte superior de la columna, y estén ensambladas con espigas y colas de milano de modo que el ensamblaje tenga una holgura de dos dedos. Pues, cuando se tocan entre sí y no reciben respiradero ni corriente de viento, se calientan y se pudren rápidamente."],["vitruvius","4.7.5","Supra trabes et supra parietes traiecturae mutulorum parte IIII altitudinis columnae proiciantur; item in eorum frontibus antepagmenta figantur. Supraque îs tympanum fastigii structura seu de materia conlocetur. Supraque eûm fastigium, columen, cantherii, templa ita sunt conlocanda, ut stillicidium tecti absoluti tertiario respondeat.",null,"Sobre las vigas y sobre las paredes, háganse sobresalir los salientes de los mútulos una cuarta parte de la altura de la columna; igualmente, en sus frentes fíjense tablas de revestimiento. Y sobre estos colóquese el tímpano del frontón, de fábrica o de madera. Y sobre este han de colocarse el frontón, la cumbrera, los cabrios y las correas de modo que la pendiente del tejado terminado corresponda a un tercio."],["vitruvius","4.8.1","Fiunt autem aedes rotundae, e quibus aliae monopteroe sine cella columnatae constituuntur, aliae peripteroe dicuntur. Quae sine cella fiunt, tribunal habent et ascensum ex sua diametro tertiae partis. Insuper stylobatam columnae constituuntur tam altae, quanta ab extremis parietibus est diametros stylobatarum, crassae altitudinis suae cum capitulis et spiris decumae partis. Epistylium altum columnae crassitudinis dimidia parte. Zophorum et reliqua, quae insuper inponuntur, ita uti in III volumine de symmetriis scripsi.",null,"Se hacen también templos redondos, de los cuales unos se establecen monópteros, con columnas y sin cella, y otros se llaman perípteros. Los que se hacen sin cella tienen un tribunal y una subida de un tercio de su diámetro. Sobre el estilóbata se establecen columnas tan altas como sea el diámetro de los estilóbatas desde sus paredes extremas, y de un grosor de una décima parte de su altura con capiteles y basas. El arquitrabe, de una altura de la mitad del grosor de la columna. El friso y lo demás que se pone encima, como lo escribí en el volumen tercero acerca de las relaciones de conmensurabilidad."],["vitruvius","4.8.2","Sin autem peripteros ea aedes constituetur, duo gradus et stylobata ab imo constituantur. Deinde cellae paries conlocetur cum recessu eius a stylobata circa partem latitudinis quintam, medioque valvarum locus ad aditus relinquatur; eaque cella tantam habeat diametrum praeter parietes et circumitionem, quantam altitudinem columna. Supra stylobatam columnae circum cellam isdem symmetriis, quae ⟨supra scriptae sunt,⟩ disponantur.",null,"Pero si este templo se establece períptero, háganse desde abajo dos gradas y el estilóbata. Después colóquese la pared de la cella, retirada del estilóbata aproximadamente una quinta parte de la anchura, y déjese en el centro el lugar de la puerta para el acceso; y esta cella tenga, sin contar las paredes y el paso circular, tanto diámetro como altura tenga la columna. Sobre el estilóbata dispónganse las columnas alrededor de la cella con las mismas relaciones de conmensurabilidad que se han escrito arriba."],["vitruvius","4.8.3","In medio tecti ratio ita habeatur, uti, quanta diametros totius operis erit futura, dimidia altitudo fiat tholi praeter florem; flos autem tantam habeat magnitudinem, quantam habuerit columnae capitulum, praeter pyramidem. Reliqua, uti supra scripta sunt ea, proportionibus atque symmetriis facienda videntur.",null,"En el centro de la cubierta ténganse este principio: que, cuanto haya de ser el diámetro de toda la obra, la mitad sea la altura de la cúpula, sin contar la flor; y la flor tenga tanta magnitud como haya tenido el capitel de la columna, sin contar la pirámide. Lo demás parece que ha de hacerse con las proporciones y las relaciones de conmensurabilidad que se han escrito arriba."],["vitruvius","4.8.4","Item generibus aliis constituuntur aedes ex isdem symmetriis ordinatae et alio genere dispositiones habentes, uti est Castoris in circo Flaminio et inter duos lucos Veiovis, item augustius Nemori Dianae columnis adiectis dextra ac sinistra ad umeros pronai. Hoc autem genere primo facta est, uti est Castoris in circo, Athenis in arce et in Attica Sunio Palladis Minervae. Earum non aliae sed eaedem sunt proportiones. Cellae enim longitudinibus duplices sunt ad latitudines uti reliquae; ex îs omnia, quae solent esse in frontibus, ad latera sunt translata.",null,"Igualmente, se establecen templos de otros géneros, ordenados con las mismas relaciones de conmensurabilidad y con disposiciones de otro género, como es el de Cástor en el circo Flaminio y el de Vediovis entre los dos bosques sagrados, e igualmente, de modo más augusto, el de Diana en el Bosque, añadidas columnas a derecha e izquierda en los flancos del pronaos. Del género en que se hizo primero, como es el de Cástor en el circo, son el de Palas Minerva en Atenas, en la acrópolis, y en el Ática, en Sunio. Sus proporciones no son otras, sino las mismas. Pues las cellas son el doble de largas que de anchas, como las demás; y de ellas, todo lo que suele estar en los frentes se ha trasladado a los lados."],["vitruvius","4.8.5","Nonnulli etiam de tuscanicis generibus sumentes columnarum dispositiones transferunt in corinthiorum et ionicorum operum ordinationes, et quibus in locis in pronao procurrunt antae, in isdem e regione cellae parietum columnas binas conlocantes efficiunt tuscanicorum et graecorum operum communem ratiocinationem.",null,"Algunos, además, tomando de los géneros toscanos las disposiciones de las columnas, las trasladan a las ordenaciones de las obras corintias y jónicas, y, en los lugares donde en el pronaos sobresalen las antas, colocando en esos mismos, en línea con las paredes de la cella, dos columnas, producen un principio común de las obras toscanas y griegas."],["vitruvius","4.8.6","Alii vero removentes parietes aedis et adplicantes ad intercolumnia, pteromatos spatiis sublati efficiunt amplum laxamentum cellae; reliqua autem proportionibus et symmetriis isdem conservantes aliud genus figurae nominisque videntur pseudoperipterum procreavisse. Haec autem genera propter usum sacrificiorum convertuntur. Non enim omnibus diis isdem rationibus aedes sunt faciundae, quod alius alia varietate sacrorum religionum habet effectus.",null,"Otros, en cambio, desplazando las paredes del templo y aplicándolas a los intercolumnios, suprimidos los espacios del pteroma, obtienen una amplia holgura de la cella; y, conservando lo demás con las mismas proporciones y relaciones de conmensurabilidad, parecen haber engendrado otro género de figura y de nombre, el pseudoperíptero. Y estos géneros se cambian según el uso de los sacrificios. Pues no para todos los dioses han de hacerse los templos con los mismos principios, porque cada uno tiene los efectos de la religión con distinta variedad de ritos."],["vitruvius","4.8.7","Omnes aedium sacrarum ratiocinationes, uti mihi traditae sunt, exposui ordinesque et symmetrias earum partitionibus distinxi, et quarum dispares sunt figurae et quibus discriminibus inter se sunt disparatae, quoad potui significare scriptis, exposui. Nunc de aris deorum inmortalium, uti aptam constitutionem habeant ad sacrificiorum rationem, dicam.",null,"He expuesto todos los principios de los templos tal como me han sido transmitidos, y he distinguido sus órdenes y relaciones de conmensurabilidad con sus divisiones; y he expuesto, en la medida en que he podido señalarlo por escrito, cuáles tienen figuras distintas y con qué diferencias se distinguen entre sí. Ahora hablaré de los altares de los dioses inmortales, para que tengan una disposición adecuada al principio de los sacrificios."],["vitruvius","4.9.1","Arae spectent ad orientem et semper inferiores sint conlocatae quam simulacra, quae fuerint in aede, uti suspicientes divinitatem, qui supplicant, et sacrificent. Disparibus altitudinibus ad sui cuiusque dei decorem componantur. Altitudines autem earum sic sunt explicandae, uti Iovi omnibusque caelestibus quam excelsissimae constituantur, Vestae Terrae Matrique humiles conlocentur. Ita idoneae his institutionibus explicabuntur modulationibus ararum deformationes. Explicatis aedium sacrarum compositionibus in hoc libro, insequenti de communium operum reddemus distributionibus explicationes.",null,"Los altares miren al oriente y estén siempre colocados más bajos que las imágenes que haya en el templo, para que quienes suplican y sacrifican lo hagan mirando hacia arriba a la divinidad. Compónganse con alturas diversas, según el decoro de cada dios. Sus alturas han de desarrollarse así: para Júpiter y todos los celestes, establézcanse lo más altos posible; para Vesta, la Tierra y la Madre, colóquense bajos. Así, con estas instituciones, se desarrollarán configuraciones de los altares idóneas por sus proporciones. Explicadas en este libro las composiciones de los templos, en el siguiente daremos las explicaciones de las distribuciones de las obras públicas."],["vitruvius","5.praef.1","Qui amplioribus voluminibus, imperator, ingenii cogitationes praeceptaque explicaverunt, maximas et egregias adiecerunt suis scriptis auctoritates. Quod etiam velim nostris quoque studiis res pateretur, ut amplificationibus auctoritas et in his praeceptis augeretur; sed id non est, quemadmodum putatur, expeditum. Non enim de architectura sic scribitur uti historia aut poemata. Historiae per se tenent lectores; habent enim novarum rerum varias expectationes. Poematorum vero [carminum] metra et pedes ac verborum elegans dispositio et sententiarum inter personas distinctas [versuum] pronuntiatio prolectando sensus legentium perducit sine offensa ad summam scriptorum terminationem.",null,"Quienes, emperador, expusieron en volúmenes más extensos los pensamientos y los preceptos de su ingenio añadieron a sus escritos una autoridad grandísima y notable. Querría yo que también en nuestros estudios lo permitiera la materia, de modo que con la amplificación se acrecentara la autoridad también de estos preceptos; pero ello no es tan fácil como se cree. Pues no se escribe de arquitectura como se escribe la historia o la poesía. La historia retiene por sí misma a los lectores, porque ofrece diversas expectativas de sucesos nuevos; y en los poemas, los metros y los pies, la elegante disposición de las palabras y la recitación de las sentencias repartidas entre distintos personajes, atrayendo el ánimo de los lectores, lo conducen sin tropiezo hasta el término final de lo escrito."],["vitruvius","5.praef.2","Id autem in architecturae conscriptionibus non potest fieri, quod vocabula ex artis propria necessitate concepta inconsueto sermone obiciunt sensibus obscuritatem. Cum ergo ea per se non sint aperta nec pateant eorum in consuetudine nomina, tum etiam praeceptorum late vagantes scripturae, si non contrahentur, ut paucis et perlucidis sententiis explicentur, frequentia multitudineque sermonis inpediente incertas legentium efficient cogitationes. Itaque occultas nominationes commensusque e membris operum pronuntians, ut memoriae tradantur, breviter exponam; sic enim expeditius ea recipere poterunt mentes.",null,"Esto, en cambio, no puede suceder en los tratados de arquitectura, porque los vocablos, nacidos de la necesidad propia del arte, oponen a la comprensión la oscuridad de un lenguaje desacostumbrado. Y como esos términos no son claros por sí mismos ni sus nombres son conocidos por el uso, si además los escritos de preceptos se extienden sin límite y no se ciñen de modo que se expliquen en pocas y muy claras sentencias, la abundancia y la multitud de palabras estorbarán y harán inciertos los pensamientos de los lectores. Por eso, al enunciar los nombres poco conocidos y las medidas de los miembros de las obras, los expondré brevemente para que se graben en la memoria; así podrán las mentes recibirlos con más facilidad."],["vitruvius","5.praef.3","Non minus cum animadvertissem distentam occupationibus civitatem publicis et privatis negotiis, paucis iudicavi scribendum, uti angusto spatio vacuitatis ea legentes breviter percipere possent. Etiamque Pythagorae quique eius haeresim fuerunt secuti, placuit cybicis rationibus praecepta in voluminibus scribere, constitueruntque cybum CCXVI versus eosque non plus tres in una conscriptione oportere esse putaverunt.",null,"Además, habiendo advertido que la ciudad está absorbida por ocupaciones públicas y privadas, juzgué que debía escribir con brevedad, para que los lectores, en el escaso tiempo libre de que disponen, puedan comprenderlo en poco espacio. También a Pitágoras y a los que siguieron su escuela les pareció bien escribir sus preceptos en los volúmenes según razones cúbicas: establecieron como cubo doscientos dieciséis versos y juzgaron que no debía haber más de tres cubos en un mismo escrito."],["vitruvius","5.praef.4","Cybus autem est corpus ex lateribus aequali latitudine planitiarum perquadratum. Is cum est iactus, quam in partem incubuit, dum est intactus, inmotam habet stabilitatem, uti sunt etiam tesserae, quas in alveo ludentes iaciunt. Hanc autem similitudinem ex eo sumpsisse videntur, quod is numerus versuum, uti cybus, in quemcumque sensum insederit, inmotam efficiat ibi memoriae stabilitatem. Graeci quoque poetae comici interponentes e choro canticum diviserunt spatia fabularum. Ita partes cybica ratione facientes intercapedinibus levant actorum pronuntiationes.",null,"El cubo es un cuerpo cuadrado por todos sus lados, con caras de igual anchura. Cuando se lanza, sobre la cara en que cae permanece, mientras nadie lo toca, en una estabilidad inmóvil, como los dados que arrojan los jugadores sobre el tablero. Parecen haber tomado esta semejanza del hecho de que ese número de versos, como el cubo, en cualquier ánimo en que se asiente, produce allí una estabilidad inmóvil de la memoria. También los poetas cómicos griegos, intercalando el canto del coro, dividieron los intervalos de las obras; y así, componiendo las partes según la razón cúbica, alivian con esas pausas la recitación de los actores."],["vitruvius","5.praef.5","Cum ergo haec naturali modo sint a maioribus observata animoque advertam inusitatas et obscuras multis res esse mihi scribendas, quo facilius ad sensus legentium pervenire possint, brevibus voluminibus iudicavi scribere; ita enim expedita erunt ad intellegendum. Eorumque ordinationes institui, uti non sint quaerentibus separatim colligenda, sed e corpore uno et in singulis voluminibus generum haberent explicationes. Itaque, Caesar, tertio et quarto volumine aedium sacrarum rationes exposui, hoc libro publicorum locorum expediam dispositiones. Primumque forum uti oporteat constitui, dicam, quod in eo et publicarum et privatarum rerum rationes per magistratus gubernantur.",null,"Puesto que nuestros mayores observaron estas cosas conforme a la naturaleza, y como advierto que he de escribir materias inusitadas y oscuras para muchos, para que lleguen con mayor facilidad al entendimiento de los lectores juzgué conveniente escribir en volúmenes breves, pues así serán fáciles de entender. Y he dispuesto su orden de manera que quienes busquen algo no tengan que reunirlo por separado, sino que encuentren en un solo cuerpo, y en cada volumen, la explicación de cada materia. Así, César, en los libros tercero y cuarto expuse las normas de los templos; en este libro trataré de la disposición de los lugares públicos. Y diré en primer lugar cómo conviene establecer el foro, porque en él los magistrados gobiernan los asuntos públicos y privados."],["vitruvius","5.1.1","Graeci in quadrato amplissimis et duplicibus porticibus fora constituunt crebrisque columnis et lapideis aut marmoreis epistyliis adornant et supra ambulationes in contignationibus faciunt. Italiae vero urbibus non eadem est ratione faciendum, ideo quod a maioribus consuetudo tradita est gladiatoria munera in foro dari.",null,"Los griegos disponen los foros en forma cuadrada, con pórticos amplísimos y dobles, los adornan con columnas apretadas y con arquitrabes de piedra o de mármol, y construyen encima paseos sobre entablados. En las ciudades de Italia, en cambio, no debe procederse del mismo modo, porque los antepasados nos transmitieron la costumbre de dar en el foro los espectáculos de gladiadores."],["vitruvius","5.1.2","Igitur circum spectacula spatiosiora intercolumnia distribuantur circaque in porticibus argentariae tabernae maenianaque superioribus coaxationibus conlocentur, quae et ad usum et ad vectigalia publica recte erunt disposita. Magnitudines autem ad copiam hominum oportet fieri, ne parvum spatium sit ad usum aut ne propter inopiam populi vastum forum videatur. Latitudo autem ita finiatur, uti, longitudo in tres partes cum divisa fuerit, ex his duae partes ei dentur; ita enim erit oblonga eius formatio et ad spectaculorum rationem utilis dispositio.",null,"Por ello, alrededor del espacio de los espectáculos se distribuirán intercolumnios más amplios; en torno, bajo los pórticos, se dispondrán las tiendas de los banqueros (argentariae tabernae) y, en los pisos superiores, los balcones (maeniana) sobre entablados, que estarán bien dispuestos tanto para el uso como para las rentas públicas. Las dimensiones han de ajustarse a la cantidad de habitantes, para que el espacio no sea pequeño para el uso ni el foro parezca desierto por escasez de población. La anchura se determinará de modo que, dividida la longitud en tres partes, se le den dos de ellas; así su forma será oblonga y su disposición útil para los espectáculos."],["vitruvius","5.1.3","Columnae superiores quarta parte minores quam inferiores sunt constituendae, propterea quod oneri ferendo, quae sunt inferiora, firmiora debent esse quam superiora. Non minus quod etiam nascentium oportet imitari naturam, ut in arboribus teretibus, abiete, cupresso, pinu, e quibus nulla non crassior est ab radicibus, dein decrescendo progreditur in altitudinem naturali contractura peraequata nascens ad cacumen. Ergo si natura nascentium ita postulat, recte est constitutum et altitudinibus et crassitudinibus superiora inferiorum fieri contractiora.",null,"Las columnas superiores se harán una cuarta parte menores que las inferiores, porque las partes de abajo, para soportar la carga, deben ser más firmes que las de arriba. Y también porque conviene imitar la naturaleza de lo que crece, como en los árboles de tronco cilíndrico —el abeto, el ciprés, el pino—, ninguno de los cuales deja de ser más grueso junto a las raíces; luego, disminuyendo, se eleva en altura, con una contracción natural uniforme, hasta la copa. Por tanto, si la naturaleza de lo que crece así lo exige, con razón se ha establecido que las partes superiores sean, en altura y en grosor, más reducidas que las inferiores."],["vitruvius","5.1.4","Basilicarum loca adiuncta foris quam calidissimis partibus oportet constitui, ut per hiemem sine molestia tempestatium se conferre in eas negotiatores possint. Earumque latitudines ne minus quam ex tertia, ne plus ex dimidia longitudinis constituantur, nisi si loci natura inpedierit et aliter coegerit symmetriam commutari. Sin autem locus erit amplior in longitudine, chalcidica in extremis constituantur, uti sunt in Iulia Aquiliana.",null,"Los emplazamientos de las basílicas, contiguos a los foros, deben situarse en las partes más cálidas, para que en invierno los negociantes puedan reunirse en ellas sin la molestia del mal tiempo. Su anchura no será menor que un tercio ni mayor que la mitad de la longitud, salvo que la naturaleza del lugar lo impida y obligue a alterar de otro modo la proporción. Y si el terreno fuera más largo, se dispondrán calcídicos (chalcidica) en los extremos, como en la basílica Julia Aquiliana."],["vitruvius","5.1.5","Columnae basilicarum tam altae, quam porticus latae fuerint, faciendae videntur; porticus, quam medium spatium futurum est, ex tertia finiatur. Columnae superiores minores quam inferiores, uti supra scriptum est, constituantur. Pluteum, quod fuerit inter superiores et inferiores columnas, item quarta parte minus, quam superiores columnae fuerint, oportere fieri videtur, uti supra basilicae contignationem ambulantes ab negotiatoribus ne conspiciantur. Epistylia, zophora, coronae ex symmetriis columnarum, uti in tertio libro diximus, explicentur.",null,"Las columnas de las basílicas deben hacerse tan altas como anchos sean los pórticos; el pórtico se fijará en un tercio del espacio central. Las columnas superiores se harán menores que las inferiores, como se ha dicho antes. El parapeto (pluteum) situado entre las columnas superiores y las inferiores conviene hacerlo una cuarta parte menor que las columnas superiores, para que quienes pasean sobre el entablado de la basílica no sean vistos por los negociantes. Los arquitrabes, frisos y cornisas se desarrollarán según las proporciones de las columnas, como dijimos en el libro tercero."],["vitruvius","5.1.6","Non minus summam dignitatem et venustatem possunt habere comparationes basilicarum, quo genere Coloniae Iuliae Fanestri conlocavi curavique faciendam, cuius proportiones et symmetriae sic sunt constitutae. Mediana testudo inter columnas est longa pedes CXX, lata pedes LX. Porticus eius circa testudinem inter parietes et columnas lata pedes XX. Columnae altitudinibus perpetuis cum capitulis pedes L, crassitudinibus quinûm, habentes post se parastaticas altas pedes XX, latas pedes II S, crassas I S, quae sustinent trabes, in quibus invehuntur porticuum contignationes. Supraque eas aliae parastaticae pedum XVIII, latae binûm, crassae pedem, quae excipiunt item trabes sustinentes cantherium et porticûm, quae sunt summissa infra testudinem, tecta.",null,"No menor dignidad y belleza pueden tener las basílicas construidas del modo en que yo dispuse y dirigí la construcción de la de la colonia Julia de Fano, cuyas proporciones y relaciones de conmensurabilidad se establecieron así. La nave central (testudo), entre las columnas, tiene ciento veinte pies de largo y sesenta de ancho. Su pórtico, en torno a la nave, entre los muros y las columnas, tiene veinte pies de ancho. Las columnas, de altura continua, miden con los capiteles cincuenta pies y cinco de grosor, y tienen detrás pilastras (parastaticae) de veinte pies de alto, dos pies y medio de ancho y uno y medio de grueso, que sostienen las vigas sobre las que descansan los entablados de los pórticos. Encima de estas, otras pilastras de dieciocho pies, de dos de ancho y uno de grueso, reciben a su vez las vigas que sostienen el cabrio y las cubiertas de los pórticos, situadas por debajo de la nave central."],["vitruvius","5.1.7","Reliqua spatia inter parastaticarum et columnarum trabes per intercolumnia luminibus sunt relicta. Columnae sunt in latitudine testudinis cum angularibus dextra ac sinistra quaternae, in longitudine, quae est foro proxima, cum isdem angularibus octo, ex altera parte cum angularibus VI, ideo quod mediae duae in ea parte non sunt positae, ne inpediant aspectus pronai aedis Augusti, quae est in medio latere parietis basilicae conlocata spectans medium forum et aedem Iovis.",null,"Los espacios restantes entre las vigas de las pilastras y las de las columnas se han dejado libres, a lo largo de los intercolumnios, para la luz. Las columnas son, en la anchura de la nave, cuatro a la derecha y cuatro a la izquierda, contando las angulares; en el lado largo contiguo al foro, ocho contando las mismas angulares; en el lado opuesto, seis con las angulares, porque en ese lado no se colocaron las dos centrales, para que no estorbaran la vista del pronaos del templo de Augusto, situado en el centro del muro lateral de la basílica, mirando al centro del foro y al templo de Júpiter."],["vitruvius","5.1.8","Item tribunal, quod est in ea aede, hemicycli schematis minoris curvatura formatum; eius autem hemicycli in fronte est intervallum pedes XLVI, introrsus curvatura pedes XV, uti, qui apud magistratus starent, negotiantes in basilica ne inpedirent. Supra columnas ex tribus tignis bipedalibus compactis trabes sunt circa conlocatae, eaeque ab tertiis columnis, quae sunt in interiore parte, revertuntur ad antas, quae a pronao procurrunt, dextraque et sinistra hemicyclium tangunt.",null,"Asimismo, el tribunal que hay en ese templo está formado por la curvatura de un hemiciclo menor; la abertura frontal de ese hemiciclo es de cuarenta y seis pies, y la curvatura hacia dentro, de quince, para que quienes estuvieran ante los magistrados no estorbaran a los negociantes de la basílica. Sobre las columnas se han colocado alrededor vigas compuestas de tres maderos de dos pies ensamblados, y estas, desde las terceras columnas del lado interior, retornan hacia las antas que avanzan desde el pronaos y tocan el hemiciclo a derecha e izquierda."],["vitruvius","5.1.9","Supra trabes contra capitula ex fulmentis dispositae pilae sunt conlocatae, altae pedes III, latae quoqueversus quaternis. Supra eas ex duobus tignis bipedalibus trabes everganeae circa sunt conlocatae. Quibus insuper transtra cum capreolis columnarum contra corpora et antas et parietes pronai conlocata sustinent unum culmen perpetuae basilicae, alterum a medio supra pronaum aedis.",null,"Sobre las vigas, a plomo de los capiteles, se han colocado, a modo de apoyos, pilares de tres pies de alto y cuatro de ancho por cada lado. Sobre ellos se han dispuesto alrededor vigas de dos maderos de dos pies bien desbastados. Encima, los tirantes con sus jabalcones (capreoli), colocados frente a los fustes de las columnas, a las antas y a los muros del pronaos, sostienen un caballete continuo de la basílica y otro que va desde el centro sobre el pronaos del templo."],["vitruvius","5.1.10","Ita fastigiorum duplex pectinata dispositio extrinsecus tecti et interioris altae testudinis praestat speciem venustam. Item sublata epistyliorum ornamenta et pluteorum columnarumque superiorum distributio operosam detrahit molestiam sumptusque inminuit ex magna parte summam. Ipsae vero columnae in altitudine perpetua sub trabes testudinis perductae et magnificentiam inpensae et auctoritatem operi adaugere videntur.",null,"Así, la doble disposición de los frontones en forma de peine ofrece una apariencia hermosa, por fuera, de la cubierta y, por dentro, de la alta nave central. Además, la supresión de los ornamentos de los arquitrabes y la eliminación de los parapetos y de las columnas superiores quitan una trabajosa molestia y reducen en gran parte el total de los gastos. Y las propias columnas, llevadas con altura continua hasta las vigas de la nave, parecen añadir a la obra magnificencia en el gasto y autoridad."],["vitruvius","5.2.1","Aerarium, carcer, curia foro sunt coniungenda, sed ita uti magnitudo ⟨ac⟩ symmetriae eorum foro respondeant. Maxime quidem curia in primis est facienda ad dignitatem municipii sive civitatis. Et si quadrata erit, quantum habuerit latitudinis dimidia addita constituatur altitudo; sin autem oblonga fuerit, longitudo et latitudo componatur, et summae compositae eius dimidia pars sub lacunariis altitudini detur.",null,"El erario, la cárcel y la curia han de unirse al foro, pero de modo que su tamaño y sus proporciones correspondan al foro. Sobre todo la curia debe hacerse conforme a la dignidad del municipio o de la ciudad. Si es cuadrada, su altura será su anchura más la mitad; si es oblonga, súmense la longitud y la anchura, y la mitad de esa suma se dará como altura hasta los artesonados."],["vitruvius","5.2.2","Praeterea praecingendi sunt parietes medii coronis ex intestino opere aut albario ad dimidiam partem altitudinis. Quae si non erunt, vox ibi disputantium elata in altitudinem intellectui non poterit esse audientibus. Cum autem coronis praecincti parietes erunt, vox ab imis morata, priusquam in aera elata dissipabitur, auribus erit intellecta.",null,"Además, los muros deben ceñirse a media altura con cornisas de carpintería o de estuco. Si no las hubiera, la voz de quienes deliberan, elevada hacia lo alto, no podrá ser entendida por los oyentes. Pero cuando los muros estén ceñidos de cornisas, la voz, retenida desde abajo, será entendida por los oídos antes de elevarse y disiparse en el aire."],["vitruvius","5.3.1","Cum forum constitutum fuerit, tum deorum inmortalium diebus festis ludorum spectationibus eligendus est locus theatro quam saluberrimus, uti in primo libro de salubritatibus in moenium conlocationibus est scriptum. Per ludos enim cum coniugibus et liberis persedentes delectationibus detinentur et corpora propter voluptatem inmota patentes habent venas, in quas insidunt aurarum flatus, qui, si a regionibus palustribus aut aliis regionibus vitiosis advenient, nocentes spiritus corporibus infundent. Itaque si curiosius eligetur locus theatro, vitabuntur vitia.",null,"Una vez establecido el foro, debe elegirse para el teatro, donde se contemplan los juegos en los días festivos de los dioses inmortales, el lugar más salubre posible, como se ha escrito en el libro primero sobre la salubridad al trazar las murallas. Durante los juegos, en efecto, los espectadores permanecen sentados con sus esposas e hijos, retenidos por el deleite, y sus cuerpos, inmóviles por el placer, tienen las venas abiertas, en las que penetran los soplos de los vientos; y estos, si vienen de regiones pantanosas o de otras regiones malsanas, infundirán en los cuerpos exhalaciones nocivas. Por eso, si se elige con más cuidado el lugar del teatro, se evitarán estos males."],["vitruvius","5.3.2","Etiamque providendum est, ne impetus habeat a meridie. Sol enim cum implet eius rotunditatem, aer conclusus curvatura neque habens potestatem vagandi versando confervescit et candens adurit excoquitque et inminuit e corporibus umores. Ideo maxime vitandae sunt his rebus vitiosae regiones et eligendae salubres.",null,"También hay que procurar que no reciba de lleno el sol del mediodía. Pues cuando el sol llena su curvatura, el aire encerrado por ella, sin posibilidad de circular, se recalienta al girar y, abrasador, quema, cuece y consume los humores de los cuerpos. Por eso deben evitarse sobre todo, para estos edificios, las regiones malsanas y elegirse las salubres."],["vitruvius","5.3.3","Fundamentorum autem, si in montibus fuerint, facilior erit ratio; sed si necessitas coegerit in plano aut palustri loco ea constitui, solidationes substructionesque ita erunt faciendae, quemadmodum de fundationibus aedium sacrarum in tertio libro est scriptum. Insuper fundamenta lapideis et marmoreis copiis gradationes ab substructione fieri debent.",null,"Los cimientos serán más fáciles si se hacen en montes; pero si la necesidad obligara a establecerlos en terreno llano o pantanoso, las consolidaciones y subestructuras se harán como se ha escrito en el libro tercero sobre los cimientos de los templos. Sobre los cimientos, las gradas deben levantarse desde la subestructura con materiales de piedra y de mármol."],["vitruvius","5.3.4","Praecinctiones ad altitudines theatrorum pro rata parte faciendae videntur, neque altiores quam quanta praecinctionis itineris sit latitudo. Si enim excelsiores fuerint, repellent et eicient e superiore parte vocem nec patientur in sedibus suis, quae ⟨sunt⟩ supra praecinctiones, verborum casus certa significatione ad aures pervenire. Et ad summam ita est gubernandum, uti, linea cum ad imum gradum et ad summum extenta fuerit, omnia cacumina graduum angulosque tangat: ita vox non inpedietur.",null,"Los pasillos anulares (praecinctiones) parecen deber hacerse en proporción a la altura de los teatros, y no más altos que la anchura del paso de la praecinctio. Porque si fueran más elevados, rechazarán y expulsarán la voz de la parte superior y no dejarán que en los asientos situados por encima de las praecinctiones lleguen a los oídos con significado cierto las terminaciones de las palabras. En suma, hay que disponerlo de modo que, tendida una línea desde la grada inferior hasta la superior, toque todas las aristas y ángulos de las gradas: así la voz no encontrará obstáculo."],["vitruvius","5.3.5","Aditus complures et spatiosos oportet disponere, nec coniunctos superiores inferioribus, sed ex omnibus locis perpetuos et directos sine inversuris faciendos, uti, cum populus dimittatur de spectaculis, ne comprimatur, sed habeat ex omnibus locis exitus separatos sine inpeditione. Etiam diligenter est animadvertendum, ne sit locus surdus, sed ut in eo vox quam clarissime vagari possit. Hoc vero fieri ita poterit, si locus electus fuerit, ubi non inpediatur resonantia.",null,"Conviene disponer accesos numerosos y amplios, y que los superiores no se unan con los inferiores, sino que desde todos los lugares sean continuos y directos, sin recodos, para que, cuando el público salga de los espectáculos, no se apriete, sino que tenga desde todas partes salidas separadas y sin estorbos. También hay que cuidar mucho de que el lugar no sea sordo, sino que la voz pueda difundirse en él con la mayor claridad. Esto se conseguirá si se elige un lugar donde la resonancia no encuentre impedimento."],["vitruvius","5.3.6","Vox autem est spiritus fluens aeris, e tactu sensibilis auditu. Ea movetur circulorum rotundationibus infinitis, uti si in stantem aquam lapide inmisso nascantur innumerabiles undarum circuli crescentes a centro, quam latissime possint, et vagantes, nisi angustia loci interpellaverit aut aliqua offensio, quae non patitur designationes earum undarum ad exitus pervenire. Itaque cum interpellentur offensionibus, primae redundantes insequentium disturbant designationes.",null,"La voz es un soplo de aire en movimiento, perceptible al oído por el contacto. Se mueve en infinitas ondas circulares, como cuando, al arrojar una piedra en agua quieta, nacen innumerables círculos de ondas que crecen desde el centro y se extienden cuanto pueden, salvo que los interrumpa la estrechez del lugar o algún obstáculo que no deje llegar a su término el trazado de esas ondas. Y así, cuando son interrumpidas por obstáculos, las primeras, al refluir, perturban el trazado de las siguientes."],["vitruvius","5.3.7","Eadem ratione vox item ad circinum efficit motiones; sed in aqua circuli planitiae in latitudine moventur, vox et in latitudine progreditur et altitudinem gradatim scandit. Igitur ut in aqua undarum designationibus, item in voce cum offensio nulla primam undam interpellaverit, non disturbat secundam nec insequentes, sed omnes sine resonantia perveniunt ad imorum et ad summorum aures.",null,"De la misma manera, la voz produce movimientos en círculo; pero en el agua los círculos se mueven en anchura sobre un plano, mientras que la voz avanza en anchura y asciende gradualmente en altura. Por tanto, como en el trazado de las ondas en el agua, así en la voz, cuando ningún obstáculo interrumpe la primera onda, esta no perturba a la segunda ni a las siguientes, sino que todas, sin resonancia, llegan a los oídos de los de abajo y de los de arriba."],["vitruvius","5.3.8","Ergo veteres architecti naturae vestigia persecuti indagationibus vocis scandentis theatrorum perfecerunt gradationes, et quaesierunt per canonicam mathematicorum et musicam rationem, ut, quaecumque vox esset in scaena, clarior et suavior ad spectatorum perveniret aures. Uti enim organa aeneis lamminis aut corneis ἠχεῖα ad chordarum sonitûm claritatem perficiuntur, sic theatrorum per harmonicen ad augendam vocem ratiocinationes ab antiquis sunt constitutae.",null,"Por eso los arquitectos antiguos, siguiendo las huellas de la naturaleza e investigando la voz que asciende, perfeccionaron las gradas de los teatros, y buscaron, mediante la teoría canónica de los matemáticos y la teoría musical, que toda voz emitida en la escena llegara más clara y más suave a los oídos de los espectadores. Pues así como los instrumentos se perfeccionan con láminas de bronce o de cuerno, los ἠχεῖα, para la claridad de los sonidos de las cuerdas, así los antiguos establecieron, mediante la armónica, los procedimientos de los teatros para aumentar la voz."],["vitruvius","5.4.1","Harmonice autem est musica litteratura obscura et difficilis, maxime quidem quibus graecae litterae non sunt notae. Quam si volumus explicare, necesse est etiam graecis verbis uti, quod nonnulla eorum latinas non habent appellationes. Itaque ut potuero quam apertissime ex Aristoxeni scripturis interpretabor et eius diagramma subscribam finitionesque sonituum designabo, uti, qui diligentius attenderit, facilius percipere possit.",null,"La armónica es una disciplina musical oscura y difícil, sobre todo para quienes no conocen las letras griegas. Si queremos explicarla, es necesario emplear también palabras griegas, porque algunas de ellas no tienen denominación latina. Por eso la interpretaré, con la mayor claridad que pueda, a partir de los escritos de Aristóxeno, añadiré su diagrama y señalaré los límites de los sonidos, para que quien preste más atención pueda comprenderla con mayor facilidad."],["vitruvius","5.4.2","Vox enim mutationibus cum flectitur, alias fit acuta, alias gravis; duobusque modis movetur, e quibus unus effectus habet continuatos, alter distantes. Continuata vox neque in finitionibus consistit neque in loco ullo, efficitque terminationes non apparentes, intervalla autem media apparentia, uti sermone cum dicamus: sol lux flos vox. Nunc enim nec unde incipit nec ubi desinit, intellegitur, †sed quod ex acuta facta est gravis et ex gravi acuta, apparet auribus. Per distantiam autem e contrario. Namque cum flectitur inmutatione, vox statuit se in alicuius sonitus finitione, deinde in alterius, et id ultro citro crebre faciendo ⟨non⟩ constans apparet sensibus, uti in cantionibus cum flectentes vocem varietatem facimus. Modulationis itaque intervallis ea cum versatur, et unde initium fecit et ubi desiit, apparet in sonorum patentibus finitionibus, medianis autem patentia intervallis obscurantur.",null,"La voz, cuando se inflexiona con sus cambios, se vuelve unas veces aguda y otras grave, y se mueve de dos modos: uno produce efectos continuos, el otro, por intervalos. La voz continua no se detiene en límites ni en lugar alguno, y hace imperceptibles sus términos, aunque perceptibles los intervalos intermedios, como cuando en la conversación decimos sol, lux, flos, vox. Entonces no se percibe dónde empieza ni dónde acaba, †pero que de aguda se ha hecho grave y de grave aguda, lo advierte el oído. Por intervalos, en cambio, sucede lo contrario: cuando la voz se inflexiona al cambiar, se detiene en el límite de un sonido, luego en el de otro, y haciéndolo repetidamente de un lado a otro aparece a los sentidos no constante, como en los cantos, cuando al inflexionar la voz producimos variedad. Así, cuando se mueve por intervalos, se advierte dónde comenzó y dónde terminó en los límites manifiestos de los sonidos, mientras que los pasos intermedios quedan oscurecidos por los intervalos."],["vitruvius","5.4.3","Genera vero sunt modulationum tria: primum quod Graeci nominant ἁρμονίην, secundum χρῶμα, tertium διάτονον. Est autem harmoniae modulatio ab arte concepta, et ea re cantio eius maxime gravem et egregiam habet auctoritatem. Chroma subtili sollertia ac crebritate modulorum suaviorem habet delectationem. Diatoni vero, quod naturalis est, facilior est intervallorum distantia. In his tribus generibus dissimiles sunt tetrachordorum dispositiones, quod harmonia [tetrachordorum] et tonos et dihesis habet binas (dihesis autem est toni pars quarta; ita in hemitonio duae diheses sunt conlocatae); chromati duo hemitonia in ordine sunt composita, tertium trium hemitoniorum est intervallum; dia⟨tono⟩ toni duo sunt continuati, tertium hemitonium finit tetrachordi magnitudinem. Ita in tribus generibus tetrachorda ex duobus tonis et hemitonio sunt peraequata, sed ipsa cum separatim uniuscuiusque generis finibus considerantur, dissimilem habent intervallorum designationem.",null,"Los géneros de la modulación son tres: el primero, que los griegos llaman ἁρμονία (enarmónico); el segundo, χρῶμα (cromático); el tercero, διάτονον (diatónico). La modulación enarmónica es una creación del arte, y por ello su canto tiene una autoridad sumamente grave y noble. El cromático, por la sutil destreza y la densidad de sus pasos, ofrece un deleite más suave. En el diatónico, que es natural, la distancia de los intervalos es más sencilla. En estos tres géneros son diferentes las disposiciones de los tetracordios: el enarmónico tiene dos tonos y dos diesis (la diesis es la cuarta parte de un tono, de modo que en un semitono caben dos diesis); en el cromático hay dos semitonos seguidos y el tercer intervalo es de tres semitonos; en el diatónico hay dos tonos seguidos, y un semitono, el tercero, completa la extensión del tetracordio. Así, en los tres géneros los tetracordios suman igualmente dos tonos y un semitono, pero, considerados por separado en los límites de cada género, tienen distinta distribución de los intervalos."],["vitruvius","5.4.4","Igitur intervalla tonorum et hemitoniorum et ⟨diheseon⟩ tetrachordorum in voce divisit natura finîtque terminationes eorum mensuris intervallorum quantitate, modisque certis distantibus constituit qualitates, quibus etiam artifices, qui organa fabricant, ex natura constitutis utendo comparant ad concentus convenientes eorum perfectiones.",null,"Así pues, la naturaleza dividió en la voz los intervalos de tonos, semitonos y diesis de los tetracordios, fijó sus términos con la medida de la cantidad de los intervalos y estableció sus cualidades mediante distancias determinadas; de ellas se sirven también los artesanos que fabrican instrumentos, que, empleando lo establecido por la naturaleza, los preparan con perfección para las consonancias apropiadas."],["vitruvius","5.4.5","Sonitus, qui graece φθόγγοι dicuntur, in unoquoque genere sunt X et VIII, e quibus VIII sunt in tribus generibus perpetui et stantes, reliqui X, cum communiter modulantur, sunt vagantes. Stantes autem sunt, qui inter mobiles [sunt] interpositi continent tetrachordi coniunctionem et e generum discriminibus suis finibus sunt permanentes; appellantur autem sic: proslambanomenos, hypate hypaton, hypate meson, mese, nete synhemmenon, paramese, nete diezeugmenon, nete hyperbolaeon. Mobiles autem sunt, qui in tetrachordo inter inmotos dispositi in generibus ex locis loca mutant; vocabula autem habent haec: parhypate hypaton, lichanos hypaton, parhypate meson, lichanos meson, trite synhemmenon, ⟨paranete synhemmenon,⟩ trite diezeugmenon, paranete diezeugmenon, trite hyperbolaeon, paranete hyperbolaeon.",null,"Los sonidos, que en griego se llaman φθόγγοι, son dieciocho en cada género; de ellos, ocho son en los tres géneros perpetuos y fijos, y los otros diez, al modularse en común, son variables. Fijos son los que, interpuestos entre los móviles, mantienen la unión del tetracordio y permanecen en sus límites a través de las diferencias de los géneros; se llaman así: proslambanómenos, hypate hypaton, hypate meson, mese, nete synhemmenon, paramese, nete diezeugmenon, nete hyperbolaeon. Móviles son los que, dispuestos en el tetracordio entre los inmóviles, cambian de lugar según los géneros; tienen estos nombres: parhypate hypaton, lichanos hypaton, parhypate meson, lichanos meson, trite synhemmenon, paranete synhemmenon, trite diezeugmenon, paranete diezeugmenon, trite hyperbolaeon, paranete hyperbolaeon."],["vitruvius","5.4.6","Ei autem qua moventur, recipiunt virtutes alias; intervalla enim et distantias habent crescentes. Itaque parhypate, quae in harmonia distat ab hypate ⟨dimidium⟩ hemitonium, in chroma transmutata habet hemitonium. Quae lichanos in harmonia dicitur, ab hypate distat hemitonium, in chroma translata progreditur duo hemitonia, in diatono distat ab hypate tria hemitonia. Ita X sonitus propter translationes in generibus efficiunt triplicem modulationum varietatem.",null,"Estos, por el hecho de moverse, adquieren otras propiedades, pues tienen intervalos y distancias crecientes. Así, la parhypate, que en el enarmónico dista de la hypate medio semitono, trasladada al cromático dista un semitono. La que en el enarmónico se llama lichanos dista de la hypate un semitono; trasladada al cromático, avanza dos semitonos, y en el diatónico dista de la hypate tres semitonos. Así, los diez sonidos, por sus traslaciones en los géneros, producen una triple variedad de modulaciones."],["vitruvius","5.4.7","Tetrachorda autem sunt quinque: primum gravissimum, quod graece dicitur ὕπατον, secundum medianum, quod appellatur μέσον, tertium coniunctum, quod συνημμένον dicitur, quartum disiunctum, quod διεζευγμένον nominatur, quintum, quod est acutissimum, graece ὑπερβόλαιον dicitur. Concentus, quos natura hominis modulari potest, graece quae συμφωνίαι dicuntur, sunt sex: diatessaron, diapente, diapason, et disdiatessaron, et disdiapente, et disdiapason.",null,"Los tetracordios son cinco: el primero, el más grave, que en griego se llama ὕπατον; el segundo, el medio, llamado μέσον; el tercero, el conjunto, que se llama συνημμένον; el cuarto, el disjunto, llamado διεζευγμένον; el quinto, el más agudo, que en griego se llama ὑπερβόλαιον. Las consonancias que la naturaleza humana puede modular, llamadas en griego συμφωνίαι, son seis: cuarta (diatessaron), quinta (diapente), octava (diapason), octava y cuarta (disdiatessaron), octava y quinta (disdiapente) y doble octava (disdiapason)."],["vitruvius","5.4.8","Ideoque et a numero nomina ceperunt, quod, cum vox constiterit in una sonorum finitione ab eaque se flectens mutaverit et pervenerit in quartam terminationem, appellatur diatessaron, in quintam diapente [in sextam diapason, in octavam et dimidiam diapason et diatessaron, in nonam et dimidiam diapason diapente, in XII disdiapason].",null,"Y tomaron sus nombres del número, porque, cuando la voz se detiene en el límite de un sonido y, inflexionándose desde él, cambia y llega al cuarto término, se llama diatessaron; al quinto, diapente [al sexto, diapason; al octavo y medio, diapason y diatessaron; al noveno y medio, diapason y diapente; al duodécimo, disdiapason]."],["vitruvius","5.4.9","Non enim inter duo intervalla, cum chordarum sonitus aut vocis cantus factus fuerit, nec inter tria aut sex aut septem possunt consonantiae fieri, sed, uti supra scriptum est, diatessaron et diapente et ex ordine ad disdiapason convenientiae ex natura vocis congruentis habent finitiones. [Et ei concentus procreantur ex coniunctione sonituum, qui graece φθόγγοι dicuntur.]",null,"En efecto, no pueden producirse consonancias, cuando suena una cuerda o se canta con la voz, entre dos intervalos, ni entre tres, seis o siete, sino que, como se ha escrito arriba, la cuarta, la quinta y las siguientes hasta la doble octava tienen sus límites de acuerdo por la naturaleza de la voz. [Y estas consonancias nacen de la unión de los sonidos, que en griego se llaman φθόγγοι.]"],["vitruvius","5.5.1","Ita ex his indagationibus mathematicis rationibus fiant vasa aerea pro ratione magnitudinis theatri, eaque ita fabricentur, ut, cum tangantur, sonitum facere possint inter se diatessaron, diapente ⟨et⟩ ex ordine ad disdiapason. Postea inter sedes theatri constitutis cellis ratione musica ibi conlocentur ita, uti nullum parietem tangant circaque habeant locum vacuum et ab summo capite spatium, ponanturque inversa et habeant in parte, quae spectat ad scaenam, suppositos cuneos ne minus altos semipede; contraque eas cellas relinquantur aperturae inferiorum graduum cubilibus longae pedes duo, altae semipede.",null,"Así pues, a partir de estas investigaciones, háganse según razones matemáticas vasos de bronce proporcionados a la magnitud del teatro, y fabríquense de modo que, al ser golpeados, puedan producir entre sí la cuarta, la quinta y, sucesivamente, hasta la doble octava. Después, dispuestos nichos entre los asientos del teatro, colóquense allí según la razón musical, de manera que no toquen ningún muro y tengan alrededor un espacio vacío y holgura por encima; pónganse invertidos y, por la parte que mira a la escena, tengan debajo cuñas de no menos de medio pie de alto; y frente a esos nichos déjense en los lechos de las gradas inferiores aberturas de dos pies de largo y medio pie de alto."],["vitruvius","5.5.2","Designationes autem eorum, quibus in locis constituantur, sic explicentur. Si non erit ampla magnitudine theatrum, media altitudinis transversa regio designetur et in ea tredecim cellae duodecim aequalibus intervallis distantes confornicentur, uti ea echea, quae supra scripta sunt, ad neten hyperbolaeon sonantia in cellis, quae sunt in cornibus extremis, utraque parte prima conlocentur, secunda ab extremis diatessaron ad neten diezeugmenon, tertia diatessaron ad paramesen, quarta ad neten synhemmenon, quinta diatessaron ad mesen, sexta diatessaron ad hypaten meson, in medio unum diatessaron ad hypaten hypaton.",null,"Su distribución, en qué lugares han de colocarse, se explicará así. Si el teatro no es de gran tamaño, trácese a media altura una zona transversal y ábranse en ella trece nichos abovedados, separados por doce intervalos iguales, de modo que los echea antes descritos que suenan en la nete hyperbolaeon se coloquen primero, a ambos lados, en los nichos de los extremos de las alas; los segundos desde los extremos, a una cuarta, en la nete diezeugmenon; los terceros, a una cuarta, en la paramese; los cuartos, en la nete synhemmenon; los quintos, a una cuarta, en la mese; los sextos, a una cuarta, en la hypate meson; y en el centro uno, a una cuarta, en la hypate hypaton."],["vitruvius","5.5.3","Ita hac ratiocinatione vox a scaena uti ab centro profusa se circumagens tactuque feriens singulorum vasorum cava excitaverit auctam claritatem et concentu convenientem sibi consonantiam. Sin autem amplior erit magnitudo theatri, tunc altitudo dividatur in partes IIII, uti tres efficiantur regiones cellarum transverse designatae, una harmoniae, altera chromatos, tertia diatoni. Et ab imo quae erit prima, ea ex harmonia conlocetur,",null,"Así, con este procedimiento, la voz que se difunde desde la escena como desde un centro, al extenderse en círculo y golpear con su contacto las cavidades de cada vaso, suscitará una claridad acrecentada y una consonancia acorde consigo misma. Pero si el teatro es de mayor tamaño, divídase la altura en cuatro partes, para que se tracen transversalmente tres zonas de nichos, una del género enarmónico, otra del cromático y la tercera del diatónico; y la primera, desde abajo, se dispondrá según el enarmónico,"],["vitruvius","5.5.4","ita uti in minore theatro supra scriptum est. In mediana autem prima in extremis cornibus ad chromaticen hyperbolaeon habentia sonitum ponantur, in secundis ab his diatessaron ad chromaticen diezeugmenon, in tertiis ad chromaticen synhemmenon, quartis diatessaron ad chromaticen meson, quintis diatessaron ad chromaticen hypaton, sextis ad paramesen, quod et ad chromaticen hyperbolaeon diapente et ad chromaticen synhemmenon diatessaron habet consonantiae communitatem.",null,"como se ha escrito arriba para el teatro menor. En la zona media, colóquense primero, en los extremos de las alas, los vasos que tengan el sonido de la hyperbolaeon cromática; en los segundos a partir de estos, a una cuarta, la diezeugmenon cromática; en los terceros, la synhemmenon cromática; en los cuartos, a una cuarta, la meson cromática; en los quintos, a una cuarta, la hypaton cromática; en los sextos, la paramese, que tiene comunidad de consonancia de quinta con la hyperbolaeon cromática y de cuarta con la synhemmenon cromática."],["vitruvius","5.5.5","In medio nihil est conlocandum, ideo quod sonitûm nulla alia qualitas in chromatico genere symphoniae consonantiam potest habere. In summa vero divisione et regione cellarum in cornibus primis ad diatonon hyperbolaeon fabricata vasa sonitu ponantur, in secundis diatessaron ad diatonon ⟨diezeugmenon⟩, tertiis ad diatonon synhemmenon, quartis diatessaron ad diatonon meson, quintis diatessaron ad diatonon hypaton, sextis diatessaron ad proslambanomenon, in medio ad mesen, quod ea et ad proslambanomenon diapason et ad diatonon hypaton diapente habet symphoniarum communitates.",null,"En el centro no debe colocarse nada, porque ninguna otra cualidad de los sonidos puede tener consonancia en el género cromático. En la división superior y zona de nichos, colóquense en los primeros de las alas los vasos fabricados para sonar en la hyperbolaeon diatónica; en los segundos, a una cuarta, en la diezeugmenon diatónica; en los terceros, en la synhemmenon diatónica; en los cuartos, a una cuarta, en la meson diatónica; en los quintos, a una cuarta, en la hypaton diatónica; en los sextos, a una cuarta, en el proslambanómenos; y en el centro, en la mese, porque esta tiene comunidad de consonancias de octava con el proslambanómenos y de quinta con la hypaton diatónica."],["vitruvius","5.5.6","Haec autem si qui voluerit ad perfectum facile perducere, animadvertat in extremo libro diagramma musica ratione designatum, quod Aristoxenus magno vigore et industria generatim divisis modulationibus constitutum reliquit, de quo, si qui ratiocinationibus his attenderit, ad [naturas vocis et] audientium delectationes facilius valuerit theatrorum efficere perfectiones.",null,"Si alguien quiere llevar fácilmente esto a la perfección, observe al final del libro el diagrama trazado según la razón musical, que Aristóxeno, con gran vigor y diligencia, dejó establecido dividiendo las modulaciones por géneros; si alguien atiende a estos razonamientos, podrá con mayor facilidad realizar perfectamente los teatros para el deleite [de la naturaleza de la voz y] de los oyentes."],["vitruvius","5.5.7","Dicet aliquis forte multa theatra quotannis Romae facta esse neque ullam rationem harum rerum in his fuisse; sed errabit in eo, quod omnia publica lignea theatra tabulationes habent complures, quas necesse est sonare. Hoc vero licet animadvertere etiam ab citharoedis, qui, superiore tono cum volunt canere, avertunt se ad scaenae valvas et ita recipiunt ab earum auxilio consonantiam vocis. Cum autem ex solidis rebus theatra constituuntur, id est ex structura caementorum, lapide, marmore, quae sonare non possunt, tunc echeis hae rationes sunt explicandae.",null,"Dirá tal vez alguien que en Roma se construyen cada año muchos teatros y que en ellos no se ha tenido en cuenta ninguna de estas reglas; pero se equivocará, porque todos los teatros públicos de madera tienen numerosos entablados, que necesariamente resuenan. Esto puede observarse también en los citaredos, que, cuando quieren cantar en un tono más alto, se vuelven hacia las puertas de la escena y así reciben de su ayuda la consonancia de la voz. Pero cuando los teatros se construyen con materiales sólidos, es decir, con fábrica de caementa, piedra o mármol, que no pueden resonar, entonces estas reglas deben aplicarse con los echea."],["vitruvius","5.5.8","Sin autem quaeritur, in quo theatro ea sint facta, Romae non possumus ostendere, sed in Italiae regionibus et in pluribus Graecorum civitatibus. Etiamque auctorem habemus Lucium Mummium, qui diruto theatro Corinthiorum ea aenea Romam deportavit et de manubiis ad aedem Lunae dedicavit. Multi etiam sollertes architecti, qui in oppidis non magnis theatra constituerunt, propter inopiam fictilibus doliis ita sonantibus electis hac ratiocinatione compositis perfecerunt utilissimos effectus.",null,"Y si se pregunta en qué teatro se han hecho, no podemos mostrarlo en Roma, pero sí en regiones de Italia y en muchas ciudades de los griegos. Tenemos además como garante a Lucio Mumio, que, destruido el teatro de los corintios, trasladó a Roma esos vasos de bronce y los dedicó, de su botín, en el templo de la Luna. También muchos arquitectos hábiles que construyeron teatros en ciudades no grandes, por falta de medios, eligieron tinajas de barro que sonaban de este modo, las dispusieron según este razonamiento y obtuvieron efectos utilísimos."],["vitruvius","5.6.1","Ipsius autem theatri conformatio sic est facienda, uti, quam magna futura est perimetros imi, centro medio conlocato circumagatur linea rotundationis, in eaque quattuor scribantur trigona paribus lateribus, ⟨quae paribus⟩ intervallis extremam lineam circinationis tangant, quibus etiam in duodecim signorum caelestium ⟨astrologia⟩ astrologi ex musica convenientia astrorum ratiocinantur. Ex his trigonis cuius latus fuerit proximum scaenae, ea regione, qua praecidit curvaturam circinationis, ibi finiatur scaenae frons, et ab eo loco per centrum parallelos linea ducatur, quae disiungat proscaenii pulpitum et orchestrae regionem.",null,"La configuración del teatro mismo se hará así: tomando la magnitud que haya de tener el perímetro de la parte inferior, colocado el compás en el centro, trácese la línea de la circunferencia, e inscríbanse en ella cuatro triángulos equiláteros que toquen a intervalos iguales la línea exterior de la circunferencia, del mismo modo que los astrólogos, en la astrología de los doce signos celestes, razonan a partir de la consonancia musical de los astros. De estos triángulos, el que tenga su lado más próximo a la escena determinará, en la línea en que corta la curvatura de la circunferencia, el frente de la escena; y desde ese lugar trácese por el centro una línea paralela que separe el pulpitum del proscenio y la zona de la orquesta."],["vitruvius","5.6.2","Ita latius factum fuerit pulpitum quam Graecorum, quod omnes artifices in scaena dant operam, in orchestra autem senatorum sunt sedibus loca designata. Et eius pulpiti altitudo sit ne plus pedum quinque, uti, qui in orchestra sederint, spectare possint omnium agentium gestus. Cunei spectaculorum in theatro ita dividantur, uti anguli trigonorum, qui currunt circum curvaturam circinationis, dirigant ascensus scalasque inter cuneos ad primam praecinctionem; supra autem alternis itineribus superiores cunei medii dirigantur.",null,"Así el pulpitum resultará más ancho que el de los griegos, porque entre nosotros todos los artistas actúan en la escena, mientras que en la orquesta están señalados los lugares para los asientos de los senadores. La altura de ese pulpitum no será mayor de cinco pies, para que quienes se sienten en la orquesta puedan ver los gestos de todos los actores. Los sectores (cunei) de las gradas del teatro se dividirán de modo que los vértices de los triángulos que recorren la curvatura de la circunferencia orienten las subidas y las escaleras entre los sectores hasta el primer pasillo (praecinctio); y por encima, con pasos alternos, se orienten los sectores superiores intermedios."],["vitruvius","5.6.3","Hi autem, qui sunt in imo et dirigunt scalaria, erunt numero VII; reliqui quinque scaenae designabunt compositionem: et unus medius contra se valvas regias habere debet, et qui erunt dextra sinistra, hospitaliorum designabunt compositionem, extremi duo spectabunt itinera versurarum. Gradus spectaculorum, ubi subsellia componantur * * * gradus ne minus alti sint palmopede, ⟨ne plus pedem⟩ et digitos sex; latitudines eorum ne plus pedes duo semis, ne minus pedes duo constituantur.",null,"Los vértices que están abajo y orientan las escaleras serán siete; los otros cinco determinarán la composición de la escena: el del centro debe tener frente a sí las puertas reales; los de la derecha y la izquierda señalarán la composición de las puertas de los huéspedes (hospitalia); los dos extremos mirarán a los pasos de las alas laterales (versurae). Las gradas de los asientos, donde se colocan los bancos, * * * no tendrán menos de un pie y un palmo de alto, ni más de un pie y seis dedos; su anchura no será mayor de dos pies y medio ni menor de dos pies."],["vitruvius","5.6.4","Tectum porticus, quod futurum est in summa gradatione, cum scaenae altitudine libratum perficiatur, ideo quod vox crescens aequaliter ad summas gradationes et tectum perveniet. Namque si non erit aequale, quo minus fuerit altum, vox praeripietur ad eam altitudinem, quam perveniet primo.",null,"La cubierta del pórtico que ha de haber en lo alto de la gradería se hará a nivel con la altura de la escena, porque así la voz, al crecer, llegará por igual a las gradas más altas y a la cubierta. Pues si no está a nivel, cuanto más baja sea, tanto antes será interceptada la voz a la altura que alcance primero."],["vitruvius","5.6.5","Orchestra inter grados imos quod diametron habuerit, eius sexta pars sumatur, et in cornibus utrimque ad eius mensurae perpendiculum inferiores sedes praecidantur, et qua praecisio fuerit, ibi constituantur itinerum supercilia; ita enim satis altitudinem habebunt eorum confornicationes.",null,"Del diámetro que tenga la orquesta entre las gradas inferiores tómese la sexta parte, y en los extremos de ambos lados, a plomo de esa medida, córtense los asientos inferiores; y donde se haga el corte, colóquense los dinteles de los pasos de acceso. Así sus bóvedas tendrán altura suficiente."],["vitruvius","5.6.6","Scaenae longitudo ad orchestrae diametron duplex fieri debet. Podii altitudo ab libramento pulpiti cum corona et lysi duodecumam orchestrae diametri. Supra podium columnae cum capitulis et spiris altae quarta parte eiusdem diametri; epistylia et ornamenta earum columnarum altitudinis quinta parte. Pluteum insuper cum unda et corona inferioris plutei dimidia parte. Supra id pluteum columnae quarta parte minore altitudine sint quam inferiores; epistylium et ornamenta earum columnarum quinta parte. Item si tertia episcenos futura erit, mediani plutei summum sit dimidia parte; columnae summae medianarum minus altae sint quarta parte; epistylia cum coronis earum columnarum item habeant altitudinis quintam partem.",null,"La longitud de la escena debe ser el doble del diámetro de la orquesta. La altura del podio, desde el nivel del pulpitum, con su cornisa y su lysis, será una duodécima parte del diámetro de la orquesta. Sobre el podio, las columnas, con capiteles y basas, tendrán de alto la cuarta parte de ese mismo diámetro; los arquitrabes y ornamentos de esas columnas, la quinta parte de su altura. El parapeto superior, con su onda y su cornisa, la mitad del parapeto inferior. Sobre ese parapeto, las columnas serán una cuarta parte más bajas que las inferiores; el arquitrabe y los ornamentos de esas columnas, la quinta parte. Asimismo, si ha de haber un tercer cuerpo de la escena (episcenos), la parte alta del parapeto medio será la mitad; las columnas superiores serán una cuarta parte menos altas que las del medio; los arquitrabes con las cornisas de esas columnas tendrán igualmente la quinta parte de su altura."],["vitruvius","5.6.7","Nec tamen in omnibus theatris symmetriae ad omnes rationes et effectus possunt respondere, sed oportet architectum animadvertere, quibus proportionibus necesse sit sequi symmetriam et quibus ad loci naturam aut magnitudinem operis temperari. Sunt enim res, quas et in pusillo et in magno theatro necesse est eadem magnitudine fieri propter usum, uti gradus. Diazomata, pluteos, itinera, ascensus, pulpita, tribunalia et si qua alia intercurrunt, ex quibus necessitas cogit discedere ab symmetria, ne inpediatur usus, non minus si qua exiguitate copiarum, id est marmoris, materiae reliquarumque rerum, quae parantur in opere defuerint, paulum demere aut adicere, dum id ne nimium inprobe fiat sed cum sensu, non erit alienum. Hoc autem erit, si architectus erit usu peritus, praeterea ingenio mobili sollertiaque non fuerit viduatus.",null,"Sin embargo, no en todos los teatros pueden las proporciones responder a todas las razones y efectos, sino que el arquitecto debe advertir en qué proporciones es necesario seguir la conmensurabilidad y en cuáles moderarla según la naturaleza del lugar o la magnitud de la obra. Hay, en efecto, cosas que, tanto en un teatro pequeño como en uno grande, deben hacerse del mismo tamaño por razón del uso, como las gradas, los pasillos anulares (diazomata), los parapetos, los pasos, las subidas, los pulpita, las tribunas y cualquier otro elemento intermedio que obligue por necesidad a apartarse de la conmensurabilidad para que no se impida el uso; e igualmente, si por escasez de materiales —mármol, madera y demás cosas que se preparan para la obra— faltara algo, no estará fuera de lugar quitar o añadir un poco, con tal de que no se haga con demasiada torpeza, sino con juicio. Esto sucederá si el arquitecto es experto por la práctica y, además, no está privado de ingenio ágil y de destreza."],["vitruvius","5.6.8","Ipsae autem scaenae suas habent rationes explicitas ita, uti mediae valvae ornatus habeant aulae regiae, dextra ac sinistra hospitalia, secundum autem spatia ad ornatus comparata, quae loca Graeci περιάκτοι dicunt ab eo, quod machinae sunt in his locis versatiles trigonoe habentes singulares species ornationis, quae, cum aut fabularum mutationes sunt futurae seu deorum adventus, cum tonitribus repentinis [ea] versentur mutentque speciem ornationis in frontes. Secundum ea loca versurae sunt procurrentes, quae efficiunt una a foro, altera a peregre aditus in scaenam.",null,"Las escenas mismas tienen sus reglas bien definidas: las puertas centrales tendrán el ornato de un palacio real; a derecha e izquierda, las puertas de los huéspedes; junto a estas, los espacios destinados a los decorados, lugares que los griegos llaman περίακτοι porque hay en ellos máquinas giratorias triangulares, cada una con tres decorados distintos, que, cuando va a cambiar la acción de la obra o a producirse la llegada de los dioses, entre truenos repentinos, se giran y muestran por delante otra decoración. Junto a estos lugares avanzan las alas laterales (versurae), que proporcionan los accesos a la escena, uno desde el foro y otro desde fuera de la ciudad."],["vitruvius","5.6.9","Genera autem sunt scaenarum tria: unum quod dicitur tragicum, alterum comicum, tertium satyricum. Horum autem ornatus sunt inter se dissimili disparique ratione, quod tragicae deformantur columnis et fastigiis et signis reliquisque regalibus rebus; comicae autem aedificiorum privatorum et maenianorum habent speciem prospectusque fenestris dispositos imitatione, communium aedificiorum rationibus; satyricae vero ornantur arboribus, speluncis, montibus reliquisque agrestibus rebus in topeodis speciem deformati.",null,"Los géneros de escena son tres: uno llamado trágico, otro cómico y el tercero satírico. Sus decorados son distintos y desiguales entre sí: los trágicos se representan con columnas, frontones, estatuas y demás elementos regios; los cómicos tienen el aspecto de edificios privados y balcones, con vistas de ventanas dispuestas a imitación de los edificios comunes; los satíricos se adornan con árboles, grutas, montes y demás elementos campestres, representados a la manera de un paisaje (topeodes)."],["vitruvius","5.7.1","In Graecorum theatris non omnia isdem rationibus sunt facienda, quod primum in ima circinatione, ut in latino trigonorum IIII, in eo quadratorum trium anguli circinationis lineam tangunt, et cuius quadrati latus est proximum scaenae praeciditque curvaturam circinationis, ea regione designatur finitio proscaenii. Et ab ea regione ad extremam circinationem curvaturae parallelos linea designatur, in qua constituitur frons scaenae, per centrumque orchestrae proscaenii regioni parallelos linea describitur, et qua secat circinationis lineas dextra ac sinistra, in cornibus hemicycli centra signantur. Et circino conlocato in dextra ab intervallo sinistro circumagitur circinatio ad proscaenii sinistram partem; item centro conlocato in sinistro cornu ab intervallo dextro circumagitur ad proscaenii dextram partem.",null,"En los teatros griegos no todo debe hacerse según las mismas reglas, porque, en primer lugar, en la circunferencia inferior, en lugar de los cuatro triángulos del teatro latino, los ángulos de tres cuadrados tocan la línea de la circunferencia; y el lado del cuadrado que queda más próximo a la escena y corta la curvatura de la circunferencia determina en esa línea el límite del proscenio. Desde esa línea hasta el extremo de la curvatura de la circunferencia se traza una paralela, en la que se establece el frente de la escena; y por el centro de la orquesta se traza otra paralela a la línea del proscenio, y donde corta a derecha e izquierda la línea de la circunferencia se señalan los centros en los extremos del hemiciclo. Colocado el compás en el centro de la derecha, con el radio desde el de la izquierda, se traza un arco hasta la parte izquierda del proscenio; e igualmente, colocado el centro en el extremo izquierdo, con el radio desde el derecho, se traza hasta la parte derecha del proscenio."],["vitruvius","5.7.2","Ita tribus centris hac descriptione ampliorem habent orchestram Graeci et scaenam recessiorem minoreque latitudine pulpitum, quod λογεῖον appellant, ideo quod ⟨apud⟩ eos tragici et comici actores in scaena peragunt, reliqui autem artifices suas per orchestram praestant actiones; itaque ex eo scaenici et thymelici graece separatim nominantur. Eius logei altitudo non minus debet esse pedum X, non plus duodecim. Gradationes scalarum inter cuneos et sedes contra quadratorum angulos dirigantur ad primam praecinctionem, a praecinctione inter eas iterum mediae dirigantur, et ad summam quotiens praecinguntur, altero tanto semper amplificantur.",null,"Así, con este trazado de tres centros, los griegos tienen una orquesta más amplia, una escena más retirada y un pulpitum de menor anchura, que llaman λογεῖον, porque entre ellos los actores trágicos y cómicos actúan en la escena, mientras que los demás artistas realizan sus actuaciones en la orquesta; de ahí que en griego se les distinga con los nombres de scaenici y thymelici. La altura de ese logeion no debe ser menor de diez pies ni mayor de doce. Las escaleras entre los sectores y los asientos se orientarán, frente a los ángulos de los cuadrados, hasta el primer pasillo; desde el pasillo, entre ellas, se orientarán otras intermedias, y, en lo alto, cada vez que se abre un pasillo, se duplican siempre."],["vitruvius","5.8.1","Cum haec omnia summa cura sollertiaque explicata sunt, tunc etiam diligentius est animadvertendum, uti sit electus locus, in quo leniter adplicet se vox neque repulsa resiliens incertas auribus referat significationes. Sunt enim nonnulli loci naturaliter inpedientes vocis motus, uti desonantes, qui graece dicuntur κατηχοῦντες, circumsonantes, qui apud eos nominantur περιηχοῦντες, item resonantes, qui dicuntur ἀντηχοῦντες, consonantesque, quos appellant συνηχοῦντας. Desonantes sunt, in quibus vox prima, cum est elata in altitudinem, offensa superioribus solidis corporibus repulsaque residens in imo opprimit insequentis vocis elationem;",null,"Una vez explicadas todas estas cosas con sumo cuidado y destreza, hay que atender todavía con más diligencia a que se elija un lugar en el que la voz se aplique suavemente y no refleje, rebotando, significaciones inciertas a los oídos. Hay, en efecto, lugares que por naturaleza estorban los movimientos de la voz, como los disonantes, llamados en griego κατηχοῦντες; los circunsonantes, que entre ellos se llaman περιηχοῦντες; los resonantes, llamados ἀντηχοῦντες; y los consonantes, que llaman συνηχοῦντες. Disonantes son aquellos en que la primera voz, al elevarse, choca con cuerpos sólidos superiores, es rechazada y, cayendo hacia abajo, ahoga la elevación de la voz que sigue;"],["vitruvius","5.8.2","Circumsonantes autem, in quibus circumvagando coacta exsolvens in medio sine extremis casibus sonans ibi extinguatur incerta verborum significatione; resonantes vero, in quibus, cum in solido tactu percussa resiliat, imagines exprimendo novissimos casus duplices faciat auditu; item consonantes sunt, in quibus ab imis auxiliata cum incremento scandens egrediatur ad aures diserta verborum claritate. Ita si in locorum electione fuerit diligens animadversio, emendatus erit prudentia ad utilitatem in theatris vocis effectus. Formarum autem descriptiones inter se discriminibus his erunt notatae, uti, quae Graecorum habent usus, ex quadratis designentur, latina e paribus lateribus trigonorum. Ita his praescriptionibus qui voluerit uti, emendatas efficiet theatrorum perfectiones.",null,"circunsonantes, aquellos en que la voz, obligada a girar en redondo, se disuelve y, resonando en el centro sin las terminaciones de las palabras, se extingue allí con un significado incierto; resonantes, aquellos en que, al golpear un cuerpo sólido y rebotar, reproduce imágenes y hace oír dobles las últimas terminaciones; y consonantes, aquellos en que, ayudada desde abajo, crece al ascender y llega a los oídos con la claridad nítida de las palabras. Así, si en la elección de los lugares se pone una atención diligente, el efecto de la voz en los teatros quedará corregido con prudencia para su utilidad. Los trazados de las plantas se distinguirán entre sí por estas diferencias: los que siguen el uso griego se trazarán con cuadrados; los latinos, con triángulos equiláteros. Quien quiera seguir estas prescripciones hará teatros perfectos y sin defectos."],["vitruvius","5.9.1","Post scaenam porticus sunt constituendae, uti, cum imbres repentini ludos interpellaverint, habeat populus, quo se recipiat ex theatro, choragiaque laxamentum habeant ad comparandum. Uti sunt porticus Pompeianae, itemque Athenis porticus Eumenicae Patrisque Liberi fanum et exeuntibus e theatro sinistra parte odeum, quod Themistocles columnis lapideis dispositis navium malis et antemnis e spoliis Persicis pertexit (ideo autem etiam incensum Mithridatico bello rex Ariobarzanes restituit); Smyrnae Stratoniceum; Trallibus porticus ex utraque parte est scaenae supra stadium; ceterisque civitatibus, quae diligentiores habuerunt architectos, circa theatra sunt porticus et ambulationes.",null,"Detrás de la escena deben construirse pórticos, para que, cuando lluvias repentinas interrumpan los juegos, el pueblo tenga donde refugiarse al salir del teatro y haya holgura para preparar el aparato escénico (choragia), como son los pórticos de Pompeyo y, en Atenas, los pórticos de Éumenes y el santuario de Líber Padre; y, a la izquierda de quien sale del teatro, el Odeón, que Temístocles, sobre columnas de piedra, cubrió con los mástiles y las vergas de las naves tomadas como botín a los persas (y que, por ello, incendiado en la guerra mitridática, restauró el rey Ariobarzanes); en Esmirna, el Estratoniceo; en Trales, un pórtico a cada lado de la escena, por encima del estadio; y en las demás ciudades que tuvieron arquitectos más diligentes hay pórticos y paseos en torno a los teatros."],["vitruvius","5.9.2","Quae videntur ita oportere conlocari, uti duplices sint habeantque exteriores columnas doricas cum epistyliis et ornamentis ex ratione modulationis perfectas. Latitudines autem earum ita oportere fieri videntur, uti, quanta altitudo columnae fuerit exterioris, tantam latitudinem habeant ab inferiore parte columnarum extremarum ad medias et a medianis ad parietes, qui circumcludunt porticus ambulationes. Medianae autem columnae quinta parte altiores sint quam exteriores, sed",null,"Parece que deben disponerse de modo que sean dobles y tengan columnas exteriores dóricas con arquitrabes y ornamentos ejecutados según la regla de la modulación. Su anchura parece que debe hacerse así: cuanta sea la altura de la columna exterior, tanta sea la anchura desde la parte inferior de las columnas extremas hasta las medias, y desde las medias hasta los muros que cierran los paseos de los pórticos. Las columnas medias sean una quinta parte más altas que las exteriores, pero"],["vitruvius","5.9.3","aut ionico aut corinthio genere deformentur. Columnarum autem proportiones et symmetriae non erunt isdem rationibus, quibus in aedibus sacris scripsi; aliam enim in deorum templis debent habere gravitatem, aliam in porticibus et ceteris operibus subtilitatem. Itaque si dorici generis erunt columnae, dimetiantur earum altitudines cum capitulis in partes XV. Ex eis partibus una constituatur et fiat modulus, ad cuius moduli rationem omnis operis erit explicatio. Et in imo columnae crassitudo fiat duorum modulorum; intercolumnium quinque et moduli dimidia parte; altitudo columnae praeter capitulum XIIII modulorum; capituli altitudo moduli unius, latitudo modulorum duorum et moduli sextae partis. Ceteri operis modulationes, uti in aedibus sacris in libro IIII scriptum est, ita perficiantur.",null,"háganse de género jónico o corintio. Las proporciones y relaciones de conmensurabilidad de las columnas no serán con las mismas reglas que escribí para los templos, pues en los templos de los dioses deben tener una gravedad y en los pórticos y demás obras una sutileza distintas. Así, si las columnas son de género dórico, divídase su altura, con los capiteles, en quince partes; de ellas, una se establecerá como módulo, a cuya razón se ajustará el desarrollo de toda la obra. En la base, el grosor de la columna será de dos módulos; el intercolumnio, de cinco módulos y medio; la altura de la columna, sin el capitel, de catorce módulos; la altura del capitel, de un módulo, y su anchura, de dos módulos y un sexto. Las demás modulaciones de la obra se ejecutarán como se ha escrito para los templos en el libro cuarto."],["vitruvius","5.9.4","Sin autem ionicae columnae fient, scapus praeter spiram et capitulum in octo et dimidiam partem dividatur, et ex his una crassitudini columnae detur; ⟨spira⟩ cum plintho dimidia crassitudine constituatur; capituli ratio ita fiat, uti in libro tertio est demonstratum. Si corinthia erit, scapus et spira uti in ionica; capitulûm autem, quemadmodum in quarto libro est scriptum, ita habeant rationem. Stylobatisque adiectio quae fit per scamillos inpares, ex descriptione, quae supra scripta est in libro tertio, sumatur. Epistylia, coronae ceteraque omnia ad columnarum rationem ex scriptis voluminum superiorum explicentur.",null,"Si las columnas son jónicas, divídase el fuste, sin la basa ni el capitel, en ocho partes y media, y dése una al grosor de la columna; la basa con el plinto tendrá la mitad del grosor; la regla del capitel será la que se expuso en el libro tercero. Si es corintia, el fuste y la basa serán como en la jónica; los capiteles se regirán por lo escrito en el libro cuarto. El aumento del estilóbato que se hace mediante los scamilli impares se tomará del trazado descrito en el libro tercero. Los arquitrabes, las cornisas y todo lo demás se desarrollarán en proporción con las columnas, según lo escrito en los libros anteriores."],["vitruvius","5.9.5","Media vero spatia, quae erunt subdiu inter porticus, adornanda viridibus videntur, quod hypaethroe ambulationes habent magnam salubritatem. Et primum oculorum, quod ex viridibus subtilis et extenuatus aer propter motionem corporis influens perlimat speciem et ita auferens ex oculis umorem crassum, aciem tenuem et acutam speciem relinquit; praeterea, cum corpus motionibus in ambulatione calescat, umores ex membris aer exsugendo inminuit plenitates extenuatque dissipando quod plus inest quam corpus potest sustinere.",null,"Los espacios intermedios que queden al descubierto entre los pórticos conviene adornarlos con vegetación, porque los paseos al aire libre son muy saludables; en primer lugar para los ojos, porque el aire sutil y ligero que procede de la vegetación, al entrar por el movimiento del cuerpo, afina la vista y, quitando de los ojos el humor espeso, deja la mirada fina y la visión aguda; además, como el cuerpo se calienta con el movimiento al pasear, el aire, extrayendo los humores de los miembros, reduce las plenitudes y atenúa, disipándolo, lo que excede de lo que el cuerpo puede soportar."],["vitruvius","5.9.6","Hoc autem ita esse ex eo licet animadvertere, quod, sub tectis cum sint aquarum fontes aut etiam sub terra palustris abundantia, ex his nullus surgit umor nebulosus, sed in apertis hypaethrisque locis, cum sol oriens vapore tangat mundum, ex umidis et abundantibus excitat umores et eos conglobatos in altitudinem tollit. Ergo si ita videtur, uti in hypaethris locis ab aere umores ex corporibus exsugantur molestiores, quemadmodum ex terra per nebulas videntur, non puto dubium esse, quin amplissimas et ornatissimas subdiu hypaethrusque conlocari oporteat in civitatibus ambulationes.",null,"Que esto es así puede advertirse porque, cuando bajo techado hay fuentes de agua, o incluso bajo tierra abundancia de aguas pantanosas, no se levanta de ellas ninguna humedad nebulosa; en cambio, en los lugares abiertos y al aire libre, cuando el sol naciente toca el mundo con su calor, suscita humores de los lugares húmedos y encharcados y los eleva a lo alto condensados. Por tanto, si parece que en los lugares descubiertos el aire extrae de los cuerpos los humores más molestos, del mismo modo que se ve que los extrae de la tierra en forma de nieblas, no creo que haya duda de que en las ciudades deben disponerse, al aire libre, paseos amplísimos y muy adornados."],["vitruvius","5.9.7","Eae autem uti sint semper siccae et non lutosae, sic erit faciendum. Fodiantur et exinaniantur quam altissime. Dextra atque sinistra structiles cloacae fiant, inque earum parietibus, qui ad ambulationem spectaverint, tubuli instruantur inclinati fastigio. Cloacis his perfectis compleantur ea loca carbonibus, deinde insuper sabulone eae ambulationes sternantur et exaequentur. Ita propter carbonum raritatem naturalem et tubulorum in cloacas instructionem excipientur aquarum abundantiae, et ita siccae et sine umore perfectae fuerint ambulationes.",null,"Para que estén siempre secos y sin barro, se procederá así: excávense y vacíense lo más profundamente posible; a derecha e izquierda háganse cloacas de fábrica, y en sus muros que miren al paseo colóquense tubos con pendiente. Terminadas estas cloacas, rellénense esos espacios con carbones, y luego, encima, cúbranse y nivélense los paseos con arena. Así, por la porosidad natural de los carbones y por la disposición de los tubos hacia las cloacas, se recogerá la abundancia de agua, y los paseos quedarán secos y sin humedad."],["vitruvius","5.9.8","Praeterea in his operibus thensauri sunt civitatibus in necessariis rebus a maioribus constituti. In conclusionibus enim reliqui omnes faciliores sunt apparatus quam lignorum. Sal enim facile ante inportatur, frumenta publice privatimque expeditius congeruntur, et si defit, holeribus, carne seu leguminibus defenditur, aquae fossuris puteorum et de caelo repentinis tempestatibus ex tegulis excipiuntur. De lignatione, quae maxime necessaria est ad cibum coquendum, difficilis et molesta est apparatio, quod et tarde comportatur et plus consumitur.",null,"Además, en estas obras nuestros mayores establecieron para las ciudades depósitos para los casos de necesidad. Pues en los asedios todos los demás aprovisionamientos son más fáciles que el de la leña: la sal se introduce fácilmente de antemano; el trigo se reúne con más facilidad, pública y privadamente, y si falta, se suple con hortalizas, carne o legumbres; el agua se obtiene excavando pozos y, de las lluvias repentinas, recogiéndola de los tejados. El aprovisionamiento de leña, que es lo más necesario para cocer los alimentos, es difícil y molesto, porque se transporta con lentitud y se consume en mayor cantidad."],["vitruvius","5.9.9","In eiusmodi temporibus tunc eae ambulationes aperiuntur et mensurae tributim singulis capitibus designantur. Ita duas res egregias hypaethroe ambulationes praestant, unam in pace salubritatis, alteram in bello salutis. Ergo his rationibus ambulationum explicationes non solum post scaenam theatri, sed etiam omnium deorum templis effectae magnas civitatibus praestare poterunt utilitates. Quoniam haec nobis satis videntur esse exposita, nunc insequentur balinearum dispositionum demonstrationes.",null,"En tales circunstancias se abren entonces esos paseos y se asignan medidas por tribus, a cada persona. Así, los paseos al aire libre prestan dos servicios excelentes: uno, en la paz, el de la salubridad; otro, en la guerra, el de la salvación. Por tanto, con estas reglas, los paseos dispuestos no solo detrás de la escena del teatro, sino también junto a los templos de todos los dioses, podrán prestar grandes utilidades a las ciudades. Puesto que estas cosas nos parecen suficientemente expuestas, seguirán ahora las explicaciones sobre la disposición de los baños."],["vitruvius","5.10.1","Primum eligendus locus est quam calidissimus, id est aversus ab septentrione et aquilone. Ipsa autem caldaria tepidariaque lumen habeant ab occidente hiberno, si autem natura loci inpedierit, utique a meridie, quod maxime tempus lavandi a meridiano ad vesperum est constitutum. Et item est animadvertendum, uti caldaria muliebria et virilia coniuncta et in isdem regionibus sint conlocata; sic enim efficietur, ut vasaria et hypocausis communis sit eorum utrisque. Aenea supra hypocausim tria sunt componenda, unum caldarium, alterum tepidarium, tertium frigidarium, et ita conlocanda, uti, ex tepidario in caldarium quantum aquae caldae exierit, influat de frigidario in tepidarium ad eundem modum, testudinesque alveolorum ex communi hypocausi calfaciantur.",null,"En primer lugar, ha de elegirse un emplazamiento lo más cálido posible, es decir, vuelto de espaldas al septentrión y al aquilón. Los caldarios y tepidarios reciban la luz del poniente invernal; y si la naturaleza del lugar lo impidiera, en todo caso del mediodía, porque el tiempo del baño está fijado sobre todo desde el mediodía hasta el atardecer. Asimismo debe cuidarse que los caldarios de las mujeres y de los hombres estén unidos y situados en la misma zona; así se conseguirá que los recipientes y el hipocausto sean comunes a unos y otros. Sobre el hipocausto se han de disponer tres calderas de bronce, una para el agua caliente, otra para la templada y la tercera para la fría, y colocarlas de modo que, cuanta agua caliente pase del tepidario al caldario, otra tanta fluya del frigidario al tepidario, y que las testudines de las bañeras se calienten desde el hipocausto común."],["vitruvius","5.10.2","Suspensurae caldariorum ita sunt faciendae, ut primum sesquipedalibus tegulis solum sternatur inclinatum ad hypocausim, uti pila, cum mittatur, non possit intro resistere, sed rursus redeat ad praefurnium ipsa per se; ita flamma facilius pervagabitur sub suspensione. Supraque laterculis besalibus pilae struantur ita dispositae, uti bipedales tegulae possint supra esse conlocatae; altitudinem autem pilae habeant pedes duo. Eaeque struantur argilla cum capillo subacta, supraque conlocentur tegulae bipedales, quae sustineant pavimentum.",null,"Los suelos suspendidos de los caldarios han de hacerse así: primero se pavimente el suelo con tejas de pie y medio, inclinado hacia el hipocausto, de manera que una pelota lanzada no pueda detenerse dentro, sino que vuelva por sí sola hacia el horno; así la llama se extenderá más fácilmente bajo el suelo suspendido. Encima, con ladrillos de dos tercios de pie, levántense pilares dispuestos de modo que sobre ellos puedan colocarse tejas de dos pies; y tengan los pilares dos pies de altura. Constrúyanse con arcilla amasada con pelo, y encima colóquense las tejas de dos pies que sostengan el pavimento."],["vitruvius","5.10.3","Concamarationes vero si ex structura factae fuerint, erunt utiliores; sin autem contignationes fuerint, figlinum opus subiciatur. Sed hoc ita erit faciendum. Regulae ferreae aut arcus fiant, eaeque uncinis ferreis ad contignationem suspendantur quam creberrimis; eaeque regulae sive arcus ita disponantur, uti tegulae sine marginibus sedere in duabus invehique possint, et ita totae concamarationes in ferro nitentes sint perfectae. Earumque camararum superiora coagmenta ex argilla cum capillo subacta liniantur; inferior autem pars, quae ad pavimentum spectat, primum testa cum calce trullizetur, deinde opere albario sive tectorio poliatur. Eaeque camarae in caldariis si duplices factae fuerint, meliorem habebunt usum; non enim a vapore umor corrumpere poterit materiem contignationis, sed inter duas camaras vagabitur.",null,"Las bóvedas, si se hacen de fábrica, serán más útiles; pero si hay entramados de madera, se les debe poner debajo una obra de alfarería. Esto se hará del modo siguiente. Háganse reglas o arcos de hierro, y suspéndanse del entramado con ganchos de hierro lo más espesos posible; y dispónganse esas reglas o arcos de manera que las tejas sin rebordes puedan asentarse y apoyarse sobre dos de ellos, y así las bóvedas enteras quedarán terminadas descansando sobre el hierro. Las juntas superiores de estas bóvedas se recubran con arcilla amasada con pelo; y la parte inferior, que mira al pavimento, primero se enluzca con teja molida y cal, y después se pula con estuco blanco o revoque. Si en los caldarios estas bóvedas se hacen dobles, prestarán mejor servicio; pues la humedad del vapor no podrá corromper la madera del entramado, sino que circulará entre las dos bóvedas."],["vitruvius","5.10.4","Magnitudines autem balneorum videntur fieri pro copia hominum * * * sint ita compositae. Quanta longitudo fuerit tertia dempta, latitudo sit, praeter scholam labri et alvei. Labrum utique sub lumine faciundum videtur, ne stantes circum suis umbris obscurent lucem. Scholas autem labrorum ita fieri oportet spatiosas, uti, cum priores occupaverint loca circum, expectantes reliqui recte stare possint. Alvei autem latitudo inter parietem et pluteum ne minus sit pedes senos, ut gradus inferior inde auferat et pulvinus duos pedes.",null,"Las dimensiones de los baños parecen deber establecerse según el número de personas * * * y estén dispuestas así. Cuanto sea la longitud, quitado un tercio, tanto sea la anchura, sin contar la escuela del labrum y la del alveus. El labrum debe hacerse, sin duda, bajo la luz, para que quienes están de pie alrededor no oscurezcan la claridad con sus sombras. Las escuelas de los labra conviene que sean tan espaciosas que, cuando los primeros hayan ocupado los lugares alrededor, los demás que esperan puedan estar de pie holgadamente. La anchura del alveus entre la pared y el parapeto no sea menor de seis pies, de modo que el escalón inferior y el cojín ocupen de ella dos pies."],["vitruvius","5.10.5","Laconicum sudationesque sunt coniungendae tepidario; eaeque quam latae fuerint, tantam altitudinem habeant ad imam curvaturam hemisphaerii. Mediumque lumen in hemisphaerio relinquatur, ex eoque clipeum aeneum catenis pendeat, per cuius reductiones et demissiones perficietur sudationis temperatura. Ipsumque ad circinum fieri oportere videtur, ut aequaliter a medio flammae vaporisque vis per curvaturae rotundationes pervagetur.",null,"El laconicum y las salas de sudación han de unirse al tepidario; y cuanto sean de anchas, tanta altura tengan hasta el arranque de la curvatura de la semiesfera. En el centro de la semiesfera déjese una abertura de luz, y de ella cuelgue con cadenas un escudo de bronce, con cuyo alzamiento y descenso se regulará la temperatura de la sudación. Y parece conveniente que la sala misma se haga a compás, para que la fuerza de la llama y del vapor se difunda por igual desde el centro a lo largo de las rotundidades de la curvatura."],["vitruvius","5.11.1","Nunc mihi videtur, tametsi non sint italicae consuetudinis palaestrarum aedificationes, traditae tamen, explicare et, quemadmodum apud Graecos constituantur, monstrare. In palaestris peristylia quadrata sive oblonga ita sunt facienda, uti duorum stadiorum habeant ambulationis circumitionem, quod Graeci vocant δίαυλον, ex quibus tres porticus simplices disponantur, quarta, quae ad meridianas regiones est conversa, duplex, uti, cum tempestates ventosae sint, non possit aspergo in interiorem partem pervenire.",null,"Me parece ahora oportuno, aunque la construcción de palestras no sea costumbre itálica, explicar sin embargo lo que se ha transmitido y mostrar cómo se disponen entre los griegos. En las palestras, los peristilos, cuadrados u oblongos, han de hacerse de manera que tengan un circuito de paseo de dos estadios, lo que los griegos llaman δίαυλος; tres de sus pórticos sean sencillos, y el cuarto, el que está vuelto hacia las regiones del mediodía, doble, para que, cuando haya temporales de viento, la lluvia no pueda llegar a la parte interior."],["vitruvius","5.11.2","Constituantur autem in tribus porticibus exhedrae spatiosae, habentes sedes, in quibus philosophi, rhetores reliquique, qui studiis delectantur, sedentes disputare possint. In duplici autem porticu conlocentur haec membra: ephebeum in medio (hoc autem est exhedra amplissima cum sedibus) tertia parte longior sit quam lata; sub dextro coryceum, deinde proxime conisterium, a conisterio in versura porticus frigida lavatio, quam Graeci λουτρόν vocitant; ad sinistram ephebei elaeothesium, proxime autem elaeothesium frigidarium, ab eoque iter in propnigeum in versura porticus. Proxima autem introrsus e regione frigidarii conlocetur concamerata sudatio longitudine duplex quam latitudo, quae habeat in versuris ex una parte laconicum ad eundem modum, uti quam supra scriptum est, compositum, ex adverso laconici caldam lavationem. In palaestra peristylia, quemadmodum supra scriptum est, ita debent esse [perfecta] distributa.",null,"Dispónganse en tres de los pórticos exedras espaciosas, provistas de asientos, en las que filósofos, rétores y los demás que se deleitan en los estudios puedan disputar sentados. En el pórtico doble colóquense estas partes: en el centro, el efebeo (que es una exedra muy amplia con asientos), un tercio más largo que ancho; a su derecha, el coriceo; a continuación, inmediato, el conisterio; junto al conisterio, en el ángulo del pórtico, el baño frío, que los griegos llaman λουτρόν; a la izquierda del efebeo, el eleotesio; inmediato al eleotesio, el frigidario, y desde él un paso al propnigeo, en el ángulo del pórtico. Inmediata, hacia el interior, frente al frigidario, sitúese la sala de sudación abovedada, de longitud doble que su anchura, que tenga en los ángulos, de un lado, el laconicum dispuesto del mismo modo que se ha escrito arriba, y, frente al laconicum, el baño caliente. En la palestra, los peristilos deben estar distribuidos como se ha escrito arriba."],["vitruvius","5.11.3","Extra autem disponantur porticus tres, una ex peristylo exeuntibus, duae dextra atque sinistra stadiatae, ex quibus una, quae spectaverit ad septentrionem, perficiatur duplex amplissima latitudine, altera simplex, ita factae, uti in partibus, quae fuerint circa parietes et quae erit ad columnas, margines habeant uti semitas non minus pedum denûm mediumque excavatum, uti gradus sint in descensu marginibus sesquipedem ad planitiem, quae planities sit non minus pedes XII; ita qui vestiti ambulaverint circum in marginibus, non inpedientur ab unctis se exercentibus.",null,"Fuera, dispónganse tres pórticos: uno a la salida del peristilo y dos, a derecha e izquierda, de la longitud de un estadio; de ellos, el que mire al septentrión hágase doble y de grandísima anchura, el otro sencillo, construidos de modo que, en las partes que estén junto a las paredes y en la que dé a las columnas, tengan bordes a modo de senderos no menores de diez pies, y el centro excavado, de suerte que haya gradas en el descenso de los bordes, de pie y medio, hasta la superficie llana, la cual no sea menor de doce pies; así, quienes paseen vestidos alrededor, por los bordes, no serán estorbados por los que se ejercitan ungidos."],["vitruvius","5.11.4","Haec autem porticus ξυστός apud Graecos vocitatur, quod athletae per hiberna tempora in tectis stadiis exercentur. Proxime autem xystum et duplicem porticum designentur hypaethroe ambulationes, quas Graeci παραδρομίδες, nostri xysta appellant, in quas per hiemem ex xysto sereno caelo athletae prodeuntes exercentur. Faciunda autem xysta sic videntur, ut sint inter duas porticus silvae aut platanones, et in his perficiantur inter arbores ambulationes ibique ex opere signino stationes. Post xystum autem stadium ita figuratum, ut possint hominum copiae cum laxamento athletas certantes spectare. Quae in moenibus necessaria videbantur esse, ut apte disponantur, perscripsi.",null,"Este pórtico se llama entre los griegos ξυστός, porque los atletas se ejercitan en la estación invernal en estadios cubiertos. Junto al xisto y al pórtico doble trácense paseos descubiertos, que los griegos llaman παραδρομίδες y los nuestros xysta, a los que, en invierno, cuando el cielo está sereno, salen desde el xisto los atletas para ejercitarse. Los xysta parecen deber hacerse de modo que entre los dos pórticos haya arboledas o plantaciones de plátanos, y que en ellas se abran paseos entre los árboles y, allí, lugares de descanso de obra signina. Detrás del xisto, el estadio, trazado de manera que multitudes de personas puedan contemplar con holgura a los atletas que compiten. He escrito lo que parecía necesario para que se dispongan adecuadamente los edificios que están dentro de las murallas."],["vitruvius","5.12.1","De opportunitate autem portuum non est praetermittendum sed, quibus rationibus tueantur naves in his ab tempestatibus, explicandum. Hi autem naturaliter si sint bene positi habeantque acroteria sive promunturia procurrentia, ex quibus introrsus curvaturae sive versurae ex loci natura fuerint conformatae, maximas utilitates videntur habere. Circum enim porticus sive navalia sunt facienda sive ex porticibus aditus ⟨ad⟩ emporia, turresque ex utraque parte conlocandae, ex quibus catenae traduci per machinas possint.",null,"No debe omitirse la conveniencia de los puertos, sino explicarse con qué procedimientos protegen en ellos las naves de las tempestades. Si están bien situados por naturaleza y tienen acroterios o promontorios salientes, desde los cuales, hacia dentro, se hayan formado por la naturaleza del lugar curvaturas o recodos, parecen ofrecer las mayores ventajas. Alrededor, en efecto, han de construirse pórticos o arsenales, o bien, desde los pórticos, accesos a los emporios, y colocarse torres a ambos lados, desde las cuales puedan tenderse cadenas por medio de máquinas."],["vitruvius","5.12.2","Sin autem non naturalem locum neque idoneum ad tuendas ab tempestatibus naves habuerimus, ita videtur esse faciendum, uti, si nullum flumen in his locis inpedierit sed erit ex una parte statio, tunc ex altera parte structuris sive aggeribus expediantur progressus, et ita conformandae portuum conclusiones. Eae autem structurae, quae in aqua sunt futurae, videntur sic esse faciendae, uti portetur pulvis a regionibus, quae sunt a Cumis continuatae ad promunturium Minervae, isque misceatur, uti in mortario duo ad unum respondeant.",null,"Pero si no tenemos un lugar natural ni apto para proteger las naves de las tempestades, parece que ha de procederse así: si ningún río lo impide en esos parajes, sino que hay por un lado un fondeadero, entonces por el otro lado se hagan avanzar construcciones o terraplenes, y así se configuren los cierres de los puertos. Esas construcciones que han de estar en el agua parecen deber hacerse de este modo: se trae polvo de las regiones que se extienden desde Cumas hasta el promontorio de Minerva, y se mezcla de manera que en el mortero respondan dos partes a una."],["vitruvius","5.12.3","Deinde tunc in eo loco, qui definitus erit, arcae stipitibus robusteis et catenis inclusae in aquam demittendae destinandaeque firmiter; deinde inter ea extrastilis inferior pars sub aqua exaequanda et purganda, et caementis ex mortario materia mixta, quemadmodum supra scriptum est, ibi congerendum, doneque compleatur structurae spatium, quod fuerit inter arcas. Hoc autem munus naturale habent ea loca, quae supra scripta sunt. Sin autem propter fluctus aut impetus aperti pelagi destinae arcas non potuerint continere, tunc ab ipsa terra sive crepidine pulvinus quam firmissime struatur, isque pulvinus exaequata struatur planitia minus quam dimidiae partis, reliquum, quod est proxime litus, proclinatum latus",null,"Después, en el lugar que se haya delimitado, se deben bajar al agua cajones cerrados con estacas de roble y cadenas, y fijarlos firmemente; luego, entre ellos, desde unos travesaños, se ha de nivelar y limpiar la parte inferior bajo el agua, y allí amontonar mampuestos con el material mezclado en el mortero, como se ha escrito arriba, hasta que se llene el espacio de la construcción que haya entre los cajones. Esta ventaja natural la tienen los lugares arriba mencionados. Pero si, a causa del oleaje o del empuje del mar abierto, los puntales no pudieran sostener los cajones, entonces, desde la misma tierra o desde el muelle, constrúyase un cojín lo más firme posible, y este cojín se construya con una superficie nivelada de menos de la mitad, y el resto, lo más cercano a la orilla, tenga el lado en declive."],["vitruvius","5.12.4","habeat. Deinde ad ipsam aquam et latera pulvino circiter sesquipedales margines struantur aequilibres ex planitia, quae est supra scripta; tunc proclinatio ea impleatur harena et exaequetur cum margine et planitia pulvini. Deinde insuper eam exaequationem pila, quam magna constituta fuerit, ibi struatur; eaque, cum erit extructa, relinquatur ne minus duos menses, ut siccescat. Tunc autem succidatur margo, quae sustinet harenam; ita harena fluctibus subruta efficiet in mare pilae praecipitationem. Hac ratione, quotienscumque opus fuerit, in aquam poterit esse progressus.",null,"Luego, hacia el agua misma y los lados del cojín, constrúyanse bordes de pie y medio aproximadamente, a nivel de la superficie arriba descrita; entonces el declive se llene de arena y se nivele con el borde y la superficie del cojín. Después, sobre esa nivelación, constrúyase allí un pilar del tamaño que se haya establecido; y, una vez construido, déjese no menos de dos meses para que se seque. Entonces córtese el borde que sostiene la arena; así la arena, socavada por las olas, hará que el pilar se precipite en el mar. De este modo, cuantas veces sea necesario, podrá avanzarse dentro del agua."],["vitruvius","5.12.5","In quibus autem locis pulvis non nascitur, his rationibus erit faciendum, uti arcae duplices relatis tabulis et catenis conligatae in eo loco, qui finitus erit, constituantur, et inter destinas creta in aeronibus ex ulva palustri factis calcetur. Cum ita bene calcatum et quam densissime fuerit, tunc cocleis, rotis, tympanis conlocatis locus, qui ea saeptione finitus fuerit, exinaniatur sicceturque, et ibi inter saeptiones fundamenta fodiantur. Si terrena erunt, usque ad solidum, crassiora quam qui murus supra futurus erit, et tunc structura ex caementis calce et harena compleantur.",null,"En los lugares donde no se da ese polvo, habrá que proceder de este modo: colóquense, en el lugar que se haya delimitado, cajones dobles unidos con tablas contrapuestas y cadenas, y entre los puntales apisónese greda en sacos hechos de ova palustre. Cuando esté así bien apisonada y lo más compacta posible, entonces, dispuestas cócleas, ruedas y tímpanos, vacíese y séquese el espacio que quedó delimitado por ese cercado, y allí, entre los cercados, cávense los cimientos. Si el suelo es de tierra, hasta lo firme, más gruesos que el muro que ha de ir encima, y entonces rellénense con fábrica de mampuestos, cal y arena."],["vitruvius","5.12.6","Sin autem mollis locus erit, palis ustilatis alneis aut oleagineis configantur et carbonibus compleantur, quemadmodum in theatrorum et muri fundationibus est scriptum. Deinde tunc quadrato saxo murus ducatur iuncturis quam longissimis, uti maxime medii lapides coagmentis contineantur. Tunc, qui locus erit inter murum, ruderatione sive structura compleatur. Ita erit uti possit turris insuper aedificari.",null,"Pero si el terreno es blando, clávense estacas de aliso o de olivo chamuscadas y rellénese con carbones, como se ha escrito para los cimientos de los teatros y de la muralla. Después, trácese el muro con sillería, con juntas lo más largas posible, para que las piedras del centro queden sujetas sobre todo por las trabazones. Entonces, el espacio que quede dentro del muro rellénese con cascajo o con fábrica. Así se podrá edificar encima una torre."],["vitruvius","5.12.7","His perfectis navaliorum ea erit ratio, ut constituantur spectantia maxime ad septentrionem; nam meridianae regiones propter aestus cariem, tineam, teredines reliquaque bestiarum nocentium genera procreant alendoque conservant. Eaque aedificia minime sunt materianda propter incendia. De magnitudinibus autem finitio nulla debet esse, sed faciunda ad maximum navium modum, uti, etsi maiores naves subductae fuerint, habeant cum laxamento ibi conlocationem. Quae necessaria ad utilitatem in civitatibus publicorum locorum succurrere mihi potuerunt, quemadmodum constituantur et perficiantur, in hoc volumine scripsi; privatorum autem aedificiorum utilitates et eorum symmetrias insequenti volumine ratiocinabor.",null,"Terminado esto, la disposición de los arsenales será tal que se orienten preferentemente al septentrión; pues las regiones del mediodía, por el calor, engendran la carcoma, la polilla, los teredos y los demás géneros de animales dañinos, y, alimentándolos, los conservan. Y estos edificios no deben hacerse de madera, a causa de los incendios. En cuanto a sus dimensiones, no debe haber límite alguno, sino que han de hacerse a la medida de las naves más grandes, para que, aunque se saquen a tierra naves mayores, tengan allí cabida con holgura. Lo que he podido recordar como necesario para la utilidad de los lugares públicos en las ciudades, cómo se establecen y se llevan a término, lo he escrito en este libro; las utilidades de los edificios privados y sus relaciones de conmensurabilidad las expondré en el volumen siguiente."],["vitruvius","6.praef.1","Aristippus philosophus Socraticus, naufragio cum eiectus ad Rhodiensium litus animadvertisset geometrica schemata descripta, exclamavisse ad comites ita dicitur: 'bene speremus! Hominum enim vestigia video.' statimque in oppidum Rhodum contendit et recta gymnasium devenit, ibique de philosophia disputans muneribus est donatus, ut non tantum se ornaret, sed etiam eis, qui una fuerunt, et vestitum et cetera, quae opus essent ad victum, praestaret. Cum autem eius comites in patriam reverti voluissent interrogarentque eum, quidnam vellet domum renuntiari, tunc ita mandavit dicere: eiusmodi possessiones et viatica liberis oportere parari, quae etiam e naufragio una possent enatare.",null,"Se cuenta que el filósofo socrático Aristipo, arrojado por un naufragio a la costa de los rodios, al advertir unas figuras geométricas trazadas en la arena, exclamó así ante sus compañeros: «¡Tengamos buena esperanza, pues veo huellas de hombres!». Y al punto se dirigió a la ciudad de Rodas y fue derecho al gimnasio; y allí, disertando sobre filosofía, fue obsequiado con tales dones que no solo pudo proveerse a sí mismo, sino también procurar a quienes le acompañaban vestido y todo lo demás que necesitaban para vivir. Cuando sus compañeros quisieron regresar a su patria y le preguntaron qué deseaba que se anunciara en su casa, les encargó que dijeran esto: que a los hijos convenía procurarles posesiones y provisiones de viaje tales que pudieran salir a nado, junto con ellos, incluso de un naufragio."],["vitruvius","6.praef.2","Namque ea vera praesidia sunt vitae, quibus neque fortunae tempestas iniqua neque publicarum rerum mutatio neque belli vastatio potest nocere. Non minus eam sententiam augendo Theophrastus, hortando doctos potius esse quam pecuniae confidentes, ita ponit: doctum ex omnibus solum neque in alienis locis peregrinum neque amissis familiaribus et necessariis inopem amicorum, sed in omni civitate esse civem difficilesque fortunae sine timore posse despicere casus; at qui non doctrinarum sed felicitatis praesidiis putaret se esse vallatum, labidis itineribus vadentem non stabili sed infirma conflictari vita.",null,"Porque esos son los verdaderos amparos de la vida, a los que no pueden dañar ni la tempestad adversa de la fortuna, ni el cambio de los asuntos públicos, ni la devastación de la guerra. Desarrollando no menos esa sentencia, Teofrasto, exhortando a ser doctos antes que confiados en el dinero, lo expone así: el docto es el único de todos que ni es extranjero en tierras ajenas ni, perdidos sus familiares y allegados, queda falto de amigos, sino que en toda ciudad es ciudadano y puede despreciar sin temor los difíciles azares de la fortuna; en cambio, quien se creyera fortificado no por los amparos de la doctrina sino por los de la buena suerte, caminando por sendas resbaladizas, se debate en una vida no estable, sino frágil."],["vitruvius","6.praef.3","Epicurus vero non dissimiliter ait: pauca sapientibus fortunam tribuere, quae autem maxima et necessaria sunt, animi mentisque cogitationibus gubernari. Haec ita etiam plures philosophi dixerunt. Non minus poetae, qui antiquas comoedias graece scripserunt, easdem sententias versibus in scaena pronuntiaverunt, ut Crates, Chionides, Aristophanes, maxime etiam cum his Alexis, qui Athenienses ait oportere ideo laudari, quod omnium Graecorum leges cogunt parentes ⟨ali⟩ a liberis, Atheniensium non omnes nisi eos, qui liberos artibus erudissent. Omnia enim munera fortunae cum dantur, ab ea faciliter adimuntur; disciplinae vero coniunctae cum animis nullo tempore deficiunt, sed permanent stabiliter ad summum exitum vitae.",null,"Epicuro, por su parte, dice de modo no distinto que la fortuna concede pocas cosas a los sabios, y que las más grandes y necesarias se gobiernan por los pensamientos del ánimo y de la mente. Esto mismo han dicho también otros muchos filósofos. No menos los poetas que escribieron en griego las comedias antiguas pronunciaron en escena, en sus versos, las mismas sentencias, como Crates, Quiónides, Aristófanes y, muy especialmente con ellos, Alexis, quien dice que los atenienses merecen alabanza porque las leyes de todos los griegos obligan a que los padres sean alimentados por los hijos, pero la de los atenienses no a todos, sino solo a aquellos que hubieran instruido a sus hijos en las artes. Pues todos los dones de la fortuna, cuando se otorgan, con facilidad son arrebatados por ella; en cambio, los saberes unidos a los ánimos no faltan en tiempo alguno, sino que permanecen firmes hasta el término último de la vida."],["vitruvius","6.praef.4","Itaque ego maximas infinitasque parentibus ago atque habeo gratias, quod Atheniensium legem probantes me arte erudiendum curaverunt, et ea, quae non potest esse probata sine litteratura encyclioque doctrinarum omnium disciplina. Cum ergo et parentium cura et praeceptorum doctrinis auctas haberem copias disciplinarum, philologis et philotechnis rebus commentariorumque scripturis me delectans eas possessiones animo paravi, e quibus haec est fructuum summa: nullas plus habendi esse necessitates eamque esse proprietatem, divitiarum maxime nihil desiderare. Sed forte nonnulli haec levia iudicantes putant eos esse sapientes, qui pecunia sunt copiosi. Itaque plerique ad id propositum contendentes audacia adhibita cum divitiis etiam notitiam sunt consecuti.",null,"Por eso yo doy y tributo inmensas e infinitas gracias a mis padres, porque, aprobando la ley de los atenienses, cuidaron de que fuera instruido en un arte, y en uno que no puede ser acreditado sin las letras y sin la formación enciclopédica de todas las disciplinas. Habiendo, pues, acrecentado mis recursos en saberes gracias al cuidado de mis padres y a las enseñanzas de mis maestros, deleitándome en las cosas de la filología y de las artes y en la escritura de tratados, adquirí para el ánimo estas posesiones, cuyo fruto principal es este: que no hay necesidad alguna de poseer más, y que la propiedad más grande de las riquezas es no desear nada. Pero quizá algunos, juzgando esto cosa ligera, piensan que los sabios son los ricos en dinero. Y así, muchos, tendiendo a ese fin y valiéndose de la audacia, han alcanzado junto con las riquezas también la notoriedad."],["vitruvius","6.praef.5","Ego autem, Caesar, non ad pecuniam parandam ex arte dedi studium, sed potius tenuitatem cum bona fama quam abundantiam cum infamia sequendam probavi. Ideo notities parum est adsecuta. Sed tamen his voluminibus editis, ut spero, etiam posteris ero notus. Neque est mirandum, quid ita pluribus sim ignotus. Ceteri architecti rogant et ambiunt, ut architectent; mihi autem a praeceptoribus est traditum: rogatum, non rogantem oportere suscipere curam, quod ingenuus color movetur pudore petendo rem suspiciosam. Nam beneficium dantes, non accipientes ambiuntur. Quid enim putemus suspicari, qui rogetur de patrimonio sumptus faciendos committere gratiae petentis, nisi praedae compendiique eius causa iudicet faciundum?",null,"Yo, en cambio, César, no he dedicado mi afán a procurar dinero con mi arte, sino que he preferido seguir la pobreza con buena fama antes que la abundancia con infamia. Por eso he alcanzado poca notoriedad. Pero, con todo, publicados estos volúmenes, seré conocido, según espero, también por la posteridad. Y no hay que extrañarse de que sea desconocido para tantos. Los demás arquitectos ruegan y solicitan para poder ejercer la arquitectura; a mí, en cambio, mis maestros me enseñaron que se debe aceptar un encargo siendo rogado, no rogando, porque el color del hombre libre se altera por el pudor al pedir una cosa que infunde sospecha. Pues son los que conceden un beneficio, no los que lo reciben, a quienes se solicita. ¿Qué hemos de pensar que sospechará quien es rogado para confiar al favor del solicitante los gastos que han de hacerse de su patrimonio, sino que este juzga que ha de hacerse por su propio botín y provecho?"],["vitruvius","6.praef.6","Itaque maiores primum a genere probatis operam tradebant architectis, deinde quaerebant, si honeste essent educati, ingenuo pudori, non audaciae protervitatis permittendum iudicantes. Ipsi autem artifices non erudiebant nisi suos liberos aut cognatos et eos viros bonos instituebant, quibus tantarum rerum fidei pecuniae sine dubitatione permitterentur. Cum autem animadverto ab indoctis et inperitis tantae disciplinae magnitudinem iactari et ab îs, qui non modo architecturae sed omnino ne fabricae quidem notitiam habent, non possum non laudare patres familiarum eos, qui litteraturae fiducia confirmati per se aedificantes ita iudicant: si inperitis sit committendum, ipsos potius digniores esse ad suam voluntatem quam ad alienam pecuniae consumere summam.",null,"Por eso los antepasados confiaban la obra, en primer lugar, a arquitectos probados por su linaje; después averiguaban si habían sido educados honestamente, juzgando que había que confiarse al pudor del hombre libre, no a la audacia de la desvergüenza. Y los propios artífices no instruían sino a sus hijos o parientes, y los formaban como hombres de bien, a cuya lealtad pudieran confiarse sin vacilación caudales para obras de tanta importancia. Pero cuando advierto que la grandeza de tan alta disciplina es manejada a capricho por indoctos e inexpertos, y por quienes no tienen noticia no ya de la arquitectura, sino ni siquiera del oficio de construir, no puedo sino alabar a aquellos padres de familia que, confiados en su instrucción literaria, edifican por sí mismos y juzgan así: si hay que confiarse a inexpertos, ellos mismos son más dignos de gastar una suma de dinero según su propia voluntad que según la ajena."],["vitruvius","6.praef.7","Itaque nemo artem ullam aliam conatur domi facere, uti sutrinam, fullonicam aut ex ceteris, quae sunt faciliores, nisi architecturam, ideo quod, qui profitentur, non arte vera sed falso nominantur architecti. Quas ob res corpus architecturae rationesque eius putavi diligentissime conscribendas, opinans munus omnibus gentibus non ingratum futurum. Igitur, quoniam in quinto de opportunitate communium operum perscripsi, in hoc volumine privatorum aedificiorum ratiocinationes et commensus symmetriarum explicabo.",null,"Así, nadie intenta practicar en casa ningún otro arte, como el de zapatero, el de batanero o alguno de los demás, que son más fáciles, sino la arquitectura, y ello porque quienes la profesan no son llamados arquitectos por un arte verdadero, sino falsamente. Por estas razones pensé que debía escribir con el mayor cuidado el cuerpo de la arquitectura y sus principios, estimando que sería un servicio no ingrato para todas las gentes. Así pues, puesto que en el quinto libro he tratado de la conveniencia de las obras públicas, en este volumen expondré los principios de los edificios privados y las conmensuraciones de sus relaciones de conmensurabilidad."],["vitruvius","6.1.1","Haec autem ita erunt recte disposita, si primo animadversum fuerit, quibus regionibus aut quibus inclinationibus mundi constituantur. Namque aliter Aegypto, aliter Hispania, non eodem modo Ponto, dissimiliter Romae, item ceteris terrarum et regionum proprietatibus oportere videntur constitui genera aedificiorum, quod alia parte solis cursu premitur tellus, alia longe ab eo distat, alia per medium temperatur. Igitur, uti constitutio mundi ad terrae spatium inclinatione signiferi circuli et solis cursu disparibus qualitatibus naturaliter est conlocata, ad eundem modum etiam ad regionum rationes caelique varietates videntur aedificiorum debere dirigi conlocationes.",null,"Estos edificios estarán correctamente dispuestos si se atiende en primer lugar a las regiones y a las inclinaciones del mundo en que se establecen. Pues parece que los géneros de edificios deben establecerse de un modo en Egipto, de otro en Hispania, no del mismo modo en el Ponto, de manera distinta en Roma, y así en las demás propiedades de las tierras y regiones, porque una parte de la tierra está oprimida por el curso del sol, otra dista mucho de él, otra se templa en una posición intermedia. Así pues, como la constitución del mundo respecto del espacio de la tierra, por la inclinación del círculo zodiacal y por el curso del sol, está dispuesta naturalmente con cualidades desiguales, del mismo modo parece que también las disposiciones de los edificios deben orientarse según las condiciones de las regiones y las variedades del clima."],["vitruvius","6.1.2","Sub septentrione aedificia testudinata et maxime conclusa et non patentia, sed conversa ad calidas partes oportere fieri videntur. Contra autem sub impetu solis meridianis regionibus, quod premuntur a calore, patentiora conversaque ad septentrionem et aquilonem sunt faciunda. Ita, quod ultra natura laedit, arte erit emendandum. Item reliquis regionibus ad eundem modum ⟨debet⟩ temperari, quemadmodum caelum est ad inclinationem mundi conlocatum.",null,"Bajo el septentrión parece que los edificios deben hacerse abovedados, muy cerrados y no abiertos, sino vueltos hacia las partes cálidas. En cambio, en las regiones meridionales, bajo el ímpetu del sol, puesto que están oprimidas por el calor, han de hacerse más abiertos y vueltos hacia el septentrión y el aquilón. Así, lo que la naturaleza daña por exceso deberá corregirse con el arte. Igualmente, en las demás regiones debe templarse del mismo modo, según como el clima esté dispuesto respecto de la inclinación del mundo."],["vitruvius","6.1.3","Haec autem ex natura rerum sunt animadvertenda et consideranda atque etiam ex membris corporibusque gentium observanda. Namque sol quibus locis mediocriter profundit vapores, in his conservat corpora temperata; quaeque proxime currendo deflagrat, eripit exurendo temperaturam umoris; contra vero refrigeratis regionibus, quod absunt a meridie longe, non exhauritur a caloribus umor, sed ex caelo roscidus aer in corpora fundens umorem efficit ampliores corporaturas vocisque sonitus graviores. Ex eo quoque, ⟨quae⟩ sub septentrionibus nutriuntur gentes, inmanibus corporibus, candidis coloribus, directo capillo et rufo, oculis caesis, sanguine multo ab umoris plenitate caelique refrigerationibus sunt conformati;",null,"Estas cosas deben advertirse y considerarse a partir de la naturaleza de las cosas, y observarse también en los miembros y cuerpos de los pueblos. Pues en los lugares donde el sol derrama sus vapores con moderación, conserva los cuerpos templados; en los que, corriendo muy cerca, abrasa, les arrebata quemándola la justa proporción de humedad; por el contrario, en las regiones frías, al estar lejos del mediodía, la humedad no es agotada por los calores, sino que el aire húmedo de rocío, derramando desde el cielo humedad en los cuerpos, produce corpulencias mayores y sonidos de voz más graves. De ahí también que los pueblos que se crían bajo el septentrión estén conformados con cuerpos enormes, colores blancos, cabello lacio y rojizo, ojos garzos y mucha sangre, a causa de la plenitud de humedad y del frío del clima;"],["vitruvius","6.1.4","Qui autem sunt proximi ad axem meridianum subiectique solis cursui, brevioribus corporibus, colore fusco, crispo capillo, oculis nigris, [cruribus validis, ] sanguine exiguo solis impetu perficiuntur. Itaque etiam propter sanguinis exiguitatem timidiores sunt ferro resistere, sed ardores ac febres sufferunt sine timore, quod nutrita sunt eorum membra cum fervore; itemque corpora, quae nascuntur sub septentrione, a febri sunt timidiora et inbecilla, sanguinis autem abundantia ferro resistunt sine timore.",null,"en cambio, los que están más próximos al eje meridional y sometidos al curso del sol resultan, por el ímpetu del sol, de cuerpos más pequeños, color oscuro, cabello crespo, ojos negros [, piernas vigorosas] y poca sangre. Por eso, a causa de la escasez de sangre, son más temerosos de resistir al hierro, pero soportan sin temor los ardores y las fiebres, porque sus miembros se han criado en el calor; e igualmente los cuerpos que nacen bajo el septentrión son más temerosos y débiles ante la fiebre, pero por la abundancia de sangre resisten sin temor al hierro."],["vitruvius","6.1.5","Non minus sonus vocis in generibus gentium dispares et varias habet qualitates, ideo quod terminatio orientis et occidentis circa terrae librationem, qua dividitur pars superior et inferior mundi, habere videtur libratam naturali modo circumitionem, quam etiam mathematici ὁρίζοντα dicunt. Igitur cum id habemus certum ab imo sustinens, ab labro, quod est in regione septentrionali, linea traiecta ad id, quod est supra meridianum axem, ab eoque altera obliqua in altitudinem ad summum cardinem, qui est post stellas septentrionum, sine dubitatione animadvertemus ex eo esse schema trigonii mundo, uti organi, quam σαμβύκη Graeci dicunt.",null,"No menos el sonido de la voz tiene cualidades desiguales y variadas en los distintos géneros de pueblos, porque el límite del oriente y del occidente en torno al equilibrio de la tierra, por el que se divide la parte superior e inferior del mundo, parece tener un circuito naturalmente nivelado, al que los matemáticos llaman también ὁρίζων. Así pues, teniendo esto por cierto, si desde el borde que está en la región septentrional se traza una línea hasta el que está sobre el eje meridional, y desde este otra oblicua hacia lo alto, hasta el polo supremo, que está detrás de las estrellas del septentrión, advertiremos sin duda que de ello resulta en el mundo la figura de un triángulo, como la del instrumento que los griegos llaman σαμβύκη."],["vitruvius","6.1.6","Itaque quod est spatium proximum imo cardini ab axis linea in meridianis finibus, sub eo loco quae sunt nationes, propter brevitatem altitudinis ad mundum sonitum vocis faciunt tenuem et acutissimum, uti in organo chorda, quae est proxima angulo. Secundum eam autem reliquae ad mediam Graeciam remissiones efficiunt in nationibus sonorum scansione. Item a medio in ordinem crescendo ad extremos septentriones sub altitudines caeli nationum spiritus sonitibus gravioribus a natura rerum exprimuntur. Ita videtur mundi conceptio tota propter inclinationem consonantissime per solis temperaturam ad harmoniam esse composita.",null,"Así, los pueblos que se hallan en el espacio más próximo al polo inferior, en los confines meridionales, desde la línea del eje, a causa de la poca altura respecto del mundo, emiten un sonido de voz tenue y agudísimo, como en el instrumento la cuerda que está más próxima al ángulo. A continuación de ella, las demás producen en los pueblos, hasta la Grecia central, descensos en la escala de los sonidos. Igualmente, desde el centro, creciendo en orden hasta el extremo septentrión, bajo las alturas del cielo, el aliento de los pueblos es emitido por la naturaleza de las cosas con sonidos más graves. Así parece que toda la concepción del mundo, a causa de su inclinación, está compuesta con suma consonancia, mediante la temperatura del sol, según la armonía."],["vitruvius","6.1.7","Igitur quae nationes sunt inter axis meridiani cardinem ac septentrionalis medio positae, uti in diagrammate musico medianae vocis habent sonitum in sermone; quaeque progredientibus ad septentrionem sunt nationes, quod altiores habent distantias mundi, spiritus vocis habentes umore repulsos ad hypatas et proslambanomenon, a natura rerum sonitu graviore coguntur uti; eadem ratione ⟨e⟩ medio progredientibus ad meridiem gentes paranetarum ⟨netarum⟩que acutissimam sonitus vocis perficiunt tenuitatem.",null,"Así pues, los pueblos situados en el medio, entre el polo del eje meridional y el del septentrional, tienen en el habla, como en el diagrama musical, el sonido de la voz media; los pueblos que se encuentran al avanzar hacia el septentrión, por tener mayores distancias respecto del mundo, teniendo el aliento de la voz rechazado por la humedad hacia las hípatas y el proslambanómeno, se ven obligados por la naturaleza de las cosas a usar un sonido más grave; por la misma razón, los pueblos que se encuentran al avanzar desde el medio hacia el mediodía producen la agudísima tenuidad de voz de las paranetas y de las netas."],["vitruvius","6.1.8","Hoc autem verum esse, ex umidis naturae locis graviora fieri et ex fervidis acutiora, licet ita experiendo animadvertere. Calices duo in una fornace aeque cocti aequoque pondere ad crepitumque uno sonitu sumantur. Ex his unus in aquam demittatur, postea ex aqua eximatur; tunc utrique tangantur. Cum enim ita factum fuerit, largiter inter eos sonitus discrepabit, aequoque pondere non poterunt esse. Ita et hominum corpora uno genere figurationis et una mundi coniunctione concepta alia propter regionis ardorem acutum spiritum aeris exprimunt acutum, alia propter umoris abundantiam gravissimas effundunt sonorum qualitates.",null,"Que esto es verdad —que de los lugares húmedos por naturaleza resultan sonidos más graves y de los ardientes más agudos— puede advertirse experimentándolo así. Tómense dos copas cocidas por igual en un mismo horno, de igual peso y que al golpearlas den un mismo sonido. Sumérjase una de ellas en agua y después sáquese del agua; entonces tóquense ambas. Hecho esto, el sonido diferirá ampliamente entre ellas, y no podrán tener igual peso. Así también los cuerpos de los hombres, concebidos con un mismo género de figura y bajo una misma conjunción del mundo, unos, por el ardor de la región, emiten un aliento agudo, y otros, por la abundancia de humedad, derraman sonidos de cualidad gravísima."],["vitruvius","6.1.9","Item propter tenuitatem caeli meridianae nationes ex acuta fervore mente expeditius celeriusque moventur ad consiliorum cogitationes; septentrionales autem gentes infusae crassitudine caeli, propter obstantiam aeris umore refrigeratae stupentes habent mentes. Hoc autem ita esse a serpentibus licet aspicere, quae, per calorem cum exhaustam habent umoris refrigerationem, tunc acerrime moventur, per brumalia autem et hiberna tempora ab mutatione caeli refrigeratae, inmotae sunt stupore. Ita non est mirandum, si acutiores efficit calidus aer hominum mentes, refrigeratus autem contra tardiores.",null,"Igualmente, por la tenuidad del aire, los pueblos meridionales, con una mente aguzada por el calor, se mueven con más soltura y rapidez a la concepción de proyectos; los pueblos septentrionales, en cambio, impregnados de la densidad del aire, enfriados por la humedad a causa de la resistencia del aire, tienen las mentes entorpecidas. Que esto es así puede verse en las serpientes, que, cuando con el calor han perdido el frío de la humedad, se mueven con la mayor viveza, mientras que en las épocas del solsticio de invierno y del invierno, enfriadas por el cambio del clima, quedan inmóviles por el entumecimiento. Así, no es de extrañar que el aire cálido haga más agudas las mentes de los hombres, y el frío, por el contrario, más lentas."],["vitruvius","6.1.10","Cum sint autem meridiane nationes animis acutissimis infinitaque sollertia consiliorum, simul ut ad fortitudinem ingrediuntur, ibi succumbunt, quod habent exsuctas ab sole animorum virtutes; qui vero refrigeratis nascuntur regionibus, ad armorum vehementiam paratiores sunt magnis virtutibus sine timore, sed tarditate animi sine considerantia inruentes sine sollertia suis consiliis refragantur. Cum ergo haec ita sint ab natura rerum in mundo conlocata et omnes nationes inmoderatis mixtionibus disparatae, veros inter spatium totius orbis terrarum regionesque medio mundi populus Romanus possidet fines.",null,"Pero, aunque los pueblos meridionales sean de ánimo agudísimo y de infinita sagacidad en sus designios, tan pronto como han de mostrar valor, sucumben, porque tienen las fuerzas del ánimo agotadas por el sol; en cambio, los que nacen en regiones frías están más dispuestos para la violencia de las armas, con gran valor y sin temor, pero, lanzándose con lentitud de ánimo, sin reflexión y sin sagacidad, se oponen a sus propios designios. Siendo, pues, así dispuestas estas cosas en el mundo por la naturaleza, y estando todos los pueblos diferenciados por mezclas desmesuradas, el pueblo romano posee sus fronteras en el verdadero centro del espacio de todo el orbe de las tierras y de sus regiones."],["vitruvius","6.1.11","Namque temperatissimae ad utramque partem et corporum membris animorumque vigoribus pro fortitudine sunt in Italia gentes. Quemadmodum enim Iovis stella inter Martis ferventissimam et Saturni frigidissimam media currens temperatur, eadem ratione Italia inter septentrionalem meridianamque ab utraque parte mixtionibus temperatas et invictas habet laudes. Itaque consiliis refringit barbarorum virtutes, forti manu meridianorum cogitationes. Ita divina mens civitatem populi Romani egregia temperataque regione conlocavit, uti orbis terrarum imperii potiretur.",null,"En efecto, los pueblos de Italia son los mejor templados en ambos sentidos, tanto en los miembros del cuerpo como en el vigor del ánimo en cuanto al valor. Pues, así como la estrella de Júpiter, corriendo en medio entre la ardentísima de Marte y la frigidísima de Saturno, se templa, del mismo modo Italia, entre el septentrión y el mediodía, posee por las mezclas de una y otra parte méritos templados e invencibles. Así, con sus designios quebranta la fuerza de los bárbaros, y con mano fuerte los ardides de los meridionales. De este modo la mente divina estableció la ciudad del pueblo romano en una región excelente y templada, para que se adueñara del imperio del orbe de las tierras."],["vitruvius","6.1.12","Quodsi ita est, uti dissimiles regiones ab inclinationibus caeli variis generibus sint comparatae, ut etiam naturae gentium disparibus animis et corporum figuris qualitatibusque nascerentur, non dubitemus aedificiorum quoque rationes ad nationum gentiumque proprietates apte distribuere, cum habeamus ab ipsa rerum natura sollertem et expeditam monstrationem. Quoad potui summa ratione proprietates locorum ab natura rerum dispositas animadvertere, exposui et, quemadmodum ad solis cursum et inclinationes caeli oporteat [ad gentium figuras] constituere aedificiorum qualitates, dixi; itaque nunc singulorum generum in aedificiis commensus symmetriarum et universos et separatos breviter explicabo.",null,"Y si es así, que regiones desemejantes están constituidas, por las inclinaciones del cielo, en variados géneros, de modo que también las naturalezas de los pueblos nacen con ánimos, figuras de cuerpo y cualidades desiguales, no dudemos en distribuir adecuadamente también las disposiciones de los edificios según las propiedades de las naciones y de los pueblos, puesto que tenemos de la misma naturaleza de las cosas una indicación sagaz y expedita. En la medida en que he podido advertir con el mayor rigor las propiedades de los lugares dispuestas por la naturaleza, las he expuesto, y he dicho cómo conviene establecer las cualidades de los edificios según el curso del sol y las inclinaciones del cielo [según las figuras de los pueblos]; así pues, ahora explicaré brevemente las conmensuraciones de las relaciones de conmensurabilidad de cada uno de los géneros de edificios, tanto en conjunto como por separado."],["vitruvius","6.2.1","Nulla architecto maior cura esse debet, nisi uti proportionibus ratae partis habeant aedificia rationum exactiones. Cum ergo constituta symmetriarum ratio fuerit et commensus ratiocinationibus explicati, tum etiam acuminis est proprium providere ad naturam loci aut usum aut speciem ⟨detractionibus aut⟩ adiectionibus temperaturas ⟨et⟩ efficere, cum de symmetria sit detractum aut adiectum, uti id videatur recte esse formatum in aspectuque nihil desideretur.",null,"Ningún cuidado debe ser mayor para el arquitecto que el de que los edificios tengan la exactitud de sus principios en las proporciones de una parte determinada. Así pues, una vez establecido el principio de las relaciones de conmensurabilidad y desarrolladas en cálculos las conmensuraciones, entonces es propio también de la agudeza prever, según la naturaleza del lugar, el uso o el aspecto, y lograr compensaciones mediante sustracciones o adiciones, cuando se haya quitado o añadido algo a la conmensurabilidad, de modo que parezca estar correctamente formado y nada se eche de menos a la vista."],["vitruvius","6.2.2","Alia enim ad manum species esse videtur, alia in excelso, non eadem in concluso, dissimilis in aperto, in quibus magni iudicii est opera, quid tandem sit faciundum. Non enim veros videtur habere visus effectus, sed fallitur saepius iudicio ab eo mens. Quemadmodum etiam in scaenis pictis videntur columnarum proiecturae, mutulorum ecphorae, signorum figurae prominentes, cum sit tabula sine dubio ad regulam plana. Similiter in navibus remi, cum sint sub aqua directi, tamen oculis infracti videntur; et quatenus eorum partes tangunt summam planitiem liquoris, apparent, uti sunt, directi, cum vero sub aqua sunt demissi, per naturae perlucidam raritatem remittunt enatantes ab suis corporibus fluentes imagines ad summam aquae planitiem, atque eae ibi commotae efficere videntur infractum remorum oculis aspectum.",null,"Pues un aspecto parece tener una cosa al alcance de la mano y otro en lo alto; no el mismo en un lugar cerrado, distinto en uno abierto; y en estos casos es obra de gran juicio decidir qué debe hacerse. Porque la vista no parece producir efectos verdaderos, sino que con frecuencia la mente es engañada por ella en su juicio. Así, en las escenas pintadas parecen sobresalir los resaltes de las columnas, los vuelos de los mútulos, las figuras de las estatuas, siendo la tabla, sin duda, perfectamente plana. Igualmente, en las naves, los remos, aunque bajo el agua sean rectos, parecen sin embargo quebrados a los ojos; y en la medida en que sus partes tocan la superficie del líquido, aparecen rectos, como son; pero, cuando están sumergidos bajo el agua, a través de la transparente rareza de su naturaleza despiden imágenes que, emanando de sus cuerpos, suben flotando hasta la superficie del agua, y estas, agitadas allí, parecen producir a los ojos el aspecto quebrado de los remos."],["vitruvius","6.2.3","Hoc autem sive simulacrorum inpulsu seu radiorum ex oculis effusionibus, uti physicis placet, videmus, utraque ratione videtur ita esse, uti falsa iudicia oculorum habeat aspectus.",null,"Ya veamos esto por el impacto de los simulacros, ya por la efusión de rayos desde los ojos, como sostienen los físicos, por una u otra razón parece que así es: la vista induce a los ojos a juicios falsos."],["vitruvius","6.2.4","Cum ergo, quae sunt vera, falsa videantur et nonnulla aliter quam sunt oculis probentur, non puto oportere esse dubium, quin ad locorum naturas aut necessitates detractiones aut adiectiones fieri debeant, sed ita, uti nihil in his operibus desideretur. Haec autem etiam ingeniorum acuminibus, non solum doctrinis efficiuntur.",null,"Así pues, puesto que lo verdadero parece falso y algunas cosas son aprobadas por los ojos de modo distinto de como son, no creo que deba dudarse de que, según la naturaleza o las necesidades de los lugares, han de hacerse sustracciones o adiciones, pero de manera que nada se eche de menos en estas obras. Y esto se logra también con la agudeza del ingenio, no solo con la doctrina."],["vitruvius","6.2.5","Igitur statuenda est primum ratio symmetriarum, [a qua sumatur sine dubitatione commutatio] deinde explicetur operis futuri locorum imum spatium longitudinis ⟨et latitudinis⟩, cuius cum semel constituta fuerit magnitudo, sequatur eam proportionis ad decorem apparatio, uti non sit considerantibus aspectus eurythmiae dubius. De qua, quibus rationibus efficiatur, est mihi pronuntiandum, primumque de cavis aedium, uti fieri debeant, dicam.",null,"Así pues, ha de establecerse primero el principio de las relaciones de conmensurabilidad [del cual se tome sin vacilación la modificación]; después se trace el espacio básico de longitud y anchura de los lugares de la obra futura; y, una vez fijada su magnitud, siga a esta la disposición de la proporción conforme al decoro, de manera que el aspecto de la euritmia no resulte dudoso a quienes lo contemplen. Con qué procedimientos se logra esto, debo declararlo; y en primer lugar diré cómo deben hacerse los cava aedium."],["vitruvius","6.3.1","Cava aedium quinque generibus sunt distincta, quorum ita figurae nominantur: tuscanicum, corinthium, tetrastylon, displuviatum, testudinatum. Tuscanica sunt, in quibus trabes in atrii latitudine traiectae habeant interpensiva et collicias ab angulis parietum ad angulos tignorum intercurrentes, item asseribus stillicidiorum in medium compluvium deiectus. In corinthiis isdem rationibus trabes et compluvia conlocantur, sed a parietibus trabes recedentes in circumitionis circa columnas componuntur. Tetrastyla sunt, quae subiectis sub trabibus angularibus columnis et utilitatem trabibus et firmitatem praestant, quod neque ipsae magnum impetum coguntur habere neque ab interpensivis onerantur.",null,"Los cava aedium se distinguen en cinco géneros, cuyas figuras se denominan así: toscano, corintio, tetrástilo, displuviado y abovedado. Toscanos son aquellos en que las vigas, tendidas a lo ancho del atrio, tienen interpensiva y limas que corren desde los ángulos de las paredes hasta los ángulos de las vigas, y además, con los cabios, la caída de las aguas hacia el compluvium central. En los corintios, las vigas y los compluvia se colocan con los mismos principios, pero las vigas, apartándose de las paredes, se asientan sobre columnas a lo largo del circuito. Tetrástilos son aquellos que, con columnas colocadas en los ángulos bajo las vigas, dan a estas utilidad y firmeza, porque ni ellas mismas se ven obligadas a tener un gran vano, ni son cargadas por los interpensiva."],["vitruvius","6.3.2","Displuviata autem sunt, in quibus deliquiae arcam sustinentes stillicidia reiciunt. Haec hibernaculis maxime praestant utilitates, quod compluvia eorum erecta non obstant luminibus tricliniorum. Sed ea habent in refectionibus molestiam magnam, quod circa parietes stillicidia defluentia, cum tument fistulae, quae non celeriter recipiunt ex canalibus aquam defluentem itaque redundantes restagnant, et intestinum et parietes in eis generibus aedificiorum corrumpunt. Testudinata vero ibi fiunt, ubi non sunt impetus magni et in contignationibus supra spatiosae redduntur habitationes.",null,"Displuviados son aquellos en que las vertientes que sostienen el armazón echan las aguas hacia fuera. Estos prestan grandes ventajas en las habitaciones de invierno, porque sus compluvia, alzados, no estorban la luz de los triclinios. Pero tienen gran inconveniente en las reparaciones, porque las aguas que corren junto a las paredes, cuando se atascan los tubos, que no reciben con rapidez el agua que baja de los canalones y, por ello, rebosando se estancan, dañan en estos géneros de edificios tanto la carpintería interior como las paredes. Los abovedados se hacen allí donde no hay grandes vanos y en los pisos superiores se obtienen habitaciones espaciosas."],["vitruvius","6.3.3","Atriorum vero latitudines ac longitudines tribus generibus formantur. Et primum genus distribuitur, uti, longitudo cum in quinque partes divisa fuerit, tres partes latitudini dentur; alterum, cum in tres partes dividatur, duae partes latitudini tribuantur; tertium, uti latitudo in quadrato paribus lateribus describatur inque eo quadrato diagonios linea ducatur, et quantum spatium habuerit ea linea diagonii, tanta longitudo atrio detur.",null,"Las anchuras y longitudes de los atrios se forman según tres géneros. El primer género se distribuye de modo que, dividida la longitud en cinco partes, se den tres a la anchura; el segundo, dividida en tres partes, se asignen dos a la anchura; el tercero, que la anchura se describa en un cuadrado de lados iguales y en ese cuadrado se trace la línea diagonal, y cuanto espacio tenga esa línea diagonal, tanta longitud se dé al atrio."],["vitruvius","6.3.4","Altitudo eorum, quanta longitudo fuerit quarta dempta, sub trabes extollatur; reliquum lacunariorum et arcae supra trabes ratio habeatur. Alis dextra ac sinistra latitudinis ⟨spatium⟩, cum sit atrii longitudo ab XXX pedibus ad pedes XL, ex tertia parte eius constituatur. Ab XL ad pedes L longitudo dividatur in partes tres ⟨semis⟩, ex his una pars alis detur. Cum autem erit longitudo ab quinquaginta pedibus ad sexaginta, quarta pars longitudinis alis tribuatur. A pedibus LX ad LXXX longitudo dividatur in partes quattuor et dimidiam, ex his una pars fiat alarum latitudo. A pedibus octoginta ad pedes centum in quinque partes divisa longitudo iustam constituerit latitudinem alarum. Trabes earum liminares ita altae ponantur, ut altitudines latitudinibus sint aequales. Imagines cum suis ornamentis ad latitudinem alarum sint constitutae.",null,"Su altura, cuanto sea la longitud quitada una cuarta parte, elévese hasta debajo de las vigas; con el resto hágase la cuenta de los artesonados y del armazón sobre las vigas. Para las alas, a derecha e izquierda, el espacio de anchura, cuando la longitud del atrio sea de treinta a cuarenta pies, establézcase en un tercio de ella. De cuarenta a cincuenta pies, divídase la longitud en tres partes y media, y de ellas dese una parte a las alas. Cuando la longitud sea de cincuenta a sesenta pies, asígnese a las alas la cuarta parte de la longitud. De sesenta a ochenta pies, divídase la longitud en cuatro partes y media, y de ellas una parte sea la anchura de las alas. De ochenta a cien pies, la longitud dividida en cinco partes dará la justa anchura de las alas. Sus vigas de umbral colóquense a tal altura que las alturas sean iguales a las anchuras. Las imágenes de los antepasados, con sus ornamentos, dispónganse a la altura correspondiente a la anchura de las alas."],["vitruvius","6.3.5","Tablinum, si latitudo atrii erit pedum viginti, dempta tertia eius spatio reliquum tribuatur. Si erit ab pedibus XXX ad XL, ex atrii latitudine tablino dimidium tribuatur. Cum autem ab XL ad LX, latitudo dividatur in partes quinque, ex his duae tablino constituantur. Non enim atria minora maioribus easdem possunt habere symmetriarum rationes. Si enim maiorum symmetriis utemur in minoribus, neque tablina neque alae utilitatem poterunt habere, sin autem minorum in maioribus utemur, vasta et inmania in his ea erunt membra. Itaque generatim magnitudinum rationes exquisitas et utilitati et aspectui conscribendas putavi.",null,"Al tablinum, si la anchura del atrio es de veinte pies, asígnesele el resto, quitado un tercio de ese espacio. Si es de treinta a cuarenta pies, asígnese al tablinum la mitad de la anchura del atrio. Cuando sea de cuarenta a sesenta, divídase la anchura en cinco partes y de ellas dense dos al tablinum. Porque los atrios menores no pueden tener los mismos principios de conmensurabilidad que los mayores. Si usamos en los menores las relaciones de conmensurabilidad de los mayores, ni los tablina ni las alas podrán tener utilidad; y si usamos en los mayores las de los menores, esos miembros serán en ellos vastos y desmesurados. Por eso he creído que debía escribir, por géneros, principios precisos de las magnitudes, atendiendo tanto a la utilidad como al aspecto."],["vitruvius","6.3.6","Altitudo tablini ad trabem adiecta latitudinis octava constituatur. Lacunaria eius tertia latitudinis ad altitudinem adiecta extollantur. Fauces minoribus atriis e tablini latitudine dempta tertia, maioribus dimidia constituantur. Latitudines ostiorum ad altitudinem; si dorica erunt, uti dorica, si ionica erunt, uti ionica perficiantur, quemadmodum de thyromatis in quarto libro rationes symmetriarum sunt expositae. Compluvii lumen latum latitudinis atrii ne minus quarta, ne plus tertia parte relinquatur; longitudo, uti atrii pro rata parte fiat.",null,"La altura del tablinum hasta la viga establézcase añadiendo un octavo de la anchura. Sus artesonados elévense añadiendo a la altura un tercio de la anchura. Las fauces, en los atrios menores, establézcanse quitando un tercio de la anchura del tablinum; en los mayores, la mitad. Las anchuras de las puertas en relación con la altura: si son dóricas, háganse como las dóricas; si son jónicas, como las jónicas, según se expusieron los principios de conmensurabilidad de los vanos de puerta en el libro cuarto. La abertura de luz del compluvium déjese de anchura no menor de la cuarta ni mayor de la tercera parte de la anchura del atrio; la longitud, en proporción a la del atrio."],["vitruvius","6.3.7","Peristyla autem in transverso tertia parte longiora sint quam introrsus. Columnae tam altae quam porticus latae fuerint peristyliorum; intercolumnia ne minus trium, ne plus quattuor columnarum crassitudine inter se distent. Sin autem dorico more in peristylo columnae erunt faciundae, uti in quarto libro de doricis scripsi, ita moduli sumantur, et ad eos modulos triglyphorumque rationes disponantur.",null,"Los peristilos sean, en sentido transversal, un tercio más largos que en profundidad. Las columnas, tan altas como anchos sean los pórticos de los peristilos; los intercolumnios no disten entre sí menos de tres ni más de cuatro gruesos de columna. Y si en el peristilo las columnas han de hacerse al modo dórico, tómense los módulos como escribí en el libro cuarto sobre el dórico, y dispónganse según esos módulos los principios de los triglifos."],["vitruvius","6.3.8","Tricliniorum quanta latitudo fuerit, bis tanta longitudo fieri debebit. Altitudines omnium conclaviorum, quae oblonga fuerint, sic habere debent rationem, uti longitudinis et latitudinis mensura componatur et ex ea summa dimidium sumatur, et quantum fuerit, tantum altitudini detur. Sin autem exhedrae aut oeci quadrati fuerint, latitudinis dimidia addita altitudines educantur. Pinacothecae uti exhedrae amplis magnitudinibus sunt constituendae. Oeci corinthii tetrastylique quique aegyptii vocantur latitudinis et longitudinis, uti supra tricliniorum symmetriae scriptae sunt, ita habeant rationem, sed propter columnarum interpositiones spatiosiores constituantur.",null,"Cuanta sea la anchura de los triclinios, el doble deberá ser la longitud. Las alturas de todas las estancias que sean oblongas deben tener este principio: súmese la medida de la longitud y de la anchura, tómese la mitad de esa suma, y cuanto resulte, tanto se dé a la altura. Pero si las exedras o los oeci son cuadrados, elévense sus alturas añadiendo la mitad de la anchura. Las pinacotecas, como las exedras, han de hacerse de amplias dimensiones. Los oeci corintios y tetrástilos, y los que se llaman egipcios, tengan en anchura y longitud el mismo principio que se escribió arriba para las relaciones de conmensurabilidad de los triclinios, pero, por la interposición de las columnas, háganse más espaciosos."],["vitruvius","6.3.9","Inter corinthios autem et aegyptios hoc erit discrimen. Corinthii simplices habent columnas aut in podio positas aut in imo; supraque habent epistylia et coronas aut ex intestino opere aut albario, praeterea supra coronas curva lacunaria ad circinum delumbata. In aegyptiis autem supra columnas epistylia et ab epistyliis ad parietes, qui sunt circa, inponenda est contignatio, supra coaxationem pavimentum, subdiu ut sit circumitus. Deinde supra epistylium ad perpendiculum inferiorum columnarum inponendae sunt minores quarta parte columnae. Supra earum epistylia et ornamenta lacunariis ornantur, et inter columnas superiores fenestrae conlocantur; ita basilicarum ea similitudo, non corinthiorum tricliniorum videtur esse.",null,"Entre los corintios y los egipcios habrá esta diferencia. Los corintios tienen columnas de un solo orden, puestas sobre podio o sobre el suelo, y encima tienen arquitrabes y cornisas, de carpintería o de estuco, y además, sobre las cornisas, artesonados curvos rebajados a compás. En los egipcios, en cambio, sobre las columnas van arquitrabes, y desde los arquitrabes hasta las paredes que están alrededor ha de ponerse un entramado, y sobre el entablado un pavimento, de modo que haya un paseo descubierto alrededor. Después, sobre el arquitrabe, a plomo de las columnas inferiores, han de ponerse columnas una cuarta parte menores. Sobre sus arquitrabes, los ornamentos se adornan con artesonados, y entre las columnas superiores se colocan ventanas; así, estos parecen tener la semejanza de las basílicas, no de los triclinios corintios."],["vitruvius","6.3.10","Fiunt autem etiam non italicae consuetudinis oeci, quos Graeci cyzicenos appellant. Hi conlocantur spectantes ad septentrionem et maxime viridia prospicientes, valvasque habent in medio. Ipsi autem sunt ita longi et lati, uti duo triclinia cum circumitionibus inter se spectantia possint esse conlocata, habentque dextra ac sinistra lumina fenestrarum valvata, uti de lectis per spatia fenestrarum viridia prospiciantur. Altitudines eorum dimidia latitudinis addita constituuntur.",null,"Se hacen también oeci que no son de costumbre itálica, a los que los griegos llaman cicicenos. Se sitúan mirando al septentrión y, sobre todo, con vistas a los jardines, y tienen las puertas de dos hojas en el centro. Son tan largos y anchos que pueden colocarse dos triclinios enfrentados, con sus espacios de circulación alrededor, y tienen a derecha e izquierda vanos de ventanas con batientes, para que desde los lechos se vean los jardines a través de los huecos de las ventanas. Sus alturas se establecen añadiendo la mitad de la anchura."],["vitruvius","6.3.11","In his aedificiorum generibus omnes sunt faciendae earum symmetriarum rationes, quae sine inpeditione loci fieri poterunt, luminaque, parietum altitudinibus si non obscurabuntur, faciliter erunt explicata; sin autem inpedientur ab angustiis aut aliis necessitatibus, tunc erit ut ingenio et acumine de symmetriis detractiones aut adiectiones fiant, uti non dissimiles veris symmetriis perficiantur venustates.",null,"En estos géneros de edificios han de aplicarse todos los principios de aquellas relaciones de conmensurabilidad que puedan realizarse sin impedimento del lugar, y las luces, si no quedan oscurecidas por la altura de las paredes, se resolverán con facilidad; pero si hay impedimentos por la estrechez o por otras necesidades, entonces habrá que hacer, con ingenio y agudeza, sustracciones o adiciones a las relaciones de conmensurabilidad, para que se logren bellezas no desemejantes de las verdaderas relaciones de conmensurabilidad."],["vitruvius","6.4.1","Nunc explicabimus, quibus proprietatibus genera aedificiorum ad usum et caeli regiones aptas debeant spectare. Hiberna triclinia et balnearia ad occidentem hibernum spectent, ideo quod vespertino lumine opus est uti, praeterea quod etiam sol occidens adversus habens splendorem, calorem remittens efficit vespertino tempore regionem tepidiorem. Cubicula et bybliothecae ad orientem spectare debent; usus enim matutinum postulat lumen, item in bybliothecis libri non putrescent. Nam quaecumque ad meridiem et occidentem spectant, ab tineis et umore libri vitiantur, quod venti umidi advenientes procreant eas et alunt infundentesque umidos spiritus pallore volumina corrumpunt.",null,"Ahora explicaremos según qué propiedades deben orientarse los géneros de edificios, en conformidad con su uso y con las regiones del cielo. Los triclinios de invierno y los baños miren al poniente invernal, porque es necesario usar la luz de la tarde, y además porque el sol poniente, teniendo su resplandor de frente y desprendiendo calor, hace más tibia esa zona a la hora vespertina. Los dormitorios y las bibliotecas deben mirar al oriente, pues su uso requiere la luz de la mañana; asimismo, en las bibliotecas los libros no se pudrirán. Porque en todas las que miran al mediodía y al poniente los libros se estropean por las polillas y la humedad, ya que los vientos húmedos que llegan las engendran y alimentan, y, infundiendo sus hálitos húmedos, corrompen los volúmenes con el moho."],["vitruvius","6.4.2","Triclinia verna et autumnalia ad orientem; tum enim praetenta luminibus adversus solis impetus progrediens ad occidentem efficit ea temperata ad id tempus, quo his solitum est uti. Aestiva ad septentrionem, quod ea regio, [non] ut reliquae per solstitium propter calorem efficiuntur aestuosae, eo quod est aversa a solis cursu, semper refrigerata et salubritatem et voluptatem in usu praestat. Non minus pinacothecae et plumariorum textrina pictorumque officinae, uti colores eorum in opere propter constantiam luminis inmutata permaneant qualitate.",null,"Los triclinios de primavera y de otoño, al oriente; porque entonces, al tener las luces orientadas frente a él, el sol, avanzando hacia el poniente, los hace templados para el tiempo en que se acostumbra usarlos. Los de verano, al septentrión, porque esa región, [no] como las demás, que durante el solsticio se vuelven sofocantes por el calor, al estar vuelta de espaldas al curso del sol, siempre fresca, ofrece en el uso salubridad y deleite. No menos las pinacotecas, los talleres de los bordadores y los obradores de los pintores, para que sus colores, en la obra, permanezcan con cualidad inalterada gracias a la constancia de la luz."],["vitruvius","6.5.1","Cum ad regiones caeli ita ea fuerint disposita, tunc etiam animadvertendum est, quibus rationibus privatis aedificiis propria loca patribus familiarum et quemadmodum communia cum extraneis aedificari debeant. Namque ex his quae propria sunt, in ea non est potestas omnibus intro eundi nisi invitatis, quemadmodum sunt cubicula, triclinia, balneae ceteraque, quae easdem habent usus rationes. Communia autem sunt, quibus etiam invocati suo iure de populo possunt venire, id est vestibula, cava aedium, peristylia, quaeque eundem habere possunt usum. Igitur îs, qui communi sunt fortuna, non necessaria magnifica vestibula nec tabulina neque atria, quod aliis officia praestant ambiundo neque ab aliis ambiuntur.",null,"Una vez dispuestas así estas cosas según las regiones del cielo, entonces debe atenderse también a los principios con que, en los edificios privados, han de construirse los lugares propios de los padres de familia y cómo los comunes con los extraños. Pues en los que son propios no hay facultad de entrar para todos, sino solo para los invitados, como son los dormitorios, los triclinios, los baños y los demás que tienen los mismos principios de uso. Comunes, en cambio, son aquellos a los que incluso sin ser llamados pueden acudir por su derecho los del pueblo, es decir, los vestíbulos, los cava aedium, los peristilos y los que pueden tener el mismo uso. Así pues, a quienes son de condición común no les son necesarios vestíbulos, tablina ni atrios magníficos, porque ellos prestan sus servicios a otros solicitándolos y no son solicitados por otros."],["vitruvius","6.5.2","Qui autem fructibus rusticis serviunt, in eorum vestibulis stabula, tabernae, in aedibus cryptae, horrea, apothecae ceteraque, quae ad fructus servandos magis quam ad elegantiae decorem possunt esse, ita sunt facienda. Item feneratoribus et publicanis commodiora et speciosiora et ab insidiis tuta, forensibus autem et disertis elegantiora et spatiosiora ad conventus excipiundos, nobilibus vero, qui honores magistratusque gerundo praestare debent officia civibus, faciunda sunt vestibula regalia alta, atria et peristylia amplissima, silvae ambulationesque laxiores ad decorem maiestatis perfectae; praeterea bybliothecas, pinacothecas, basilicas non dissimili modo quam publicorum operum magnificentia ⟨habeant⟩ comparatas, quod in domibus eorum saepius et publica consilia et privata iudicia arbitriaque conficiuntur.",null,"Para quienes viven de los frutos del campo, en sus vestíbulos han de hacerse establos y tiendas, y en las casas criptas, graneros, despensas y demás cosas que puedan servir más para conservar los frutos que para el decoro de la elegancia. Asimismo, para los prestamistas y los publicanos, más cómodas y vistosas y seguras frente a las asechanzas; para los abogados y los oradores, más elegantes y espaciosas para recibir reuniones; y para los nobles, que al desempeñar cargos y magistraturas deben prestar servicios a los ciudadanos, han de hacerse vestíbulos regios y altos, atrios y peristilos amplísimos, arboledas y paseos más holgados, para decoro de una majestad acabada; además, tengan bibliotecas, pinacotecas y basílicas dispuestas de modo no distinto a la magnificencia de las obras públicas, porque en sus casas se celebran con frecuencia tanto consejos públicos como juicios y arbitrajes privados."],["vitruvius","6.5.3","Ergo si his rationibus ad singulorum generum personas, uti in libro primo de decore est scriptum, ita disposita erunt aedificia, non erit quod reprehendatur; habebunt enim ad omnes res commodas et emendatas explicationes. Earum autem rerum non solum erunt in urbe aedificiorum rationes, sed etiam ruri, praeterquam quod in urbe atria proxima ianuis solent esse, ruri ab pseudourbanis statim peristylia, deinde tunc atria habentia circum porticus pavimentatas spectantes ad palaestras et ambulationes. Quoad potui urbanas rationes aedificiorum summatim perscribere, proposui; nunc rusticorum expeditionum ⟨apparationes⟩, ut sint ad usum commodae quibusque rationibus conlocare oporteat eas, dicam.",null,"Así pues, si con estos principios los edificios se disponen según las personas de cada género, como se ha escrito en el libro primero acerca del decoro, no habrá nada que reprender, pues tendrán soluciones cómodas y acabadas para todas las cosas. Y los principios de estas cosas no solo valdrán para los edificios de la ciudad, sino también para los del campo, salvo que en la ciudad los atrios suelen estar junto a las puertas, mientras que en el campo, en las casas pseudourbanas, están inmediatamente los peristilos y después los atrios, que tienen alrededor pórticos pavimentados que miran a las palestras y a los paseos. En la medida en que he podido describir sumariamente los principios urbanos de los edificios, los he expuesto; ahora diré las disposiciones de las construcciones rústicas, para que sean cómodas al uso, y con qué principios conviene situarlas."],["vitruvius","6.6.1","Primum de salubritatibus, uti in primo volumine de moenibus conlocandis scriptum est, regiones aspiciantur et ita villae conlocentur. Magnitudines earum ad modum agri copiasque fructuum comparentur. Chortes magnitudinesque earum ad pecorum numerum, atque quot iuga boum opus fuerit ibi versari, ita finiantur. In chorte culina quam calidissimo loco designetur. Coniuncta autem habeat bubilia, quorum praesepia ad focum et orientis caeli regionem spectent, ideo quod boves lumen et ignem spectando horridi non fiunt; item agricolae religione inpediti non putant oportere aliam regionem caeli boves spectare nisi ortum solis.",null,"En primer lugar, en cuanto a la salubridad, obsérvense las regiones como se ha escrito en el primer volumen acerca del emplazamiento de las murallas, y sitúense así las villas. Sus dimensiones se proporcionen a la medida del campo y a la abundancia de los frutos. Los corrales y sus dimensiones fíjense según el número de cabezas de ganado y según cuántas yuntas de bueyes hayan de moverse allí. En el corral, la cocina se señale en el lugar más cálido posible. Tenga unidos los establos de los bueyes, cuyos pesebres miren al hogar y a la región del oriente, porque los bueyes, mirando la luz y el fuego, no se vuelven hirsutos; asimismo, los agricultores, movidos por un escrúpulo religioso, piensan que los bueyes no deben mirar a otra región del cielo que a la salida del sol."],["vitruvius","6.6.2","Bubilium autem debent esse latitudines nec minores pedum denûm nec maiores quindenûm; longitudo, uti singula iuga ne minus pedes occupent septenos. Balnearia item coniuncta sint culinae; ita enim lavationi rusticae ministratio non erit longe. Torcular item proximum sit culinae; ita enim ad molarios fructus commoda erit ministratio. Habeatque coniunctam vinariam cellam habentem ab septentrione lumina fenestrarum; cum enim alia parte habuerit, qua sol calfacere possit, vinum, quod erit in ea cella, confusum ab calore efficietur inbecillum.",null,"Las anchuras de los establos de bueyes no deben ser menores de diez pies ni mayores de quince; la longitud, de modo que cada yunta ocupe no menos de siete pies. Los baños estén igualmente unidos a la cocina, pues así el servicio para el baño rústico no quedará lejos. El lagar esté también muy cerca de la cocina, pues así el servicio para la elaboración de la aceituna será cómodo. Y tenga contigua la bodega de vino, con vanos de ventanas desde el septentrión; porque si los tuviera por otra parte, por donde el sol pudiera calentarla, el vino que haya en esa bodega, alterado por el calor, se volverá débil."],["vitruvius","6.6.3","Olearia autem ita est conlocanda, ut habeat a meridie calidisque regionibus lumen; non enim debet oleum congelari, sed tepore caloris extenuari. Magnitudines autem earum ad fructuum rationem et numerum doliorum sunt faciundae, quae, cum sint cullearia, per medium occupare debent pedes quaternos. Ipsum autem torcular, si non cocleis torquetur sed vectibus et prelo premitur, ne minus longum pedes XL constituatur; ita enim erit vectiario spatium expeditum. Latitudo eius ne minus pedum senûm denûm; nam sic erit ad prelum opus facientibus libera versatio et expedita. Sin autem duobus prelis loco opus fuerit, quattuor et viginti pedes latitudini dentur.",null,"La bodega de aceite ha de situarse de modo que tenga la luz desde el mediodía y las regiones cálidas, pues el aceite no debe helarse, sino hacerse fluido con la tibieza del calor. Sus dimensiones han de hacerse según la cantidad de la cosecha y el número de tinajas, las cuales, siendo de un culleus, deben ocupar cuatro pies en su diámetro. El lagar mismo, si no se acciona con husillos, sino que se prensa con palancas y viga, establézcase de no menos de cuarenta pies de largo; así, en efecto, el que maneja las palancas tendrá espacio libre. Su anchura, no menor de dieciséis pies, pues así los que trabajan en la prensa podrán moverse con libertad y soltura. Y si el lugar necesitara dos prensas, dense veinticuatro pies de anchura."],["vitruvius","6.6.4","Ovilia et caprilia ita sunt magna facienda, uti singula pecora areae ne minus pedes quaternos et semipedem, ne plus senos possint habere. Granaria sublimata et ad septentrionem aut aquilonem spectantia disponantur; ita enim frumenta non poterint cito concalescere, sed ab flatu refrigerata diu servantur. Namque ceterae regiones procreant curculionem et reliquas bestiolas, quae frumentis solent nocere. Equilibus, quae maxime in villa loca calidissima fuerint, constituantur, dum ne ad focum spectent; cum enim iumenta proxime ignem stabulantur, horrida fiunt.",null,"Los apriscos de ovejas y de cabras han de hacerse de tal tamaño que cada animal pueda tener de área no menos de cuatro pies y medio ni más de seis. Los graneros dispónganse en alto y mirando al septentrión o al aquilón; así, en efecto, los granos no podrán calentarse pronto, sino que, refrescados por el soplo del viento, se conservarán largo tiempo. Pues las demás regiones engendran el gorgojo y los demás bichos que suelen dañar los granos. Para las cuadras de caballos destínense los lugares más cálidos de la villa, con tal que no miren al hogar; porque, cuando las bestias se estabulan muy cerca del fuego, se vuelven hirsutas."],["vitruvius","6.6.5","Item non sunt inutilia praesepia, quae conlocantur extra culinam in aperto contra orientem; cum enim in hieme anni sereno caelo in ea traducuntur matutino boves, ad solem pabulum capientes fiunt nitidiores. Horrea, fenilia, farraria, pistrina extra villam facienda videntur, ut ab ignis periculo sint villae tutiores. Si quid delicatius in villis faciundum fuerit, ex symmetriis, quae in urbanis supra scriptis sunt constitutae, ita struantur, uti sine inpeditione rusticae utilitatis aedificentur.",null,"Tampoco son inútiles los pesebres que se colocan fuera de la cocina, al descubierto, frente al oriente; porque, cuando en invierno, con el cielo sereno, se llevan a ellos los bueyes por la mañana, tomando el pienso al sol se vuelven más lustrosos. Los graneros, los henales, los depósitos de escanda y los molinos parece que deben hacerse fuera de la villa, para que las villas estén más seguras frente al peligro del fuego. Si en las villas hubiera de hacerse algo más refinado, constrúyase según las relaciones de conmensurabilidad que se han establecido arriba para las casas urbanas, de manera que se edifique sin impedimento de la utilidad rústica."],["vitruvius","6.6.6","Omniaque aedificia ut luminosa sint, oportet curari; sed quae sunt ad villas, faciliora videntur esse, ideo quod paries nullius vicini potest obstare, in urbe autem aut communium parietum altitudines aut angustiae loci inpediundo faciunt obscuritates. Itaque de ea re sic erit experiundum. Ex qua parte lumen oporteat sumere, linea tendatur ab altitudine parietis, qui videtur obstare, ad eum locum, quo oporteat inmittere, et si ab ea linea, in altitudinem cum prospiciatur, poterit spatium puri caeli amplum videri, in eo loco lumen erit sine inpeditione.",null,"Y debe procurarse que todos los edificios sean luminosos; pero los de las villas parecen más fáciles, porque la pared de ningún vecino puede estorbar, mientras que en la ciudad o bien la altura de las paredes medianeras o bien la estrechez del lugar, al impedir la luz, producen oscuridad. Por eso, en esta materia se hará la prueba así. Del lado por donde convenga tomar la luz, tiéndase una línea desde lo alto de la pared que parece estorbar hasta el lugar donde convenga introducirla, y si, mirando hacia lo alto desde esa línea, puede verse un amplio espacio de cielo despejado, en ese lugar la luz entrará sin impedimento."],["vitruvius","6.6.7","Sin autem officient trabes ea lumina aut contignationes, de superioribus partibus aperiatur et ita inmittatur. Et ad summam ita est gubernandum, ut, ex quibuscumque partibus caelum prospici poterit, per eas fenestrarum loca relinquantur; sic enim lucida erunt aedificia. Cum autem in tricliniis ceterisque conclavibus maximus est usus luminum, tum etiam in itineribus, clivis, scalis, quod in his saepius alii aliis obviam venientes ferentes sarcinas solent incurrere. Quoad potui, distributiones operum nostratium, ut sint aedificatoribus non obscurae, explicui; nunc etiam, quemadmodum Graecorum consuetudinibus aedificia distribuantur, uti non sint ignota, summatim exponam.",null,"Pero si las vigas o los entramados estorban esas luces, ábrase desde las partes superiores y hágase entrar así. Y, en suma, debe gobernarse de tal modo que, por cualesquiera partes desde las que pueda verse el cielo, por ellas se dejen los vanos de las ventanas; así, en efecto, los edificios serán luminosos. Y si en los triclinios y demás estancias el uso de las luces es muy grande, también lo es en los pasos, las rampas y las escaleras, porque en ellos a menudo suelen chocar unos con otros quienes vienen al encuentro cargados con fardos. En la medida en que he podido, he explicado las distribuciones de nuestras obras para que no resulten oscuras a los constructores; ahora expondré también sumariamente cómo se distribuyen los edificios según las costumbres de los griegos, para que no sean desconocidas."],["vitruvius","6.7.1","Atriis Graeci quia non utuntur, neque aedificant, sed ab ianua introeuntibus itinera faciunt latitudinibus non spatiosis, et ex una parte equilia, ex altera ostiariis cellas, statimque ianuae interiores finiuntur. Hic autem locus inter duas ianuas graece θυρωρεῖον appellatur. Deinde est introitus in peristylon. Id peristylum in tribus partibus habet porticus inque parte, quae spectat ad meridiem, duas antas inter se spatio amplo distantes, in quibus trabes invehuntur, et quantum inter antas distat, ex eo tertia dempta spatium datur introrsus. Hic locus apud non nullos prostas, apud alios pastas nominatur.",null,"Los griegos, puesto que no usan atrios, tampoco los construyen, sino que, para quienes entran por la puerta, hacen pasos de anchura no espaciosa, y a un lado cuadras de caballos, al otro celdas para los porteros, y enseguida se cierran las puertas interiores. Este lugar entre las dos puertas se llama en griego θυρωρεῖον. Después está la entrada al peristilo. Este peristilo tiene pórticos en tres de sus lados, y en el lado que mira al mediodía dos antas separadas entre sí por un espacio amplio, sobre las que apoyan las vigas; y cuanto dista entre las antas, quitado un tercio, tanto espacio se da hacia el interior. Este lugar se llama entre algunos prostas, entre otros pastas."],["vitruvius","6.7.2","In his locis introrsus constituuntur oeci magni, in quibus matres familiarum cum lanificis habent sessionem. In prostadis autem dextra ac sinistra cubicula sunt conlocata, quorum unum thalamos, alterum amphithalamos dicitur. Circum autem in porticibus triclinia cotidiana, cubicula, etiam cellae familiaricae constituuntur. Haec pars aedificii gynaeconitis appellatur.",null,"En estos lugares, hacia el interior, se establecen grandes oeci, en los que las madres de familia se sientan con las hilanderas. En la prostas, a derecha e izquierda, se sitúan dormitorios, de los cuales uno se llama thalamos y el otro amphithalamos. Alrededor, en los pórticos, se establecen los triclinios de uso diario, los dormitorios y también las celdas de la servidumbre. Esta parte del edificio se llama gineconítide."],["vitruvius","6.7.3","Coniunguntur autem his domus ampliores habentes lautiora peristylia, in quibus pares sunt quattuor porticus altitudinibus, aut una, quae ad meridiem spectat, excelsioribus columnis constituitur. Id autem peristylum, quod unam altiorem habet porticum, rhodiacum dicitur. Habent autem eae domus vestibula egregia et ianuas proprias cum dignitate porticusque peristyliorum albariis et tectoriis et ex intestino opere lacunariis ornatas, et in porticibus, quae ad septentrionem spectant, triclinia cyzicena et pinacothecas, ad orientem autem bybliothecas, exhedras ad occidentem, ad meridiem vero spectantes oecos quadratos ita ampla magnitudine, uti faciliter in eo quattuor tricliniis stratis ministrationum ludorumque operis locus possit esse spatiosus.",null,"A estas se unen casas más amplias, con peristilos más suntuosos, en los que los cuatro pórticos son iguales en altura, o bien uno, el que mira al mediodía, se establece con columnas más altas. El peristilo que tiene un pórtico más alto se llama rodio. Estas casas tienen vestíbulos espléndidos y puertas propias con dignidad, y los pórticos de los peristilos adornados con estucos, revoques y artesonados de carpintería; y en los pórticos que miran al septentrión, triclinios cicicenos y pinacotecas; al oriente, bibliotecas; exedras al poniente; y, mirando al mediodía, oeci cuadrados de tan amplia magnitud que, puestos en ellos cuatro triclinios, pueda haber holgadamente lugar para el servicio y para los espectáculos."],["vitruvius","6.7.4","In his oecis fiunt virilia convivia; non enim fuerat institutum matres familiarum eorum moribus accumbere. Haec autem peristylia domus andronitides dicuntur, quod in his viri sine interpellationibus mulierum versantur. Praeterea dextra ac sinistra domunculae constituuntur habentes proprias ianuas, triclinia et cubicula commoda, uti hospites advenientes non in peristylia sed in ea hospitalia recipiantur. Nam cum fuerunt Graeci delicatiores et fortuna opulentiores, hospitibus advenientibus instruebant triclinia, cubicula, cum penu cellas, primoque die ad cenam invitabant, postero mittebant pullos, ova, holera, poma reliquasque res agrestes. Ideo pictores ea, quae mittebantur hospitibus, picturis imitantes xenia appellaverunt. Ita patres familiarum in hospitio non videbantur esse peregre, habentes secretam in his hospitalibus libertatem.",null,"En estos oeci se celebran los banquetes de los hombres, pues no era costumbre entre ellos que las madres de familia se reclinasen a la mesa. Estos peristilos de la casa se llaman andronítides, porque en ellos los hombres se mueven sin la interferencia de las mujeres. Además, a derecha e izquierda se establecen casitas con puertas propias, triclinios y dormitorios cómodos, para que los huéspedes que llegan sean recibidos no en los peristilos, sino en esas habitaciones de hospedaje. Pues, cuando los griegos eran más refinados y más opulentos de fortuna, a los huéspedes que llegaban les preparaban triclinios, dormitorios y celdas con provisiones, y el primer día los invitaban a cenar; al día siguiente les enviaban pollos, huevos, hortalizas, frutas y demás productos del campo. Por eso los pintores, imitando en sus pinturas lo que se enviaba a los huéspedes, lo llamaron xenia. Así, los padres de familia, en el hospedaje, no parecían estar en tierra extraña, pues tenían en esas habitaciones una libertad reservada."],["vitruvius","6.7.5","Inter duo autem peristylia et hospitalia itinera sunt, quae mesauloe dicuntur, quod inter duas aulas media sunt interposita; nostri autem eas andronas appellant. Sed hoc valde est mirandum, nec enim graece nec latine potest id convenire. Graeci enim ἀνδρῶνας appellant oecus, ubi convivia virilia solent esse, quod eo mulieres non accedunt. Item aliae res sunt similes, uti xystus, prothyrum, telamones et nonnulla alia eius modi. ξυστός enim est graeca appellatione porticus ampla latitudine, in qua athletae per hiberna tempora exercentur; nostri autem hypaethrus ambulationes xysta appellant, quas Graeci παραδρομίδας dicunt. Item πρόθυρα graece dicuntur, quae sunt ante ianuas vestibula, nos autem appellamus prothyra, quae graece dicuntur διάθυρα.",null,"Entre los dos peristilos y las habitaciones de huéspedes hay pasos que se llaman mesauloe, porque están interpuestos en medio de dos aulas; los nuestros, en cambio, los llaman andrones. Pero esto es muy de extrañar, pues no puede convenir ni en griego ni en latín. Los griegos, en efecto, llaman ἀνδρῶνες a los oeci donde suelen celebrarse los banquetes de hombres, porque las mujeres no entran en ellos. Hay también otras cosas semejantes, como xystus, prothyrum, telamones y algunas otras de este género. Pues ξυστός es, con la denominación griega, un pórtico de gran anchura en el que los atletas se ejercitan en la estación invernal; los nuestros, en cambio, llaman xysta a los paseos descubiertos que los griegos llaman παραδρομίδες. Asimismo, en griego se llaman πρόθυρα los vestíbulos que están delante de las puertas; nosotros, en cambio, llamamos prothyra a lo que en griego se llama διάθυρα."],["vitruvius","6.7.6","Item si qua virili figura signa mutulos aut coronas sustinent, nostri telamones appellant, cuius rationes, quid ita aut quare dicantur, ex historiis non inveniuntur, Graeci vero eos ἄτλαντας vocitant. Atlas enim formatur historia sustinens mundum, ideo quod is primum cursum solis et lunae siderumque omnium versationum rationes vigore animi sollertiaque curavit hominibus tradenda, eaque re a pictoribus et statuariis deformatur pro eo beneficio sustinens mundum, filiaeque eius Atlantides, quas nos vergilias, Graeci autem Πλειάδας nominant, cum sideribus in mundo sunt dedicatae.",null,"Igualmente, si algunas estatuas de figura viril sostienen mútulos o cornisas, los nuestros las llaman telamones, sin que por las historias se encuentre la razón de por qué o para qué se llaman así; los griegos, en cambio, las llaman ἄτλαντες. Pues Atlas es representado por la historia sosteniendo el mundo, porque fue el primero que, con vigor de ánimo y sagacidad, cuidó de transmitir a los hombres el curso del sol y de la luna y los principios de las revoluciones de todos los astros; y por ello es representado por los pintores y los escultores, en pago de ese beneficio, sosteniendo el mundo; y sus hijas, las Atlántides, a las que nosotros llamamos Vergilias y los griegos Πλειάδες, fueron consagradas con los astros en el cielo."],["vitruvius","6.7.7","Nec tamen ego, ut mutetur consuetudo nominationum aut sermonis, ideo haec proposui, sed uti non sint ignota philologis, exponenda iudicavi. Quibus consuetudinibus aedificia italico more et Graecorum institutis conformantur, exposui et de symmetriis singulorum generum proportiones perscripsi. Ergo quoniam de venustate decoreque ante est conscriptum, nunc exponemus de firmitate, quemadmodum ea sine vitiis permanentia ad vetustatem conlocentur.",null,"No he propuesto estas cosas para que se cambie la costumbre de las denominaciones o del lenguaje, sino que he juzgado que debían exponerse para que no sean desconocidas a los filólogos. He expuesto según qué costumbres se conforman los edificios al modo itálico y según las instituciones de los griegos, y he descrito las proporciones de las relaciones de conmensurabilidad de cada género. Así pues, puesto que antes se ha escrito sobre la belleza y el decoro, expondremos ahora sobre la solidez, cómo se construyen los edificios para que permanezcan sin defectos hasta la vejez."],["vitruvius","6.8.1","Aedificia quae plano pede instituuntur, si fundamenta eorum facta fuerint ita, ut in prioribus libris de muro et theatris a nobis est expositum, ad vetustatem ea erunt sine dubitatione firma. Sin autem hypogea concamarationesque instituentur, fundationes eorum fieri debent crassiores, quam quae in superioribus aedificiis structurae sunt futurae. Eorumque parietes, pilae, columnae ad perpendiculum inferiorum medio conlocentur, uti solido respondeant; nam si in pendentibus onera fuerint parietum aut columnarum, non poterint habere perpetuam firmitatem.",null,"Los edificios que se levantan a ras de suelo, si sus cimientos se hacen como hemos expuesto en los libros anteriores a propósito de la muralla y de los teatros, serán sin duda firmes hasta la vejez. Pero si se construyen sótanos y bóvedas, sus cimientos deben hacerse más gruesos que las fábricas que hayan de levantarse en los edificios superiores. Y sus paredes, pilares y columnas colóquense a plomo sobre el centro de los inferiores, para que respondan a lo macizo; porque, si las cargas de las paredes o de las columnas quedan en falso, no podrán tener una firmeza perpetua."],["vitruvius","6.8.2","Praeterea inter lumina secundum pilas et antas postes si supponentur, erunt non vitiosae. Limina enim et trabes structuris cum sint oneratae, medio spatio pandantes frangunt sub lysi structuras; cum autem subiecti fuerint et subcuneati postes, non patiuntur insidere trabes neque eas laedere.",null,"Además, si entre los vanos, junto a los pilares y las antas, se ponen jambas debajo, no habrá defectos. Pues los dinteles y las vigas, cuando están cargados por la fábrica, al combarse en el centro del vano, quiebran la fábrica al ceder; pero, cuando se les ponen debajo jambas acuñadas, no permiten que las vigas se asienten ni que las dañen."],["vitruvius","6.8.3","Item administrandum est, uti levent onus parietum fornicationes cuneorum divisionibus et ad centrum respondentes earum conclusurae. Cum enim extra trabes aut liminum capita arcus cuneis erunt conclusae, primum non pandabit materies levata onere; deinde, si quod vetustate vitium ceperit, sine molitione fulturarum faciliter mutabitur.",null,"Asimismo, debe procurarse que alivien la carga de las paredes arcos formados por dovelas, con sus juntas convergentes al centro. Porque, cuando por fuera de las vigas o de las cabezas de los dinteles se cierren arcos con dovelas, en primer lugar la madera, aliviada de la carga, no se combará; después, si con el tiempo sufriera algún daño, se sustituirá fácilmente sin necesidad de apuntalamientos."],["vitruvius","6.8.4","Itemque, quae pilatim aguntur aedificia et cuneorum divisionibus coagmentis ad centrum respondentibus fornices concluduntur, extremae pilae in his latiores spatio sunt faciundae, uti vires eae habentes resistere possint, cum cunei ab oneribus parietum pressi per coagmenta ad centrum se prementes extruderent incumbas. Itaque si angulares pilae erunt spatiosis magnitudinibus, continendo cuneos firmitatem operibus praestabunt.",null,"Igualmente, en los edificios que se levantan sobre pilares y cuyos arcos se cierran con dovelas de juntas convergentes al centro, los pilares extremos han de hacerse de mayor anchura, para que, teniendo fuerza, puedan resistir cuando las dovelas, oprimidas por la carga de las paredes y empujándose a lo largo de las juntas hacia el centro, tiendan a expulsar los salmeres. Por eso, si los pilares angulares son de dimensiones holgadas, al contener las dovelas darán firmeza a las obras."],["vitruvius","6.8.5","Cum in his rebus animadversum fuerit, uti ea diligentia in his adhibeatur, non minus etiam observandum est, uti omnes structurae perpendiculo respondeant neque habeant in ulla parte proclinationes. Maxima autem esse debet cura substructionum, quod in his infinita vitia solet facere terrae congestio. Ea enim non potest esse semper uno pondere, quo solet esse per aestatem, sed hibernis temporibus recipiendo ex imbribus aquae multitudinem crescens et pondere et amplitudine disrumpit et extrudit structurarum saeptiones.",null,"Una vez atendido en estas cosas que se aplique en ellas la debida diligencia, no menos debe observarse que todas las fábricas estén a plomo y no tengan en parte alguna desplomes. Pero el mayor cuidado debe ponerse en los muros de contención, porque en ellos el relleno de tierra suele causar infinitos defectos. Pues este no puede tener siempre un mismo peso, el que suele tener durante el verano, sino que en las épocas de invierno, al recibir de las lluvias gran cantidad de agua, creciendo en peso y en volumen, revienta y empuja hacia fuera los cerramientos de las fábricas."],["vitruvius","6.8.6","Itaque, ut huic vitio medeatur, sic erit faciundum, ut primum pro amplitudine congestionis crassitudo structurae constituatur. Deinde in frontibus anterides, sive erismae sunt, una struantur, eaeque inter se distent tanto spatio, quanta altitudo substructionis est futura, crassitudine eadem, qua substructio; procurrat autem ab imo, pro quam crassitudo constituta fuerit substructionis, deinde contrahatur gradatim, ita uti summam habeat prominentiam, quanta operis est crassitudo.",null,"Por eso, para remediar este defecto, habrá que proceder así: en primer lugar, establézcase el grueso de la fábrica en proporción al volumen del relleno. Después, en los frentes, constrúyanse al mismo tiempo contrafuertes, o erismas, y disten entre sí tanto espacio cuanta haya de ser la altura del muro de contención, con el mismo grueso que este; y sobresalgan desde abajo tanto como se haya fijado el grueso del muro de contención, y después vayan estrechándose gradualmente, de modo que en lo alto tengan un saliente igual al grueso de la obra."],["vitruvius","6.8.7","Praeterea introrsus contra terrenum coniuncta muro serratim struantur, uti singuli dentes ab muro tantum distent, quanta altitudo futura erit substructionis; crassitudines autem habeant dentium structurae uti muri. Item in extremis angulis cum recessum fuerit ab interiore angulo spatio altitudinis substructionis, in utramque partem signetur, et ab his signis diagonios structura conlocetur, et ab ea media altera coniuncta cum angulo muri. Ita dentes et diagonioe structurae non patientur tota vi premere murum, sed dissipabunt retinendo impetum congestionis.",null,"Además, hacia el interior, contra el terreno, constrúyanse, unidas al muro, estructuras en forma de sierra, de modo que cada diente diste del muro tanto cuanto haya de ser la altura del muro de contención; y tengan las fábricas de los dientes el mismo grueso que el muro. Igualmente, en los ángulos extremos, retirándose desde el ángulo interior una distancia igual a la altura del muro de contención, márquese hacia uno y otro lado, y desde estas marcas colóquese una fábrica en diagonal, y desde su centro otra unida con el ángulo del muro. Así, los dientes y las fábricas diagonales no permitirán que el muro sea empujado con toda la fuerza, sino que dispersarán el empuje del relleno reteniéndolo."],["vitruvius","6.8.8","Quemadmodum sine vitiis opera constitui oporteat et uti caveatur incipientibus, exposui. Namque de tegulis aut tignis aut asseribus mutandis non est eadem cura quemadmodum de his, quod ea, quamvis sunt vitiosa, faciliter mutantur. Itaque nec, solida quia non putantur esse, quibus rationibus haec poterint esse firma et quemadmodum instituantur, exposui.",null,"He expuesto cómo conviene establecer las obras sin defectos y qué precauciones han de tomar quienes comienzan. Pues respecto de cambiar tejas, vigas o cabios no hay el mismo cuidado que respecto de estas cosas, porque aquellas, aunque sean defectuosas, se sustituyen fácilmente. Por eso tampoco he expuesto con qué procedimientos podrán ser firmes y cómo se disponen, ya que no se consideran partes sólidas."],["vitruvius","6.8.9","Quibus autem copiarum generibus oporteat uti, non est architecti potestas, ideo quod non in omnibus locis omnia genera copiarum nascuntur, ut in primo volumine est expositum; praeterea in domini est potestate, utrum latericio an caementicio an saxo quadrato velit aedificare. Itaque omnium operum probationes tripertito considerantur, id est fabrili subtilitate et magnificentia et dispositione. Cum magnificenter opus perfectum aspicietur, a domini potestate inpensae laudabuntur; cum subtiliter, officinatoris probabitur exactio; cum vero venuste proportionibus et symmetriis habuerit auctoritatem, tunc fuerit gloria architecti.",null,"Qué géneros de materiales conviene usar no está en la potestad del arquitecto, porque no en todos los lugares se dan todos los géneros de materiales, como se ha expuesto en el primer volumen; además, está en la potestad del propietario si quiere edificar con ladrillo, con mampostería o con sillería. Por eso la aprobación de todas las obras se considera de tres maneras: por la finura de la ejecución, por la magnificencia y por la disposición. Cuando se vea una obra acabada con magnificencia, se alabarán los gastos debidos a la potestad del propietario; cuando con finura, se aprobará la ejecución del maestro de obras; pero cuando tenga autoridad por su belleza, sus proporciones y sus relaciones de conmensurabilidad, entonces será gloria del arquitecto."],["vitruvius","6.8.10","Haec autem recte constituuntur, cum is et a fabris et ab idiotis patiatur accipere se consilia. Namque omnes homines, non solum architecti, quod est bonum, possunt probare, sed inter idiotas et eos hoc est discrimen, quod idiota, nisi factum viderit, non potest scire, quid sit futurum, architectus autem, simul animo constituerit, antequam inceperit, et venustate et usu et decore quale sit futurum, habet definitum. Quas res privatis aedificiis utiles putavi et quemadmodum sint faciundae, quam apertissime potui, perscripsi; de expolitionibus autem eorum, uti sint elegantes et sine vitiis ad vetustatem, insequenti volumine exponam.",null,"Y estas cosas se establecen correctamente cuando el arquitecto consiente en recibir consejos tanto de los obreros como de los profanos. Pues todos los hombres, no solo los arquitectos, pueden aprobar lo que es bueno; pero entre los profanos y los arquitectos hay esta diferencia: que el profano, si no ha visto la obra hecha, no puede saber cómo será, mientras que el arquitecto, tan pronto como la ha concebido en su ánimo, antes de comenzarla, tiene definido cómo será en belleza, en uso y en decoro. Las cosas que he considerado útiles para los edificios privados y cómo deben hacerse, las he descrito tan claramente como he podido; de sus acabados, para que sean elegantes y sin defectos hasta la vejez, trataré en el volumen siguiente."],["vitruvius","7.praef.1","Maiores cum sapienter tum etiam utiliter instituerunt, per commentariorum relationes cogitata tradere posteris, ut ea non interirent, sed singulis aetatibus crescentia voluminibus edita gradatim pervenirent vetustatibus ad summam doctrinarum subtilitatem. Itaque non mediocres sed infinitae sunt his agendae gratiae, quod non invidiose silentes praetermiserunt, sed omnium generum sensus conscriptionibus memoriae tradendos curaverunt.",null,"Los antepasados establecieron, con tanta sabiduría como utilidad, transmitir a la posteridad sus pensamientos por medio de relatos escritos, para que no perecieran, sino que, acrecentándose en cada época y publicados en volúmenes, llegaran gradualmente, con el paso del tiempo, a la suprema sutileza de las doctrinas. Por eso hay que darles gracias no mediocres, sino infinitas, porque no los pasaron por alto callando por envidia, sino que cuidaron de confiar a la memoria, por escrito, los pensamientos de todo género."],["vitruvius","7.praef.2","Namque si non ita fecissent, non potuissemus scire, quae res in Troia fuissent gestae, nec quid Thales, Democritus, Anaxagoras, Xenophanes reliquique physici sensissent de rerum natura, quasque Socrates, Platon, Aristoteles, Zenon, Epicurus aliique philosophi hominibus agendae vitae terminationes finissent, seu Croesus, Alexander, Darius ceterique reges quas res aut quibus rationibus gessissent, fuissent notae, nisi maiores praeceptorum comparationibus omnium memoriae ad posteritatem commentariis extulissent.",null,"Pues, si no lo hubieran hecho así, no habríamos podido saber qué hechos se habían realizado en Troya, ni qué habían pensado sobre la naturaleza de las cosas Tales, Demócrito, Anaxágoras, Jenófanes y los demás físicos, ni qué normas de vida habían fijado para los hombres Sócrates, Platón, Aristóteles, Zenón, Epicuro y los demás filósofos; ni habrían sido conocidas las empresas de Creso, Alejandro, Darío y los demás reyes, o con qué medios las llevaron a cabo, si los antepasados no las hubieran elevado a la memoria de todos, para la posteridad, en tratados que reunieran sus preceptos."],["vitruvius","7.praef.3","Itaque quemadmodum his gratiae sunt agendae, contra, qui eorum scripta furantes pro suis praedicant, sunt vituperandi, quique non propriis cogitationibus scriptorum nituntur, sed invidis moribus aliena violantes gloriantur, non modo sunt reprehendendi, sed etiam, quia impio more vixerunt, poena condemnandi. Nec tamen haec res non vindicatae curiosius ab antiquis esse memorantur. Quorum exitus iudiciorum qui fuerint, non est alienum, quemadmodum sint nobis traditi, explicare.",null,"Por eso, así como a estos hay que darles gracias, por el contrario, quienes, robando sus escritos, los proclaman como propios, merecen vituperio; y quienes no se apoyan en pensamientos propios de sus escritos, sino que, con costumbres envidiosas, se glorían violando lo ajeno, no solo deben ser reprendidos, sino también, por haber vivido de modo impío, condenados a castigo. Y se recuerda que estas cosas no quedaron sin ser castigadas con bastante rigor por los antiguos. No es ajeno a nuestro propósito explicar cuál fue el desenlace de esos juicios, tal como nos ha sido transmitido."],["vitruvius","7.praef.4","Reges Attalici magnis philologiae dulcedinibus inducti cum egregiam bybliothecam Pergami ad communem delectationem instituissent, tunc item Ptolomaeus infinito zelo cupiditatisque incitatus studio non minoribus industriis ad eundem modum contenderat Alexandriae comparare. Cum autem summa diligentia perfecisset, non putavit id satis esse, nisi propagationibus inseminando curaret augendam. Itaque Musis et Apollini ludos dedicavit et, quemadmodum athletarum, sic communium scriptorum victoribus praemia et honores constituit.",null,"Cuando los reyes atálidas, atraídos por las grandes dulzuras de la filología, hubieron instituido en Pérgamo una biblioteca egregia para el deleite común, entonces también Ptolomeo, incitado por un celo infinito y por el afán de emulación, se había esforzado con no menor industria por reunir otra del mismo modo en Alejandría. Y, habiéndola terminado con la mayor diligencia, no creyó que eso bastara, si no cuidaba de acrecentarla sembrando nuevas semillas. Así, dedicó juegos a las Musas y a Apolo y, como para los atletas, así estableció premios y honores para los vencedores entre los escritores comunes."],["vitruvius","7.praef.5","His ita institutis, cum ludi adessent, iudices litterati, qui ea probarent, erant legendi. Rex, cum iam sex civitatis lectos habuisset nec tam cito septumum idoneum inveniret, retulit ad eos, qui supra bybliothecam fuerunt, et quaesiit, si quem novissent ad id expeditum. Tunc ei dixerunt esse quendam Aristophanen, qui summo studio summaque diligentia cotidie omnes libros ex ordine perlegeret. Itaque conventu ludorum, cum secretae sedes iudicibus essent distributae, cum ceteris Aristophanes citatus, quemadmodum fuerat locus ei designatus, sedit.",null,"Establecido esto así, cuando se acercaban los juegos, había que elegir jueces letrados que los examinaran. El rey, habiendo elegido ya seis de la ciudad y no encontrando tan pronto un séptimo idóneo, consultó a los que estaban al frente de la biblioteca y preguntó si conocían a alguien dispuesto para ello. Entonces le dijeron que había un tal Aristófanes que, con el mayor empeño y la mayor diligencia, leía cada día todos los libros por orden. Así, en la reunión de los juegos, cuando se hubieron distribuido a los jueces asientos reservados, Aristófanes, citado con los demás, se sentó en el lugar que se le había designado."],["vitruvius","7.praef.6","Primo poetarum ordine ad certationem inducto cum recitarentur scripta, populus cunctus significando monebat iudices, quod probarent. Itaque, cum ab singulis sententiae sunt rogatae, sex una dixerunt et, quem maxime animadverterunt multitudini placuisse, ei primum praemium, insequenti secundum tribuerunt. Aristophanes vero, cum ab eo sententia rogaretur, eum primum renuntiari iussit, qui minime populo placuisset.",null,"Introducida primero a la competición la categoría de los poetas, mientras se recitaban los escritos, todo el pueblo, con sus señales, indicaba a los jueces lo que aprobaba. Así, cuando se pidió a cada uno su parecer, los seis dijeron lo mismo y, a aquel que más advirtieron que había agradado a la multitud, le asignaron el primer premio, y al siguiente el segundo. Aristófanes, en cambio, cuando se le pidió su parecer, ordenó que se proclamara primero al que menos había agradado al pueblo."],["vitruvius","7.praef.7","Cum autem rex et universi vehementer indignarentur, surrexit et rogando impetravit, ut paterentur se dicere. Itaque silentio facto docuit unum ex his eum esse poetam, ceteros aliena recitavisse; oportere autem iudicantes non furta sed scripta probare. Admirante populo et rege dubitante, fretus memoriae certis armariis infinita volumina eduxit et ea cum recitatis conferendo coegit ipsos furatos de se confiteri. Itaque rex iussit cum his agi furti condemnatosque cum ignominia dimisit, Aristophanen vero amplissimis muneribus ornavit et supra bybliothecam constituit.",null,"Como el rey y todos se indignaran vivamente, se levantó y consiguió, rogándolo, que le permitieran hablar. Así, hecho el silencio, demostró que solo uno de ellos era poeta y que los demás habían recitado obras ajenas, y que los jueces no debían aprobar hurtos, sino escritos. Admirado el pueblo y dudando el rey, confiado en su memoria, sacó de determinados armarios innumerables volúmenes y, cotejándolos con lo recitado, obligó a los propios ladrones a confesar sus hurtos. Así, el rey mandó que se les procesara por robo, y, condenados, los despidió con ignominia; a Aristófanes, en cambio, lo colmó de amplísimos dones y lo puso al frente de la biblioteca."],["vitruvius","7.praef.8","Insequentibus annis a Macedonia Zoilus, qui adoptavit cognomen, ut Homeromastix vocitaretur, Alexandriam venit suaque scripta contra Iliadem et Odyssean comparata regi recitavit. Ptolomaeus vero, cum animadvertisset poetarum parentem philologiaeque omnis ducem absentem vexari et, cuius ab cunctis gentibus scripta suspicerentur, ab eo vituperari, indignans nullum ei dedit responsum. Zoilus autem, cum diutius in regno fuisset, inopia pressus summisit ad regem postulans, ut aliquid sibi tribueretur.",null,"En los años siguientes llegó a Alejandría desde Macedonia Zoilo, que adoptó el sobrenombre de Homeromástix, y recitó al rey sus escritos compuestos contra la Ilíada y la Odisea. Ptolomeo, al advertir que el padre de los poetas y guía de toda la filología era maltratado en su ausencia, y que aquel cuyos escritos admiraban todas las naciones era vituperado por ese hombre, indignado, no le dio respuesta alguna. Zoilo, después de haber permanecido bastante tiempo en el reino, apremiado por la pobreza, envió una petición al rey rogando que se le concediera algo."],["vitruvius","7.praef.9","Rex vero respondisse dicitur Homerum, qui ante annos mille decessisset, aevo perpetuo multa milia hominum pascere, item debere, qui meliore ingenio se profiteretur, non modo unum sed etiam plures alere posse. Et ad summam mors eius ut parricidii damnati varie memoratur. Alii enim scripserunt a Philadelpho esse in crucem fixum, nonnulli Chii lapides esse coniectos, alii Zmyrnae vivum in pyram coniectum. Quorum utrum ei acciderit, merenti digna constitit poena; non enim aliter videtur promereri, qui citat eos, quorum responsum, quid senserint scribentes, non potest coram indicari.",null,"Se dice que el rey respondió que Homero, muerto hacía mil años, alimentaba desde siempre a muchos miles de hombres, y que igualmente quien se preciaba de tener mejor ingenio debía poder alimentar no ya a uno, sino a muchos. En suma, su muerte, como la de un condenado por parricidio, se recuerda de diversos modos. Unos escribieron que fue crucificado por Filadelfo; algunos, que fue apedreado en Quíos; otros, que fue arrojado vivo a una pira en Esmirna. Cualquiera de estas cosas que le sucediera, recibió un castigo digno de lo que merecía; pues no parece merecer otra cosa quien cita a juicio a aquellos cuya respuesta sobre lo que pensaron al escribir no puede darse en persona."],["vitruvius","7.praef.10","Ego vero, Caesar, neque alienis indicibus mutatis interposito nomine meo id profero corpus neque ullius cogitata vituperans institui ex eo me adprobare, sed omnibus scriptoribus infinitas ago gratias, quod egregiis ingeniorum sollertiis ex aevo conlatis abundantes alius alio genere copias praeparaverunt, unde nos uti fontibus haurientes aquam et ad propria proposita traducentes facundiores et expeditiores habemus ad scribendum facultates talibusque confidentes auctoribus audemus institutiones novas comparare.",null,"Yo, en cambio, César, no publico este cuerpo cambiando los títulos ajenos e interponiendo mi nombre, ni me he propuesto hacerme valer vituperando los pensamientos de nadie, sino que doy infinitas gracias a todos los escritores, porque, reuniendo desde antiguo las egregias habilidades de sus ingenios, prepararon abundantes recursos, cada uno en su género, de los que nosotros, sacando agua como de fuentes y llevándola a nuestros propios propósitos, tenemos facultades más fecundas y expeditas para escribir, y, confiando en tales autores, nos atrevemos a componer nuevas instituciones."],["vitruvius","7.praef.11","Igitur tales ingressus eorum quia ad propositi mei rationes animadverti praeparatos, inde sumendo progredi coepi. Namque primum Agatharchus Athenis Aeschylo docente tragoediam scaenam fecit et de ea commentarium reliquit. Ex eo moniti Democritus et Anaxagoras de eadem re scripserunt, quemadmodum oporteat ad aciem oculorum radiorumque extentionem certo loco centro constituto lineas ratione naturali respondere, uti de certa re certae imagines aedificiorum in scaenarum picturis redderent speciem et, quae in directis planisque frontibus sint figurata, alia abscedentia, alia prominentia esse videantur.",null,"Así pues, al advertir que tales puntos de partida suyos estaban preparados para los fines de mi propósito, empecé a avanzar tomándolos de ellos. Pues, en primer lugar, Agatarco, en Atenas, cuando Esquilo ponía en escena una tragedia, hizo la escena y dejó sobre ella un tratado. Advertidos por él, Demócrito y Anaxágoras escribieron sobre la misma materia, cómo conviene, fijado un centro en un lugar determinado, que las líneas respondan, según una razón natural, a la agudeza de los ojos y a la extensión de los rayos, para que, a partir de una cosa determinada, imágenes determinadas reproduzcan en las pinturas de las escenas la apariencia de los edificios, y lo que está figurado en frentes rectos y planos parezca en parte retroceder y en parte sobresalir."],["vitruvius","7.praef.12","Postea Silenus de symmetriis doricorum edidit volumen; de aede Iunonis, quae est Sami dorica, Theodorus; ionice Ephesi quae est Dianae, Chersiphron et Metagenes; de fano Minervae, quod est Priene ionicum, Pytheos; item de aede Minervae, dorice quae est Athenis in arce, Ictinos et Carpion; Theodorus Phocaeus de tholo, qui est Delphis; Philo de aedium sacrarum symmetriis et de armamentario, quod fuerat Piraei portu; Hermogenes de aede Dianae, ionice quae est Magnesia pseudodipteros, et Liberi Patris Teo monopteros; item Arcesius de symmetriis corinthiis et ionico Trallibus Aesculapio, quod etiam ipse sua manu dicitur fecisse; de Mausoleo Satyrus et Pytheos.",null,"Después, Sileno publicó un volumen sobre las relaciones de conmensurabilidad del dórico; sobre el templo de Juno, que es dórico, en Samos, Teodoro; sobre el jónico de Diana en Éfeso, Quersifrón y Metágenes; sobre el santuario de Minerva, jónico, en Priene, Piteo; asimismo, sobre el templo de Minerva, dórico, en la acrópolis de Atenas, Ictino y Carpión; Teodoro de Focea sobre el tholos de Delfos; Filón sobre las relaciones de conmensurabilidad de los templos y sobre el arsenal que hubo en el puerto del Pireo; Hermógenes sobre el templo de Diana, jónico, pseudodíptero, en Magnesia, y sobre el monóptero de Líber Padre en Teos; asimismo, Arcesio sobre las relaciones de conmensurabilidad corintias y sobre el templo jónico de Esculapio en Trales, que se dice haber construido también con su propia mano; sobre el Mausoleo, Sátiro y Piteo."],["vitruvius","7.praef.13","Quibus vero felicitas maximum summumque contulit munus; quorum enim artes aevo perpetuo nobilissimas laudes et sempiterno florentes habere iudicantur, ei cogitatis egregias operas praestiterunt. Namque singulis frontibus singuli artifices sumpserunt certatim partes ad ornandum et probandum Leochares, Bryaxis, Scopas, Praxiteles, nonnulli etiam putant Timotheum, quorum artis eminens excellentia coegit ad septem spectaculorum eius operis pervenire famam.",null,"A ellos, en verdad, la fortuna les concedió el mayor y más alto don; pues aportaron obras egregias a unos proyectos cuyas artes se juzga que gozan por siempre de las más nobles alabanzas, siempre florecientes. En efecto, en cada una de sus fachadas, cada uno de los artistas tomó en competencia una parte para adornarla y darla por buena: Leocares, Briaxis, Escopas, Praxíteles y, según piensan algunos, también Timoteo; y la eminente excelencia de su arte hizo que la fama de esa obra llegara a contarse entre las siete maravillas."],["vitruvius","7.praef.14","Praeterea minus nobiles multi praecepta symmetriarum conscripserunt, uti Nexaris, Theocydes, Demophilos, Pollis, Leonidas, Silanion, Melampus, Sarnacus, Euphranor. Non minus de machinationibus, uti Diades, Archytas, Archimedes, Ctesibios, Nymphodorus, Philo Byzantius, Diphilos, Democles, Charias, Polyidos, Pyrros, Agesistratos. Quorum ex commentariis, quae utilia esse his rebus animadverti, collecta in unum coegi corpus, et ideo maxime, quod animadverti in ea re ab Graecis volumina plura edita, ab nostris oppido quam pauca. Fuficius enim nimirum de his rebus primus instituit edere volumen, item Terentius Varro de novem disciplinis unum de architectura, P. Septimius duo.",null,"Además, muchos menos célebres escribieron preceptos de conmensurabilidad, como Néxaris, Teócides, Demófilo, Polis, Leónidas, Silanión, Melampo, Sarnaco, Eufránor. No menos sobre las máquinas, como Díades, Arquitas, Arquímedes, Ctesibio, Ninfodoro, Filón de Bizancio, Dífilo, Democles, Carias, Poliido, Pirro, Agesístrato. De sus tratados he reunido en un solo cuerpo lo que advertí que era útil para estas materias, y sobre todo porque advertí que sobre este asunto los griegos han publicado muchos volúmenes y los nuestros poquísimos. Fuficio, en efecto, fue sin duda el primero que se propuso publicar un volumen sobre estas cosas; asimismo, Terencio Varrón, en sus Nueve disciplinas, uno sobre la arquitectura; Publio Septimio, dos."],["vitruvius","7.praef.15","Amplius vero in id genus scripturae adhuc nemo incubuisse videtur, cum fuissent et antiqui cives magni architecti, qui potuissent non minus eleganter scripta comparare. Namque Athenis Antistates et Callaeschros et Antimachides et Porinos architecti Pisistrato aedem Iovi Olympio facienti fundamenta constituerunt, post mortem autem eius propter interpellationem reipublicae incepta reliquerunt. Itaque circiter annis quadringentis post Antiochus rex, cum in id opus inpensam esset pollicitus, cellae magnitudinem et columnarum circa dipteron conlocationem epistyliorumque et ceterorum ornamentorum ad symmetriam distributionem magna sollertia scientiaque summa civis Romanus Cossutius nobiliter est architectatus. Id autem opus non modo vulgo, sed etiam in paucis a magnificentia nominatur.",null,"Más allá de esto, nadie parece haberse dedicado hasta ahora a ese género de escritura, aunque hubo también antiguos ciudadanos, grandes arquitectos, que habrían podido componer escritos no menos elegantes. Pues en Atenas los arquitectos Antístates, Calescro, Antimáquides y Porino establecieron los cimientos para Pisístrato cuando este construía el templo de Júpiter Olímpico; pero, tras su muerte, a causa de la interrupción de la vida pública, abandonaron lo comenzado. Así, unos cuatrocientos años después, cuando el rey Antíoco prometió costear la obra, el ciudadano romano Cosucio proyectó noblemente, con gran sagacidad y suma ciencia, la magnitud de la cella, la colocación de las columnas alrededor en díptero y la distribución, según la conmensurabilidad, de los arquitrabes y demás ornamentos. Y esta obra es nombrada por su magnificencia no solo por el vulgo, sino también entre unas pocas obras de excepción."],["vitruvius","7.praef.16","Nam quattuor locis sunt aedium sacrarum marmoreis operibus ornatae dispositiones, [e quibus propriae de his nominationes clarissima fama nominantur] quorum excellentiae prudentesque cogitationum apparatus suspectus habent in deorum σημαντικοῖς. Primumque aedes Ephesi Dianae ionico genere ab Chersiphrone Gnosio et filio eius Metagene est instituta, quam postea Demetrius, ipsius Dianae servus, et Paeonius Ephesius dicuntur perfecisse. Mileti Apollini item ionicis symmetriis ⟨aedem⟩ idem Paeonius Daphnisque Milesius instituerunt. Eleusine Cereris et Proserpinae cellam inmani magnitudine Ictinos dorico more sine exterioribus columnis ad laxamentum usus sacrificiorum pertexit.",null,"Pues en cuatro lugares hay disposiciones de templos adornadas con obras de mármol [de las cuales las denominaciones propias son nombradas con clarísima fama], cuya excelencia y prudentes aparatos de concepción suscitan admiración en las sedes de los dioses. En primer lugar, el templo de Diana en Éfeso, de género jónico, fue establecido por Quersifrón de Cnoso y su hijo Metágenes, y se dice que después lo terminaron Demetrio, servidor de la misma Diana, y Peonio de Éfeso. En Mileto, asimismo con relaciones de conmensurabilidad jónicas, el mismo Peonio y Dafnis de Mileto establecieron el templo de Apolo. En Eleusis, Ictino cubrió, al modo dórico, sin columnas exteriores, la cella de Ceres y Proserpina, de inmensa magnitud, para dar holgura al uso de los sacrificios."],["vitruvius","7.praef.17","Eam autem postea, cum Demetrius Phalereus Athenis rerum potiretur, Philo ante templum in fronte columnis constitutis prostylon fecit; ita aucto vestibulo laxamentum initiantibus operique summam adiecit auctoritatem. In asty vero Olympium amplo modulorum comparatu corinthiis symmetriis et proportionibus, uti supra scriptum est, architectandum Cossutius suscepisse memoratur, cuius commentarium nullum est inventum. Nec tamen a Cossutio solum de his rebus scripta sunt desideranda sed etiam a G. Mucio, qui magna scientia confisus aedis Honoris et Virtutis Marianae cellae columnarumque et epistyliorum symmetrias legitimis artis institutis perfecit. Id vero si marmoreum fuisset, ut haberet, quemadmodum ab arte subtilitatem, sic ab magnificentia et inpensis auctoritatem, in primis et summis operibus nominaretur.",null,"Más tarde, cuando Demetrio de Falero gobernaba en Atenas, Filón, colocando columnas delante del templo, en la fachada, lo hizo próstilo; así, acrecentado el vestíbulo, dio holgura a los iniciados y añadió a la obra la máxima autoridad. En la ciudad, se recuerda que Cosucio se encargó de proyectar el Olimpieo con amplio aparato de módulos y con relaciones de conmensurabilidad y proporciones corintias, como se ha escrito arriba; pero no se ha encontrado ningún tratado suyo. Y no solo de Cosucio se echan de menos escritos sobre estas cosas, sino también de Gayo Mucio, quien, confiado en su gran ciencia, llevó a término, según las normas legítimas del arte, las relaciones de conmensurabilidad de la cella, de las columnas y de los arquitrabes del templo de Honor y Virtud de Mario. Si esta obra hubiera sido de mármol, de modo que tuviera, además de la sutileza que le venía del arte, la autoridad que dan la magnificencia y los gastos, sería nombrada entre las primeras y más altas obras."],["vitruvius","7.praef.18","Cum ergo et antiqui nostri inveniantur non minus quam Graeci fuisse magni architecti et nostra memoria satis multi, et ex his pauci praecepta edidissent, non putavi silendum, sed disposite singulis voluminibus de singulis exponere rebus. Itaque, quoniam sexto volumine privatorum aedificiorum rationes perscripsi, in hoc, qui septimum tenet numerum, de expolitionibus, quibus rationibus et venustatem et firmitatem habere possint, exponam.",null,"Así pues, puesto que se encuentra que nuestros antiguos fueron grandes arquitectos no menos que los griegos, y bastantes en nuestro tiempo, y que de ellos pocos habían publicado preceptos, no creí que debía callar, sino exponer ordenadamente cada materia en su volumen. Así, puesto que en el sexto volumen he descrito los principios de los edificios privados, en este, que ocupa el séptimo lugar, expondré los acabados, con qué procedimientos pueden tener belleza y solidez."],["vitruvius","7.1.1","Primumque incipiam de ruderatione, quae principia tenet expolitionum, uti curiosius summaque providentia solidationis ratio habeatur. Et si plano pede erit eruderandum, quaeratur, solum si sit perpetuo solidum, et ita exaequetur, et inducatur cum statumine rudus. Sin autem omnis aut ex parte congesticius locus fuerit, fistucationibus cum magna cura solidetur. In contignationibus vero diligenter est animadvertendum, ne qui paries, qui non exeat ad summum, sit extructus sub pavimentum, sed potius relaxatus supra se pendentem habeat coaxationem. Cum enim solidus exit, contignationibus arescentibus aut pandatione sidentibus, permanens structurae soliditate dextra ac sinistra secundum se facit in pavimentis necessario rimas.",null,"Y comenzaré primero por el ruderatio, que ocupa el principio de los acabados, para que se atienda con más cuidado y suma previsión al principio de su consolidación. Si hay que hacer el ruderatio a ras de suelo, examínese si el suelo es macizo en toda su extensión, y así nivélese y extiéndase el rudus con su statumen. Pero si el lugar es de relleno en todo o en parte, consolídese con gran cuidado mediante apisonado. En los entramados, en cambio, debe atenderse diligentemente a que no se levante bajo el pavimento ninguna pared que no llegue hasta arriba, sino que, más bien, quede exenta y tenga el entablado suspendido sobre ella. Pues, cuando sale maciza, al secarse los entramados o asentarse por combadura, ella, permaneciendo con la solidez de su fábrica, produce necesariamente grietas en los pavimentos a derecha e izquierda a lo largo de sí."],["vitruvius","7.1.2","Item danda est opera, ne commisceantur axes aesculini querco, quod quercei, simul umorem perceperunt, se torquentes rimas faciunt in pavimentis. Sin autem aesculus non erit et necessitas coegerit propter inopiam querceis ⟨uti⟩, sic videtur esse faciundum, ut secentur tenuiores; quo minus enim valuerint, eo facilius clavis fixi continebuntur. Deinde in singulis tignis extremis partibus axis bini clavi figantur, uti nulla ex parte possint se torquendo anguli excitare. Namque de cerro aut fago seu farno nullus ad vestutatem potest permanere. Coaxationibus factis, si erit, filex, si non, palea substernatur, uti materies ab calcis vitiis defendatur.",null,"Igualmente, ha de procurarse que no se mezclen tablas de aesculus con las de roble, porque las de roble, en cuanto reciben humedad, se tuercen y producen grietas en los pavimentos. Pero si no hubiera aesculus y la necesidad obligara, por la escasez, a usar roble, parece que debe hacerse así: que se sierren más delgadas; pues cuanto menos fuerza tengan, tanto más fácilmente se mantendrán fijadas con clavos. Después, en cada viga, en los extremos de la tabla, clávense dos clavos, para que por ninguna parte puedan, torciéndose, levantar los ángulos. Porque, de cerrus, de haya o de farnus, ninguna puede durar hasta la vejez. Hecho el entablado, si lo hay, extiéndase helecho debajo; si no, paja, para que la madera quede defendida de los daños de la cal."],["vitruvius","7.1.3","Tunc insuper statuminetur ne minore saxo, quam qui possit manum implere. Statuminationibus inductis, rudus si novum erit, ad tres partes una calcis misceatur, si redivivum fuerit, quinque ad duo mixtionis habeant responsum. Deinde rudus inducatur et vectibus ligneis, decuriis inductis, crebriter pistatione solidetur, et id non minus pinsum absolutum crassitudine sit dodrantis. Insuper ex testa nucleus inducatur mixtionem habens ad tres partes unam calcis, ne minore crassitudine [pavimentum] digitorum senûm. Supra nucleum ad regulam et libellam exacta pavimenta struantur sive sectilia seu tesseris.",null,"Entonces, encima, hágase el statumen con piedras no menores de las que puedan llenar la mano. Extendido el statumen, si el rudus es nuevo, mézclese una parte de cal por tres; si es de reaprovechamiento, respondan en la mezcla cinco partes a dos. Después extiéndase el rudus y, puestos a trabajar grupos de diez hombres con mazos de madera, consolídese con apisonado frecuente, y, terminado el apisonado, tenga no menos de tres cuartos de pie de grosor. Encima extiéndase un nucleus de teja molida con una mezcla de una parte de cal por tres, de no menos de seis dedos de grosor. Sobre el nucleus, ajustados a regla y nivel, constrúyanse los pavimentos, ya sean de placas recortadas, ya de teselas."],["vitruvius","7.1.4","Cum ea structa fuerint et fastigia sua ex structione habuerint, ita fricentur, uti, si sectilia sint, nulli gradus in scutulis aut trigonis aut quadratis seu favis extent, sed coagmentorum compositio planam habeat inter se directionem, si tesseris structum erit, ut eae omnes angulos habeant aequales; cum enim anguli non fuerint omnes aequaliter plani, non erit exacta, ut oportet, fricatura. Item testacea spicata tiburtina sunt diligenter exigenda, ut ne habeant lacunas nec extantes tumulos, sed ⟨sint⟩ extenta et ad regulam perfricata. Super fricaturam, levigationibus et polituris cum fuerint perfecta, incernatur marmor, et supra loricae ex calce et harena inducantur.",null,"Cuando estén construidos y tengan sus pendientes por la construcción, frótense de modo que, si son de placas recortadas, no sobresalgan resaltes en los rombos, triángulos, cuadrados o hexágonos, sino que la composición de las juntas tenga entre sí una alineación plana; si están construidos con teselas, que todas tengan los ángulos a nivel; pues cuando los ángulos no están todos igualmente a ras, el frotado no será perfecto, como conviene. Igualmente, los pavimentos de ladrillo en espiga de Tíbur han de ajustarse diligentemente, para que no tengan huecos ni resaltes salientes, sino que estén tendidos y frotados a regla. Sobre el frotado, cuando se hayan terminado con alisados y pulidos, espolvoréese mármol cernido, y encima extiéndanse capas de cal y arena."],["vitruvius","7.1.5","Subdiu vero maxime idonea faciunda sunt pavimenta, quod contignationes umore crescentes aut siccitate decrescentes seu pandationibus sidentes movendo se faciunt vitia pavimentis; praeterea gelicidia et pruinae non patiuntur integra permanere. Itaque si necessitas coegerit, ut minime vitiosa fiant, sic erit faciundum. Cum coaxatum fuerit, super altera coaxatio transversa sternatur clavisque fixa duplicem praebeat contignationi loricationem. Deinde ruderi novo tertia pars testae tunsae admisceatur, calcisque duae partes ad quinque mortarii mixtionibus praestent responsum.",null,"A la intemperie, en cambio, han de hacerse pavimentos especialmente idóneos, porque los entramados, hinchándose con la humedad o encogiéndose con la sequedad, o asentándose por combadura, al moverse causan defectos en los pavimentos; además, las heladas y las escarchas no les permiten permanecer intactos. Por eso, si la necesidad obligara, para que resulten lo menos defectuosos posible, habrá que hacerlo así. Hecho el entablado, extiéndase encima otro entablado transversal y, fijado con clavos, dé al entramado un doble revestimiento. Después, mézclese al rudus nuevo una tercera parte de teja machacada, y respondan en la mezcla del mortero dos partes de cal a cinco."],["vitruvius","7.1.6","Statuminatione facta rudus inducatur, idque pistum absolutum ne minus pede sit crassum. Tunc autem nucleo inducto, uti supra scriptum est, pavimentum e tessera grandi circiter binûm digitûm caesa struatur fastigium habens in pedes denos digitos binos; quod si bene temperabitur et recte fricatum fuerit, ab omnibus vitiis erit tutum. Uti autem inter coagmenta materies ab gelicidiis ne laboret, fracibus quotannis ante hiemem saturetur; ita non patietur in se recipere gelicidii pruinam.",null,"Hecho el statumen, extiéndase el rudus, y, terminado el apisonado, no tenga menos de un pie de grosor. Entonces, extendido el nucleus como se ha escrito arriba, constrúyase el pavimento con teselas grandes cortadas de unos dos dedos, con una pendiente de dos dedos por cada diez pies; si se mezcla bien y se frota correctamente, estará a salvo de todos los defectos. Y para que el material de las juntas no sufra con las heladas, satúrese cada año, antes del invierno, con heces de aceite; así no permitirá que la escarcha de la helada penetre en ella."],["vitruvius","7.1.7","Sin autem curiosius videbitur fieri oportere, tegulae bipedales inter se coagmentatae supra rudus substrata materia conlocentur habentes singulis coagmentorum frontibus excelsos canaliculos digitales. Quibus iunctis inplicetur calx ex oleo subacta, confricenturque inter se coagmenta compressa. Ita calx, quae erit haerens in canalibus, durescendo contexteque solidescendo non patietur aquam neque aliam rem per coagmenta transire. Cum ergo fuerit hoc ita perstratum, supra nucleus inducatur et virgis caedendo subigatur. Supra autem sive ex tessera grandi sive ex spica testacea ⟨pavimenta⟩ struantur fastigiis, quibus est supra scriptum, et cum sic erunt facta, non cito vitiabuntur.",null,"Pero si parece que debe hacerse con más cuidado, sobre el rudus, extendido el material, colóquense tejas de dos pies ensambladas entre sí, que tengan en cada frente de sus juntas canalillos de un dedo de profundidad. Unidas estas, rellénense con cal amasada con aceite, y frótense entre sí las juntas apretadas. Así, la cal que quede adherida en los canales, al endurecerse y solidificarse de modo compacto, no permitirá que pase el agua ni ninguna otra cosa por las juntas. Así pues, una vez extendido esto, póngase encima el nucleus y trabájese golpeándolo con varas. Encima, sea de teselas grandes, sea de espiga de ladrillo, constrúyanse los pavimentos con las pendientes que se han indicado arriba, y hechos así no se estropearán pronto."],["vitruvius","7.2.1","Cum a pavimentorum cura discessum fuerit, tunc de albariis operibus est explicandum. Id autem erit recte, si glaebae calcis optimae ante multo tempore, quam opus fuerit, macerabuntur, uti, si qua glaeba parum fuerit in fornace cocta, in maceratione diuturna liquore defervere coacta uno tenore concoquatur. Namque cum non penitus macerata sed recens sumitur, cum fuerit inducta habens latentes crudos calculos, pustulas emittit. Qui calculi, in opere uno tenore cum permacerantur, dissolvunt et dissipant tectorii politiones.",null,"Concluido lo relativo a los pavimentos, debe explicarse ahora la obra de estuco. Esta se hará correctamente si los terrones de la mejor cal se apagan mucho tiempo antes de que se necesite la obra, para que, si algún terrón hubiera quedado poco cocido en el horno, en un apagado prolongado, obligado por el agua a hervir por completo, se cueza de modo uniforme. Pues cuando se toma no apagada a fondo, sino reciente, una vez aplicada, al tener ocultos pedruscos crudos, echa pústulas. Estos pedruscos, al terminar de apagarse de modo desigual en la obra, disuelven y destruyen el pulido del revoque."],["vitruvius","7.2.2","Cum autem habita erit ratio macerationis et id curiosius operi praeparatum erit, sumatur ascia et, quemadmodum materia dolatur, sic calx in lacu macerata ascietur. Si ad eam offenderint calculi, non erit temperata; cumque siccum et purum ferrum educetur, indicabit eam evanidam et siticulosam; cum vero pinguis fuerit et recte macerata, circa id ferramentum uti glutinum haerens omni ratione probabit se esse temperatam. Tunc autem machinis comparatis camerarum dispositiones in conclavibus expediantur, nisi lacunariis ea fuerint ornata.",null,"Cuando se haya atendido al principio del apagado y se haya preparado esto con más cuidado para la obra, tómese una azuela y, como se desbasta la madera, así se trabaje con la azuela la cal apagada en la balsa. Si la azuela tropieza con pedruscos, la cal no estará bien templada; y si el hierro sale seco y limpio, indicará que es floja y sedienta; pero, si es grasa y está bien apagada, pegándose alrededor de la herramienta como una cola, demostrará por todos los indicios que está bien templada. Entonces, preparados los andamios, dispónganse las bóvedas en las estancias, a no ser que estas se adornen con artesonados."],["vitruvius","7.3.1","Cum ergo camerarum postulabitur ratio, sic erit faciundum. Asseres directi disponantur inter se ne plus spatium habentes pedes binos, et hi maxime cupressei, quod abiegnei ab carie et ab vetustate celeriter vitiantur. Hique asseres, cum ad formam circinationis fuerint distributi, catenis dispositis ad contignationes, sive tecta erunt, crebriter clavis ferreis fixi religentur. Eaeque catenae ex ea materia comparentur, cui nec caries nec vetustas nec umor possit nocere, id est e buxo, iunipero, olea, robore, cupresso ceterisque similibus praeter quercum, cum ea se torquendo rimas faciat quibus inest operibus.",null,"Así pues, cuando se requiera el procedimiento de las bóvedas, habrá que hacerlo así. Dispónganse listones rectos que no disten entre sí más de dos pies, y estos preferiblemente de ciprés, porque los de abeto se estropean pronto por la carcoma y el paso del tiempo. Y estos listones, una vez distribuidos según la forma de la curvatura, átense firmemente, fijados con abundantes clavos de hierro, a unos tirantes dispuestos hacia los entramados o hacia las cubiertas. Y estos tirantes háganse de una madera a la que no puedan dañar ni la carcoma ni la vejez ni la humedad, es decir, de boj, enebro, olivo, roble duro, ciprés y otras semejantes, excepto el roble común, pues este, al torcerse, produce grietas en las obras en que se encuentra."],["vitruvius","7.3.2","Asseribus dispositis tum tomice ex sparto hispanico harundines graecae tunsae ad eos, uti forma postulat, religentur. Item supra cameram materies ex calce et harena mixta subinde inducatur, ut, si quae stillae ex contignationibus aut tectis ceciderint, sustineantur. Sin autem harundinis graecae copia non erit, de paludibus tenues colligantur et mataxae tomice ad iustam longitudinem una crassitudine alligationibus temperentur, dum ne plus inter duos nodos [alligationibus] binos pedes distent, et hae ad asseres, uti supra scriptum est, tomice religentur cultellique lignei in eas configantur. Cetera omnia, uti supra scriptum est, expediantur.",null,"Dispuestos los listones, átense a ellos con cordeles de esparto hispánico cañas griegas machacadas, según lo exija la forma. Igualmente, sobre la bóveda extiéndase inmediatamente un material de cal y arena mezcladas, para que, si caen algunas gotas de los entramados o de las cubiertas, sean retenidas. Pero si no hubiera abundancia de caña griega, recójanse de los pantanos cañas delgadas y, con cordeles, átense haces de longitud justa y de un mismo grosor, con tal que entre dos nudos no disten más de dos pies, y átense con cordeles a los listones, como se ha escrito arriba, y clávense en ellos cuñas de madera. Todo lo demás hágase como se ha escrito arriba."],["vitruvius","7.3.3","Cameris dispositis et intextis imum caelum earum trullissetur, deinde harena dirigatur, postea autem creta aut marmore poliatur. Cum camerae politae fuerint, sub eas coronae sunt subiciendae, quas maxime tenues et subtiles oportere fieri videbitur; cum enim grandes sunt, pondere deducuntur nec possunt se sustinere. In hisque minime gypsum debet admisceri, sed ex creto marmore uno tenore perduci, uti ne praecipiendo non patiatur uno tenore opus inarescere. Etiamque cavendae sunt in cameris †priscorum dispositiones, quod earum planitiae coronarum gravi pondere inpendentes sunt periculosae.",null,"Dispuestas y entretejidas las bóvedas, enlúzcase su intradós; después alinéese con arena, y luego púlase con greda o con mármol. Cuando las bóvedas estén pulidas, deben ponerse debajo de ellas las cornisas, que convendrá hacer lo más delgadas y finas posible; pues, cuando son grandes, son arrastradas por su peso y no pueden sostenerse. Y en ellas no debe mezclarse en absoluto yeso, sino que deben tirarse de modo uniforme con mármol cernido, no sea que, fraguando antes, impida que la obra se seque de modo uniforme. Deben evitarse también en las bóvedas las disposiciones †de los antiguos, porque sus superficies, pendiendo con el grave peso de las cornisas, son peligrosas."],["vitruvius","7.3.4","Coronarum autem sunt figurae ⟨aliae purae⟩, aliae caelatae. Conclavibus autem, ubi ignis aut plura lumina sunt ponenda, purae fieri debent, ut eo facilius extergeantur; in aestivis et exhedris, ubi minime fumus est nec fuligo potest nocere, ibi caelatae sunt faciendae. Semper enim album opus propter superbiam candoris non modo ex propriis sed etiam alienis aedificiis concipit fumum.",null,"Las figuras de las cornisas son unas lisas y otras con relieves. En las estancias donde hayan de ponerse fuego o muchas luces deben hacerse lisas, para que se limpien con más facilidad; en las de verano y en las exedras, donde no hay en absoluto humo ni puede dañar el hollín, allí han de hacerse con relieves. Pues la obra blanca, a causa de la altivez de su blancura, siempre recoge el humo no solo de los edificios propios, sino también de los ajenos."],["vitruvius","7.3.5","Coronis explicatis parietes quam asperrime trullissentur, postea autem supra, trullissatione subarescente, deformentur directiones harenati, uti longitudines ad regulam et ad lineam, altitudines ad perpendiculum, anguli ad normam respondentes exigantur; namque sic emendata tectoriorum in picturis erit species. Subarescente iterum et tertio inducatur; ita cum fundatior erit ex harenato directura, eo firmior erit ad vetustatem soliditas tectorii.",null,"Terminadas las cornisas, enlúzcanse las paredes lo más ásperamente posible; después, encima, cuando el enlucido esté algo seco, trácense las alineaciones de la capa de arena, de modo que las longitudes se ajusten a la regla y al cordel, las alturas a la plomada y los ángulos a la escuadra; pues así la apariencia de los revoques será correcta para las pinturas. Cuando se vaya secando, aplíquese una segunda y una tercera capa; así, cuanto más asentada esté la alineación de arena, tanto más firme será, hasta la vejez, la solidez del revoque."],["vitruvius","7.3.6","Cum ab harena praeter trullissationem non minus tribus coriis fuerit deformatum, tunc e marmore graneo directiones sunt subigendae, dum ita materies temperetur, uti, cum subigatur, non haereat ad rutrum, sed purum ferrum e mortario liberetur. Grandi inducto et inarescente alterum corium mediocre dirigatur; id cum subactum fuerit et bene fricatum, subtilius inducatur. Ita cum tribus coriis harenae et item marmoris solidati parietes fuerint, neque rimas, neque aliud vitium in se recipere poterunt,",null,"Cuando, además del enlucido, se haya formado con arena no menos de tres capas, entonces deben trabajarse las alineaciones con mármol granulado, siempre que el material se temple de modo que, al trabajarlo, no se pegue a la llana, sino que el hierro salga limpio del mortero. Aplicada la capa gruesa y mientras se seca, alinéese otra capa mediana; cuando esta se haya trabajado y frotado bien, aplíquese otra más fina. Así, cuando las paredes estén consolidadas con tres capas de arena y otras tantas de mármol, no podrán recibir grietas ni ningún otro defecto,"],["vitruvius","7.3.7","sed et liaculorum subactionibus fundata soliditate marmorisque candore firmo levigata, coloribus cum politionibus inductis nitidos expriment splendores. Colores autem, udo tectorio cum diligenter sunt inducti, ideo non remittunt sed sunt perpetuo permanentes, quod calx, in fornacibus excocto liquore facta raritatibus evanida, ieiunitate coacta corripit in se quae res forte contigerunt, mixtionibusque ex aliis potestatibus conlatis seminibus seu principiis una solidescendo, [in quibuscumque membris est formata] cum fit arida, redigitur, uti sui generis proprias videatur habere qualitates.",null,"sino que, con la solidez asentada por el trabajo de los bruñidores y alisados con el firme candor del mármol, al aplicarse los colores con los pulidos, darán resplandores brillantes. Y los colores, cuando se aplican diligentemente sobre el revoque húmedo, no se desvanecen, sino que permanecen perpetuamente, porque la cal, cocido su humor en los hornos y vuelta porosa y vacía, forzada por su sequedad, atrae hacia sí lo que por azar entra en contacto con ella, y, solidificándose junto con las simientes o principios aportados en mezcla desde otras sustancias, [en cualesquiera miembros de que esté formada], cuando se vuelve seca, se reconstituye de modo que parece tener las cualidades propias de su género."],["vitruvius","7.3.8","Itaque tectoria, quae recte sunt facta, neque vetustatibus fiunt horrida neque, cum extergentur, remittunt colores, nisi si parum diligenter et in arido fuerint inducti. Cum ergo ita in parietibus tectoria facta fuerint, uti supra scriptum est, et firmitatem et splendorem et ad vetustatem permanentem virtutem poterunt habere. Cum vero unum corium harenae et unum minuti marmoris erit inductum, tenuitas eius minus valendo faciliter rumpitur nec splendorem politionibus propter inbecillitatem crassitudinis proprium obtinebit.",null,"Por eso, los revoques que están bien hechos ni se vuelven ásperos con la vejez ni, cuando se limpian, sueltan los colores, a no ser que se hayan aplicado con poca diligencia y en seco. Así pues, cuando en las paredes se hayan hecho los revoques como se ha escrito arriba, podrán tener firmeza, esplendor y una virtud que dure hasta la vejez. Pero, cuando se aplica una sola capa de arena y una de mármol menudo, su delgadez, al tener menos fuerza, se rompe fácilmente y, por la debilidad de su grosor, no obtendrá con los pulidos el esplendor que le es propio."],["vitruvius","7.3.9","Quemadmodum enim speculum argenteum tenui lamella ductum incertas et sine viribus habet remissiones splendoris, quod autem e solida temperatura fuerit factum, recipiens in se firmis viribus politionem fulgentes in aspectu certasque considerantibus imagines reddet, sic tectoria, quae ex tenui sunt ducta materia, non modo sunt rimosa, sed etiam celeriter evanescunt, quae autem fundata harenationis et marmoris soliditate sunt crassitudine spissa, cum sunt politionibus crebris subacta, non modo sunt nitentia, sed etiam imagines expressas aspicientibus ex eo opere remittunt.",null,"Pues, así como un espejo de plata hecho con una lámina delgada tiene reflejos de esplendor inciertos y sin fuerza, mientras que el que se hace de una aleación maciza, recibiendo en sí el pulido con fuerza firme, devuelve a quienes lo contemplan imágenes brillantes a la vista y nítidas, así los revoques que están hechos con material delgado no solo se agrietan, sino que se desvanecen pronto; en cambio, los que, asentados en la solidez de la capa de arena y de mármol, tienen un grosor compacto, cuando se trabajan con pulidos frecuentes, no solo son brillantes, sino que devuelven a quienes los miran imágenes nítidas desde la obra."],["vitruvius","7.3.10","Graecorum vero tectores non solum his rationibus utendo faciunt opera firma, sed etiam mortario conlocato, calce et harena ibi confusa, decuria hominum inducta ligneis vectibus pisant materiam, et ita ad certamen subacta tunc utuntur. Itaque veteribus parietibus nonnulli crustas excidentes pro abacis utuntur, ipsaque tectoria abacorum et speculorum divisionibus circa se prominentes habent expressiones.",null,"Los estucadores griegos, por su parte, no solo hacen obras firmes usando estos procedimientos, sino que, colocando un mortero y mezclando allí cal y arena, ponen a trabajar una cuadrilla de diez hombres que golpean el material con mazos de madera, y lo usan una vez así trabajado a porfía. Por eso algunos, cortando costras de paredes antiguas, las usan como tableros, y los propios revoques, con las divisiones de los tableros y de los espejos, muestran alrededor relieves salientes."],["vitruvius","7.3.11","Sin autem in craticiis tectoria erunt facienda, quibus necesse est in arrectariis et transversariis rimas fieri, ideo quod, luto cum linuntur, necessario recipiunt umorem, cum autem arescunt, extenuati in tectoriis faciunt rimas, id ut non fiat, haec erit ratio. Cum paries totus luto inquinatus fuerit, tunc in eo opere cannae clavis muscariis perpetuae figantur, deinde iterum luto inducto, si priores transversariis harundinibus fixae sunt, secundae erectis figantur, et ita, uti supra scriptum est, harenatum et marmor et omne tectorium inducatur. Ita cannarum duplex in parietibus harundinibus transversis fixa perpetuitas nec segmina nec rimam ullam fieri patietur.",null,"Pero si hubieran de hacerse revoques sobre entramados de zarzo, en los que forzosamente se producen grietas en los montantes y travesaños, porque, al untarse con barro, necesariamente reciben humedad, y, al secarse, adelgazándose, producen grietas en los revoques, para que esto no suceda, el procedimiento será este. Cuando toda la pared esté embarrada, clávense sobre esa obra cañas continuas con clavos de cabeza ancha; después, aplicado de nuevo el barro, si las primeras se fijaron con cañas transversales, clávense las segundas verticales, y así, como se ha escrito arriba, aplíquense la capa de arena, el mármol y todo el revoque. Así, la doble continuidad de cañas fijada en las paredes con cañas transversales no permitirá que se produzcan desconchados ni grieta alguna."],["vitruvius","7.4.1","Quibus rationibus siccis locis tectoria oporteat fieri, dixi; nunc, quemadmodum umidis locis politiones expediantur, ut permanere possint sine vitiis, exponam. Et primum conclavibus, quae plano pede fuerint, in imo pavimento alte circiter pedibus tribus pro harenato testa trullissetur et dirigatur, uti eae partes tectoriorum ab umore ne vitientur. Sin autem aliqui paries perpetuos habuerit umores, paululum ab eo recedatur et struatur alter tenuis distans ab eo, quantum res patietur, et inter duos parietes canalis ducatur inferior, quam libramentum conclavis fuerit, habens nares ad locum patentem. Item, cum in altitudinem perstructus fuerit, relinquantur spiramenta; si enim non per nares umor et in imo et in summo habuerit exitus, non minus in nova structura se dissipabit. His perfectis paries testa trullissetur et dirigatur et tunc tectorio poliatur.",null,"He dicho con qué procedimientos conviene hacer los revoques en lugares secos; ahora expondré cómo se ejecutan los acabados en lugares húmedos, para que puedan durar sin defectos. En primer lugar, en las estancias a ras de suelo, desde el pavimento hasta unos tres pies de altura, enlúzcase con teja molida en lugar de arena y alinéese, para que esas partes de los revoques no se estropeen con la humedad. Pero si alguna pared tuviera humedad continua, apártese un poco de ella y constrúyase otra delgada, separada de ella cuanto la situación lo permita, y entre las dos paredes llévese un canal más bajo que el nivel de la estancia, con respiraderos hacia un lugar abierto. Igualmente, cuando se haya levantado en altura, déjense respiraderos; pues si la humedad no tiene salida por los respiraderos abajo y arriba, no dejará de difundirse por la nueva fábrica. Hecho esto, enlúzcase la pared con teja molida, alinéese y púlase entonces con el revoque."],["vitruvius","7.4.2","Sin autem locus non patietur structuram fieri, canales fiant et nares exeant ad locum patentem. Deinde tegulae bipedales ex una parte supra marginem canalis inponantur, ex altera parte besalibus ⟨laterculis⟩ pilae substruantur, in quibus duarum tegularum anguli sedere possint, et ita a pariete eae distent, ut ne plus pateant palmum. Deinde insuper erectae mammatae tegulae ab imo ad summum ad parietem figantur, quarum interiores partes curiosius picentur, ut ab se respuant liquorem; item in imo et in summo supra camaram habeant spiramenta.",null,"Pero si el lugar no permite hacer una fábrica, háganse canales y salgan respiraderos hacia un lugar abierto. Después, pónganse tejas de dos pies, por un lado sobre el borde del canal, y por el otro constrúyanse debajo pilares de ladrillos de dos tercios de pie, sobre los que puedan asentarse los ángulos de dos tejas, y disten de la pared de modo que no quede un hueco mayor de un palmo. Después, encima, fíjense a la pared, de abajo arriba, tejas con tetones puestas en vertical, cuyas caras interiores se embreen con cuidado para que rechacen el líquido; asimismo, tengan respiraderos abajo y arriba, sobre la bóveda."],["vitruvius","7.4.3","Tum autem calce ex aqua liquida dealbentur, uti trullissationem testaceam non respuant; namque propter ieiunitatem quae est a fornacibus excocta non possunt recipere nec sustinere, nisi calx subiecta utrasque res inter se conglutinet et cogat coire. Trullissatione inducta pro harenato testa dirigatur, et cetera omnia, uti supra scripta sunt in tectorii rationibus, perficiantur.",null,"Entonces, blanquéense con cal diluida en agua, para que no rechacen el enlucido de teja molida; pues, a causa de la sequedad que les ha dejado la cocción en los hornos, no pueden recibirlo ni sostenerlo, a menos que la cal puesta debajo pegue entre sí ambas cosas y las obligue a unirse. Aplicado el enlucido, alinéese con teja molida en lugar de arena, y termínese todo lo demás como se ha escrito arriba en los procedimientos del revoque."],["vitruvius","7.4.4","Ipsi autem * * * politionibus eorum ornatus proprios debent habere ad decoris rationes, uti et ex locis aptas et generum discriminibus non alienas habeant dignitates. Tricliniis hibernis non est utilis compositione nec megalographia nec camerarum coronario opere subtilis ornatus, quod ea et ab ignis fumo et ab luminum crebris fuliginibus corrumpuntur. In his vero supra podia abaci ex atramento sunt subigendi et poliendi cuneis silaceis seu miniaceis interpositis, ⟨et⟩ explicandae camerae pure politae. Etiam pavimentorum non erit displicens, si qui animadvertere voluerit Graecorum hibernaculorum usum, minime sumptuosus et utilis apparatus.",null,"Y los propios * * * deben tener en sus acabados ornamentos propios según los principios del decoro, de modo que tengan dignidades adecuadas a los lugares y no ajenas a las diferencias de los géneros. En los triclinios de invierno no es útil ni la composición de pinturas de grandes figuras ni el ornamento delicado de las cornisas en las bóvedas, porque se estropean por el humo del fuego y por el hollín frecuente de las lámparas. En ellos, en cambio, sobre los zócalos deben trabajarse y pulirse tableros de negro, con cuñas de ocre amarillo o de minio interpuestas, y las bóvedas han de resolverse lisas y pulidas. Tampoco disgustará, si alguien quiere considerar el uso de las estancias de invierno de los griegos, el aparejo de sus pavimentos, nada costoso y útil."],["vitruvius","7.4.5","Foditur enim infra libramentum triclinii altitudo circiter pedum binûm, et solo festucato inducitur aut rudus aut testaceum pavimentum ita fastigatum, ut in canali habeat nares. Deinde congestis et spisse calcatis carbonibus inducitur e sabulone et calce et favilla mixta materies crassitudine semipedali. Ad regulam et libellam summo libramento cote despumato redditur species nigri pavimenti. Ita conviviis eorum et, quod poculis et pytismatis effunditur, simul cadit siccescitque, quique versantur ibi ministrantes, etsi nudis pedibus fuerint, non recipiunt frigus ab eius modi genere pavimenti.",null,"Se excava, en efecto, por debajo del nivel del triclinio una profundidad de unos dos pies y, apisonado el suelo, se extiende un rudus o un pavimento de teja molida con tal pendiente que tenga respiraderos hacia un canal. Después, amontonados y apisonados densamente carbones, se extiende una materia mezclada de sablón, cal y ceniza, de medio pie de grosor. Nivelada a regla y nivel la superficie superior y desbastada con la piedra de afilar, adquiere el aspecto de un pavimento negro. Así, en sus banquetes, lo que se derrama de las copas y de los escupitajos del vino cae y al mismo tiempo se seca, y quienes sirven allí, aunque vayan descalzos, no reciben frío de un pavimento de este género."],["vitruvius","7.5.1","Ceteris conclavibus, id est vernis, autumnalibus, aestivis, etiam atriis et peristylis, constitutae sunt ab antiquis ex certis rebus certae rationes picturarum. Namque pictura imago fit eius, quod est seu potest esse, uti homines, aedificia, naves, reliquarumque rerum, e quibus finitis certisque corporibus figurata similitudine sumuntur exempla. Ex eo antiqui, qui initia expolitionibus instituerunt, imitati sunt primum crustarum marmorearum varietates et conlocationes, deinde coronarum, †siliculorum, cuneorum inter sese varias distributiones.",null,"Para las demás estancias, es decir, las de primavera, otoño y verano, y también para los atrios y los peristilos, los antiguos establecieron, a partir de cosas determinadas, principios determinados de pintura. Pues la pintura es la imagen de lo que es o puede ser, como hombres, edificios, naves y demás cosas, de cuyos cuerpos definidos y determinados se toman modelos con una semejanza figurada. Por eso los antiguos, que instituyeron los comienzos de los acabados, imitaron primero las variedades y disposiciones de las placas de mármol, después las variadas distribuciones de cornisas, †siliculi y cuñas entre sí."],["vitruvius","7.5.2","Postea ingressi sunt, ut etiam aedificiorum figuras, columnarum et fastigiorum eminentes proiecturas imitarentur, patentibus autem locis, uti exhedris, propter amplitudines parietum scaenarum frontes tragico more aut comico seu satyrico designarent, ambulationibus vero propter spatia longitudinis varietatibus topiorum ornarent ab certis locorum proprietatibus imagines exprimentes; pinguntur enim portus, promunturia, litora, flumina, fontes, euripi, fana, luci, montes, pecora, pastores. Nonnulli loci item signorum megalographiam habent et deorum simulacra seu fabularum dispositas explicationes, non minus troianas pugnas seu Ulixis errationes per topia, ceteraque, quae sunt eorum similibus rationibus ab rerum natura procreata.",null,"Después avanzaron hasta imitar también las figuras de los edificios y los resaltes salientes de columnas y frontones; en los lugares abiertos, como las exedras, a causa de la amplitud de las paredes, representaban frentes de escena al modo trágico, cómico o satírico; y en los paseos, a causa de su longitud, los adornaban con variedades de paisajes, reproduciendo imágenes a partir de las propiedades determinadas de los lugares; pues se pintan puertos, promontorios, costas, ríos, fuentes, estrechos, santuarios, bosques sagrados, montes, rebaños, pastores. Algunos lugares tienen también pinturas de grandes figuras de estatuas e imágenes de dioses, o desarrollos ordenados de fábulas, y no menos las batallas troyanas o los viajes errantes de Ulises a través de paisajes, y las demás cosas que, con principios semejantes, han sido engendradas por la naturaleza."],["vitruvius","7.5.3","Sed haec, quae ex veris rebus exempla sumebantur, nunc iniquis moribus inprobantur. Nam pinguntur tectoriis monstra potius quam ex rebus finitis imagines certae: pro columnis enim struuntur calami striati cum crispis foliis et volutis, pro fastigiis appagineculi, item candelabra aedicularum sustinentia figuras, supra fastigia eorum surgentes ex radicibus cum volutis teneri flores habentes in se sine ratione sedentia sigilla, non minus coliculi dimidiata habentes sigilla alia humanis, alia bestiarum capitibus.",null,"Pero estas cosas, cuyos modelos se tomaban de realidades verdaderas, son ahora desaprobadas por costumbres perversas. Pues en los revoques se pintan monstruos más que imágenes determinadas de cosas definidas: en lugar de columnas se levantan cañas estriadas con hojas rizadas y volutas; en lugar de frontones, apéndices ornamentales; asimismo, candelabros que sostienen figuras de edículos, y, sobre sus frontones, tiernas flores que surgen de raíces con volutas y tienen sentadas en ellas, sin razón alguna, estatuillas; no menos tallos que llevan medias figuras, unas con cabezas humanas, otras con cabezas de animales."],["vitruvius","7.5.4","Haec autem nec sunt nec fieri possunt nec fuerunt. Quemadmodum enim potest calamus vere sustinere tectum aut candelabrûm ornamenta fastigii, seu coliculus tam tenuis et mollis sustinere sedens sigillum, aut de radicibus et coliculis ex parte flores dimidiataque sigilla procreari? At haec falsa videntes homines non reprehendunt sed delectantur, neque animadvertunt, si quid eorum fieri potest necne. Ergo ita novi mores coegerunt, uti inertiae mali iudices convincerent artium virtutes; iudiciis autem infirmis obscuratae mentes non valent probare, quod potest esse cum auctoritate et ratione decoris. Neque enim picturae probari debent, quae non sunt similes veritati, nec, si factae sunt elegantes ab arte, ideo de his statim debet 'recte' iudicari, nisi argumentationis certas rationes habuerint sine offensionibus explicatas.",null,"Y estas cosas ni son, ni pueden hacerse, ni han existido. ¿Cómo puede, en efecto, una caña sostener de verdad un techo, o un candelabro los ornamentos de un frontón, o un tallo tan delgado y blando sostener una estatuilla sentada, o de raíces y tallos nacer en parte flores y medias figuras? Y, sin embargo, los hombres, viendo estas falsedades, no las reprenden, sino que se deleitan, y no advierten si alguna de ellas puede hacerse o no. Así pues, las costumbres nuevas han llevado a que malos jueces, por su incapacidad, condenen las virtudes de las artes; y las mentes oscurecidas por juicios débiles no son capaces de aprobar lo que puede ser con autoridad y según el principio del decoro. Pues no deben aprobarse las pinturas que no son semejantes a la verdad, ni, aunque estén hechas con elegancia por el arte, debe por ello juzgarse al punto que son «correctas», si no tienen principios determinados de argumentación desarrollados sin tropiezos."],["vitruvius","7.5.5","Etenim etiam Trallibus cum Apaturius Alabandeus eleganti manu finxisset scaenam in minusculo theatro, quod ἐκκλησιαστήριον apud eos vocitatur, in eaque fecisset columnas, signa, centauros sustinentes epistylia, tholorum rotunda tecta, fastigiorum prominentes versuras, coronasque capitibus leoninis ornatas, quae ora stillicidiorum e tectis habent rationem, praeterea supra ea nihilominus episcaenum, in qua tholi, pronai, semifastigia omnisque tecti varius picturis fuerat ornatus, itaque cum aspectus eius scaenae propter asperitatem eblandiretur omnium visus et iam id opus probare fuissent parati, tum Licymnius mathematicus prodiit et ait",null,"En efecto, también en Trales, cuando Apaturio de Alabanda hubo figurado con mano elegante la escena en un pequeño teatro que entre ellos se llama ἐκκλησιαστήριον, y hubo hecho en ella columnas, estatuas, centauros que sostenían los arquitrabes, techos redondos de tholoi, esquinas salientes de frontones y cornisas adornadas con cabezas de león, que tienen la función de bocas de desagüe de los tejados, y además, sobre todo ello, no obstante, un episcenio en el que tholoi, pronaoi, medios frontones y todo el variado ornamento del tejado había sido adornado con pinturas; así pues, como el aspecto de esa escena, por su relieve, halagaba la vista de todos y estaban ya dispuestos a aprobar la obra, entonces se adelantó el matemático Licimnio y dijo:"],["vitruvius","7.5.6","'Alabandis satis acutos ad omnes res civiles haberi, sed propter non magnum vitium indecentiae insipientes eos esse iudicatos, quod in gymnasio eorum quae sunt statuae omnes sunt causas agentes, foro discos tenentes aut currentes seu pila ludentes. Ita indecens inter locorum proprietates status signorum publice civitati vitium existimationis adiecit. Videamus item nunc, ne Apaturii scaena efficiat et nos Alabandis aut Abderitas. Qui enim vestrum domos supra tegularum tecta potest habere aut columnas seu fastigiorum explicationes? Haec enim supra contignationes ponuntur, non supra tegularum tecta. Si ergo, quae non possunt in veritate rationem habere facti, in picturis probaverimus, accedemus et nos his civitatibus, quae propter haec vitia insipientes sunt iudicatae.'",null,"«A los alabandeos se les tiene por bastante agudos para todos los asuntos civiles, pero han sido juzgados necios por un defecto no grande de falta de decoro: porque en su gimnasio las estatuas que hay están todas pleiteando, y en el foro sosteniendo discos, corriendo o jugando a la pelota. Así, la colocación indecorosa de las estatuas, contraria a las propiedades de los lugares, ha añadido públicamente a la ciudad un defecto de reputación. Veamos también ahora que la escena de Apaturio no nos convierta a nosotros en alabandeos o abderitas. ¿Quién de vosotros puede tener casas, o columnas, o desarrollos de frontones sobre los tejados de tejas? Estas cosas se ponen sobre los entramados, no sobre los tejados de tejas. Si, pues, aprobamos en las pinturas lo que en la realidad no puede tener razón de ser, nos sumaremos también nosotros a esas ciudades que han sido juzgadas necias por tales defectos»."],["vitruvius","7.5.7","Itaque Apaturius contra respondere non est ausus, sed sustulit scaenam et ad rationem veritatis commutatam postea correctam adprobavit. Utinam dii inmortales fecissent, uti Licymnius revivisceret et corrigeret hanc amentiam tectoriorumque errantia instituta! Sed quare vincat veritatem ratio falsa, non erit alienum exponere. Quod enim antiqui insumentes laborem et industriam probare contendebant artibus, id nunc coloribus et eorum eleganti specie consecuntur, et quam subtilitas artificis adiciebat operibus auctoritatem, nunc dominicus sumptus efficit, ne desideretur.",null,"Así, Apaturio no se atrevió a replicar, sino que retiró la escena y, cambiada conforme al principio de la verdad, la hizo aprobar después corregida. ¡Ojalá los dioses inmortales hicieran que Licimnio reviviera y corrigiera esta locura y las erradas prácticas de los revoques! Pero no será ajeno exponer por qué la razón falsa vence a la verdad. Pues lo que los antiguos, empleando trabajo e industria, se esforzaban por hacer aprobar mediante las artes, eso lo consiguen ahora con los colores y su elegante apariencia; y la autoridad que la sutileza del artífice añadía a las obras, ahora la procura el gasto del propietario para que no se eche de menos."],["vitruvius","7.5.8","Quis enim antiquorum non uti medicamento minio parce videtur usus esse? At nunc passim plerumque toti parietes inducuntur. Accedit huc chrysocolla, ostrum, armenium. Haec vero cum inducuntur, etsi non ab arte sunt posita, fulgentes colorum reddunt visus, et ideo quod pretiosa sunt, legibus excipiuntur, ut ab domino, non a redemptore repraesententur. Quae commonefacere potui, ut ab errore discedatur in opere tectorio, satis exposui; nunc de apparitionibus, ut succurrere potuerit, dicam, et primum, quoniam de calce initio est dictum, nunc de marmore ponam.",null,"¿Quién de los antiguos, en efecto, no parece haber usado el minio con parquedad, como un medicamento? Y ahora, en cambio, por todas partes, la mayoría de las veces, se cubren con él paredes enteras. Añádense a esto la crisocola, la púrpura, el azul armenio. Estos colores, cuando se aplican, aunque no estén puestos con arte, dan a la vista un brillo resplandeciente, y, por ser costosos, se exceptúan en los contratos, para que los suministre el propietario y no el contratista. He expuesto suficientemente lo que he podido advertir para que se abandone el error en la obra de revoque; ahora hablaré de los materiales, según se me ocurra, y en primer lugar, puesto que al comienzo se ha tratado de la cal, trataré ahora del mármol."],["vitruvius","7.6.1","Marmor non eodem genere omnibus regionibus procreatur, sed quibusdam locis glaebae ut salis micas perlucidas habentes nascuntur, quae contusae et molitae praestant operibus utilitatem. Quibus autem locis eae copiae non sunt, caementa marmorea, sive assulae dicuntur, quae marmorarii ex operibus deiciunt, contunduntur et moluntur, ⟨et cum⟩ est subcretum, in operibus utuntur. Aliis locis, ut inter Magnesiae et Ephesi fines, sunt loca, unde foditur ⟨farina⟩ parata, quam nec molere nec cernere opus est, sed sic est subtilis, quemadmodum si qua est manu contusa et subcreta. Colores vero alii sunt, qui per se certis locis procreantur et inde fodiuntur, nonnulli ex aliis rebus tractationibus aut mixtionum temperaturis compositi perficiuntur, uti praestent eandem in operibus utilitatem.",null,"El mármol no se produce del mismo género en todas las regiones, sino que en algunos lugares nacen terrones que tienen partículas transparentes como las de la sal, los cuales, machacados y molidos, prestan utilidad a las obras. En los lugares donde no hay esas provisiones, los fragmentos de mármol, o esquirlas, que los marmolistas arrojan de sus obras, se machacan y se muelen y, una vez cernidos, se usan en las obras. En otros lugares, como entre los confines de Magnesia y Éfeso, hay parajes de donde se extrae una harina ya preparada, que no es necesario moler ni cerner, sino que es tan fina como si hubiera sido machacada a mano y cernida. En cuanto a los colores, unos se producen por sí mismos en lugares determinados y de allí se extraen; otros se componen a partir de otras cosas mediante tratamientos o templando mezclas, para que presten la misma utilidad en las obras."],["vitruvius","7.7.1","Primum autem exponemus, quae per se nascentia fodiuntur, uti sil, quod graece ὤχρα dicitur. Haec vero multis locis, ut etiam in Italia, invenitur; sed quae fuerat optima, attica, ideo nunc non habetur, quod Athenis argentifodinae cum habuerunt familias, tunc specus sub terra fodiebantur ad argentum inveniendum. Cum ibi vena forte inveniretur, nihilominus uti argentum persequebantur; itaque antiqui egregia copia silis ad politionem operum sunt usi.",null,"Expondremos primero las que, naciendo por sí mismas, se extraen de la tierra, como el sil, que en griego se llama ὤχρα. Este se encuentra en muchos lugares, también en Italia; pero el que había sido el mejor, el ático, no se tiene ya ahora, porque en Atenas, cuando las minas de plata tenían cuadrillas de esclavos, se excavaban galerías bajo tierra para encontrar la plata. Cuando por azar se hallaba allí una veta, la seguían no menos que si fuera plata; por eso los antiguos usaron una abundancia egregia de sil para el acabado de las obras."],["vitruvius","7.7.2","Item rubricae copiosae multis locis eximuntur, sed optimae paucis, uti Ponto Sinope, et Aegypto, in Hispania Balearibus, non minus etiam Lemno, cuius insulae vectigalia Atheniensibus senatus populusque Romanus concessit fruenda.",null,"Igualmente, se extraen almagres en abundancia de muchos lugares, pero los mejores de pocos, como del Ponto, en Sinope, de Egipto, de las Baleares en Hispania, y no menos de Lemnos, isla cuyas rentas el senado y el pueblo romano concedieron en usufructo a los atenienses."],["vitruvius","7.7.3","Paraetonium vero ex ipsis locis, unde foditur, habet nomen. Eadem ratione melinum, quod eius metallum in sola cycladi Melo dicitur esse.",null,"El paretonio, por su parte, toma su nombre de los mismos lugares de donde se extrae. Por la misma razón el melino, porque se dice que su mina está solo en Melos, una de las Cícladas."],["vitruvius","7.7.4","Creta viridis item pluribus locis nascitur, sed optima Zmyrnae; hanc autem Graeci θεοδοτεῖον vocant, quod Theodotus nomine fuerat, cuius in fundo id genus cretae primum est inventum.",null,"La greda verde nace igualmente en muchos lugares, pero la mejor en Esmirna; los griegos la llaman θεοδότειον, porque Teodoto se llamaba aquel en cuya finca se encontró por primera vez ese género de greda."],["vitruvius","7.7.5","Auripigmentum, quod ἀρσενικόν graece dicitur, foditur Ponto. Sandaraca item pluribus locis, sed optima Ponto proxime flumen Hypanim habet metallum.",null,"El oropimente, que en griego se llama ἀρσενικόν, se extrae en el Ponto. La sandáraca, igualmente, en muchos lugares, pero la mejor tiene su mina en el Ponto, muy cerca del río Hípanis."],["vitruvius","7.8.1","Ingrediar nunc minii rationes explicare. Id autem agris Ephesiorum Cilbianis primum esse memoratur inventum. Cuius et res et ratio satis magnas habet admirationes. Foditur enim glaeba quae dicitur, antequam tractationibus ad minium perveniant, vena uti ferrum, magis subrufo colore, habens circa se rubrum pulverem. Cum id foditur, ex plagis ferramentorum crebras emittit lacrimas argenti vivi, quae a fossoribus statim colliguntur.",null,"Emprenderé ahora la explicación del minio. Se recuerda que fue hallado por primera vez en los campos cilbianos de los efesios. Tanto la cosa como su tratamiento causan bastante admiración. Pues se extrae el llamado terrón, antes de que por los tratamientos lleguen al minio, en una veta como de hierro, de color más bien rojizo, con un polvo rojo alrededor. Cuando se extrae, por los golpes de las herramientas despide frecuentes lágrimas de azogue, que los mineros recogen al punto."],["vitruvius","7.8.2","Hae glaebae, cum collectae sunt, in officina propter umoris plenitatem coiciuntur in fornacem, ut interarescant, et is qui ex his ab ignis vapore fumus suscitatur, cum resedit in solum furni, invenitur esse argentum vivum. Exemptis glaebis guttae eae, quae residebunt, propter brevitates non possunt colligi, sed in vas aquae converruntur et ibi inter se congruunt et una confunduntur. Id autem cum sint quattuor sextariorum mensurae, cum expenduntur, invenientur esse pondo centum.",null,"Estos terrones, una vez recogidos, se echan en el taller, a causa de su abundancia de humedad, en un horno para que se sequen, y el humo que el calor del fuego levanta de ellos, cuando se ha depositado en el suelo del horno, resulta ser azogue. Sacados los terrones, las gotas que quedan, por su pequeñez, no pueden recogerse, sino que se barren a un recipiente con agua y allí se juntan entre sí y se funden en una. Y cuando llegan a la medida de cuatro sextarios, al pesarlas, se hallará que pesan cien libras."],["vitruvius","7.8.3","Cum in aliquo vase est confusum, si supra id lapideum centenarium pondus inponatur, natat in summo neque eum liquorem potest onere suo premere nec elidere nec dissipare. Centenario sublato si ibi auri scripulum inponatur, non natabit, sed ad imum per se deprimetur. Ita non amplitudine ponderis sed genere singularum rerum gravitatem esse non est negandum.",null,"Cuando está reunido en algún recipiente, si se pone encima una piedra de cien libras, flota en la superficie y no puede con su peso oprimir el líquido, ni hacerlo saltar, ni dispersarlo. Quitada la de cien libras, si se pone allí un escrúpulo de oro, no flotará, sino que se hundirá por sí solo hasta el fondo. Así, no puede negarse que la gravedad no depende de la cantidad de peso, sino del género de cada cosa."],["vitruvius","7.8.4","Id autem multis rebus est ad usum expeditum. Neque enim argentum neque aes sine eo potest recte inaurari. Cumque in veste intextum est aurum eaque vestis contrita propter vetustatem usum non habeat honestum, panni in fictilibus vasis inpositi supra ignem comburuntur. Is cinis coicitur in aquam, et additur eo argentum vivum. Id autem omnes micas auri corripit in se et cogit secum coire. Aqua defusa cum id in pannum infunditur et ibi manibus premitur, argentum per panni raritates propter liquorem extra labitur compressione coactum, aurum intra purum invenitur.",null,"Y este es de uso expedito para muchas cosas. Pues ni la plata ni el bronce pueden dorarse correctamente sin él. Y cuando hay oro tejido en una prenda y esa prenda, gastada por el uso, ya no tiene un empleo decoroso, se ponen los paños en vasijas de barro y se queman sobre el fuego. Esa ceniza se echa en agua, y se le añade azogue. Este atrae hacia sí todas las partículas de oro y las obliga a unirse con él. Vertida el agua, cuando se echa sobre un paño y allí se aprieta con las manos, el azogue, por ser líquido, se escurre fuera a través de los poros del paño, forzado por la presión, y dentro se encuentra el oro puro."],["vitruvius","7.9.1","Revertar nunc ad minii temperaturam. Ipsae enim glaebae, cum sunt aridae, contunduntur pilis ferreis, et lotionibus et cocturis crebris relictis stercoribus efficiuntur, ut adveniant, colores. Cum ergo emissae sint ex minio per argenti vivi relictionem quas in se naturales habuerat virtutes, efficitur tenera natura et viribus inbecillis.",null,"Volveré ahora a la preparación del minio. Los terrones mismos, cuando están secos, se machacan con majaderos de hierro, y, con lavados y cocciones frecuentes, eliminadas las impurezas, se consigue que aparezcan los colores. Así pues, cuando por la separación del azogue se han perdido las virtudes naturales que el minio tenía en sí, queda con una naturaleza delicada y de fuerzas débiles."],["vitruvius","7.9.2","Itaque cum est in expolitionibus conclavium tectis inductum, permanet sine vitiis suo colore; apertis vero, id est peristyliis aut exhedris aut ceteris eiusdem modi locis, quo sol et luna possit splendores et radios inmittere, cum ab his locus tangitur, vitiatur et amissa virtute coloris denigratur. Itaque cum et alii multi tum etiam Faberius scriba, cum in Aventino voluisset habere domum eleganter expolitam, peristyliis parietes omnes induxit minio, qui post dies XXX facti sunt invenusto varioque colore. Itaque primo locavit inducendos alios colores.",null,"Por eso, cuando se aplica en los acabados de estancias cubiertas, permanece sin defectos con su color; pero en las abiertas, es decir, en peristilos, exedras y demás lugares de este tipo, adonde el sol y la luna pueden enviar su resplandor y sus rayos, cuando el lugar es tocado por ellos, se estropea y, perdida la fuerza de su color, se ennegrece. Así, entre otros muchos, también el escriba Faberio, queriendo tener en el Aventino una casa elegantemente acabada, cubrió de minio todas las paredes de los peristilos, las cuales, al cabo de treinta días, adquirieron un color desagradable y desigual. Por eso, lo primero que hizo fue contratar la aplicación de otros colores."],["vitruvius","7.9.3","At si qui subtilior fuerit et voluerit expolitionem miniaceam suum colorem retinere, cum paries expolitus et aridus fuerit, ceram ponticam igni liquefactam paulo oleo temperatam saeta inducat; deinde postea carbonibus in ferreo vase compositis eam ceram una cum pariete calfaciundo sudare cogat fiatque, ut peraequetur; deinde tunc candela centunculisque puris subigat, uti signa marmorea nuda curantur (haec autem γάνωσις graece dicitur):",null,"Pero si alguien es más refinado y quiere que el acabado de minio conserve su color, cuando la pared esté pulida y seca, aplique con una brocha cera póntica derretida al fuego y templada con un poco de aceite; después, colocando carbones en un recipiente de hierro, obligue a esa cera a sudar, calentándola junto con la pared, y haga que se iguale; después, entonces, trabájela con una candela y con paños limpios, como se cuidan las estatuas de mármol desnudas (esto se llama en griego γάνωσις):"],["vitruvius","7.9.4","Ita obstans cerae ponticae lorica non patitur nec lunae splendorem nec solis radios lambendo eripere ex his politionibus colorem. Quae autem in Ephesiorum metallis fuerunt officinae, nunc traiectae sunt ideo Romam, quod id genus venae postea est inventum Hispaniae regionibus, ⟨e⟩ quibus metallis glaebae portantur et per publicanos Romae curantur. Eae autem officinae sunt inter aedem Florae et Quirini.",null,"así, la coraza de cera póntica que se interpone no permite que ni el resplandor de la luna ni los rayos del sol, lamiéndolos, arrebaten el color a estos acabados. Los talleres que había en las minas de los efesios se han trasladado ahora a Roma, porque ese género de veta se encontró después en las regiones de Hispania, de cuyas minas se transportan los terrones y son tratados en Roma por los publicanos. Estos talleres están entre el templo de Flora y el de Quirino."],["vitruvius","7.9.5","Vitiatur minium admixta calce. Itaque si qui velit experiri id sine vitio esse, sic erit faciendum. Ferrea lamna sumatur, eo minium inponatur, ad ignem conlocetur, donec lamna candescat. Cum e candore color mutatus fuerit eritque ater, tollatur lamna ab igni, et sic refrigeratum si restituatur in pristinum colorem, sine vitio esse probabitur; sin autem permanserit nigro colore, significabit se esse vitiatum.",null,"El minio se adultera mezclándolo con cal. Por eso, si alguien quiere comprobar que está sin adulterar, habrá que hacerlo así. Tómese una lámina de hierro, póngase sobre ella el minio y colóquese al fuego hasta que la lámina se ponga incandescente. Cuando el color haya cambiado por la incandescencia y se haya vuelto negro, retírese la lámina del fuego, y si, así enfriado, vuelve a su color primitivo, se probará que está sin adulterar; pero si permanece de color negro, indicará que está adulterado."],["vitruvius","7.9.6","Quae succurrere potuerunt mihi de minio, dixi. Chrysocolla adportatur a Macedonia; foditur autem ex îs locis, qui sunt proximi aerariis metallis. Armenium et indicum nominibus ipsis indicatur, quibus in locis procreatur.",null,"He dicho lo que he podido recordar sobre el minio. La crisocola se trae de Macedonia; y se extrae de los lugares que están próximos a las minas de cobre. El armenio y el índico indican por sus mismos nombres en qué lugares se producen."],["vitruvius","7.10.1","Ingrediar nunc ad ea, quae ex aliis generibus tractationum temperaturis commutata recipiunt colorum proprietates. Et primum exponam de atramento, cuius usus in operibus magnas habet necessitates, ut sint notae, quemadmodum praeparentur certis rationibus artificiorum, ad id temperaturae.",null,"Pasaré ahora a los colores que, transformados a partir de otros géneros de materias mediante tratamientos y mezclas, reciben las propiedades de colores. Y en primer lugar trataré del negro, cuyo uso en las obras es de gran necesidad, para que se sepa cómo se prepara, según procedimientos determinados del oficio, esa composición."],["vitruvius","7.10.2","Namque aedificatur locus uti laconicum et expolitur marmore subtiliter et levigatur. Ante id fit fornacula habens in laconicum nares, et eius praefurnium magna diligentia comprimitur, ne flamma extra dissipetur. In fornace resina conlocatur. Hanc autem ignis potestas urendo cogit emittere per nares intra laconicum fuliginem, quae circa parietem et camerae curvaturam adhaerescit. Inde collecta partim componitur ex gummi subacta ad usum atramenti librarii, reliquum tectores glutinum admiscentes in parietibus utuntur.",null,"Se construye, en efecto, un recinto como un laconicum, se reviste finamente de mármol y se alisa. Delante de él se hace un hornillo con respiraderos hacia el laconicum, y su boca se cierra con gran diligencia para que la llama no se disipe hacia fuera. En el horno se coloca resina. La fuerza del fuego, al quemarla, la obliga a expulsar por los respiraderos, dentro del laconicum, un hollín que se adhiere a la pared y a la curvatura de la bóveda. Recogido de allí, una parte se compone amasada con goma para uso de tinta de escribir; el resto lo usan los estucadores en las paredes mezclándolo con cola."],["vitruvius","7.10.3","Si autem hae copiae non fuerint paratae, ita necessitatibus erit administrandum, ne expectatione morae res retineatur. Sarmenta aut taedae schidiae comburantur; cum erunt carbones, extinguantur, deinde in mortario cum glutino terantur: ita erit atramentum tectoribus non invenustum.",null,"Pero si no se tienen preparados estos recursos, habrá que atender a las necesidades de este modo, para que la obra no se detenga esperando. Quémense sarmientos o astillas de tea; cuando se hayan hecho carbones, apáguense, y después macháquense en un mortero con cola: así se tendrá un negro no desagradable para los estucadores."],["vitruvius","7.10.4","Non minus si faex vini arefacta et cocta in fornace fuerit et ea contrita cum glutino in opere inducetur, atramenti suavitatis superque efficiet colorem; et quo magis ex meliore vino parabitur, non modo atramenti, sed etiam indici colorem dabit imitari.",null,"No menos, si se seca y se cuece en un horno hez de vino, y, machacada con cola, se aplica en la obra, dará un color más que agradable de negro; y cuanto mejor sea el vino con que se prepare, dará a imitar no solo el color del negro, sino también el del índigo."],["vitruvius","7.11.1","Caeruli temperationes Alexandriae primum sunt inventae, postea item Vestorius Puteolis instituit faciundum. Ratio autem eius, e quibus est inventa, satis habet admirationis. Harena enim cum nitri flore conteritur adeo subtiliter, ut efficiatur quemadmodum farina; ea aes cyprum limis crassis uti scobis facta mixta conspargitur, ut conglomeretur; deinde pilae manibus versando efficiuntur et ita conligantur, ut inarescant; aridae componuntur in urceo fictili, urcei in fornace: ita aes et ea harena ab ignis vehementia confervescendo cum coaluerint, inter se dando et accipiendo sudores a proprietatibus discedunt suisque viribus per ignis vehementiam confectis caeruleo rediguntur colore.",null,"Las preparaciones del azul se inventaron primero en Alejandría; después, igualmente, Vestorio estableció su fabricación en Puteoli. El procedimiento y los materiales con que se inventó causan bastante admiración. Se machaca arena con flor de nitro tan finamente que resulta como harina; se rocía con ella, mezclado, cobre de Chipre reducido con limas gruesas a una especie de limaduras, para que se aglomere; después se hacen bolas volteándolas con las manos y se juntan de modo que se sequen; secas, se colocan en una olla de barro, y las ollas en el horno: así el cobre y esa arena, cuando por la violencia del fuego, hirviendo, se han fundido juntos, dándose y recibiéndose mutuamente sus exudaciones, se apartan de sus propiedades y, consumidas sus fuerzas por la violencia del fuego, se reducen a color azul."],["vitruvius","7.11.2","Usta vero, quae satis habet utilitatis in operibus tectoriis, sic temperatur. Glaeba silis boni coquitur, ut sit in igni candens; ea autem aceto extinguitur et efficitur purpureo colore.",null,"El usta, que es de bastante utilidad en los revoques, se prepara así. Se cuece un terrón de buen sil hasta que esté incandescente en el fuego; después se apaga con vinagre y adquiere color purpúreo."],["vitruvius","7.12.1","De cerussa aerugineque, quam nostri aerucam vocitant, non est alienum, quemadmodum comparetur, dicere. Rhodo enim doliis sarmenta conlocantes aceto suffuso supra sarmenta conlocant plumbeas massas, deinde ea operculis obturant, ne spiramento obturatum emittatur. Post certum tempus aperientes inveniunt e massis plumbeis cerussam. Eadem ratione lamellas aereas conlocantes efficiunt aeruginem, quae aeruca appellatur.",null,"No es ajeno decir cómo se preparan el albayalde y el cardenillo, al que los nuestros llaman aeruca. En Rodas, en efecto, colocando sarmientos en tinajas y echando vinagre, ponen sobre los sarmientos masas de plomo; después las cierran con tapas para que lo encerrado no se escape por ningún respiradero. Pasado un tiempo determinado, al abrirlas, encuentran albayalde procedente de las masas de plomo. Del mismo modo, colocando laminillas de bronce, obtienen el cardenillo, que se llama aeruca."],["vitruvius","7.12.2","Cerussa vero, cum in fornace coquitur, mutato colore ad ignem [incendi] efficitur sandaraca—id autem incendio facto ex casu didicerunt homines—et ea multo meliorem usum praestat, quam quae de metallis per se nata foditur.",null,"Y el albayalde, cuando se cuece en un horno, cambiado su color por el fuego, se convierte en sandáraca —esto lo aprendieron los hombres por azar, a raíz de un incendio—, y esta presta un uso mucho mejor que la que se extrae de las minas nacida por sí misma."],["vitruvius","7.13.1","Incipiam nunc de ostro dicere, quod et carissimam et excellentissimam habet praeter hos colores aspectus suavitatem. Id autem excipitur e conchylio marino, e quo purpura efficitur, cuius non minores sunt quam ceterarum ⟨rerum⟩ naturae considerantibus admirationes, quod habet non in omnibus locis, quibus nascitur, unius generis colorem, sed solis cursu naturaliter temperatur.",null,"Comenzaré ahora a hablar de la púrpura, que tiene, por encima de estos colores, la más costosa y excelente suavidad de aspecto. Se extrae de un molusco marino del que se obtiene la púrpura, cuya naturaleza no causa menos admiración que la de las demás cosas a quienes la consideran, porque no tiene en todos los lugares donde nace un color de un solo género, sino que se templa naturalmente según el curso del sol."],["vitruvius","7.13.2","Itaque quod legitur Ponto et Gallia, quod hae regiones sunt proximae ad septentrionem, est atrum; progredientibus inter septentrionem et occidentem invenitur lividum; quod autem legitur ad aequinoctialem orientem et occidentem, invenitur violaceo colore; quod vero meridianis regionibus excipitur, rubra procreatur potestate, et ideo hoc Rhodo etiam insula creatur ceterisque eiusmodi regionibus, quae proximae sunt solis cursui.",null,"Así, la que se recoge en el Ponto y en la Galia, por ser estas regiones las más próximas al septentrión, es negra; avanzando entre el septentrión y el occidente, se encuentra lívida; la que se recoge hacia el oriente y el occidente equinocciales se encuentra de color violáceo; y la que se obtiene en las regiones meridionales se produce con virtud roja, y por eso esta se cría también en la isla de Rodas y en las demás regiones de este tipo, que son las más próximas al curso del sol."],["vitruvius","7.13.3","Ea conchylia, cum sunt lecta, ferramentis circa scinduntur, e quibus plagis purpurea sanies, uti lacrima profluens, excussa in mortariis terendo comparatur. Et quod ex concharum marinarum testis eximitur, ideo ostrum est vocitatum. Id autem propter salsuginem cito fit siticulosum, nisi mel habeat circa fusum.",null,"Estos moluscos, una vez recogidos, se cortan alrededor con herramientas, y de esas heridas mana, como una lágrima, una sanies purpúrea que, extraída, se prepara machacándola en morteros. Y porque se saca de las conchas de moluscos marinos, se la ha llamado ostrum. Esta, por su salinidad, se vuelve pronto sedienta, a menos que tenga miel derramada alrededor."],["vitruvius","7.14.1","Fiunt etiam purpurei colores infecta creta rubiae radice et hysgino, non minus et ex floribus alii colores. Itaque tectores, cum volunt sil atticum imitari, violam aridam coicientes in vas cum aqua, confervefaciunt ad ignem, deinde, cum est temperatum, coiciunt ⟨in⟩ linteum, et inde manibus exprimentes recipiunt in mortarium aquam ex violis coloratam, et eo cretam infundentes et eam terentes efficiunt silis attici colorem.",null,"Se hacen también colores purpúreos tiñendo greda con raíz de rubia y con hysginum, y no menos otros colores a partir de flores. Así, los estucadores, cuando quieren imitar el sil ático, echando violetas secas en un recipiente con agua, las hacen hervir al fuego; después, cuando está en su punto, las echan en un lienzo y, exprimiéndolo con las manos, recogen en un mortero el agua coloreada por las violetas, y, echando en ella greda y machacándola, obtienen el color del sil ático."],["vitruvius","7.14.2","Eadem ratione vaccinium temperantes et lacte miscentes purpuram faciunt elegantem. Item qui non possunt chrysocolla propter caritatem uti, herba, quae luteum appellatur, caeruleum inficiunt, et utuntur viridissimum colorem; haec autem infectiva appellatur. Item propter inopiam coloris indici cretam selinusiam aut anulariam vitro, quod Graeci ἰσάτιν appellant, inficientes imitationem faciunt indici coloris.",null,"Por el mismo procedimiento, preparando el vaccinium y mezclándolo con leche, hacen una púrpura elegante. Igualmente, quienes no pueden usar la crisocola por su carestía tiñen el azul con la hierba que se llama luteum, y obtienen un color verdísimo; este se llama color de tinte. Asimismo, por la escasez de color índico, tiñendo greda selinusia o anularia con glasto, que los griegos llaman ἰσάτις, hacen una imitación del color índico."],["vitruvius","7.14.3","Quibus rationibus et rebus ad dispositionem firmitates quibusque decoras oporteat fieri picturas, item quas habeant omnes colores in se potestates, ut mihi succurrere potuit, in hoc libro perscripsi. Itaque omnes aedificationum perfectiones, quam habere debeant opportunitatem ratiocinationis, septem voluminibus sunt finitae; insequenti autem de aqua, si quibus locis non fuerit, quemadmodum inveniatur et qua ratione ducatur quibusque rebus, si erit salubris et idonea, probetur, explicabo.",null,"Con qué procedimientos y materiales deben hacerse, en cuanto a la disposición, las solideces, y en qué lugares las pinturas decorosas, y asimismo qué propiedades tienen en sí todos los colores, lo he descrito en este libro según he podido recordarlo. Así, todos los acabados de las construcciones, con la conveniencia de razonamiento que deben tener, han quedado definidos en siete volúmenes; en el siguiente explicaré sobre el agua: cómo se encuentra si en algunos lugares no la hubiera, con qué procedimiento se conduce y con qué pruebas se reconoce si es salubre e idónea."],["vitruvius","8.praef.1","De septem sapientibus Thales Milesius omnium rerum principium aquam est professus, Heraclitus ignem, Magorum sacerdotes aquam et ignem, Euripides, auditor Anaxagorae, quem philosophum Athenienses scaenicum appellaverunt, aera et terram, eamque e caelestium imbrium conceptionibus inseminatam fetus gentium et omnium animalium in mundo procreavisse, et quae ex ea essent prognata, cum dissolverentur temporum necessitate coacta, in eandem redire, quaeque de aere nascerentur, item in caeli regiones reverti neque interitiones recipere et dissolutione mutata in eam recidere, in qua ante fuerant, proprietatem. Pythagoras vero, Empedocles, Epicharmos aliique physici et philosophi haec principia esse quattuor proposuerunt: aerem, ignem, terram, aquam, eorumque inter se cohaerentiam naturali figuratione e generum discriminibus efficere qualitates.",null,"De los siete sabios, Tales de Mileto sostuvo que el principio de todas las cosas era el agua; Heráclito, el fuego; los sacerdotes de los magos, el agua y el fuego; Eurípides, oyente de Anaxágoras, al que los atenienses llamaron el filósofo de la escena, el aire y la tierra, y que esta, fecundada por las concepciones de las lluvias celestes, había engendrado las crías de los pueblos y de todos los animales en el mundo; y que lo que había nacido de ella, cuando se disolvía forzado por la necesidad de los tiempos, volvía a ella, y lo que nacía del aire volvía igualmente a las regiones del cielo, sin sufrir destrucción, sino que, transformado por la disolución, recaía en la propiedad en que había estado antes. Pitágoras, en cambio, Empédocles, Epicarmo y otros físicos y filósofos propusieron que estos principios eran cuatro: aire, fuego, tierra y agua, y que su cohesión mutua, por una configuración natural, producía las cualidades según las diferencias de los géneros."],["vitruvius","8.praef.2","Animadvertimus vero non solum nascentia ex his esse procreata, sed etiam res omnes non ali sine eorum potestate neque crescere nec tueri. Namque corpora sine spiritus redundantia non possunt habere vitam, nisi aer influens cum incremento fecerit auctus et remissiones continenter. Caloris vero si non fuerit in corpore iusta comparatio, non erit spiritus animalis neque erectio firma, cibique vires non poterunt habere coctionis temperaturam. Item si non terrestri cibo membra corporis alantur, deficient et ita a terreni principii mixtione erunt deserta.",null,"Y advertimos que no solo lo que nace es engendrado de ellos, sino que todas las cosas no se alimentan, ni crecen, ni se conservan sin su poder. Pues los cuerpos, sin la abundancia del aliento, no pueden tener vida, a menos que el aire, afluyendo, haga continuamente aumentos y remisiones con su acrecentamiento. Y si no hubiera en el cuerpo una justa proporción de calor, no habrá aliento vital ni postura firme, y las fuerzas del alimento no podrán tener la temperatura de la cocción. Asimismo, si los miembros del cuerpo no se alimentan con comida terrestre, desfallecerán y quedarán así privados de la mezcla del principio terreno."],["vitruvius","8.praef.3","Animalia vero si fuerint sine umoris potestate, exsanguinata et exsucata [a principiorum liquore] interarescent. Igitur divina mens, quae proprie necessaria essent gentibus, non constituit difficilia et cara, uti sunt margaritae, aurum, argentum ceteraque, quae neque corpus nec natura desiderat, sed sine quibus mortalium vita non potest esse tuta, effudit ad manum parata per omnem mundum. Itaque ex his, si quid forte defit in corpore spiritus, ad restituendum aer adsignatus id praestat. Apparatus autem ad auxilia caloris solis impetus et ignis inventus tutiorem efficit vitam. Item terrenus fructus escarum praestans copiis supervacuis desiderationibus alit et nutrit animales pascendo continenter. Aqua vero non solum potus sed infinitas usu praebendo necessitates, gratas, quod est gratuita, praestat utilitates.",null,"Y los animales, si carecieran del poder de la humedad, desangrados y privados de jugo [por el líquido de los principios], se secarían. Así pues, la mente divina no hizo difíciles y costosas las cosas propiamente necesarias para los pueblos, como son las perlas, el oro, la plata y demás cosas que ni el cuerpo ni la naturaleza desean, sino que derramó por todo el mundo, preparadas al alcance de la mano, aquellas sin las cuales la vida de los mortales no puede estar a salvo. Así, de estas, si acaso falta en el cuerpo algo de aliento, el aire asignado para restituirlo lo proporciona. Y el recurso que, para auxilio del calor, se ha hallado en el ímpetu del sol y en el fuego hace la vida más segura. Igualmente, el fruto de la tierra, proporcionando alimentos en abundancia superflua para los deseos, alimenta y nutre a los animales, apacentándolos continuamente. Y el agua, ofreciendo no solo bebida sino infinitas necesidades en el uso, presta utilidades gratas, porque es gratuita."],["vitruvius","8.praef.4","Ex eo etiam qui sacerdotia gerunt moribus Aegyptiorum, ostendunt omnes res e liquoris potestate consistere. Itaque cum hydria aqua ad templum aedemque casta religione refertur, tunc in terra procumbentes manibus ad caelum sublatis inventionis gratias agunt divinae benignitati. Cum ergo et a physicis et philosophis et ab sacerdotibus iudicetur ex potestate aquae omnes res constare, putavi, quoniam in prioribus septem voluminibus rationes aedificiorum sunt expositae, in hoc oportere de inventionibus aquae, quasque habeat in locorum proprietatibus virtutes, quibusque rationibus ducatur, et quemadmodum ante probetur, scribere.",null,"Por eso también quienes ejercen los sacerdocios según las costumbres de los egipcios muestran que todas las cosas consisten en el poder del líquido. Así, cuando se lleva agua en una hidria al santuario y al templo con casto rito, entonces, postrados en tierra con las manos alzadas al cielo, dan gracias a la benignidad divina por su hallazgo. Así pues, puesto que los físicos, los filósofos y los sacerdotes juzgan que todas las cosas constan del poder del agua, he creído que, habiéndose expuesto en los siete volúmenes anteriores los principios de los edificios, en este convenía escribir sobre los hallazgos del agua, qué virtudes tiene según las propiedades de los lugares, con qué procedimientos se conduce y cómo se prueba de antemano."],["vitruvius","8.1.1","Est enim maxime necessaria et ad vitam et ad delectationes et ad usum cotidianum. Ea autem erit facilior, si erunt fontes aperti et fluentes. Sin autem non profluent, quaerenda sub terra sunt capita et colligenda. Quae sic erunt experienda, uti procumbatur in dentes, antequam sol exortus fuerit, in locis, quibus erit quaerendum, et in terra mento conlocato et fulto prospiciantur eae regiones; sic enim non errabit excelsius quam oporteat visus, cum erit inmotum mentum, sed libratam altitudinem in regionibus certa finitione designabit. Tunc, in quibus locis videbuntur umores concrispantes et in aera surgentes, ibi fodiatur; non enim in sicco loco hoc potest signum fieri.",null,"Es, en efecto, sumamente necesaria para la vida, para los deleites y para el uso cotidiano. Y será más fácil de obtener si hay fuentes descubiertas y que manen. Pero si no manan, han de buscarse bajo tierra los nacimientos y recogerse. Y se explorarán así: échese uno boca abajo, antes de que haya salido el sol, en los lugares donde haya que buscar, y, apoyado y sostenido el mentón en tierra, obsérvense esas zonas; así, en efecto, la vista no se desviará más arriba de lo debido, al estar inmóvil el mentón, sino que señalará en las zonas una altura nivelada con límite preciso. Entonces, en los lugares donde se vean humedades que se rizan y suben al aire, cávese allí; pues en un lugar seco no puede producirse esta señal."],["vitruvius","8.1.2","Item animadvertendum est quaerentibus aquam, quo genere sint loca; certa enim sunt, in quibus nascitur. In creta tenuis et exilis et non alta est copia; ea erit non optimo sapore. Item sabulone soluto tenuis, sed inferioris loci invenietur; ea erit limosa et insuavis. Terra autem nigra sudores et stillae exiles inveniuntur, quae ex hibernis tempestatibus collectae in spissis et solidis locis subsidunt; haec habent optimum saporem. Glarea vero mediocres et non certae venae reperiuntur; hae quoque sunt egregia suavitate. Item sabulone masculo harenaque carbunculo certiores et stabiliores sunt copiae; eaeque sunt bono sapore. Rubro saxo et bonae et copiosae, si non per intervenia dilabantur et liquescant. Sub radicibus autem montium et in saxis silicibus uberiores et affluentiores; eaeque frigidiores sunt et salubriores. Campestribus autem fontibus salsae, graves, tepidae, non suaves, nisi quae ex montibus sub terra submanantes erumpunt in medios campos ibique arborum umbris contectae praestant montanorum fontium suavitatem.",null,"Igualmente, quienes buscan agua deben advertir de qué género son los lugares, pues son determinados aquellos en que nace. En la greda hay una provisión escasa, pobre y no profunda; y será de sabor no óptimo. Asimismo, en el sablón suelto se encontrará escasa, pero en un nivel más bajo; y será cenagosa y desagradable. En la tierra negra se encuentran rezumamientos y gotas escasas, que, recogidas de las tormentas invernales, se asientan en lugares densos y sólidos; estas tienen óptimo sabor. En la grava, en cambio, se hallan venas moderadas y no seguras; también estas son de una suavidad egregia. Asimismo, en el sablón macho, en la arena carbunculus las provisiones son más seguras y estables, y son de buen sabor. En la roca roja son buenas y abundantes, si no se escurren y se pierden por las grietas. Y bajo las raíces de los montes y en las rocas de sílex son más ricas y abundantes, y son más frías y más salubres. En las fuentes de llanura, en cambio, son salobres, pesadas, tibias, no agradables, salvo las que, manando bajo tierra desde los montes, brotan en medio de los llanos y allí, cubiertas por la sombra de los árboles, ofrecen la suavidad de las fuentes de montaña."],["vitruvius","8.1.3","Signa autem, quibus terrarum generibus supra scriptum est, ea invenientur nascentia: tenuis iuncus, salix erratica, alnus, vitex, harundo, hedera aliaque, quae eiusmodi sunt, quae non possunt nasci per se sine umore. Solent autem eadem in lacunis nata esse, quae sidentes praeter reliquum agrum excipiunt ex imbribus et agris per hiemem propterque capacitatem diutius conservant umorem. Quibus non est credendum, sed quibus regionibus et terris, non lacunis, ea signa nascuntur, non sata, sed naturaliter per se procreata, ibi est quaerenda.",null,"Las señales que se encontrarán creciendo en los géneros de tierras arriba descritos son estas: junco delgado, sauce silvestre, aliso, sauzgatillo, caña, hiedra y demás plantas de este tipo, que no pueden nacer por sí solas sin humedad. Pero suelen nacer también en las hondonadas, que, al estar hundidas respecto del resto del campo, reciben durante el invierno las aguas de las lluvias y de los campos y, por su capacidad, conservan más tiempo la humedad. En estas no hay que confiar; sino que el agua ha de buscarse en aquellas zonas y tierras, no en hondonadas, donde nacen esas señales, no sembradas, sino producidas naturalmente por sí mismas."],["vitruvius","8.1.4","In quibus si eae significabuntur inventiones, sic erunt experiundae. Fodiatur quoquoversus locus latus ne minus pedes ⟨tres, altus pedes⟩ quinque, in eoque conlocetur circiter solis occasum scaphium aereum aut plumbeum aut pelvis. Ex his quod erit paratum, id intrinsecus oleo ungatur ponaturque inversum, et summa fossura operiatur harundinibus aut fronde, supra terra obruatur; tum postero die aperiatur, et si in vaso stillae sudoresque erunt, is locus habebit aquam.",null,"En los lugares en que se indiquen estos hallazgos, habrá que probarlos así. Cávese un hoyo de no menos de tres pies en cada sentido y de cinco de profundidad, y colóquese en él, hacia la puesta del sol, un cuenco de bronce o de plomo, o una jofaina. El que se tenga preparado úntese por dentro con aceite y póngase boca abajo; cúbrase lo alto de la excavación con cañas o follaje, y échese tierra encima; al día siguiente ábrase, y si en el recipiente hay gotas y sudores, ese lugar tendrá agua."],["vitruvius","8.1.5","Item si vasum ex creta factum non coctum in ea fossione eadem ratione opertum positum fuerit, si is locus aquam habuerit, cum apertum fuerit, vas umidum erit et iam dissolvetur ab umore. Vellusque lanae si conlocatum erit in ea fossura, insequenti autem die de eo aqua expressa erit, significabit eum locum habere copiam. Non minus si lucerna concinnata oleique plena et accensa in eo loco operta fuerit conlocata et postero die non erit exusta, sed habuerit reliquias olei et enlychnii ipsaque umida invenietur, indicabit eum locum habere aquam, ideo quod omnis tepor ad se ducit umores. Item in eo loco ignis factus si fuerit et percalefacta terra et adusta vaporem nebulosum ex se suscitaverit, is locus habebit aquam.",null,"Igualmente, si en esa excavación se pone, cubierto del mismo modo, un recipiente de arcilla sin cocer, si el lugar tiene agua, al abrirlo, el recipiente estará húmedo y ya deshecho por la humedad. Y si se coloca en esa excavación un vellón de lana, y al día siguiente se exprime de él agua, indicará que el lugar tiene abundancia. No menos, si se coloca cubierta en ese lugar una lámpara preparada, llena de aceite y encendida, y al día siguiente no se ha consumido, sino que tiene restos de aceite y de mecha y ella misma se encuentra húmeda, indicará que el lugar tiene agua, porque todo calor tibio atrae hacia sí las humedades. Asimismo, si se hace fuego en ese lugar y la tierra, muy calentada y tostada, levanta de sí un vapor nebuloso, ese lugar tendrá agua."],["vitruvius","8.1.6","Cum haec ita erunt pertemptata et, quae supra scripta sunt, signa inventa, tum deprimendus est puteus in eo loco, et si erit caput aquae inventum, plures circa sunt fodiendi et per specus in unum locum omnes conducendi. Haec autem maxime in montibus et regionibus septentrionalibus sunt quaerenda, eo quod in his et suaviora et salubriora et copiosiora inveniuntur. Aversi enim sunt solis cursui, et in his locis primum crebrae sunt arbores et silvosae, ipsique montes suas habent umbras obstantes et radii solis non directi perveniunt ad terram nec possunt",null,"Cuando se hayan hecho así estas pruebas y se hayan hallado las señales arriba descritas, entonces debe excavarse un pozo en ese lugar, y, si se encuentra un nacimiento de agua, deben cavarse otros varios alrededor y conducirse todos, por galerías, a un solo lugar. Y estas aguas han de buscarse sobre todo en los montes y en las regiones septentrionales, porque en ellos se encuentran más suaves, más salubres y más abundantes. Pues están vueltos de espaldas al curso del sol, y en estos lugares, en primer lugar, los árboles son espesos y boscosos, y los propios montes tienen sus sombras que se interponen, y los rayos del sol no llegan directamente a la tierra ni pueden"],["vitruvius","8.1.7","intervallaque montium maxime recipiunt imbres et propter silvarum crebritatem nives ab umbris arborum et montium ibi diutius conservantur, deinde liquatae per terrae venas percolantur et ita perveniunt ad infimas montium radices, ex quibus profluentes fontium erumpunt ructus. Campestribus autem locis contrario non possunt habere copias. Nam quaecumque sunt, non possunt habere salubritatem, quod solis vehemens impetus propter nullam obstantiam umbrarum eripit exhauriendo fervens ex planitie camporum umorem, et si quae sunt aquae apparentes, ex his, quod est levissimum tenuissimumque et subtili salubritate, aer avocans dissipat in impetum caeli, quaeque gravissimae duraeque et insuaves sunt partes, eae in fontibus campestribus relinquuntur.",null,"y los valles entre los montes reciben muchísimas lluvias, y, a causa de la espesura de los bosques, las nieves se conservan allí más tiempo por la sombra de los árboles y de los montes; después, derretidas, se filtran por las venas de la tierra y llegan así a las raíces más bajas de los montes, de donde, manando, brotan los chorros de las fuentes. En los lugares de llanura, por el contrario, no pueden tener abundancia. Y las que hay no pueden ser salubres, porque el ímpetu violento del sol, al no haber ninguna sombra que lo impida, arrebata, agotándola con su ardor, la humedad de la superficie de los llanos; y, si hay algunas aguas visibles, el aire, atrayendo lo más ligero, delgado y de sutil salubridad, lo dispersa en el ímpetu del cielo, y las partes más pesadas, duras y desagradables quedan en las fuentes de llanura."],["vitruvius","8.2.1","Itaque, quae ex imbribus aqua colligitur, salubriores habet virtutes, quod eligitur ex omnibus fontibus levissimis subtilibusque tenuitatibus, deinde per aeris exercitationem percolata tempestatibus liquescendo pervenit ad terram. Etiamque non crebriter in campis confluunt imbres, sed in montibus aut ad ipsos montes, ideo quod umores ex terra matutino solis ortu moti cum sunt egressi, in quamcumque partem caeli sunt proclinati, trudunt aera; deinde, cum sunt moti, propter vacuitatem loci post se recipiunt aeris ruentis undas.",null,"Así pues, el agua que se recoge de las lluvias tiene virtudes más salubres, porque se selecciona de todas las fuentes con las tenuidades más ligeras y sutiles, y después, filtrada por el movimiento del aire, se licúa con las tormentas y llega a la tierra. Y las lluvias no afluyen con frecuencia en los llanos, sino en los montes o junto a los montes mismos, porque las humedades de la tierra, movidas por la salida matutina del sol, cuando han salido, hacia cualquier parte del cielo a que se inclinen, empujan el aire; después, una vez movidas, a causa del vacío del lugar, reciben tras de sí las ondas del aire que se precipita."],["vitruvius","8.2.2","Aer autem, qui ruit, trudens quocumque umorem per vim spiritus impetus et undas crescentes facit ventorum. A ventis autem quocumque feruntur umores conglobati ex fontibus et fluminibus et paludibus et pelago, cum tepores solis colligunt et exhauriunt et ita tollunt in altitudinem nubes. Deinde cum aeris unda nitentes, cum perventum ad montes, ab eorum offensa et procellis propter plenitatem et gravitatem liquescendo disparguntur et ita diffunditur in terras.",null,"Y el aire que se precipita, empujando la humedad hacia cualquier parte por la fuerza de su aliento, produce los ímpetus y las ondas crecientes de los vientos. Y los vientos llevan a cualquier parte las humedades conglomeradas procedentes de fuentes, ríos, pantanos y mar, cuando los calores del sol las recogen y las agotan, y así elevan las nubes a lo alto. Después, apoyándose en la onda del aire, cuando llegan a los montes, por el choque con ellos y por las tempestades, a causa de su plenitud y peso, se licúan y se dispersan, y así se derraman sobre las tierras."],["vitruvius","8.2.3","Vaporem autem et nebulas et umores ex terra nasci haec videtur efficere ratio, quod ea habet in se et calores fervidos et spiritus inmanes refrigerationesque et aquarum magnam multitudinem. Ex eo, cum refrigeratum noctu sol oriens impetu tangit orbem terrae et ventorum flatus oriuntur per tenebras, ab umidis locis egrediuntur in altitudinem nubes. Aer autem cur a sole percalefactus cum rationibus tollit ex terra umores, licet ex balineis exemplum capere.",null,"Que el vapor, las nieblas y las humedades nacen de la tierra parece demostrarlo esta razón: que ella tiene en sí calores ardientes, alientos inmensos, frialdades y una gran cantidad de aguas. De ahí que, cuando el sol, al salir, toca con su ímpetu el orbe de la tierra enfriado durante la noche, y se levantan en la oscuridad los soplos de los vientos, de los lugares húmedos suben nubes a lo alto. Y por qué el aire, muy calentado por el sol, levanta con sus leyes las humedades de la tierra, puede tomarse un ejemplo de los baños."],["vitruvius","8.2.4","Nullae enim camerae, quae sunt caldariorum, supra se possunt habere fontes, sed caelum, quod est ibi ex praefurniis ab ignis vapore percalefactum, corripit ex pavimentis aquam et aufert secum in camararum curvaturas et sustinet, ideo quod semper vapor calidus in altitudinem se trudit. Et primo non remittit propter brevitatem, simul autem plus umoris habet congestum, non potest sustinere propter gravitatem, sed stillat supra lavantium capita. Item eadem ratione caelestis aer, cum ab sole percepit calorem, ex omnibus locis hauriendo tollit umores et congregat ad nubes. Ita enim terra fervore tacta eicit umores, ⟨ut⟩ etiam corpus hominis ex calore emittit sudores.",null,"Ninguna bóveda de los caldarios, en efecto, puede tener fuentes encima, sino que el aire que hay allí, muy calentado por el vapor del fuego de los hornos, arrebata el agua de los pavimentos, se la lleva consigo a la curvatura de las bóvedas y la sostiene, porque el vapor caliente siempre se empuja hacia lo alto. Y al principio no la suelta por su escasa cantidad; pero, en cuanto tiene acumulada más humedad, no puede sostenerla por su peso, sino que gotea sobre las cabezas de los bañistas. Del mismo modo, el aire celeste, cuando ha recibido calor del sol, atrayéndolas de todos los lugares, levanta las humedades y las reúne en nubes. Pues así la tierra, tocada por el calor, expulsa humedades, como también el cuerpo del hombre despide sudores por el calor."],["vitruvius","8.2.5","Indices autem sunt eius rei venti, ex quibus qui a frigidissimis partibus veniunt procreati, septentrio et aquilo, extenuatos siccitatibus in aere flatus spirant; auster vero et reliqui, qui a solis cursu impetum faciunt, sunt umidissimi et semper adportant imbres, quod percalefacti ab regionibus fervidis adveniunt et omnibus terris lambentes eripiunt umores et ita eos profundunt ad septentrionales regiones.",null,"Indicios de ello son los vientos, de los cuales los que vienen nacidos de las partes más frías, el septentrión y el aquilón, soplan en el aire ráfagas enrarecidas por la sequedad; en cambio, el austro y los demás que se lanzan desde el curso del sol son muy húmedos y siempre traen lluvias, porque llegan muy calentados desde las regiones ardientes y, lamiendo todas las tierras, les arrebatan las humedades y así las derraman hacia las regiones septentrionales."],["vitruvius","8.2.6","Haec autem sic fieri testimonio possunt esse capita fluminum, quae orbe terrarum chorographiis picta itemque scripta plurima maximaque inveniuntur egressa ad septentrionem. Primumque in India Ganges et Indus ab Caucaso monte oriuntur; Syria Tigris et Euphrates; Asiae item Ponto Borysthenes, Hypanis, Tanais; Colchis Phasis; Gallia Rhodanus; Celtica Rhenus; citra Alpis Timavos et Padus; Italia Tiberis; Maurusia, quam nostri Mauretaniam appellant, ex monte Atlante Dyris, qui ortus ex septentrionali regione progreditur per occidentem ad lacum Eptagonum et mutato nomine dicitur Agger, deinde ex lacu Eptabolo sub montes desertos subterfluens per meridiana loca manat et influit in Paludem quae appellatur, circumcingit Meroen, quod est Aethiopum meridianorum regnum, ab hisque paludibus se circumagens per flumina Astansobam et Astoboam et alia plura pervenit per montes ad cataractam ab eoque se praecipitans per septentrionalem pervenit inter Elephantida et Syenen Thebaicosque in Aegyptum campos et ibi Nilus appellatur.",null,"Que esto sucede así pueden atestiguarlo los nacimientos de los ríos, que, pintados y asimismo descritos en las corografías del orbe de las tierras, se encuentra que en su mayoría y los mayores salen hacia el septentrión. Y en primer lugar, en la India, el Ganges y el Indo nacen del monte Cáucaso; en Siria, el Tigris y el Éufrates; en Asia, asimismo en el Ponto, el Borístenes, el Hípanis y el Tanais; en la Cólquide, el Fasis; en la Galia, el Ródano; en la Céltica, el Rin; a este lado de los Alpes, el Timavo y el Po; en Italia, el Tíber; en Maurusia, que los nuestros llaman Mauretania, desde el monte Atlas, el Diris, que, naciendo en la región septentrional, avanza por el occidente hasta el lago Heptágono y, cambiando de nombre, se llama Agger; después, desde el lago Heptábolo, fluyendo por debajo de montes desiertos, corre por los lugares meridionales y desemboca en la que se llama la Laguna, rodea Meroe, que es el reino de los etíopes meridionales, y, girando desde esas lagunas por los ríos Astansoba y Astoboa y otros muchos, llega a través de los montes a la catarata, y, precipitándose desde ella, llega por el norte, entre Elefantina y Siene y los campos tebanos, a Egipto, y allí se llama Nilo."],["vitruvius","8.2.7","Ex Mauretania autem caput Nili profluere ex eo maxime cognoscitur, quod ex altera parte montis Atlantis alia capita item profluentia ad occidentem Oceanum ⟨petunt⟩, ibique nascuntur ichneumones, crocodili, aliae similes bestiarum pisciumque naturae praeter hippopotamos.",null,"Que el nacimiento del Nilo mana de Mauretania se conoce sobre todo porque, al otro lado del monte Atlas, otros nacimientos que manan igualmente se dirigen hacia el océano occidental, y allí nacen icneumones, cocodrilos y otras naturalezas semejantes de animales y de peces, excepto los hipopótamos."],["vitruvius","8.2.8","Ergo cum omnia flumina magnitudinibus in orbis terrarum descriptionibus a septentrione videantur profluere Afrique campi, qui sunt in meridianis partibus subiecti solis cursui, latentes penitus habeant umores nec fontes crebros amnesque raros, relinquitur, uti multo meliora inveniantur capita fontium, quae ad septentrionem aut aquilonem spectant, nisi si inciderint in sulphurosum locum aut aluminosum seu bituminosum. Tunc enim permutantur ⟨et⟩ aut calidae aquae aut frigidae odore malo et sapore profundunt fontes.",null,"Así pues, puesto que todos los ríos de gran caudal, en las descripciones del orbe de las tierras, parecen manar del septentrión, y los campos de África, que en las partes meridionales están sometidos al curso del sol, tienen las humedades profundamente ocultas y no tienen fuentes frecuentes y sí ríos escasos, resulta que se encuentran mucho mejores los nacimientos de las fuentes que miran al septentrión o al aquilón, a no ser que den en un lugar sulfuroso, aluminoso o bituminoso. Pues entonces se alteran, y las fuentes derraman aguas calientes o frías de mal olor y sabor."],["vitruvius","8.2.9","Neque enim calidae aquae est ulla proprietas, sed frigida aqua, cum incidit percurrens in ardentem locum, effervescit et percalefacta egreditur per venas extra terram. Ideo diutius non potest permanere, sed brevi spatio fit frigida. Namque si naturaliter esset calida, non refrigeraretur calor eius. Sapor autem et odor et color eius non restituitur, quod intinctus et commixtus est propter naturae raritatem.",null,"Pues el agua caliente no tiene ninguna propiedad propia, sino que el agua fría, cuando, al correr, da en un lugar ardiente, hierve y, muy calentada, sale por las venas fuera de la tierra. Por eso no puede permanecer mucho tiempo, sino que en breve espacio se vuelve fría. Pues, si fuera caliente por naturaleza, su calor no se enfriaría. Pero su sabor, olor y color no se restituyen, porque ha quedado teñida y mezclada a causa de la rareza de su naturaleza."],["vitruvius","8.3.1","Sunt autem etiam nonnulli fontes calidi, ex quibus profluit aqua sapore optimo, quae in potione ita est suavis, uti nec fontalis ab Camenis nec Marcia saliens desideretur. Haec autem ab natura perficiuntur his rationibus. Cum in imo per alumen aut bitumen seu sulphur ignis excitatur, ardore percandefacit terram, quae est supra se; item fervidum emittit in superiora loca vaporem, et ita, si qui in îs locis, qui sunt supra, fontes dulcis aquae nascuntur, offensi eo vapore effervescunt inter venas et ita profluunt incorrupto sapore.",null,"Hay también algunas fuentes calientes de las que mana agua de óptimo sabor, que es tan agradable de beber que no se echa de menos ni la fuente de las Camenas ni el surtidor de la Marcia. Estas son producidas por la naturaleza de este modo. Cuando en lo profundo se enciende un fuego a través del alumbre, el betún o el azufre, con su ardor calienta hasta la incandescencia la tierra que está encima; asimismo, envía vapor ardiente hacia los lugares superiores, y así, si en los lugares que están encima nacen fuentes de agua dulce, alcanzadas por ese vapor, hierven entre las venas y manan así con su sabor incorrupto."],["vitruvius","8.3.2","Sunt etiam odore et sapore non bono frigidi fontes, qui ab inferioribus locis penitus orti per loca ardentia transeunt et ab eo per longum spatium terrae percurrentes refrigerati perveniunt supra terram sapore, odore coloreque corrupto, uti in Tiburtina via flumen Albula et in Ardeatino fontes frigidi eodem odore, qui sulphurati dicuntur, et reliquis locis similibus. Hi autem, cum sunt frigidi, ideo videntur aspectu fervere, quod, cum in ardentem locum alte penitus inciderunt, umore et igni inter se congruentibus offensa vehementi fragore validos recipiunt in se spiritus, et ita inflati vi venti coacti bullientes crebre per fontes egrediuntur. Ex his autem qui non sunt aperti, sed ⟨grumis⟩ aut saxis continentur, per angustas venas vehementia spiritus extruduntur ad summos grumorum tumulos.",null,"Hay también fuentes frías de olor y sabor no buenos, que, nacidas en lo profundo de lugares inferiores, pasan por lugares ardientes y, desde allí, recorriendo un largo espacio de tierra, llegan enfriadas a la superficie con el sabor, el olor y el color corrompidos, como en la vía Tiburtina el río Albula y, en el territorio de Ardea, las fuentes frías del mismo olor, que se llaman sulfurosas, y en los demás lugares semejantes. Y estas, siendo frías, parecen a la vista hervir porque, cuando han dado en lo hondo de un lugar ardiente, al encontrarse la humedad y el fuego, por el choque, con violento estruendo, reciben en sí fuertes alientos, y así, hinchadas y forzadas por la fuerza del viento, salen borboteando con frecuencia por las fuentes. Y de ellas, las que no están descubiertas, sino retenidas por terrones o rocas, son empujadas por la violencia del aliento a través de venas estrechas hasta lo alto de los montículos de terrones."],["vitruvius","8.3.3","Itaque qui putant se altitudine, qua sunt grumi, capita fontium posse habere, cum aperiunt fossuras latius, decipiuntur. Namque uti aeneum vas non in summis labris plenum sed aquae mensurae suae capacitatis habens ⟨e⟩ tribus duas partes operculumque in eo conlocatum, cum ignis vehementi fervore tangatur, percalefieri cogit aquam, ea autem propter naturalem raritatem in se recipiens fervoris validam inflationem non modo implet vas, sed spiritibus extollens operculum et crescens abundat, sublato autem operculo emissis inflationibus in aere patenti rursus ad suum locum residit: ad eundem modum ea capita fontium cum sunt angustiis compressa, ruunt in summo spiritus aquae bullitus, simul autem sunt latius aperti, exanimati per raritates liquidae potestatis residunt et restituuntur in libramenti proprietatem.",null,"Por eso, quienes creen que pueden tener los nacimientos de las fuentes a la altura a la que están los terrones se engañan cuando abren excavaciones más amplias. Pues, así como un recipiente de bronce, lleno no hasta el borde, sino con agua en dos tercios de su capacidad y con una tapa colocada encima, cuando es tocado por el ardor violento del fuego, obliga al agua a calentarse mucho, y esta, por su rareza natural, recibiendo en sí una fuerte hinchazón por el hervor, no solo llena el recipiente, sino que, levantando con sus alientos la tapa y creciendo, rebosa, y, quitada la tapa y liberadas las hinchazones en el aire abierto, vuelve a asentarse en su lugar; del mismo modo, esos nacimientos de las fuentes, cuando están comprimidos por estrecheces, precipitan hacia lo alto los borbotones del aliento del agua, pero en cuanto se abren más ampliamente, desinflados a través de las porosidades de su naturaleza líquida, vuelven a asentarse y se restituyen a la propiedad de su nivel."],["vitruvius","8.3.4","Omnis autem aqua calida ideo [quod] est medicamentosa, quod in pravis rebus percocta aliam virtutem recipit ad usum. Namque sulphurosi fontes nervorum labores reficiunt percalefaciendo exurendoque caloribus e corporibus umores vitiosos. Aluminosi autem, cum dissoluta membra corporum paralysi aut aliqua vi morbi receperunt, fovendo per patentes venas refrigerationem contraria caloris vi reficiunt, et hoc continenter restituuntur in antiquam membrorum curationem. Bituminosi autem interioris corporis vitia potionibus purgando solent mederi.",null,"Y toda agua caliente es medicinal porque, cocida en materias alteradas, recibe otra virtud para su uso. Pues las fuentes sulfurosas restauran las dolencias de los nervios, calentando y quemando con sus calores los humores viciosos de los cuerpos. Las aluminosas, cuando los miembros del cuerpo han quedado relajados por parálisis o por alguna fuerza de enfermedad, reconfortándolos, restauran a través de las venas abiertas el enfriamiento con la fuerza contraria del calor, y con esto se restituyen continuamente a la antigua curación de los miembros. Las bituminosas, en fin, suelen curar los males del interior del cuerpo purgándolo al beberlas."],["vitruvius","8.3.5","Est autem aquae frigidae genus nitrosum, uti Pinnae Vestinae, Cutiliis aliisque locis similibus, quae potionibus depurgat per alvumque transeundo etiam strumarum minuit tumores. Ubi vero aurum, argentum, ferrum, aes, plumbum reliquaeque res earum similes fodiuntur, fontes inveniuntur copiosi, sed hi maxime sunt vitiosi. Habent enim, uti aquae calidae sulphur alumen bitumen, faecem, quae, per potiones cum in corpus iniit et per venas permanando nervos attingit et artus, eos durat inflando. Igitur nervi inflatione turgentes e longitudine contrahuntur et ita aut nervicos aut podagricos efficiunt homines, ideo quod ex durissimis et spissioribus rigidissimisque rebus intinctas habent venarum raritates.",null,"Hay también un género de agua fría nitrosa, como en Pinna de los vestinos, en Cutilias y en otros lugares semejantes, que purga al beberla y, pasando por el vientre, reduce también la hinchazón de las escrófulas. Pero donde se extraen oro, plata, hierro, bronce, plomo y demás cosas semejantes, se encuentran fuentes abundantes, pero estas son sumamente viciosas. Pues tienen, como las aguas calientes azufre, alumbre y betún, un sedimento que, cuando entra en el cuerpo al beberla y, difundiéndose por las venas, alcanza los nervios y las articulaciones, los endurece hinchándolos. Así, los nervios, turgentes por la hinchazón, se contraen en su longitud, y de este modo hacen a los hombres enfermos de los nervios o gotosos, porque tienen las porosidades de las venas impregnadas de materias durísimas, más densas y rigidísimas."],["vitruvius","8.3.6","Aquae autem species est, quae cum habeat non satis perlucidas * * * et ipsa uti flos natat in summo, colore similis vitri purpurei. Haec maxime considerantur Athenis. Ibi enim ex eiusmodi locis et fontibus in asty et ad portum Piraeum ducti sunt salientes, e quibus bibit nemo propter eam causam, sed lavationibus et reliquis rebus utuntur, bibunt autem ex puteis et ita vitant eorum vitia. Troezeni non potest id vitari, quod omnino aliud genus aquae non reperitur, nisi quod Cibdeli habeant; itaque in ea civitate aut omnes aut maxima parte sunt pedibus vitiosi. Cilicia vero civitate Tarso flumen est nomine Cydnos, in quo podagrici crura macerantes levantur dolore.",null,"Hay una especie de agua que, al no tener suficientemente transparentes * * * y ella misma flota como una flor en la superficie, de color semejante al vidrio purpúreo. Estas se observan sobre todo en Atenas. Allí, en efecto, desde lugares y fuentes de este tipo se han conducido surtidores a la ciudad y al puerto del Pireo, de los que nadie bebe por esa causa, sino que los usan para los lavados y demás cosas, y beben de los pozos, evitando así sus defectos. En Trecén no puede evitarse esto, porque no se halla en absoluto otro género de agua, salvo el que tienen los cibdelos; por eso, en esa ciudad, todos o la mayor parte padecen de los pies. En Cilicia, en la ciudad de Tarso, hay un río llamado Cidno, en el que los gotosos, sumergiendo las piernas, se alivian del dolor."],["vitruvius","8.3.7","Sunt autem et alia multa genera, quae habent suas proprietates, ut in Sicilia flumen est Himeras, quod, a fonte cum est progressum, dividitur in duas partes; quae pars profluit contra Etruriam, quod per terrae dulcem sucum percurrit, est infinita dulcedine, quae altera parte per eam terram currit, unde sal foditur, salsum habet saporem. Item Paraetonio et quod est iter ad Ammonem et Casio ad Aegyptum lacus sunt palustres, qui ita sunt salsi, ut habeant insuper se salem congelatum. Sunt autem et aliis pluribus locis et fontes et flumina ⟨et⟩ lacus, qui per salifodinas percurrentes necessario salsi perficiuntur.",null,"Hay también otros muchos géneros que tienen sus propiedades, como en Sicilia el río Hímera, que, tras salir de su fuente, se divide en dos partes; la parte que fluye hacia Etruria, porque corre a través de un jugo dulce de la tierra, es de una dulzura infinita; la otra parte, que corre por una tierra de donde se extrae sal, tiene sabor salado. Igualmente, en Paretonio, en el camino hacia Amón y en Casio, hacia Egipto, hay lagos palustres tan salados que tienen encima sal cuajada. Hay también en otros muchos lugares fuentes, ríos y lagos que, al correr por salinas, se vuelven necesariamente salados."],["vitruvius","8.3.8","Alii autem per pingues terrae venas profluentes uncti oleo fontes erumpunt, uti Solis, quod oppidum est Ciliciae, flumen nomine Liparis, in quo natantes aut lavantes ab ipsa aqua unguntur. Similiter Aethiopiae lacus est, qui unctos homines efficit, qui in eo nataverint, et India, qui sereno caelo emittit olei magnam multitudinem, item Carthagini fons, in quo natat insuper oleum, odore uti scobe citreo; quo oleo etiam pecora solent ungere. Zacyntho et circa Dyrrachium et Apolloniam fontes sunt, qui picis magnam multitudinem cum aqua evomunt. Babylone lacus amplissima magnitudine, qui λίμνη ἀσφάλτιτις appellatur, habet supra natans liquidum bitumen; quo bitumine et latere testaceo structum murum Samiramis circumdedit Babyloni. Item Iope in Syria Arabiaque Nomadum lacus sunt inmani magnitudine, qui emittunt bituminis maximas moles, quas diripiunt qui habitant circa.",null,"Otras fuentes, manando a través de venas grasas de la tierra, brotan untadas de aceite, como en Solos, ciudad de Cilicia, el río llamado Líparis, en el que quienes nadan o se lavan quedan untados por el agua misma. Del mismo modo, en Etiopía hay un lago que deja untados a los hombres que nadan en él, y en la India otro que, con el cielo sereno, emite gran cantidad de aceite; asimismo, en Cartago, una fuente sobre la que flota aceite, con olor como el del serrín de cidro, y con este aceite suelen untar también al ganado. En Zacinto y en torno a Dirraquio y Apolonia hay fuentes que vomitan con el agua gran cantidad de pez. En Babilonia, un lago de grandísima extensión, que se llama λίμνη ἀσφαλτῖτις, tiene betún líquido flotando en la superficie; con este betún y con ladrillo cocido construyó Semíramis el muro con que rodeó Babilonia. Igualmente, en Jope, en Siria, y en la Arabia de los nómadas hay lagos de enorme extensión que despiden grandísimas masas de betún, que se llevan los que habitan alrededor."],["vitruvius","8.3.9","Id autem non est mirandum; nam crebrae sunt ibi lapidicinae bituminis duri. Cum ergo per bituminosam terram vis erumpit aquae, secum extrahit et, cum sit egressa extra terram, secernitur et ita reicit ab se bitumen. Etiamque est in Cappadocia in itinere, quod est inter Mazaca et Tyana, lacus amplus, in quem lacum pars sive harundinis sive alii generis si demissa fuerit et postero die exempta, ea pars, quae fuerit exempta, invenietur lapidea, quae autem pars extra aquam manserit, permanet in sua proprietate.",null,"Y esto no es de extrañar; pues allí son frecuentes las canteras de betún duro. Así, cuando la fuerza del agua irrumpe a través de una tierra bituminosa, lo arrastra consigo y, una vez salida fuera de la tierra, se separa y así expulsa de sí el betún. Hay también en Capadocia, en el camino que va de Mazaca a Tiana, un lago amplio en el que, si se sumerge una parte de una caña o de otro género de cosa y se saca al día siguiente, la parte sacada se hallará convertida en piedra, y la parte que haya quedado fuera del agua permanece en su propiedad."],["vitruvius","8.3.10","Ad eundem modum Hierapoli Phrygiae effervet aquae calidae multitudo, e quibus circum hortos et vineas fossis ductis inmittitur; haec autem efficitur post annum crusta lapidea. Ita quotannis dextra ac sinistra margines ex terra faciundo inducunt eam et efficiunt his crustis in agris saepta. Hoc autem ita videtur naturaliter fieri, quod in îs locis et ea terra, quibus [is] nascitur, sucus subest coaguli naturae similis; deinde cum commixta vis egreditur per fontes extra terram, a solis et aeris calore cogitur congelari, ut etiam in areis salinarum videtur.",null,"Del mismo modo, en Hierápolis de Frigia hierve una gran cantidad de agua caliente, que, por fosos excavados, se hace llegar alrededor de huertos y viñas; y al cabo de un año se convierte en una costra pétrea. Así, cada año, haciendo a derecha e izquierda bordes de tierra, la conducen y forman con estas costras cercados en los campos. Y esto parece suceder naturalmente así porque en esos lugares y en la tierra de la que nace hay un jugo semejante por naturaleza al coágulo; después, cuando la fuerza mezclada sale por las fuentes fuera de la tierra, el calor del sol y del aire la obliga a cuajarse, como se ve también en las eras de las salinas."],["vitruvius","8.3.11","Item sunt ex amaro suco terrae fontes exeuntes vehementer amari, ut in Ponto est flumen Hypanis. A capite profluit circiter milia XL sapore dulcissimo; deinde, cum pervenit ad locum, qui est ab ostio ad milia CLX, admiscetur ei fonticulus oppido quam parvulus. Is cum in eum influit, tunc tantam magnitudinem fluminis facit amaram, ideo quod per id genus terrae et venas, unde sandaracam fodiunt, ea aqua manando perficitur amara.",null,"Igualmente, hay fuentes que, saliendo de un jugo amargo de la tierra, son extremadamente amargas, como en el Ponto el río Hípanis. Este fluye desde su nacimiento, a lo largo de unas cuarenta millas, con un sabor dulcísimo; después, cuando llega a un lugar que está a ciento sesenta millas de la desembocadura, se le mezcla una fuentecilla sumamente pequeña. Esta, al desembocar en él, vuelve amargo entonces un río de tan gran caudal, porque esa agua, manando a través del género de tierra y de las venas de donde se extrae la sandáraca, se vuelve amarga."],["vitruvius","8.3.12","Haec autem dissimilibus saporibus a terrae proprietate perficiuntur, uti etiam in fructibus videtur. Si enim radices arborum aut vitium aut reliquorum seminum non ex terrae proprietatibus sucum capiendo ederent fructus, uno genere essent in omnibus locis et regionibus omnium sapores. Sed animadvertimus insula Lesbo vinum protropum, Maeonia Catacecaumeniten, Lydia Tmoliten, Sicilia Mamertinum, Campania Falernum, Terracina et Fundis Caecubum reliquisque locis pluribus innumerabili multitudine genera vini virtutesque procreari. Quae non aliter possunt fieri, nisi, cum terrenus umor suis proprietatibus saporis in radicibus sit infusus, enutrit materiam, per quam egrediens ad cacumen profundat proprium loci et generis sui ⟨in⟩ fructus saporem.",null,"Estas cosas adquieren sabores desemejantes por la propiedad de la tierra, como se ve también en los frutos. Pues, si las raíces de los árboles, de las vides o de las demás semillas no produjeran sus frutos tomando el jugo de las propiedades de la tierra, los sabores de todos serían de un solo género en todos los lugares y regiones. Pero advertimos que en la isla de Lesbos se produce el vino protropo; en Meonia, el catacecaumenita; en Lidia, el tmolita; en Sicilia, el mamertino; en Campania, el falerno; en Terracina y Fundos, el cécubo; y en otros muchos lugares, en número incontable, géneros y virtudes de vino. Y esto no puede suceder de otro modo sino porque la humedad de la tierra, infundida en las raíces con sus propiedades de sabor, nutre la materia a través de la cual, subiendo hasta la copa, derrama en los frutos el sabor propio del lugar y de su género."],["vitruvius","8.3.13","Quodsi terra generibus umorum non esset dissimilis et disparata, non tantum in Syria et Arabia in harundinibus et iuncis herbisque omnibus essent odores, neque arbores turiferae, neque piperis darent bacas, nec murrae glaebulae, nec Cyrenis in ferulis laser nasceretur, sed in omni terra regionibus eodem genere omnia procrearentur. Has autem varietates terrae umoris qualitatis regionibus et locis inclinatio mundi et solis impetus propius aut longius cursum faciendo tales efficit. Nec solum in his rebus, sed etiam in pecoribus et armentis haec non ita similiter efficerentur, nisi proprietates singularum terrarum in generibus ad solis potestatem temperarentur.",null,"Y si la tierra no fuera desemejante y desigual en géneros de humores, no habría solo en Siria y en Arabia aromas en las cañas, en los juncos y en todas las hierbas, ni árboles de incienso, ni darían bayas de pimienta, ni glébulas de mirra, ni en Cirene nacería el láser en las cañahejas, sino que en todas las regiones de la tierra se producirían todas las cosas del mismo género. Y estas variedades de la cualidad del humor de la tierra, en las regiones y lugares, las produce tales la inclinación del mundo y el ímpetu del sol, al hacer su curso más cerca o más lejos. Y no solo en estas cosas, sino también en los ganados y en las manadas, no se producirían estas diferencias si las propiedades de cada una de las tierras, según sus distintos géneros, no fueran templadas conforme al poder del sol."],["vitruvius","8.3.14","Sunt enim Boeotiae flumina Cephisos et Melas, Lucanis Crathis, Troia Xanthus inque agris Clazomeniorum et Erythraeorum et Laodicensium fontes. Ad flumina cum pecora suis temporibus anni parantur ad conceptionem partus, per id tempus adiguntur eo cotidie potum, ex eoque, quamvis sint alba, procreant aliis locis leucophaea, aliis locis pulla, aliis coracino colore. Ita proprietas liquoris, cum inît in corpus, proseminat intinctam sui cuiusque generis qualitatem. Igitur quod in campis Troianis proxime flumen armenta rufa et pecora leucophaea nascuntur, ideo id flumen Ilienses Xanthum appellavisse dicuntur.",null,"Hay, en efecto, en Beocia los ríos Cefiso y Melas; en Lucania, el Cratis; en Troya, el Janto; y en los campos de los clazomenios, de los eritreos y de los laodicenos, fuentes. Cuando los ganados, en sus épocas del año, se preparan para la concepción, durante ese tiempo son llevados allí cada día a beber, y por ello, aunque sean blancos, engendran en unos lugares crías grisáceas, en otros pardas, en otros de color negro como el cuervo. Así, la propiedad del líquido, cuando entra en el cuerpo, siembra la cualidad teñida de su propio género. Por eso, porque en los campos troyanos, muy cerca del río, nacen vacadas rojizas y rebaños grisáceos, se dice que los ilienses llamaron a ese río Janto."],["vitruvius","8.3.15","Etiamque inveniuntur aquae genera mortifera, quae per maleficum sucum terrae percurrentia recipiunt in se vim venenatam, uti fuisse dicitur Terracinae fons, qui vocabatur Neptunius, ex quo qui biberant inprudentes, vita privabantur; quapropter antiqui eum obstruxisse dicuntur. Et Chrobsi Thracia lacus, ex quo non solum qui biberint, moriuntur, sed etiam qui laverint. Item in Thessalia fons est profluens, ex quo fonte nec pecus ullum gustat nec bestiarum genus ullum propius accedit; ad quem fontem proxime est arbor florens purpureo colore.",null,"Y se encuentran también géneros de agua mortíferos, que, al correr por un jugo maléfico de la tierra, reciben en sí una fuerza venenosa, como se dice que fue en Terracina la fuente que se llamaba Neptunia, de la cual los que bebían sin saberlo quedaban privados de la vida; por eso se dice que los antiguos la cegaron. Y en Cróbsis, en Tracia, hay un lago del que mueren no solo los que beben, sino también los que se lavan. Igualmente, en Tesalia hay una fuente que mana, de la cual ningún ganado gusta ni ningún género de animales se acerca; junto a esa fuente hay un árbol que florece de color purpúreo."],["vitruvius","8.3.16","Non minus in Macedonia quo loci sepultus est Euripides, dextra ac sinistra monumenti advenientes duo rivi concurrunt in unum, e quibus ad unum accumbentes viatores pransitare solent propter aquae bonitatem, ad rivum autem, qui est ex altera parte monumenti, nemo accedit, quod mortiferam aquam dicitur habere. Item est in Arcadia Nonacris nominata terrae regio, quae habet in montibus ex saxo stillantes frigidissimos umores. Haec autem aqua Στυγός ὕδωρ nominatur, quam neque argenteum neque aeneum nec ferreum vas potest sustinere, sed dissilit et dissipatur. Conservare autem eam et continere nihil aliud potest nisi mulina ungula, qua etiam memoratur ab Antipatro in provinciam, ubi erat Alexander, per Iollam filium perlata esse et ab eo ea aqua regem esse necatum.",null,"No menos, en Macedonia, en el lugar donde está sepultado Eurípides, a derecha e izquierda del monumento llegan dos arroyos que confluyen en uno; junto a uno de ellos suelen recostarse los viajeros para comer, a causa de la bondad del agua; pero al arroyo que está al otro lado del monumento nadie se acerca, porque se dice que tiene agua mortífera. Igualmente, hay en Arcadia una región llamada Nonacris, que tiene en los montes humores frigidísimos que gotean de la roca. Esta agua se llama Στυγὸς ὕδωρ, y ningún recipiente, ni de plata, ni de bronce, ni de hierro, puede contenerla, sino que salta en pedazos y se deshace. Ninguna otra cosa puede conservarla y contenerla sino una pezuña de mula; y se recuerda que en ella fue llevada por Antípatro, por medio de su hijo Iolas, a la provincia donde estaba Alejandro, y que con esa agua fue muerto el rey por él."],["vitruvius","8.3.17","Item Alpibus in Cottii regno est aqua, ex qua qui gustant, statim concidunt. Agro autem Falisco via Campana in campo Corneto est lucus, in quo fons oritur, ibique avium et lacertarum reliquarumque serpentium ossa iacentia apparent. Item sunt nonnullae acidae venae fontium, uti Lyncesto et in Italia Velino, Campania Teano aliisque locis pluribus, quae hanc habent virtutem, uti calculos, in vesicis qui nascuntur in corporibus hominum, potionibus discutiant.",null,"Igualmente, en los Alpes, en el reino de Cotio, hay un agua de la cual quienes la gustan caen al instante. En el territorio falisco, en la vía Campana, en el campo Corneto, hay un bosque sagrado en el que nace una fuente, y allí aparecen yacentes huesos de aves, de lagartos y de otras serpientes. Igualmente, hay algunas venas de fuentes ácidas, como en Lincesto, en Italia en Velino, en Campania en Teano y en otros muchos lugares, que tienen esta virtud: que al beberlas disuelven los cálculos que nacen en las vejigas de los cuerpos humanos."],["vitruvius","8.3.18","Fieri autem hoc naturaliter ideo videtur, quod acer et acidus sucus subest in ea terra, per quam egredientes venae intinguntur acritudine, et ita, cum in corpus inierunt, dissipant quae ex aquarum subsidentia in corporibus et concrescentia offenderunt. Quare autem discutiantur ex acidis eae res, sic possumus animadvertere. Ovum in aceto si diutius positum fuerit, cortex eius mollescet et dissolvetur. Item plumbum, quod est lentissimum et gravissimum, si in vase conlocatum fuerit et in eo acetum suffusum, id autem opertum et oblitum erit, efficietur, uti plumbum dissolvatur et fiat cerussa.",null,"Y esto parece suceder naturalmente así porque en esa tierra hay un jugo agrio y ácido, a través del cual las venas que salen se impregnan de acritud, y así, cuando entran en el cuerpo, disuelven lo que encuentran en los cuerpos formado por el sedimento y la concreción de las aguas. Y por qué estas cosas se disuelven con los ácidos podemos advertirlo así. Si se pone un huevo en vinagre durante bastante tiempo, su cáscara se ablandará y se disolverá. Igualmente, el plomo, que es muy flexible y muy pesado, si se coloca en un recipiente, se vierte sobre él vinagre y el recipiente se tapa y se sella, se conseguirá que el plomo se disuelva y se convierta en albayalde."],["vitruvius","8.3.19","Eisdem rationibus aes, quod etiam solidiore est natura, similiter curatum si fuerit, dissipabitur et fiet aerugo. Item margarita. Non minus saxa silicea, quae neque ferrum neque ignis potest per se dissolvere, cum ab igni sunt percalefacta, aceto sparso dissiliunt et dissolvuntur. Ergo cum has res ante oculos ita fieri videamus, ratiocinemur isdem rationibus ex acidis propter acritudinem suci etiam calculosos e natura rerum similiter posse curari.",null,"Por los mismos principios, el bronce, que es de naturaleza aún más sólida, si se trata del mismo modo, se deshará y se convertirá en cardenillo. Igualmente la perla. No menos las piedras de sílex, que ni el hierro ni el fuego pueden disolver por sí solos, cuando se calientan mucho al fuego y se rocían con vinagre, saltan y se disuelven. Así pues, puesto que vemos ante nuestros ojos que estas cosas suceden así, razonemos que por los mismos principios, a causa de la acritud del jugo de los ácidos, también los que padecen cálculos pueden, según la naturaleza de las cosas, ser curados de modo semejante."],["vitruvius","8.3.20","Sunt autem etiam fontes uti vino mixti, quemadmodum est unus Paphlagoniae, ex quo eam aquam sine vino potantes fiunt temulenti. Aequiculis autem in Italia et in Alpibus natione Medullorum est genus aquae, quam qui bibunt, efficiuntur turgidis gutturibus.",null,"Hay también fuentes como mezcladas con vino, como es una de Paflagonia, de la cual quienes beben esa agua sin vino se embriagan. Entre los ecuos, en Italia, y en los Alpes, en el pueblo de los medulos, hay un género de agua que produce en quienes la beben gargantas hinchadas."],["vitruvius","8.3.21","Arcadia vero civitas est non ignota Clitor, in cuius agris est spelunca profluens aqua, e qua qui biberint, fiunt abstemii. Ad eum autem fontem epigramma est in lapide inscriptum hac sententia versibus graecis: eam non esse idoneam ad lavandum, sed etiam inimicam vitibus, quod apud eum fontem Melampus sacrificiis purgavisset rabiem Proeti filiarum restituissetque earum virginum mentes in pristinam sanitatem. Epigramma autem est id, quod est subscriptum: ἀγρότα, σὺν ποίμναις τὸ μεσημβρινὸν ἤν σε βαρύνῃ / δίψος ἀν' ἐσχατιὰς Κλείτορος ἐρχόμενον, / ταῖς μὲν ἀπὸ κρήνης ἄρυσαι πόμα καὶ παρὰ νύμφαις / ὑδριάσιν στῆσον πᾶν τὸ σὸν αἰπόλιον· / ἀλλὰ σὺ μήτ' ἐπὶ λουτρὰ βάλῃς χροί, μή σε καὶ αὔρη / πη⟨μή⟩νῃ ⟨τερπνῆς⟩ ἐντὸς ἐόντα μέθης· / φεῦγε δ' ἐμὴν πηγὴν μισάμπελον, ἔνθα Μελάμπους / λυσάμενος λύσσης Προιτίδας ἀρτεμέας / πάντα καθαρμὸν ἔβαψεν ἀπόκρυφον, ⟨εὖτ' ἄρ' ἀπ' Ἄργους / οὔρεα τρηχείης ἤλυθεν Ἀρκαδίης⟩.",null,"En Arcadia hay una ciudad no desconocida, Clítor, en cuyo territorio hay una cueva de la que mana agua, de la cual quienes beben se vuelven abstemios. Junto a esa fuente hay un epigrama inscrito en la piedra, en versos griegos, con este sentido: que no es apta para lavarse y que es además enemiga de las vides, porque junto a esa fuente Melampo, con sacrificios, había purificado la locura de las hijas de Preto y había restituido las mentes de aquellas doncellas a su primitiva salud. El epigrama es el que se transcribe a continuación: «Campesino, si al mediodía, cuando vas con tus rebaños por los confines de Clítor, te agobia la sed, saca de la fuente la bebida para ellos y, junto a las ninfas de las aguas, detén todo tu rebaño de cabras; pero no eches su agua sobre tu cuerpo para bañarte, no sea que su soplo te dañe cuando estés dentro de la grata embriaguez; huye de mi fuente, enemiga de la vid, donde Melampo, tras librar de la locura a las hijas de Preto, sanas ya, sumergió toda la purificación secreta, cuando desde Argos llegó a los montes de la áspera Arcadia»."],["vitruvius","8.3.22","Item est in insula Cia fons, e quo qui inprudentes biberint, fiunt insipientes, et ibi est epigramma insculptum ea sententia: iucundam eam esse potionem fontis eius, sed qui biberit, saxeos habiturum sensus. Sunt autem versus hi: ἡδεῖα ψυχροῦ πόματος λιβάς, ἣν ἀναβάλλει / πηγή, ἀλλ' ἄνοος πέτρος ὁ τῆσδε πιών.",null,"Igualmente, en la isla de Ceos hay una fuente de la cual quienes beben sin saberlo se vuelven necios, y allí hay grabado un epigrama con este sentido: que la bebida de esa fuente es agradable, pero quien beba de ella tendrá sentidos de piedra. Los versos son estos: «Dulce es el chorro de fresca bebida que brota de la fuente; pero quien de ella bebe se vuelve una piedra sin juicio»."],["vitruvius","8.3.23","Susis autem, in qua civitate est regnum Persarum, fonticulus est, ex quo qui biberint, amittunt dentes. Item in eo est scriptum epigramma, quod significat hanc sententiam: egregiam esse aquam ad lavandum, sed ea si bibatur, excutere e radicibus dentes. Et huius epigrammatos sunt versus graece: ὕδατα κρανάεντα βλέπεις, ξένε, τῶν ἄπο χερσὶν / λουτρὰ μὲν ἀνθρώποις ἀβλαβῆ ἔστιν ἔχειν· / ἢν δὲ λάβῃς κοίλου βοτανήδεος ἀγλαὸν ὕδωρ / ἄκρα μόνον δολιχοῦ χείλεος ἁψάμενος, / αὐτῆμαρ πριστῆρες ἐπὶ χθονὶ δαιτὸς ὀδόντες / πίπτουσιν, γενύων ὀρφανὰ θέντες ἕδη.",null,"En Susa, ciudad en la que está el reino de los persas, hay una fuentecilla de la cual quienes beben pierden los dientes. También en ella hay escrito un epigrama que significa esto: que el agua es excelente para lavarse, pero, si se bebe, arranca los dientes de raíz. Y los versos de este epigrama en griego son: «Ves, extranjero, aguas de fuente, de las que los hombres pueden tomar con las manos baños sin daño; pero si recibes en tu boca el agua brillante de la cóncava fuente herbosa, tocándola solo con el borde de los labios, ese mismo día los dientes que muelen el alimento caerán a tierra, dejando huérfanos los asientos de las mandíbulas»."],["vitruvius","8.3.24","Sunt etiam nonnullis locis fontium proprietates, quae procreant qui ibi nascuntur egregiis vocibus ad cantandum, uti Tarso, Magnesiae, aliis eiusmodi regionibus. Etiamque Zama est civitas Afrorum, cuius moenia rex Iuba duplici muro saepsit ibique regiam domum sibi constituit. Ab ea milia passus XX est oppidum Ismuc, cuius agrorum regiones incredibili finitae sunt terminatione. Cum esset enim Africa parens et nutrix ferarum bestiarum, maxime serpentium, in eius agris oppidi nulla nascitur, et si quando adlata ibi ponatur, statim moritur; neque id solum, sed etiam terra ex his locis si alio translata fuerit, et ibi. Id genus terrae etiam Balearibus dicitur esse. Sed aliam mirabiliorem virtutem ea habet terra, quam ego sic accepi.",null,"Hay también en algunos lugares propiedades de fuentes que hacen que quienes nacen allí tengan voces egregias para el canto, como en Tarso, en Magnesia y en otras regiones semejantes. Y Zama es una ciudad de los africanos cuyas murallas cercó el rey Juba con un doble muro y donde se estableció su palacio real. A veinte mil pasos de ella está la población de Ismuc, cuyo territorio está delimitado por un término increíble. Pues, siendo África madre y nodriza de fieras, sobre todo de serpientes, en el territorio de esa población no nace ninguna, y, si alguna vez se trae allí y se deja, muere al instante; y no solo eso, sino que también, si se traslada tierra de esos lugares a otra parte, allí ocurre lo mismo. Se dice que ese género de tierra existe también en las Baleares. Pero esa tierra tiene otra virtud más admirable, que yo he conocido de este modo."],["vitruvius","8.3.25","Gaius Iulius Masinissae filius, cuius erant totius oppidi agrorum possessiones, cum patre Caesare militavit. Is hospitio meo est usus. Ita cotidiano convictu necesse fuerat de philologia disputare. Interim cum esset inter nos de aquae potestate et eius virtutibus sermo, exposuit esse in ea terra eiusmodi fontes, ut, qui ibi procrearentur, voces ad cantandum egregias haberent, ideoque semper transmarinos catlastros emere formosos et puellas maturas eosque coniungere, ut, qui nascerentur ex his, non solum voce egregia sed etiam forma essent non invenusta.",null,"Gayo Julio, hijo de Masinisa, a quien pertenecían las posesiones de todo el territorio de la población, sirvió en el ejército con César padre. Fue mi huésped. Así, en el trato cotidiano, había sido inevitable disputar sobre filología. Entretanto, habiendo surgido entre nosotros una conversación sobre el poder del agua y sus virtudes, expuso que en esa tierra había fuentes de tal naturaleza que quienes nacían allí tenían voces egregias para el canto, y que por eso compraban siempre en ultramar esclavos jóvenes hermosos y muchachas núbiles y los unían, para que quienes nacieran de ellos fueran no solo de voz egregia, sino también de figura no desagradable."],["vitruvius","8.3.26","Cum haec tanta varietas sit disparibus rebus natura distributa * * * quod humanum corpus est ex aliqua parte terrenum, in eo autem multa genera sunt umorum, uti sanguinis, lactis, sudoris, urinae, lacrimarum. Ergo si in parva particula terreni tanta discrepantia invenitur saporum, non est mirandum, si tanta in magnitudine terrae innumerabiles sucorum reperientur varietates, per quarum venas aquae vis percurrens tincta pervenit ad fontium egressus, et ita ex eo dispares variique perficiuntur in propriis generibus fontes propter locorum discrepantiam et regionum qualitates terrarumque dissimiles proprietates.",null,"Puesto que esta variedad tan grande ha sido distribuida por la naturaleza en cosas desiguales * * * porque el cuerpo humano es en alguna parte terreno, y en él hay muchos géneros de humores, como la sangre, la leche, el sudor, la orina y las lágrimas. Así pues, si en una pequeña porción de lo terreno se encuentra tanta diferencia de sabores, no es de extrañar que en tan gran magnitud de la tierra se encuentren innumerables variedades de jugos, a través de cuyas venas la fuerza del agua, corriendo, llega teñida a las salidas de las fuentes; y así, de ello, las fuentes resultan desiguales y variadas en sus propios géneros, a causa de la diferencia de los lugares, de las cualidades de las regiones y de las propiedades desemejantes de las tierras."],["vitruvius","8.3.27","Ex his autem rebus sunt nonnulla, quae ego per me perspexi, cetera in libris graecis scripta inveni, quorum scriptorum hi sunt auctores: Theophrastos, Timaeus, Posidonios, Hegesias, Herodotus, Aristides, Metrodorus, qui magna vigilantia et infinito studio locorum proprietates, regionum qualitates, aquarum virtutes ab inclinatione caeli ita esse distributas scriptis dedicaverunt. Quorum secutus ingressus in hoc libro perscripsi quae satis esse putavi de aquae varietatibus, quo facilius ex his praescriptionibus eligant homines aquae fontes, quibus ad usum salientes possint ad civitates municipiaque perducere.",null,"De estas cosas, algunas las he examinado por mí mismo; las demás las he encontrado escritas en libros griegos, cuyos autores son estos: Teofrasto, Timeo, Posidonio, Hegesias, Heródoto, Arístides, Metrodoro, quienes, con gran vigilancia y afán infinito, consignaron por escrito que las propiedades de los lugares, las cualidades de las regiones y las virtudes de las aguas están distribuidas así por la inclinación del cielo. Siguiendo sus pasos, he escrito en este libro lo que he considerado suficiente sobre las variedades del agua, para que, a partir de estas prescripciones, los hombres elijan con más facilidad las fuentes de agua de las que puedan conducir surtidores para su uso a las ciudades y a los municipios."],["vitruvius","8.3.28","Nulla enim ex omnibus rebus tantas habere videtur ad usum necessitates, quantas aqua, ideo quod omnium animalium natura, si frumenti fructu privata fuerit, arbustivo aut carne aut piscatu aut etiam qualibet ex his reliquis rebus escarum utendo poterit tueri vitam, sine aqua vero nec corpus animalium nec ulla cibi virtus potest nasci nec tueri nec parari. Quare magna diligentia industriaque quaerendi sunt et eligendi fontes ad humanae vitae salubritatem.",null,"Pues ninguna de todas las cosas parece tener para el uso necesidades tan grandes como el agua, porque la naturaleza de todos los animales, si se ve privada del fruto del trigo, podrá conservar la vida sirviéndose de los frutos de los árboles, de la carne, de la pesca o de cualquiera de los demás alimentos; pero sin agua no puede nacer, ni conservarse, ni prepararse el cuerpo de los animales ni virtud alguna del alimento. Por eso, con gran diligencia e industria, han de buscarse y elegirse las fuentes para la salubridad de la vida humana."],["vitruvius","8.4.1","Expertiones autem et probationes eorum sic sunt providendae. Si erunt profluentes et aperti, antequam duci incipiantur, aspiciantur animoque advertantur, qua membratura sint qui circa eos fontes habitant homines; et si erunt corporibus valentibus, coloribus nitidis, cruribus non vitiosis, non lippis oculis, erunt probatissimi. Item si fons novus fossus fuerit, et in vas corinthium sive alterius generis, quod erit ex aere bono, ea aqua sparsa maculam non fecerit, optima est. Itemque in aeneo si ea aqua defervefacta et postea requieta et defusa fuerit, neque in eius aenei fundo harena aut limus invenietur, ea aqua erit item probata.",null,"Los ensayos y pruebas de estas deben prepararse así. Si son manantiales y descubiertos, antes de que se empiece a conducirlos, obsérvese y considérese con atención de qué complexión son los hombres que habitan en torno a esas fuentes; y si son de cuerpos robustos, de color lustroso, de piernas sin defectos y de ojos no legañosos, serán aprobadísimas. Igualmente, si se ha excavado una fuente nueva, y esa agua, rociada en un vaso de bronce corintio o de otro género que sea de buen bronce, no deja mancha, es óptima. Asimismo, si esa agua, hervida en una caldera de bronce y después dejada reposar y vertida, no deja en el fondo de la caldera arena ni limo, esa agua será igualmente aprobada."],["vitruvius","8.4.2","Item si legumina in vas cum ea aqua coniecta ad ignem posita celeriter percocta fuerint, indicabunt aquam esse bonam et salubrem. Non etiam minus ipsa aqua, quae erit in fonte, si fuerit limpida et perlucida, quoque pervenerit aut profluxerit, muscus non nascetur neque iuncus, neque inquinatus ab aliquo inquinamento is locus fuerit, sed puram habuerit speciem, in⟨dica⟩bitur his signis esse tenuis et summa salubritate.",null,"Igualmente, si unas legumbres, echadas en un recipiente con esa agua y puestas al fuego, se cuecen rápidamente, indicarán que el agua es buena y salubre. No menos la propia agua que esté en la fuente: si es límpida y transparente, y por donde llegue o corra no nace musgo ni junco, ni ese lugar está manchado por suciedad alguna, sino que tiene aspecto puro, se indicará con estas señales que es ligera y de suma salubridad."],["vitruvius","8.5.1","Nunc de perductionibus ad habitationes moeniaque, ut fieri oporteat, explicabo. Cuius ratio est prima perlibratio. Libratur autem dioptris aut libris aquariis aut chorobate, sed diligentius efficitur per chorobaten, quod dioptrae libraeque fallunt. Chorobates autem est regula longa circiter pedum viginti. Ea habet ancones in capitibus extremis aequali modo perfectos inque regulae capitibus ad normam coagmentatos, et inter regulam et ancones a cardinibus compacta transversaria, quae habent lineas ad perpendiculum recte descriptas pendentiaque ex regula perpendicula in singulis partibus singula, quae, cum regula est conlocata aeque, tangendo aeque ac pariter lineas descriptionis indicant libratam conlocationem.",null,"Explicaré ahora cómo deben hacerse las conducciones hacia las habitaciones y las murallas. Su primer principio es la nivelación. Se nivela con dioptras, con niveles de agua o con el corobate, pero se hace con más exactitud mediante el corobate, porque las dioptras y los niveles engañan. El corobate es una regla de unos veinte pies de largo. Tiene en sus extremos brazos hechos de modo igual y ensamblados en escuadra con los extremos de la regla, y entre la regla y los brazos, travesaños fijados con espigas, que tienen líneas trazadas exactamente a plomo, y plomadas que cuelgan de la regla, una en cada lado; las cuales, cuando la regla está colocada a nivel, tocando igual y parejamente las líneas trazadas, indican la posición nivelada."],["vitruvius","8.5.2","Sin autem ventus interpellaverit et motionibus lineae non potuerint certam significationem facere, tunc habeat in superiore parte canalem longum pedes V, latum digitum, altum sesquidigitum, eoque aqua infundatur, et si aequaliter aqua canalis summa labra tanget, scietur esse libratum. Item eo chorobate cum perlibratum ita fuerit, scietur, quantum habuerit fastigii.",null,"Pero si el viento interfiere y, por los movimientos, las líneas no pueden dar una indicación segura, entonces tenga en la parte superior un canal de cinco pies de largo, un dedo de ancho y un dedo y medio de profundidad, y viértase agua en él; y si el agua toca por igual los bordes superiores del canal, se sabrá que está a nivel. Igualmente, cuando se haya nivelado así con este corobate, se sabrá cuánta pendiente hay."],["vitruvius","8.5.3","Fortasse, qui Archimedis libros legit, dicet non posse fieri veram ex aqua librationem, quod ei placet aquam non esse libratam, sed sphaeroides habere schema et ibi habere centrum, quo loci habet orbis terrarum. Hoc autem, sive plana est aqua seu sphaeroides, necesse est, ⟨ad⟩ extrema capita dextra ac sinistra, cum librata regula erit, pariter sustinere regulam aquam; sin autem proclinatum habuerit regulae canalem, erit ex una parte, quae erit altior, non in summis labris aqua; necesse est enim, quocumque aqua sit infusa, in medio inflationem curvaturamque habere, sed capita dextra ac sinistra inter se librata esse. Exemplar autem chorobati erit in extremo volumine descriptum. Et si erit fastigium magnum, facilior erit decursus aquae; sin autem intervalla erunt lacunosa, substructionibus erit succurrendum.",null,"Quizá quien haya leído los libros de Arquímedes dirá que no puede hacerse una verdadera nivelación con el agua, porque él sostiene que el agua no está nivelada, sino que tiene figura esferoidal y su centro en el mismo lugar que el orbe de la tierra. Pero, sea el agua plana o esferoidal, es necesario que, en los extremos, a derecha e izquierda, cuando la regla esté nivelada, el agua sostenga por igual la regla; y si tuviera inclinado el canal de la regla, por un lado, el que sea más alto, el agua no llegará a los bordes superiores; pues es necesario que, dondequiera que se vierta el agua, tenga en el centro una hinchazón y curvatura, pero que los extremos, a derecha e izquierda, estén nivelados entre sí. El modelo del corobate se describirá al final del volumen. Y si la pendiente es grande, el descenso del agua será más fácil; pero si los intervalos tienen depresiones, habrá que acudir a las subestructuras."],["vitruvius","8.6.1","Ductus autem aquae fiunt generibus tribus: rivis per canales structiles, aut fistulis plumbeis, seu tubulis fictilibus. Quorum hae sunt rationes. Si canalibus, ut structura fiat quam solidissima, solumque rivi libramenta habeat fastigata ne minus in centenos pedes semipede. Eaeque structurae confornicentur, ut minime sol aquam tangat. Cumque venerit ad moenia, efficiatur castellum et castello coniunctum ad recipiendam aquam triplex inmissarium, conlocenturque in castello tres fistulae aequaliter divisae intra receptacula coniuncta, uti, cum abundaverit ab extremis, in medium receptaculum redundet.",null,"Las conducciones de agua se hacen de tres géneros: por acequias a través de canales de fábrica, por tuberías de plomo o por tubos de barro. Sus principios son estos. Si por canales, que la fábrica se haga lo más sólida posible, y que el suelo de la acequia tenga una pendiente no menor de medio pie por cada cien pies. Y estas fábricas abovédense, para que el sol toque lo menos posible el agua. Y cuando llegue a las murallas, hágase un castellum y, unido al castellum, para recibir el agua, un triple depósito de entrada, y colóquense en el castellum tres tuberías, divididas por igual dentro de receptáculos unidos, de modo que, cuando rebose de los extremos, se desborde hacia el receptáculo central."],["vitruvius","8.6.2","Ita in medio ponentur fistulae in omnes lacus et salientes, ex altero in balneas †vectigal quotannis populo praestent, ex quibus tertio in domus privatas, ne desit in publico, non enim poterint avertere, cum habuerint a capitibus proprias ductiones. Haec autem quare divisa constituerim, hae sunt causae, uti qui privatim ducent in domos vectigalibus tueantur per publicanos aquarum ductus.",null,"Así, del central saldrán tuberías hacia todos los estanques y surtidores; del segundo, hacia los baños, que proporcionen al pueblo †una renta anual; y del tercero, hacia las casas privadas, para que no falte el agua en lo público, pues no podrán desviarla, al tener desde los orígenes sus conducciones propias. Y las razones por las que he establecido esta división son estas: para que quienes conduzcan agua privadamente a sus casas mantengan con sus tasas, por medio de los publicanos, las conducciones de agua."],["vitruvius","8.6.3","Sin autem medii montes erunt inter moenia et caput fontis, sic erit faciendum, uti specus fodiantur sub terra librenturque ad fastigium, quod supra scriptum est. Et si tofus erit aut saxum, in suo sibi canalis excidatur, sin autem terrenum aut harenosum erit, solum et parietes cum camara in specu struantur et ita perducatur. Puteique ita sint facti, uti inter duos sit actus.",null,"Pero si hay montes interpuestos entre las murallas y el nacimiento de la fuente, habrá que hacer así: que se excaven galerías bajo tierra y se nivelen con la pendiente que se ha escrito arriba. Y si hay toba o roca, tállese el canal en ella misma; pero si es terreno de tierra o arenoso, constrúyanse en la galería el suelo y las paredes con su bóveda, y condúzcase así. Y háganse los pozos de manera que entre dos haya un actus."],["vitruvius","8.6.4","Sin autem fistulis plumbeis ducetur, primum castellum ad caput struatur, deinde ad copiam aquae lumen fistularum constituatur, eaeque fistulae ⟨e⟩ castello conlocentur ad castellum, quod erit in moenibus. Fistulae ne minus longae pedum denûm fundantur. Quae si centenariae erunt, pondus habeant in singulas pondo MCC; si octogenariae, pondo DCCCCLX; si quinquagenariae, pondo DC; quadragenariae pondo CCCCLXXX; tricenariae pondo CCCLX; vicenariae pondo CCXL; quinûm denûm pondo CLXXX; denûm pondo CXX; octonûm pondo C; quinariae pondo LX. E latitudine autem lamnarum, quot digitos habuerint, antequam in rotundationem flectantur, magnitudinum ita nomina concipiunt fistulae. Namque quae lamna fuerit digitorum quinquaginta, cum fistula perficietur ex ea lamna, vocabitur quinquagenaria similiterque reliquae.",null,"Pero si se conduce por tuberías de plomo, constrúyase primero un castellum en el nacimiento; después, según la abundancia del agua, establézcase el calibre de las tuberías, y colóquense estas tuberías desde ese castellum hasta el castellum que esté en las murallas. Fúndanse tuberías no menores de diez pies de largo. Si son de cien, tengan un peso de 1200 libras cada una; si de ochenta, de 960 libras; si de cincuenta, de 600 libras; las de cuarenta, de 480 libras; las de treinta, de 360 libras; las de veinte, de 240 libras; las de quince, de 180 libras; las de diez, de 120 libras; las de ocho, de 100 libras; las de cinco, de 60 libras. Las tuberías toman los nombres de sus magnitudes según la anchura, en dedos, de las láminas antes de que se curven en redondo. Así, la lámina que sea de cincuenta dedos, cuando con ella se haga una tubería, se llamará de cincuenta, y del mismo modo las demás. [Nota metrológica: la quinaria corresponde a una lámina de cinco digiti; su caudal solo admite una equivalencia moderna orientativa, del orden de 0,42 l/s.]"],["vitruvius","8.6.5","Ea autem ductio, quae per fistulas plumbeas est futura, hanc habebit expeditionem. Quodsi caput habeat libramenta ad moenia montesque medii non fuerint altiores, ut possint interpellare, sed intervalla, necesse est substruere ad libramenta, quemadmodum in rivis et canalibus. Sin autem non longa erit circumitio, circumductionibus, sin autem valles erunt perpetuae, in declinato loco cursus dirigentur. Cum venerint ad imum, non alte substruitur, ut sit libramentum quam longissimum; hoc autem erit venter, quod Graeci appellant Κοιλίαν. Deinde cum venerit adversus clivum, ex longo spatio ventris leniter tumescit, ⟨ut⟩ exprimatur in altitudinem summi clivi.",null,"Y la conducción que haya de hacerse por tuberías de plomo tendrá esta disposición. Si el nacimiento tiene nivel respecto de las murallas y los montes intermedios no son más altos como para poder interrumpirla, sino que hay depresiones, es necesario construir subestructuras hasta el nivel, como en las acequias y canales. Pero si el rodeo no es largo, se hará con rodeos; y si los valles son continuos, se dirigirá el curso por la pendiente. Cuando llegue al fondo, no se levanta una subestructura alta, para que el tramo nivelado sea lo más largo posible; y este será el vientre, que los griegos llaman κοιλία. Después, cuando llega frente a la cuesta, tras el largo espacio del vientre, se eleva suavemente, para ser impulsada hasta la altura de lo alto de la cuesta."],["vitruvius","8.6.6","Quodsi non venter in vallibus factus fuerit nec substructum ad libram factum, sed geniculus erit, erumpet et dissolvet fistularum commissuras. Etiam in ventre colliquiaria sunt facienda, per quae vis spiritus relaxetur. Ita per fistulas plumbeas aquam qui ducent, his rationibus bellissime poterunt efficere, quod et decursus et circumductiones et ventres et expressus hac ratione possunt fieri, cum habebunt a capitibus ad moenia fastigii libramenta.",null,"Pero si en los valles no se hace el vientre ni se construye una subestructura a nivel, sino que hay un codo, el agua reventará y deshará las juntas de las tuberías. También en el vientre han de hacerse colliquiaria, a través de los cuales se libere la fuerza del aire. Así, quienes conduzcan el agua por tuberías de plomo podrán lograrlo de manera excelente con estos principios, porque de este modo pueden hacerse los descensos, los rodeos, los vientres y las impulsiones, siempre que se tengan niveles de pendiente desde los nacimientos hasta las murallas."],["vitruvius","8.6.7","Item inter actus ducentos non est inutile castella conlocari, ut, si quando vitium aliqui locus fecerit, non totum omneque opus contundatur et, in quibus locis sit factum, facilius inveniatur; sed ea castella neque in decursu neque in ventris planitia neque in expressionibus neque omnino in vallibus, sed in perpetua ⟨fiant⟩ aequalitate.",null,"Igualmente, no es inútil colocar castella cada doscientos actus, para que, si alguna vez algún lugar sufre un daño, no se arruine toda la obra entera y se encuentre más fácilmente en qué lugares se ha producido; pero estos castella no deben hacerse ni en el descenso, ni en la parte llana del vientre, ni en las impulsiones, ni en absoluto en los valles, sino en un terreno continuamente llano."],["vitruvius","8.6.8","Sin autem minore sumptu voluerimus, sic est faciendum. Tubuli crasso corio ne minus duorum digitorum fiant, sed ita hi tubuli ex una parte sint lingulati, ut alius in alium inire convenireque possint. Coagmenta autem eorum calce viva ex oleo subacta sunt inlinienda, et in declinationibus libramenti ventris lapis est ex saxo rubro in ipso geniculo conlocandus isque perterebratus, uti ex decursu tubulus novissimus in lapide coagmentetur et primus [ex] librati ventris; ad eundem modum adversum clivum et novissimus librati ventris in cavo saxi rubri haereat et primus expressionis ad eundem modum coagmentetur.",null,"Pero si queremos hacerlo con menor gasto, ha de hacerse así. Háganse tubos de pared gruesa, no menor de dos dedos, pero de modo que estos tubos tengan un extremo estrechado, para que uno pueda entrar y ajustarse en otro. Sus juntas han de untarse con cal viva amasada con aceite; y en las inclinaciones del nivel del vientre, en el codo mismo, debe colocarse una piedra de roca roja, perforada, de modo que el último tubo del descenso se ajuste en la piedra, y también el primero del vientre nivelado; del mismo modo, frente a la cuesta, el último del vientre nivelado quede fijo en el hueco de la roca roja, y el primero de la impulsión se ajuste del mismo modo."],["vitruvius","8.6.9","Ita librata planitia tubulorum ad decursus et expressiones non extolletur. Namque vehemens spiritus in aquae ductione solet nasci, ita ut etiam saxa perrumpat, nisi primum leniter et parce a capite aqua inmittatur et in geniculis aut versuris alligationibus aut pondere saburra contineatur. Reliqua omnia uti fistulis plumbeis ita sunt conlocanda. Item cum primo aqua a capite inmittitur, ante favilla inmittetur, uti coagmenta, si qua sunt non satis oblita, favilla oblinantur.",null,"Así, la superficie nivelada de los tubos no se levantará en los descensos y las impulsiones. Pues en la conducción del agua suele producirse un aire violento, de tal modo que llega a romper incluso las piedras, a no ser que al principio el agua se introduzca suave y moderadamente desde el nacimiento y se contenga en los codos o recodos con ataduras o con peso de lastre. Todo lo demás debe colocarse como en las tuberías de plomo. Igualmente, cuando por primera vez se introduzca el agua desde el nacimiento, introdúzcase antes ceniza, para que las juntas, si algunas no están suficientemente untadas, queden untadas con la ceniza."],["vitruvius","8.6.10","Habent autem tubulorum ductiones ea commoda. Primum in opere quod si quod vitium factum fuerit, quilibet id potest reficere. Etiamque multo salubrior est ex tubulis aqua quam per fistulas, quod plumbum videtur esse ideo vitiosum, quod ex eo cerussa nascitur; haec autem dicitur esse nocens corporibus humanis. Ita quod ex eo procreatur, id est vitiosum, non est dubium, quin ipsum quoque non sit salubre.",null,"Las conducciones de tubos tienen estas ventajas. En primer lugar, si en la obra se produce algún daño, cualquiera puede repararlo. Además, el agua de los tubos es mucho más salubre que la de las tuberías, porque el plomo parece ser nocivo, dado que de él nace el albayalde; y se dice que este es dañino para los cuerpos humanos. Así, puesto que lo que se engendra de él es nocivo, no hay duda de que tampoco el plomo mismo es salubre."],["vitruvius","8.6.11","Exemplar autem ab artificibus plumbariis possumus accipere, quod palloribus occupatos habent corporis colores. Namque cum fundendo plumbum flatur, vapor ex eo insidens corporis artus et in diem exurens eripit ex membris eorum sanguinis virtutes. Itaque minime fistulis plumbeis aqua duci videtur, si volumus eam habere salubrem. Saporemque meliorem ex tubulis esse cotidianus potest indicare victus, quod omnes, et structas cum habeant vasorum argenteorum mensas, tamen propter saporis integritatem fictilibus utuntur.",null,"Un ejemplo podemos tomarlo de los artesanos del plomo, que tienen el color del cuerpo invadido por la palidez. Pues, cuando al fundir el plomo se sopla, el vapor que sale de él, asentándose en los miembros del cuerpo y quemándolos día tras día, arrebata a sus miembros las virtudes de la sangre. Por eso parece que el agua no debe conducirse en absoluto por tuberías de plomo, si queremos que sea salubre. Y que el sabor es mejor en los tubos puede indicarlo la vida cotidiana, porque todos, aun teniendo sus mesas provistas de vasos de plata, usan sin embargo los de barro por la integridad del sabor."],["vitruvius","8.6.12","Sin autem fontes ⟨non sunt⟩, unde ductiones aquarum faciamus, necesse est puteos fodere. In puteorum autem fossionibus non est contemnenda ratio, sed acuminibus sollertiaque magna naturales rerum rationes considerandae, quod habet multa variaque terra in se genera. Est enim uti reliquae res ex quattuor principiis composita. Et primum est ipsa terrena habetque ex umore aquae fontes, item calores, unde etiam sulphur, alumen, bitumen nascitur, aerisque spiritus inmanes, qui, cum graves per intervenia fistulosa terrae perveniunt ad fossionem puteorum et ibi homines offendunt fodientes, vi naturali vaporis obturant eorum naribus spiritus animales; ita, qui non celerius inde effugiunt, ibi interimuntur.",null,"Pero si no hay fuentes de las que hacer conducciones de agua, es necesario excavar pozos. En la excavación de los pozos no ha de despreciarse el método, sino que han de considerarse con agudeza y gran sagacidad los principios naturales de las cosas, porque la tierra tiene en sí muchos y variados géneros. Pues, como las demás cosas, está compuesta de cuatro principios. Y, en primer lugar, es ella misma terrena, y tiene, por la humedad, fuentes de agua; asimismo, calores, de donde nacen también el azufre, el alumbre y el betún; y enormes alientos de aire, que, cuando llegan pesados a través de los intersticios fistulosos de la tierra a la excavación de los pozos y alcanzan allí a los hombres que cavan, con la fuerza natural de su vapor les obstruyen en las narices el aliento vital; así, quienes no huyen de allí con rapidez mueren allí."],["vitruvius","8.6.13","Hoc autem quibus rationibus caveatur, sic erit faciendum. Lucerna accensa demittatur; quae si permanserit ardens, sine periculo descendetur. Sin autem eripietur lumen a vi vaporis, tunc secundum puteum dextra ac sinistra defodiantur aestuaria; ita quemadmodum per nares spiritus ex aestu⟨ariis⟩ dissipabuntur. Cum haec sic explicata fuerint et ad aquam erit perventum, tunc saepiatur as⟨sa⟩ structura, ne obturentur venae.",null,"Para precaverse de esto, habrá que hacer así. Bájese una lámpara encendida; si permanece ardiendo, se descenderá sin peligro. Pero si la fuerza del vapor le arrebata la luz, entonces, junto al pozo, a derecha e izquierda, cávense respiraderos; así, como por narices, los alientos se disiparán por los respiraderos. Cuando esto se haya resuelto así y se haya llegado al agua, entonces cérquese con una fábrica en seco, para que no se obstruyan las venas."],["vitruvius","8.6.14","Sin autem loca dura erunt aut nimium venae penitus fuerint, tunc signinis operibus ex tectis aut superioribus locis excipiendae sunt copiae. In signinis autem operibus haec sunt facienda. Uti harena primum purissima asperrimaque paretur, caementum de silice frangatur ne gravius quam librarium, calx quam vehementissima mortario mixta, ita ut quinque partes harenae ad duas respondeant. Eorum fossa ad libramentum altitudinis, quod est futurum, calcetur vectibus ligneis ferratis.",null,"Pero si los terrenos son duros o las venas están demasiado profundas, entonces han de recogerse las provisiones de agua desde los tejados o desde lugares más altos mediante obras de opus signinum. En las obras de opus signinum ha de hacerse lo siguiente. En primer lugar, prepárese arena purísima y asperísima; pártase la piedra de sílex en trozos no más pesados de una libra; la cal, lo más fuerte posible, mézclese en el mortero de modo que cinco partes de arena respondan a dos. Con esta mezcla, en una zanja, hasta el nivel de altura que haya de tener, apisónese con mazos de madera guarnecidos de hierro."],["vitruvius","8.6.15","Parietibus calcatis, in medio quod erit terrenum, exinaniatur ad libramentum infimum parietum. Hoc exaequato solum calcetur ad crassitudinem, quae constituta fuerit. Ea autem si duplicia aut triplicia facta fuerint, uti percolationibus transmutari possint, multo salubriorem et suaviorem aquae usum efficient; limus enim cum habuerit, quo subsidat, limpidior fiet et sine odoribus conservabit saporem. Si non, salem addi necesse erit et extenuari. Quae potui de aquae virtute et varietate, quasque habeat utilitates quibusque rationibus ducatur et probetur, in hoc volumine posui; de gnomonicis vero rebus et horologiorum rationibus insequenti perscribam.",null,"Apisonadas las paredes, vacíese lo que haya de tierra en el centro hasta el nivel más bajo de las paredes. Nivelado esto, apisónese el suelo hasta el grosor que se haya establecido. Y si estos depósitos se hacen dobles o triples, de modo que el agua pueda pasar de uno a otro por filtración, harán el uso del agua mucho más salubre y agradable; pues, cuando el limo tenga dónde asentarse, el agua se volverá más límpida y conservará su sabor sin olores. Si no, será necesario añadir sal y aclararla. Lo que he podido sobre la virtud y la variedad del agua, qué utilidades tiene y con qué procedimientos se conduce y se prueba, lo he puesto en este volumen; sobre la gnomónica y los principios de los relojes escribiré en el siguiente."],["vitruvius","9.praef.1","Nobilibus athletis, qui Olympia, Pythia, Isthmia, Nemea vicissent, Graecorum maiores ita magnos honores constituerunt, uti non modo in conventu stantes cum palma et corona ferant laudes, sed etiam, cum revertantur in suas civitates cum victoria, triumphantes quadrigis in moenia et in patrias invehantur e reque publica perpetua vita constitutis vectigalibus fruantur. Cum ergo id animadvertam, admiror, quid ita non scriptoribus eidem honores etiamque maiores sint tributi, qui infinitas utilitates aevo perpetuo omnibus gentibus praestant. Id enim magis erat institui dignum, quod athletae sua corpora exercitationibus efficiunt fortiora, scriptores non solum suos sensus, sed etiam omnium, ⟨cum⟩ libris ad discendum et animos exacuendos praeparant praecepta.",null,"A los atletas ilustres que habían vencido en los juegos Olímpicos, Píticos, Ístmicos y Nemeos, los antepasados de los griegos les establecieron honores tan grandes que no solo reciben alabanzas de pie en la asamblea con la palma y la corona, sino que también, cuando regresan victoriosos a sus ciudades, entran triunfantes en cuadrigas dentro de las murallas y en sus patrias, y disfrutan de por vida de rentas establecidas por el erario público. Así pues, cuando advierto esto, me pregunto con asombro por qué no se han tributado los mismos honores, e incluso mayores, a los escritores, que prestan infinitas utilidades a todas las naciones por siempre. Pues esto era más digno de instituirse, porque los atletas hacen más fuertes sus cuerpos con los ejercicios, mientras que los escritores fortalecen no solo sus sentidos, sino también los de todos, al preparar en sus libros preceptos para aprender y aguzar los ánimos."],["vitruvius","9.praef.2","Quid enim Milo Crotoniates, quod fuit invictus, prodest hominibus aut ceteri, qui eo genere fuerunt victores, nisi quod, dum vixerunt ipsi, inter suos cives habuerunt nobilitatem. Pythagorae vero praecepta, Democriti, Platonis, Aristotelis ceterorumque sapientium cotidiana perpetuis industriis culta non solum suis civibus, sed etiam omnibus gentibus recentes et floridos edunt fructus. E quibus qui a teneris aetatibus doctrinarum abundantia satiantur, optimos habent sapientiae sensus, instituunt civitatibus humanitatis mores, aequa iura, leges, quibus absentibus nulla potest esse civitas incolumis.",null,"¿De qué les sirve a los hombres, en efecto, Milón de Crotona, por haber sido invencible, o los demás que fueron vencedores en ese género, sino de que, mientras vivieron, gozaron de celebridad entre sus conciudadanos? En cambio, los preceptos de Pitágoras, Demócrito, Platón, Aristóteles y los demás sabios, cultivados cada día con incesante industria, producen frutos frescos y florecientes no solo para sus conciudadanos, sino también para todas las naciones. Quienes desde la tierna edad se sacian de ellos con la abundancia de sus doctrinas tienen los mejores sentidos de la sabiduría e instituyen en las ciudades costumbres de humanidad, derechos justos y leyes, sin los cuales ninguna ciudad puede estar incólume."],["vitruvius","9.praef.3","Cum ergo tanta munera ab scriptorum prudentia privatim publiceque fuerint hominibus praeparata, non solum arbitror palmas et coronas his tribui oportere, sed etiam decerni triumphos et inter deorum sedes eos dedicandos iudicari. Eorum autem cogitata utiliter hominibus ad vitam explicandam e pluribus singula paucorum uti exempla ponam, quae recognoscentes necessario his tribui honores oportere homines confitebuntur.",null,"Así pues, puesto que la prudencia de los escritores ha preparado para los hombres, en privado y en público, dones tan grandes, no solo pienso que se les deben tributar palmas y coronas, sino también decretarles triunfos y juzgar que han de ser consagrados entre las sedes de los dioses. Y de sus pensamientos, útilmente expuestos para desarrollar la vida de los hombres, pondré como ejemplos algunos de unos pocos entre muchos; al reconocerlos, los hombres confesarán que necesariamente se les deben tributar honores."],["vitruvius","9.praef.4","Et primum Platonis e multis ratiocinationibus utilissimis unam, quemadmodum ab eo explicata sit, ponam. Locus aut ager paribus lateribus si erit quadratus eumque oportuerit duplicare, quod opus fuerit genere numeri, quod multiplicationibus non invenitur, eo descriptionibus linearum emendatius reperitur. Est autem eius rei haec demonstratio. Quadratus locus, qui erit longus et latus pedes denos, efficit areae pedes c. Si ergo opus fuerit eum duplicare id est pedum CC item e paribus lateribus facere, quaerendum erit, quam magnum latus eius quadrati fiat, ut ex eo CC pedes duplicationibus areae respondeant. Id autem numero nemo potest invenire. Namque si XIIII constituentur, erunt multiplicati pedes CXCVI, si XV, pedes CCXXV.",null,"Y en primer lugar pondré, de entre los muchos y utilísimos razonamientos de Platón, uno, tal como fue explicado por él. Si un lugar o campo de lados iguales es cuadrado y hubiera que duplicarlo, puesto que esto requeriría un género de número que no se encuentra mediante multiplicaciones, se halla con más exactitud mediante el trazado de líneas. La demostración de ello es esta. Un lugar cuadrado que tenga diez pies de largo y de ancho da un área de cien pies. Si, pues, hubiera que duplicarlo, es decir, hacerlo de doscientos pies, igualmente de lados iguales, habrá que buscar cuán grande resulta el lado de ese cuadrado para que de él respondan doscientos pies a la duplicación del área. Pero esto nadie puede hallarlo con un número. Pues, si se fijan catorce, multiplicados darán ciento noventa y seis pies; si quince, doscientos veinticinco."],["vitruvius","9.praef.5","Ergo quoniam id non explicatur numero, in eo quadrato, longo et lato pedes X quod fuerit, linea ab angulo ad angulum diagonios perducatur, uti dividantur duo trigona aequa magnitudine, singula areae pedum quinquagenûm, ad eiusque lineae diagonalis longitudinem locus quadratus paribus lateribus describatur. Ita quam magna duo trigona in minore quadrato quinquagenûm pedum linea diagonio fuerint designata, eadem magnitudine et eodem pedum numero quattuor in maiore erunt effecta. Hac ratione duplicatio grammicis rationibus ab Platone, uti schema subscriptum est in ima pagina, explicata est.",null,"Así pues, puesto que esto no se resuelve con un número, en ese cuadrado que tenga diez pies de largo y de ancho trácese una línea diagonal de ángulo a ángulo, de modo que se dividan dos triángulos de igual magnitud, cada uno de cincuenta pies cuadrados de área, y sobre la longitud de esa línea diagonal descríbase un cuadrado de lados iguales. Así, cuan grandes hayan resultado los dos triángulos de cincuenta pies cuadrados marcados por la línea diagonal en el cuadrado menor, de la misma magnitud y del mismo número de pies resultarán cuatro en el mayor. Con este procedimiento, Platón explicó la duplicación mediante principios geométricos, como se muestra en la figura trazada al pie de la página."],["vitruvius","9.praef.6","Item Pythagoras normam sine artificis fabricationibus inventam ostendit, et quod magno labore fabri normam facientes vix ad verum perducere possunt, id rationibus et methodis emendatum ex eius praeceptis explicatur. Namque si sumantur regulae tres, e quibus una sit pedes III, altera pedes IIII, tertia pedes V, eaeque regulae inter se compositae tangant alia aliam suis cacuminibus extremis schema habentes trigoni, deformabunt normam emendatam. Ad eas autem regularum singularum longitudines si singula quadrata paribus lateribus describantur, quod erit trium latus, areae habebit pedes VIIII, quod IIII, XVI, quod V erit, XXV.",null,"Igualmente, Pitágoras mostró la escuadra hallada sin artificios de artesano, y lo que los carpinteros que hacen escuadras apenas pueden llevar a la exactitud con gran trabajo, eso se explica corregido con principios y métodos a partir de sus preceptos. Pues, si se toman tres reglas, de las cuales una sea de tres pies, otra de cuatro y la tercera de cinco, y estas reglas, compuestas entre sí, se tocan unas a otras por sus extremos formando la figura de un triángulo, formarán una escuadra exacta. Y si sobre las longitudes de cada una de estas reglas se describen cuadrados de lados iguales, el de lado tres tendrá un área de nueve pies; el de cuatro, dieciséis; el de cinco, veinticinco."],["vitruvius","9.praef.7","Ita quantum areae pedum numerum duo quadrata ex tribus pedibus longitudinis laterum et quattuor efficiunt, aeque tantum numerum reddit id unum ex quinque descriptum. Id Pythagoras cum invenisset, non dubitans a Musis se in ea inventione monitum, maximas gratias agens hostias dicitur his immolavisse. Ea autem ratio, quemadmodum in multis rebus et mensuris est utilis, etiam in aedificiis scalarum aedificationibus, uti temperatas habeant graduum librationes, est expedita.",null,"Así, cuanto número de pies de área producen los dos cuadrados de lados de tres y de cuatro pies de longitud, igual número da el solo cuadrado descrito sobre el de cinco. Se dice que Pitágoras, al descubrirlo, no dudando de haber sido inspirado por las Musas en ese hallazgo, les inmoló víctimas en acción de gracias. Y este principio, así como es útil en muchas cosas y medidas, es también expedito en los edificios, en la construcción de escaleras, para que tengan niveles de peldaños bien proporcionados."],["vitruvius","9.praef.8","Si enim altitudo contignationis ab summa coaxatione ad imum libramentum divisa fuerit in partes tres, erit earum quinque in scalis scaporum iusta longitudine inclinatio. ⟨Quare⟩ quam magnae fuerint inter contignationem et imum libramentum altitudinis partes tres, quattuor a perpendiculo recedant et ibi conlocentur inferiores calces scaporum. Ita si erunt temperatae, ⟨libratae⟩ et graduum ipsarum scalarum erunt conlocationes. Item eius rei erit subscripta forma.",null,"Pues, si la altura del piso, desde el entablado superior hasta el nivel inferior, se divide en tres partes, cinco de ellas darán la inclinación de la escalera con la justa longitud de las zancas. Por eso, cuan grandes sean las tres partes de la altura entre el piso y el nivel inferior, cuatro de ellas apártense de la plomada, y colóquense allí los pies inferiores de las zancas. Así, estas estarán bien proporcionadas, y también las disposiciones de los peldaños de las propias escaleras estarán niveladas. Igualmente, se dibujará debajo la figura de esto."],["vitruvius","9.praef.9","Archimedis vero cum multa miranda inventa et varia fuerint, ex omnibus etiam infinita sollertia id, quod exponam, videtur esse expressum. Nimirum Hiero enim Syracusis auctus regia potestate, rebus bene gestis cum auream coronam votivam diis inmortalibus in quodam fano constituisset ponendam, manupretio locavit faciendam et aurum ad sacomam adpendit redemptori. Is ad tempus opus manu factum subtiliter regi adprobavit et ad sacomam pondus coronae visus est praestitisse.",null,"De Arquímedes, aunque sus hallazgos fueron muchos, admirables y variados, de todos ellos el que voy a exponer parece haber sido concebido con una sagacidad infinita. En efecto, Hierón, engrandecido en Siracusa con el poder regio, habiendo decidido, tras el éxito de sus empresas, colocar en cierto santuario una corona de oro votiva a los dioses inmortales, contrató su hechura por un precio de mano de obra y pesó el oro para el contratista con una balanza. Este, a su tiempo, presentó al rey la obra, hecha finamente a mano, y en la balanza pareció haber cumplido con el peso de la corona."],["vitruvius","9.praef.10","Posteaquam indicium est factum dempto auro tantundem argenti in id coronarium opus admixtum esse, indignatus Hiero se contemptum esse neque inveniens, qua ratione id furtum reprehenderet, rogavit Archimeden, uti in se sumeret sibi de eo cogitationem. Tunc is, cum haberet eius rei curam, casu venit in balineum, ibique cum in solium descenderet, animadvertit, quantum corporis sui in eo insideret, tantum aquae extra solium effluere. Idque cum eius rei rationem explicationis ostendisset, non est moratus, sed exsiluit gaudio motus de solio et nudus vadens domum ⟨uni⟩versis significabat clara voce invenisse, quod quaereret; nam currens identidem graece clamabat εὕρηκα εὕρηκα.",null,"Después de que se hizo la denuncia de que, sustraído oro, se había mezclado en esa obra de la corona una cantidad igual de plata, Hierón, indignado por haber sido burlado y no encontrando el procedimiento con que probar ese hurto, rogó a Arquímedes que tomara sobre sí la reflexión acerca de ello. Entonces este, ocupado en el asunto, fue por azar a los baños, y allí, al descender a la bañera, advirtió que cuanto de su cuerpo se sumergía en ella, tanta agua salía fuera de la bañera. Y como esto le mostró el principio de la solución del asunto, no se demoró, sino que saltó, movido por la alegría, de la bañera y, yendo desnudo a su casa, anunciaba a todos en voz alta que había encontrado lo que buscaba; pues, corriendo, gritaba una y otra vez en griego: εὕρηκα, εὕρηκα."],["vitruvius","9.praef.11","Tum vero ex eo inventionis ingressu duas fecisse dicitur massas aequo pondere, quo etiam fuerat corona, unam ex auro et alteram ex argento. Cum ita fecisset, vas amplum ad summa labra implevit aquae, in quo demisit argenteam massam. Cuius quanta magnitudo in vasum depressa est, tantum aquae effluxit. Ita exempta massa quanto minus factum fuerat, refudit sextario mensus, ut eodem modo, quo prius fuerat, ad labra aequaretur. Ita ex eo invenit, quantum pondus argenti ad certam aquae mensuram responderet.",null,"Entonces, a partir de ese principio de su hallazgo, se dice que hizo dos masas del mismo peso que tenía la corona, una de oro y otra de plata. Hecho esto, llenó de agua hasta el borde un recipiente amplio, en el que sumergió la masa de plata. Cuanto volumen de ella se hundió en el recipiente, tanta agua se derramó. Así, sacada la masa, volvió a verter, midiéndolo con un sextario, lo que había disminuido, para que el agua se igualara hasta el borde del mismo modo que estaba antes. Así halló qué peso de plata respondía a una medida determinada de agua."],["vitruvius","9.praef.12","Cum id expertus esset, tum auream massam similiter pleno vaso demisit et ea exempta, eadem ratione mensura addita invenit ex aquae numero sextantum minore, quanto minus magno corpore eodem pondere auri massa esset quam argenti. Postea vero repleto vaso in eadem aqua ipsa corona demissa invenit plus aquae defluxisse in corona quam in aurea eodem pondere massa, et ita ex eo, quod fuerat plus aquae in corona quam in massa, ratiocinatus reprehendit argenti in auro mixtionem et manifestum furtum redemptoris.",null,"Hecha esta prueba, sumergió del mismo modo la masa de oro en el recipiente lleno y, sacada esta, añadiendo la medida por el mismo procedimiento, halló, por la menor cantidad de sextarios de agua, cuánto menor en volumen era la masa de oro que la de plata del mismo peso. Después, llenado de nuevo el recipiente y sumergida en la misma agua la corona misma, halló que se había derramado más agua con la corona que con la masa de oro del mismo peso; y así, razonando a partir de que había habido más agua con la corona que con la masa, probó la mezcla de plata en el oro y el hurto manifiesto del contratista."],["vitruvius","9.praef.13","Transferatur mens ad Archytae Tarentini et Eratosthenis Cyrenaei cogitata; hi enim multa et grata a mathematicis rebus hominibus invenerunt. Itaque cum in ceteris inventionibus fuerint grati, in eius rei cogitationibus maxime sunt suspecti. Alius enim alia ratione explicaverunt, quod Delo imperaverat responsis Apollo, uti arae eius, quantum haberent pedum quadratorum, id duplicarentur, et ita fore uti, qui essent in ea insula, tunc religione liberarentur.",null,"Pásese ahora la atención a los pensamientos de Arquitas de Tarento y de Eratóstenes de Cirene; pues estos hallaron para los hombres muchas cosas gratas a partir de las matemáticas. Y así, aunque hayan sido gratos en sus demás hallazgos, en sus reflexiones sobre este asunto son sobre todo admirados. Pues explicaron cada uno por un procedimiento distinto lo que Apolo había ordenado en Delos mediante sus oráculos: que se duplicara el número de pies cúbicos que tenía su altar, y que así sucedería que quienes vivían en esa isla quedarían entonces libres de la culpa religiosa."],["vitruvius","9.praef.14","Itaque Archytas cylindrorum descriptionibus, Eratosthenes organica mesolabi ratione idem explicaverunt. Cum haec sint tam magnis doctrinarum iucunditatibus animadversa et cogamur naturaliter inventionibus singularum rerum considerantes effectus moveri, multas res attendens admiror etiam Democriti de rerum natura volumina et eius commentarium, quod inscribitur Χειροκμήτων, †in quo etiam utebatur anulo signaretur amolcie est expertus.",null,"Así, Arquitas con el trazado de cilindros y Eratóstenes con el procedimiento instrumental del mesolabio explicaron lo mismo. Puesto que estas cosas se han advertido con tan grandes deleites de las doctrinas, y nos vemos naturalmente obligados a conmovernos al considerar los efectos de los hallazgos de cada cosa, atendiendo a muchas cosas, admiro también los volúmenes de Demócrito sobre la naturaleza de las cosas y su tratado que se titula Χειρόκμητα, †en el que también se servía de un anillo para sellar con cera blanda lo que había experimentado†."],["vitruvius","9.praef.15","Ergo eorum virorum cogitata non solum ad mores corrigendos, sed etiam ad omnium utilitatem perpetuo sunt praeparata, athletarum autem nobilitates brevi spatio cum suis corporibus senescunt. Itaque neque cum maxime sunt florentes neque posteritati hi, quemadmodum sapientium cogitata hominum vitae, prodesse possunt.",null,"Así pues, los pensamientos de estos hombres están preparados perpetuamente no solo para corregir las costumbres, sino también para la utilidad de todos; en cambio, la celebridad de los atletas envejece en breve espacio junto con sus cuerpos. Así, ni cuando están en su mayor florecimiento ni para la posteridad pueden estos ser útiles a la vida de los hombres, como lo son los pensamientos de los sabios."],["vitruvius","9.praef.16","Cum vero neque moribus neque institutis scriptorum praestantibus tribuantur honores, ipsae [autem] per se mentes aeris altiora prospicientes memoriarum gradibus ad caelum elatae aevo inmortali non modo sententias sed etiam figuras eorum posteris cogunt esse notas. Itaque, qui litterarum iucunditatibus instinctas habent mentes, non possunt non in suis pectoribus dedicatum habere, sicuti deorum, sic Ennii poetae simulacrum; Accii autem carminibus qui studiose delectantur, non modo verborum virtutes sed etiam figuram eius videntur secum habere praesentem [esse].",null,"Y, aunque no se tributen honores a las costumbres ni a las enseñanzas sobresalientes de los escritores, las mentes mismas, mirando por sí solas a lo más alto del aire, elevadas al cielo por los grados de la memoria, obligan con su eternidad inmortal a que sean conocidos por la posteridad no solo sus pensamientos, sino también sus figuras. Así, quienes tienen las mentes inspiradas por los deleites de las letras no pueden dejar de tener consagrada en sus pechos, como la de los dioses, la imagen del poeta Ennio; y quienes se deleitan con afán en los versos de Accio parecen tener presente consigo no solo la virtud de sus palabras, sino también su figura."],["vitruvius","9.praef.17","Item plures post nostram memoriam nascentes cum Lucretio videbuntur velut coram de rerum natura disputare, de arte vero rhetorica cum Cicerone, multi posterorum cum Varrone conferent sermonem de lingua latina, non minus etiam plures philologi cum Graecorum sapientibus multa deliberantes secretos cum his videbuntur habere sermones, et ad summam sapientium scriptorum sententiae corporibus absentibus vetustate florentes cum insunt inter consilia et disputationes, maiores habent, quam praesentium sunt, auctoritates omnes.",null,"Igualmente, muchos que nazcan después de nuestro tiempo parecerán disputar como en persona con Lucrecio sobre la naturaleza de las cosas, y sobre el arte retórica con Cicerón; muchos de los venideros conversarán con Varrón sobre la lengua latina; y no menos, muchos filólogos, deliberando muchas cosas con los sabios de los griegos, parecerán tener con ellos conversaciones reservadas; y, en suma, las sentencias de los escritores sabios, florecientes con el tiempo aunque sus cuerpos estén ausentes, cuando intervienen en los consejos y en las disputas, tienen todas mayor autoridad que las de los presentes."],["vitruvius","9.praef.18","Itaque, Caesar, his auctoribus fretus sensibus eorum adhibitis et consiliis ea volumina conscripsi, et prioribus septem de aedificiis, octavo de aquis, in hoc de gnomonicis rationibus, quemadmodum de radiis solis in mundo sunt per umbras gnomonis inventae quibusque rationibus dilatentur aut contrahantur, explicabo.",null,"Por eso, César, confiado en estos autores, aplicando sus sentidos y sus consejos, he escrito estos volúmenes: en los siete primeros, sobre los edificios; en el octavo, sobre las aguas; en este explicaré los principios de la gnomónica, cómo se han hallado a partir de los rayos del sol en el mundo mediante las sombras del gnomon, y con qué procedimientos se alargan o se acortan."],["vitruvius","9.1.1","Ea autem sunt divina mente comparata habentque admirationem magnam considerantibus, quod umbra gnomonis aequinoctialis alia magnitudine est Athenis, alia Alexandriae, alia Romae, non eadem Placentiae ceterisque orbis terrarum locis. Itaque longe aliter distant descriptiones horologiorum locorum mutationibus. Umbrarum enim aequinoctialium magnitudinibus designantur analemmatorum formae, e quibus perficiuntur ad rationem locorum et umbrae gnomonum horarum descriptiones. ἀνάλημμα est ratio conquisita solis cursu et umbrae crescentis ad brumam observatione inventa, e qua per rationes architectonicas circinique descriptiones est inventus effectus in mundo.",null,"Estas cosas han sido dispuestas por la mente divina y causan gran admiración a quienes las consideran, porque la sombra del gnomon equinoccial es de una magnitud en Atenas, de otra en Alejandría, de otra en Roma, y no la misma en Placencia y en los demás lugares del orbe de las tierras. Por eso los trazados de los relojes difieren mucho según los cambios de lugar. Pues las formas de los analemas se señalan por las magnitudes de las sombras equinocciales, y a partir de ellas se realizan los trazados de las horas según la situación de los lugares y la sombra de los gnomones. El ἀνάλημμα es un procedimiento obtenido a partir del curso del sol y hallado por la observación de la sombra que crece hacia el solsticio de invierno, del cual, mediante principios arquitectónicos y trazados con el compás, se ha encontrado su efecto en el mundo."],["vitruvius","9.1.2","Mundus autem est omnium naturae rerum conceptio summa caelumque sideribus et stellarum cursibus conformatum. Id volvitur continenter circum terram atque mare per axis cardines extremos. Namque in his locis naturalis potestas ita architectata est conlocavitque cardines tamquam centra, unum a terra inmani ⟨spatio⟩ in summo mundo ac post ipsas stellas septentrionum, alterum trans contra sub terra in meridianis partibus, ibique circum eos cardines orbiculos circum centra uti in torno perfecit, qui graece πόλοι nominantur, per quos pervolitat sempiterno caelum. Ita media terra cum mari centri loco naturaliter est conlocata.",null,"El mundo es la suma concepción de toda la naturaleza de las cosas y el cielo configurado por los astros y los cursos de las estrellas. Este gira continuamente alrededor de la tierra y del mar sobre los polos extremos del eje. Pues en estos lugares el poder natural lo ha dispuesto arquitectónicamente así y ha colocado los polos como centros, uno a enorme distancia de la tierra, en lo más alto del mundo y detrás de las propias estrellas del septentrión, y el otro al lado opuesto, bajo la tierra, en las partes meridionales, y allí, en torno a esos polos, hizo pequeños círculos alrededor de los centros, como en un torno, que en griego se llaman πόλοι, sobre los cuales el cielo gira eternamente. Así, la tierra, junto con el mar, está situada naturalmente en medio, en el lugar del centro."],["vitruvius","9.1.3","His natura dispositis ita, uti septentrionali parte a terra excelsius habeat altitudinem centrum, in meridiana autem parte in inferioribus locis subiectum a terra obscuretur, tunc etiam per medium transversa et inclinata in meridiem [circuli de] lata zona XII signis est conformata. Eorum species stellis dispositis XII partibus peraequatis exprimit depictam ab natura figurationem. Itaque lucentia cum mundo reliquisque sideribus ornatu circum terram mareque pervolantia cursus perficiunt ad caeli rotunditatem.",null,"Dispuestas así estas cosas por la naturaleza, de modo que en la parte septentrional el centro tiene su altura más elevada sobre la tierra, y en la parte meridional, situado en lugares inferiores, queda oscurecido por la tierra, entonces también, transversal por el medio e inclinada hacia el mediodía, se ha conformado una ancha zona con los doce signos. Su aspecto, con las estrellas dispuestas en doce partes iguales, expresa una figuración pintada por la naturaleza. Así, luminosos, volando con el mundo y los demás astros alrededor de la tierra y del mar con su ornato, completan sus cursos según la redondez del cielo."],["vitruvius","9.1.4","Omnia autem visitata et invisitata temporum necessitate sunt constituta. Ex quis sex signa numero supra terram cum caelo pervagantur, cetera sub terram subeuntia ab eius umbra obscurantur. Sex autem ex his semper supra terram nituntur. Quanta pars enim novissimi signi depressione coacta versatione subiens sub terram occultatur, tantundem eius contraria e conversationis necessitate suppressa rotatione circumacta trans locis patentibus ex obscuris egreditur ad lucem; namque vis una et necessitas utrimque simul orientem et occidentem perficit.",null,"Todos, los visibles y los invisibles, están establecidos según la necesidad de los tiempos. De ellos, seis signos recorren el cielo por encima de la tierra, y los demás, pasando bajo la tierra, son oscurecidos por su sombra. Pero seis de ellos brillan siempre por encima de la tierra. Pues cuanta parte del último signo, forzada por el descenso en la rotación, se oculta pasando bajo la tierra, otra tanta de su opuesto, por la necesidad del giro, llevada alrededor por la rotación desde abajo, sale de la oscuridad a la luz al otro lado, por los lugares abiertos; pues una sola fuerza y necesidad produce a un tiempo, de ambos lados, el orto y el ocaso."],["vitruvius","9.1.5","Ea autem signa cum sint numero XII partesque duodecumas singula possideant mundi versenturque ab oriente ad occidentem continenter, tunc per ea signa contrario cursu luna, stella Mercurii, Veneris, ipse sol itemque Martis et Iovis et Saturni ut per graduum ascensionem percurrentes alius alia circumitionis magnitudine ab occidente ad orientem in mundo pervagantur. Luna die octavo et vicesimo et amplius circiter hora caeli circumitionem percurrens, ex quo signo coeperit ire, ad id signum revertendo perficit lunarem mensem.",null,"Siendo estos signos doce en número, ocupando cada uno la duodécima parte del mundo y girando continuamente de oriente a occidente, entonces, a través de estos signos, con curso contrario, la luna, la estrella de Mercurio, la de Venus, el propio sol, y asimismo las de Marte, Júpiter y Saturno, recorriéndolos como por una subida de grados, cada uno con una magnitud distinta de circuito, vagan por el mundo de occidente a oriente. La luna, recorriendo el circuito del cielo en veintiocho días y aproximadamente una hora más, al volver al signo desde el que empezó a moverse, completa el mes lunar."],["vitruvius","9.1.6","Sol autem signi spatium, quod est duodecuma pars mundi, mense vertente vadens transit; ita XII mensibus XII signorum intervalla pervagando cum redit ad id signum, unde coeperit, perficit spatium vertentis anni. Ex eo, quem circulum luna terdecies in XII mensibus percurrit, eum sol eisdem mensibus semel permetitur. Mercurii autem et Veneris stellae circa solis radios uti per centrum eum itineribus coronantes regressus retrorsus et retardationes faciunt, etiam stationibus propter eam circinationem morantur in spatiis signorum.",null,"El sol, en cambio, atraviesa el espacio de un signo, que es la duodécima parte del mundo, avanzando en el transcurso de un mes; así, recorriendo en doce meses los intervalos de los doce signos, cuando vuelve al signo desde el que empezó, completa el espacio del año. Por eso, el círculo que la luna recorre trece veces en doce meses, el sol lo mide una sola vez en esos mismos meses. Las estrellas de Mercurio y de Venus, en torno a los rayos del sol, coronándolo con sus trayectorias como en torno a un centro, hacen retrocesos hacia atrás y retardos, y también, por ese circuito, se detienen con estaciones en los espacios de los signos."],["vitruvius","9.1.7","Id autem ita esse maxime cognoscitur ex Veneris stella, quod ea, cum solem sequatur, post occasum eius apparens in caelo clarissimeque lucens vesperugo vocitatur, aliis autem temporibus eum antecurrens et oriens ante lucem lucifer appellatur. Ex eoque nonnumquam plures dies in ⟨uno⟩ signo commorantur, alias celerius ingrediuntur in alterum signum. Itaque quod non aeque peragunt numerum dierum in singulis signis, quantum sunt moratae prius, transiliendo celerioribus itineribus perficiunt iustum cursum. Ita efficitur, uti, quod demorentur in nonnullis signis, nihilominus, cum eripiant se ab necessitate morae, celeriter consequantur iustam circumitionem.",null,"Que esto es así se conoce sobre todo por la estrella de Venus, porque, cuando sigue al sol, apareciendo en el cielo después de su ocaso y brillando con gran claridad, se llama Véspero; en otras épocas, en cambio, adelantándose a él y saliendo antes del alba, se llama Lucifer. Por ello, algunas veces se detienen muchos días en un solo signo, y otras veces entran más rápidamente en otro signo. Así, como no cumplen igual número de días en cada signo, cuanto se han detenido antes, lo recuperan saltando con trayectorias más rápidas y completan su curso justo. De este modo sucede que, aunque se demoren en algunos signos, no obstante, cuando se liberan de la necesidad de la demora, alcanzan rápidamente su circuito justo."],["vitruvius","9.1.8","Iter autem in mundo Mercurii stella ita pervolitat, uti trecentesimo et sexagensimo die per signorum spatia currens perveniat ad id signum, ex quo priore circumlatione coepit facere cursum, et ita peraequatur eius iter, ut circiter tricenos dies in singulis signis habeat numeri rationem.",null,"La estrella de Mercurio vuela por su trayectoria en el mundo de tal manera que, corriendo por los espacios de los signos, llega en el día trescientos sesenta al signo desde el que en la revolución anterior empezó su curso, y su recorrido se iguala de modo que tiene en cada signo una cuenta de unos treinta días."],["vitruvius","9.1.9","Veneris autem, cum est liberata ab inpeditione radiorum solis, XXX diebus percurrit signi spatium. Quod minus quadragenos dies in singulis signis patitur, cum stationem fecerit, restituit eam summam numeri in uno signo morata. Ergo totam circinationem in caelo quadringentesimo et octogensimo et quinto die permensa iterum init signum, ex quo signo prius iter facere coepit.",null,"La de Venus, cuando está libre del impedimento de los rayos del sol, recorre el espacio de un signo en treinta días. Lo que tarda menos de cuarenta días en cada signo, cuando hace una estación, lo restituye deteniéndose en un solo signo hasta completar esa suma. Así, habiendo medido todo su circuito en el cielo, en el día cuatrocientos ochenta y cinco entra de nuevo en el signo desde el que empezó antes su camino."],["vitruvius","9.1.10","Martis vero circiter sexcentesimo octogensimo tertio siderum spatia pervagando pervenit eo, ex quo initium faciendo cursum fecerat ante, et in quibus signis celerius percurrit, cum stationem fecit, explet dierum numeri rationem. Iovis autem placidioribus gradibus scandens contra mundi versationem, circiter CCCLX diebus singula signa permetitur, et consistit post annum XI et dies CCCXIII et redit in id signum, in quo ante XII annos fuerat. Saturni vero, mensibus undetriginta et amplius paucis diebus pervadens per signi spatium, anno nono et vicensimo et circiter diebus CLX, in quo ante tricensimo fuerat anno, in id restituitur, ex eoque, quo minus ab extremo distat mundo, tanto maiorem circinationem rotae percurrendo tardior videtur esse.",null,"La de Marte, recorriendo los espacios de los astros aproximadamente en el día seiscientos ochenta y tres, llega al punto desde el que antes había comenzado su curso, y en los signos que recorre más rápidamente, cuando hace una estación, completa la cuenta del número de días. La de Júpiter, subiendo con pasos más tranquilos contra la rotación del mundo, mide cada signo en unos trescientos sesenta días, y se detiene después de once años y trescientos trece días, y vuelve al signo en que había estado doce años antes. La de Saturno, atravesando el espacio de un signo en veintinueve meses y unos pocos días más, se restituye, en el año vigésimo noveno y unos ciento sesenta días, al signo en que había estado treinta años antes; y por ello, cuanto menos dista del extremo del mundo, tanto mayor es el circuito de la rueda que recorre, y parece más lenta."],["vitruvius","9.1.11","Ei autem, qui supra solis iter circinationes peragunt, maxime cum in trigono fuerint, quod is inierit, tum non progrediuntur, sed regressus facientes morantur, doneque [cum idem] sol de eo trigono in aliud signum transitionem fecerit. Id autem nonnullis sic fieri placet, quod aiunt solem, cum longius absit abstantia quadam, non lucidis itineribus errantia per ea sidera obscuritatis morationibus inpedire. Nobis vero id non videtur. Solis enim splendor perspicibilis et patens sine ullis obscurationibus est per omnem mundum, ut etiam nobis appareant, cum faciant eae stellae regressus et morationes. Ergo si tantis intervallis nostra species potest id animadvertere, quid ita divinitatibus splendoribusque astrorum iudicamus obscuritates obici posse?",null,"Y los que realizan sus circuitos por encima de la trayectoria del sol, sobre todo cuando están en el trígono en que este ha entrado, entonces no avanzan, sino que, haciendo retrocesos, se demoran hasta que el sol ha pasado de ese trígono a otro signo. Algunos opinan que esto sucede así porque dicen que el sol, cuando está más lejos a cierta distancia, impide con demoras de oscuridad a esos astros que vagan por trayectorias no iluminadas. Pero a nosotros no nos lo parece. Pues el resplandor del sol es visible y manifiesto, sin oscurecimiento alguno, por todo el mundo, de modo que también a nosotros se nos muestran esas estrellas cuando hacen sus retrocesos y demoras. Así pues, si a tan grandes distancias nuestra vista puede advertirlo, ¿por qué hemos de juzgar que pueden oponerse oscuridades a las divinidades y resplandores de los astros?"],["vitruvius","9.1.12","Ergo potius ea ratio nobis constabit, quod, fervor quemadmodum omnes res evocat et ad se ducit, ut etiam fructus e terra surgentes in altitudinem per calorem videmus, non minus aquae vapores a fontibus ad nubes per arcus excitari, eadem ratione solis impetus vehemens radiis trigoni forma porrectis insequentes stellas ad se perducit et ante currentes veluti refrenando retinendoque non patitur progredi, sed ad se regredi in alterius trigoni signum [esse].",null,"Así pues, nos parecerá más bien firme esta razón: que, así como el calor atrae y lleva hacia sí todas las cosas, como vemos que también los frutos que surgen de la tierra crecen en altura por el calor, y no menos que los vapores del agua son levantados de las fuentes hasta las nubes por los arcos, del mismo modo el ímpetu violento del sol, con sus rayos extendidos en forma de trígono, atrae hacia sí las estrellas que lo siguen, y a las que corren delante, como refrenándolas y reteniéndolas, no les permite avanzar, sino que las obliga a volver hacia él, al signo de otro trígono."],["vitruvius","9.1.13","Fortasse desiderabitur, quid ita sol quinto a se signo potius quam secundo aut tertio, quae sunt propiora, facit in his fervoribus retentiones. Ergo, quemadmodum id fieri videatur, exponam. Eius radii in mundo uti trigoni paribus lateribus formae lineationibus extenduntur. Id autem nec plus nec minus est ad quintum ab eo signo. Igitur si radii per omnem mundum fusi circinationibus vagarentur neque extentionibus porrecti ad trigoni formam linearentur, propiora flagrarent. Id autem etiam Euripides, Graecorum poeta, animadvertisse videtur. Ait enim, quae longius a sole essent, haec vehementius ardere, propiora vero eum temperata habere. Itaque scribit in fabula Phaethonte sic: καίει τὰ πόρρω, τἄγγυθεν δ' εὔκρατ' ἔχει.",null,"Quizá se preguntará por qué el sol produce en estos ardores las retenciones desde el quinto signo a partir de él, más bien que desde el segundo o el tercero, que están más próximos. Expondré, pues, cómo parece suceder esto. Sus rayos se extienden en el mundo con trazos en forma de triángulo de lados iguales. Y esto no es ni más ni menos que hasta el quinto signo a partir de él. Así pues, si los rayos, difundidos por todo el mundo, vagaran en circuitos y no se trazaran extendidos en forma de trígono, abrasarían lo más próximo. Y esto parece haberlo advertido también Eurípides, poeta de los griegos. Dice, en efecto, que lo que está más lejos del sol arde con más vehemencia, y que tiene templado lo más próximo. Así escribe en la fábula Faetón: «Quema lo lejano, y tiene templado lo cercano»."],["vitruvius","9.1.14","Si ergo res et ratio et testimonium poetae veteris id ostendit, non puto aliter oportere iudicari, nisi quemadmodum de ea re supra scriptum habemus. Iovis autem inter Martis et Saturni circinationem currens maiorem quam Mars, minorem quam Saturnus pervolat cursum. Item reliquae stellae, quo maiore absunt spatio ab extremo caelo proxumamque habent terrae circinationem, celerius ⟨pervagari⟩ videntur, quod quaecumque earum minorem circinationem peragens saepius subiens praeterit superiorem.",null,"Si, pues, el hecho, la razón y el testimonio de un poeta antiguo lo muestran, no creo que deba juzgarse de otro modo sino como hemos escrito arriba sobre este asunto. La de Júpiter, corriendo entre los circuitos de Marte y de Saturno, recorre un curso mayor que Marte y menor que Saturno. Igualmente, las demás estrellas, cuanto mayor es el espacio que las separa del extremo del cielo y más próximo a la tierra tienen su circuito, más rápidamente parecen recorrerlo, porque cualquiera de ellas que realice un circuito menor, pasando por debajo con más frecuencia, deja atrás a la superior."],["vitruvius","9.1.15","Quemadmodum, si in rota, qua figuli utuntur, inpositae fuerint septem formicae canalesque totidem in rota facti sint circum centrum imo adcrescentes ad extremum, in quibus hae cogantur circinationem facere, verseturque rota in alteram partem, necesse erit eas contra rotae versationem nihilominus adversus itinera perficere, et quae proximum centrum habuerit, celerius pervagari, quaeque extremum orbem rotae peragat, etiamsi aeque celeriter ambulet, propter magnitudinem circinationis multo tardius perficere cursum: similiter astra nitentia contra mundi cursum suis itineribus perficiunt circumitum, sed caeli versatione redundationibus referuntur cotidiana temporis circumlatione.",null,"Del mismo modo que, si en la rueda que usan los alfareros se ponen siete hormigas y se hacen en la rueda otros tantos canales alrededor del centro, creciendo desde el más interior hasta el extremo, en los que estas se vean obligadas a hacer su circuito, y la rueda gira en sentido contrario, será necesario que ellas, no obstante, completen sus trayectorias en sentido opuesto a la rotación de la rueda, y que la que tenga el canal más próximo al centro lo recorra más rápidamente, y la que recorra el círculo extremo de la rueda, aunque camine con igual velocidad, complete su curso mucho más lentamente a causa de la magnitud del circuito; de modo semejante, los astros, esforzándose contra el curso del mundo, completan su circuito con sus propias trayectorias, pero son llevados hacia atrás por la rotación del cielo, con el giro cotidiano del tiempo."],["vitruvius","9.1.16","Esse autem alias stellas temperatas, alias ferventes, etiamque frigidas haec esse causa videtur, quod omnis ignis in superiora loca habet scandentem flammam. Ergo sol aethera, qui est supra se, radiis exurens efficit candentem, in quibus locis habet cursum Martis stella; itaque fervens ab ardore solis efficitur. Saturni autem, quod est proxima extremo mundo tangitque congelatas caeli regiones, vehementer est frigida. Ex eo Iovis, cum inter utriusque circumitiones habeat cursum, a refrigeratione caloreque earum medio convenientes temperatissimosque habere videtur effectus. De zona XII signorum et septem astrorum contrario opere ac cursu, quibus rationibus et numeris transeunt e signis in signa, et circumitum eorum, uti a praeceptoribus accepi, exposui; nunc de crescenti lumine lunae deminutioneque, uti traditum est nobis a maioribus, dicam.",null,"Que unas estrellas sean templadas, otras ardientes y otras incluso frías parece deberse a esta causa: que todo fuego tiene una llama que sube hacia los lugares superiores. Así, el sol, quemando con sus rayos el éter que está sobre él, lo pone incandescente en los lugares donde tiene su curso la estrella de Marte; por eso esta se vuelve ardiente por el ardor del sol. La de Saturno, en cambio, porque está muy próxima al extremo del mundo y toca las regiones heladas del cielo, es extremadamente fría. Por ello, la de Júpiter, al tener su curso entre los circuitos de una y otra, parece tener, en medio del frío y del calor de ellas, efectos equilibrados y muy templados. Sobre la zona de los doce signos y sobre la obra y el curso contrario de los siete astros, con qué principios y números pasan de signo en signo, y sobre su circuito, he expuesto lo que recibí de mis maestros; ahora hablaré del creciente y del menguante de la luz de la luna, según nos ha sido transmitido por los antepasados."],["vitruvius","9.2.1","Berosus, qui ab Chaldaeorum civitate sive natione progressus in Asia etiam disciplinam Chaldaicam patefecit, ita est professus: pilam esse ex dimidia parte candentem, reliqua habere caeruleo colore. Cum autem cursum itineris sui peragens subierit sub orbem solis, tunc eam radiis et impetu caloris corripi convertique candentem propter eius proprietatem luminis ad lumen. Cum autem ea vocata ab solis orbi superiora spectent, tunc inferiorem partem eius, quod candens non sit, propter aeris similitudinem obscuram videri. Cum ad perpendiculum ea sit ad eius radios, totum lumen ad superiorem speciem retineri, et tunc eam vocari primam.",null,"Beroso, que, procedente de la ciudad o nación de los caldeos, divulgó en Asia la disciplina caldea, sostuvo lo siguiente: que la luna es una esfera incandescente en una mitad y que el resto tiene color azulado. Y que, cuando, recorriendo su trayectoria, pasa por debajo del disco del sol, entonces es atraída por sus rayos y por el ímpetu del calor, y se vuelve la parte incandescente hacia la luz, por la afinidad de su luz con esa luz. Y que, cuando esa parte, atraída por el disco del sol, mira hacia arriba, entonces la parte inferior, que no es incandescente, parece oscura por su semejanza con el aire. Y que, cuando está a plomo respecto de sus rayos, toda la luz queda retenida en la cara superior, y entonces se la llama primera."],["vitruvius","9.2.2","Cum praeteriens vadat ad orientis caeli partes, relaxari ab impetu solis extremamque eius partem candentiae oppido quam tenui linea ad terram mittere splendorem, et ita ex eo eam secundam vocari. Cotidiana autem versationis remissione tertiam, quartam in dies numerari. Septimo die, ⟨cum⟩ sol sit ad occidentem, luna autem inter orientem et occidentem medias caeli teneat regiones, quod dimidia parte caeli spatio distet a sole, item dimidiam candentiae conversam habere ad terram. Inter solem vero et lunam cum distet totum mundi spatium et lunae orienti sol trans contra sit ad occidentem, eam, quo longius absit, a radiis remissam XIIII die plena rota totius orbis mittere splendorem, reliquosque dies decrescentia cotidiana ad perfectionem lunaris mensis versationibus et cursu a sole revocationibus subire sub rotam radiosque eius, et ita menstruas dierum efficere rationes.",null,"Que, cuando, pasando de largo, se dirige hacia las partes orientales del cielo, se libera del ímpetu del sol, y la extremidad de su parte incandescente envía su resplandor a la tierra en una línea sumamente delgada, y por eso se la llama segunda. Y que, por el aflojamiento cotidiano de la rotación, se cuenta tercera y cuarta, día tras día. Que en el séptimo día, cuando el sol está en el occidente y la luna ocupa las regiones medias del cielo entre el oriente y el occidente, por distar del sol la mitad del espacio del cielo, tiene igualmente vuelta hacia la tierra la mitad de su parte incandescente. Y que, cuando entre el sol y la luna dista todo el espacio del mundo y, al salir la luna, el sol está en el lado opuesto, en el occidente, ella, cuanto más lejos está, liberada de los rayos, en el día decimocuarto envía con la rueda llena el resplandor de todo su disco; y que en los días restantes, con el decrecimiento cotidiano, hasta la terminación del mes lunar, por sus rotaciones y por las atracciones del sol en su curso, pasa por debajo de su disco y de sus rayos, y así produce las cuentas mensuales de los días."],["vitruvius","9.2.3","Uti autem Aristarchus Samius mathematicus vigore magno rationes varietatis disciplinis de eadem ⟨re⟩ reliquit, exponam. Non enim latet lunam ⟨non⟩ suum propriumque habere lumen, sed esse uti speculum et ab solis impetu recipere splendorem. Namque luna de septem astris circulum proximum terrae in cursibus minimum pervagatur. Ita quot mensibus sub rotam solis radiosque uno die, antequam praeterit, latens obscuratur. Cum est cum sole, nova vocatur. Postero autem die, quo numeratur secunda, praeteriens ab sole visitationem facit tenuem extremae rotundationis. Cum triduum recessit ab sole, crescit et plus inluminatur. Cotidie vero discedens cum pervenit ad diem septimum, distans a sole occidente circiter medias caeli regiones, dimidia lucet, et eius quae ad solem pars spectat, ea est inluminata.",null,"Expondré ahora cómo el matemático Aristarco de Samos, con gran vigor, dejó en sus enseñanzas explicaciones diversas sobre el mismo asunto. No se ignora, en efecto, que la luna no tiene luz suya y propia, sino que es como un espejo y recibe su resplandor del ímpetu del sol. Pues la luna, de los siete astros, recorre en sus cursos el círculo más próximo a la tierra y el más pequeño. Así, cada mes, un día, bajo el disco y los rayos del sol, antes de pasarlo, queda oculta y oscurecida. Cuando está con el sol, se la llama nueva. Al día siguiente, en que se la cuenta segunda, pasando más allá del sol, muestra una tenue apariencia de su redondez extrema. Cuando se ha alejado del sol tres días, crece y se ilumina más. Y alejándose cada día, cuando llega al séptimo día, distando del sol poniente aproximadamente las regiones medias del cielo, brilla en su mitad, y la parte que mira al sol es la que está iluminada."],["vitruvius","9.2.4","Quarto autem decumo die, cum in diametro spatio totius mundi absit ab sole, perficitur plena et oritur, cum sol sit ad occidentem, ideo quod totum spatium mundi distans consistit contra et impetu solis totius orbis in se recipit splendorem. Septumo decumo die cum sol oriatur, ea pressa est ad occidentem. Vicensimo et altero die cum sol est exortus, luna tenet circiter caeli medias regiones, et id quod spectat ad solem, id habet lucidum reliquis obscura. Item cotidie cursum faciendo circiter octavo et vicensimo die subit sub radios solis, et ita menstruas perficit rationes. Nunc, ut in singulis mensibus sol signa pervadens auget et minuit dierum et horarum spatia, dicam.",null,"Y en el día decimocuarto, cuando dista del sol, en diámetro, todo el espacio del mundo, se hace llena y sale cuando el sol está en el occidente, porque, distando todo el espacio del mundo, se sitúa enfrente y recibe en sí, por el ímpetu del sol, el resplandor de todo su disco. En el día decimoséptimo, cuando sale el sol, ella está baja hacia el occidente. En el día vigésimo segundo, cuando ha salido el sol, la luna ocupa aproximadamente las regiones medias del cielo, y la parte que mira al sol es la que tiene luminosa, y oscura el resto. Igualmente, avanzando cada día en su curso, hacia el día vigésimo octavo pasa por debajo de los rayos del sol, y así completa las cuentas mensuales. Diré ahora cómo el sol, recorriendo los signos cada mes, aumenta y disminuye los espacios de los días y de las horas."],["vitruvius","9.3.1","Namque cum arietis signum iniit et partem octavam pervagatur, perficit aequinoctium vernum. Cum progreditur ad caudam tauri sidusque vergiliarum, e quibus eminet dimidia pars prior tauri, in maius spatium mundi quam dimidium procurrit procedens ad septentrionalem partem. E tauro cum ingreditur in geminos exorientibus vergiliis, magis crescit supra terram et auget spatia dierum. Deinde ⟨e⟩ geminis cum iniit ad cancrum, qui brevissimum tenet caeli spatium, cum pervenit in partem octavam, perficit solstitiale tempus, et peragens pervenit ad caput et pectus leonis, quod eae partes cancro sunt attributae.",null,"En efecto, cuando el sol entra en el signo de Aries y recorre su octava parte, produce el equinoccio de primavera. Cuando avanza hacia la cola de Tauro y la constelación de las Vergilias, de las que sobresale la mitad anterior de Tauro, recorre un espacio del mundo mayor que la mitad, avanzando hacia la parte septentrional. Cuando de Tauro entra en Géminis, al salir las Vergilias, crece más sobre la tierra y aumenta los espacios de los días. Después, cuando de Géminis entra en Cáncer, que ocupa el espacio más breve del cielo, al llegar a su octava parte, produce el tiempo del solsticio, y, prosiguiendo, llega a la cabeza y al pecho de Leo, porque estas partes están asignadas a Cáncer."],["vitruvius","9.3.2","E pectore autem leonis et finibus cancri solis exitus percurrens reliquas partes leonis inminuit diei magnitudinem et circinationis reditque in geminorum aequalem cursum. Tunc vero a leone transiens in virginem progrediensque ad sinum vestis eius contrahit circinationem et aequat ad eam, quam taurus habet, cursus rationem. E virgine autem progrediens per sinum, qui sinus librae partes habet primas, in librae parte VIII perficit aequinoctium autumnale; qui cursus aequat eam circinationem, quae fuerat in arietis signo.",null,"Y el sol, saliendo del pecho de Leo y de los confines de Cáncer y recorriendo las demás partes de Leo, disminuye la magnitud del día y del circuito, y vuelve a un curso igual al de Géminis. Después, pasando de Leo a Virgo y avanzando hasta el pliegue de su vestido, contrae el circuito e iguala la medida de su curso a la que tiene Tauro. Y avanzando desde Virgo por el pliegue, que ocupa las primeras partes de Libra, en la octava parte de Libra produce el equinoccio de otoño; este curso iguala el circuito que había tenido en el signo de Aries."],["vitruvius","9.3.3","Scorpionem autem cum sol ingressus fuerit occidentibus vergiliis, minuit progrediens meridianas partes longitudines dierum. E scorpione cum percurrendo init in sagittarium ad femina eius, contractiorem diurnum pervolat cursum. Cum autem incipit a feminibus sagittarii, quae pars est attributa capricorno, ad partem octavam, brevissimum caeli percurrit spatium. Ex eo a brevitate diurna bruma ac dies brumales appellantur. E capricorno autem transiens in aquarium adauget et aequat sagittarii longitudine diei spatium. Ab aquario cum ingressus est in pisces favonio flante, scorpionis comparat aequalem cursum. Ita sol ea signa circum pervagando certis temporibus auget aut minuit dierum et horarum spatia. Nunc de ceteris sideribus, quae sunt dextra ac sinistra zonam signorum meridiana septentrionalique parte mundi stellis disposita figurataque, dicam.",null,"Cuando el sol ha entrado en Escorpio, al ponerse las Vergilias, avanzando hacia las partes meridionales disminuye la longitud de los días. Cuando, recorriéndolo, de Escorpio entra en Sagitario hasta sus muslos, recorre un curso diurno más contraído. Y cuando comienza desde los muslos de Sagitario, parte que está asignada a Capricornio, hasta la octava parte, recorre el espacio más breve del cielo. Por esta brevedad diurna se llaman bruma y días brumales. Pasando de Capricornio a Acuario, aumenta el espacio del día y lo iguala a la longitud del de Sagitario. Cuando de Acuario ha entrado en Piscis, soplando el favonio, alcanza un curso igual al de Escorpio. Así el sol, recorriendo estos signos, en tiempos determinados aumenta o disminuye los espacios de los días y de las horas. Hablaré ahora de las demás constelaciones que, a derecha e izquierda de la zona de los signos, en la parte meridional y en la septentrional del mundo, están dispuestas y figuradas con estrellas."],["vitruvius","9.4.1","Namque septentrio, quem Graeci nominant ἄρκτον sive ἑλίκην, habet post se conlocatum custodem. Ab eo non longe conformata est virgo, cuius supra umerum dextrum lucidissima stella nititur, quam nostri provindemiatorem, Graeci προτρυγητήν vocant; candens autem magis spica eius est colorata. Item alia contra est stella media genuorum custodis arcti: qui arcturus dicitur est ibi dedicatus.",null,"En efecto, el Septentrión, que los griegos llaman ἄρκτος o ἑλίκη, tiene colocado detrás de sí al Guardián. No lejos de él está conformada Virgo, sobre cuyo hombro derecho se apoya una estrella muy brillante, que los nuestros llaman provindemiator y los griegos προτρυγητήρ; su Espiga, en cambio, es de un brillo más coloreado. Asimismo, hay otra estrella enfrente, en medio de las rodillas del Guardián de la Osa: la que se llama Arturo está consagrada allí."],["vitruvius","9.4.2","E regione capitis septentrionis transversus ad pedes geminorum auriga stat in summo cornu tauri—ita quae in summo cornu laevo est, aurigae pedis una tenet partem stella—et adplicantur aurigae manui haedi, capra laevo umero. Tauri quidem et arietis insuper Perseus—dexterioribus subter currentis basem vergiliis, at sinisterioribus caput arietis—et manu dextra innitens Cassiepiae simulacro, laeva supra tauri tenet gorgoneum, ad summum caput subiciens Andromedae pedibus.",null,"Frente a la cabeza del Septentrión, atravesado hacia los pies de Géminis, está el Auriga, sobre la punta del cuerno de Tauro —así, la estrella que está en la punta del cuerno izquierdo ocupa también una parte del pie del Auriga—, y a la mano del Auriga se aplican los Cabritos, y la Cabra a su hombro izquierdo. Encima de Tauro y de Aries está Perseo —con su parte derecha, por debajo, la base de las Vergilias que corren, y con la izquierda, la cabeza de Aries—, y, apoyándose con la mano derecha en la figura de Casiopea, con la izquierda sostiene sobre Tauro la cabeza de la Gorgona, poniéndola bajo los pies de Andrómeda, en lo más alto de su cabeza."],["vitruvius","9.4.3","Item pisces supra Andromedam ex aequis [ventris] ex aequisque sunt supra spinam equi, cuius ventris lucidissima stella finit ventrem equi et caput Andromedae. Manus Andromedae dextra supra Cassiepiae simulacrum est constituta, laeva ⟨supra⟩ aquilonalem piscem. Item aquarii supra equi caput est. Equi ungulae attingunt aquarii ⟨e regione volucrem. Inter Cepheum et Andromedae⟩ genua Cassiepia media est dedicata. Capricorni supra in altitudinem aquila et delphinus. Secundum eos est sagitta. Ab ea autem ⟨non longe⟩ volucris, cuius pinna dextra Cephei manum attingit et sceptrum, laeva supra Cassiepiae innititur. Sub avis cauda pedes equi sunt subiecti.",null,"Igualmente, los Peces están sobre Andrómeda, a igual distancia, y a igual distancia sobre el espinazo del Caballo, cuya estrella más brillante del vientre delimita el vientre del Caballo y la cabeza de Andrómeda. La mano derecha de Andrómeda está situada sobre la figura de Casiopea, y la izquierda sobre el Pez del aquilón. Asimismo, la de Acuario está sobre la cabeza del Caballo. Los cascos del Caballo tocan a Acuario; frente a él, el Ave. Entre Cefeo y las rodillas de Andrómeda está consagrada, en medio, Casiopea. Sobre Capricornio, en lo alto, el Águila y el Delfín. Junto a ellos está la Flecha. No lejos de ella, el Ave, cuya ala derecha toca la mano y el cetro de Cefeo, y la izquierda se apoya sobre Casiopea. Bajo la cola del Ave están situados los pies del Caballo."],["vitruvius","9.4.4","Inde sagittarii, scorpionis, librae insuper serpens summo rostro coronam tangit. Eum medium ophiuchos in manibus tenet serpentem, laevo pede calcans mediam frontem scorpionis. A parte ophiuchi capitis non longe positum est caput eius, qui dicitur nisus in genibus. Eorum autem faciliores sunt capitum vertices ad cognoscendum, quod non obscuris stellis sunt conformati.",null,"Después, sobre Sagitario, Escorpio y Libra, la Serpiente toca con la punta del hocico la Corona. El Ofiuco sostiene en sus manos a la Serpiente por su mitad, pisando con el pie izquierdo la mitad de la frente de Escorpio. Del lado de la cabeza del Ofiuco, no lejos, está situada la cabeza del que se llama el Arrodillado. Y las cimas de sus cabezas son más fáciles de reconocer, porque están formadas por estrellas no oscuras."],["vitruvius","9.4.5","Pes ingeniculati adit fulcitve capitis tempus serpentis, cuius per vipereos flexus minor arctorum, qui septentriones dicuntur, inplicatur. Delphinum contra volucris rostro est proposita lyra. Inter umeros custodis et geniculati corona est ordinata. In septentrionali vero circulo duae positae sunt arctoe scapularum ⟨e regione⟩ dorsis inter se compositae et pectoribus aversae. E quibus minor κυνόσουρα, maior ἑλίκη a Graecis appellatur. Earumque capita inter se dispicientia sunt constituta, caudae capitibus earum adversae contra dispositae figurantur; utrarumque enim superando eminent.",null,"El pie del Arrodillado se acerca o se apoya en la sien de la cabeza de la Serpiente, entre cuyos repliegues viperinos se enreda la Osa menor, que se llama Septentriones. Frente al Delfín, ante el pico del Ave, está situada la Lira. Entre los hombros del Guardián y del Arrodillado está ordenada la Corona. En el círculo septentrional están situadas las dos Osas, dispuestas con sus lomos enfrentados a la altura de los omóplatos y opuestas por el pecho. De ellas, la menor es llamada por los griegos κυνόσουρα, y la mayor ἑλίκη. Sus cabezas están situadas mirando en direcciones opuestas, y sus colas se figuran dispuestas contra las cabezas de la otra; pues las colas de una y otra sobresalen por encima."],["vitruvius","9.4.6","In summo per caudas earum [esse dicitur] item serpens est porrecta, e qua stella quae dicitur polus elucet contra caput maioris septentrionis; namque qua est proxume draconem, circum ⟨polum⟩ caput eius involvitur. Ima vero circum cynosurae caput iniecta est flexu porrectaque proxime eius pedes. Haec autem intorta replicataque se attollens reflectitur a capite minoris ad maiorem, circa rostrum et capitis tempus dextrum * * * item supra caudam minoris pedes sunt Cephei, ibique ad summum cacumen facientes stellae sunt trigonum paribus lateribus insuper arietis signum. Septentrionis autem minoris et Cassiepiae simulacri complures sunt stellae confusae. Quae sunt ad dextram orientis inter zonam signorum et septentrionum sidera in caelo disposita, dixi [esse]; nunc explicabo, quae ad sinistram orientis meridianisque partibus ab natura sunt distributa.",null,"En lo alto, a lo largo de sus colas, se extiende asimismo la Serpiente, de la cual brilla la estrella que se llama Polo, frente a la cabeza del Septentrión mayor; pues, por donde está más cerca del Dragón, su cabeza se enrosca en torno al Polo. Y abajo, se echa en torno a la cabeza de la Cinosura con un repliegue y se extiende muy cerca de sus pies. Y esta, retorcida y replegada, alzándose, se vuelve desde la cabeza de la menor hacia la mayor, en torno al hocico y a la sien derecha de la cabeza * * *; asimismo, sobre la cola de la menor están los pies de Cefeo, y allí, en la cima más alta, hay estrellas que forman un triángulo de lados iguales por encima del signo de Aries. En cambio, el Septentrión menor y la figura de Casiopea tienen muchas estrellas confusas. He dicho qué constelaciones están dispuestas en el cielo a la derecha del oriente, entre la zona de los signos y los Septentriones; ahora explicaré las que la naturaleza ha distribuido a la izquierda del oriente y en las partes meridionales."],["vitruvius","9.5.1","Primum sub capricorno subiectus piscis austrinus caudam prospiciens ceti. Ab eo ad sagittarium locus est inanis. Turibulum sub scorpionis aculeo. Centauri priores partes proximae sunt librae et scorpioni. Tenet in manibus simulacrum, id quod bestiam astrorum periti nominaverunt. Virginem et leonem et cancrum anguis porrigens agmen stellarum intortus succingit, regione cancri erigens rostrum, ad leonem medioque corpore sustinens craterem ad manumque virginis caudam subiciens. In qua inest corvus; quae sunt autem supra scapulas, peraeque sunt lucentia",null,"En primer lugar, bajo Capricornio está situado el Pez austral, mirando hacia la cola de la Ballena. Desde él hasta Sagitario el espacio está vacío. El Incensario, bajo el aguijón de Escorpio. Las partes delanteras del Centauro están muy próximas a Libra y a Escorpio. Tiene en sus manos una figura, la que los expertos en astros llamaron la Fiera. A Virgo, Leo y Cáncer los ciñe la Hidra, extendiendo retorcida su hilera de estrellas, alzando el hocico a la altura de Cáncer, sosteniendo la Crátera con la mitad del cuerpo junto a Leo, y poniendo la cola bajo la mano de Virgo. En ella está el Cuervo; y las estrellas que están sobre los omóplatos brillan por igual"],["vitruvius","9.5.2","ad anguis inferius ventris. Sub caudam subiectus est centaurus. Iuxta cratera et leonem navis est, quae nominatur Argo, cuius prora obscuratur, sed malus et quae sunt circa gubernacula eminentia videntur, ipsaque navicula et puppis per summam caudam cani iungitur. Geminos autem minusculus canis sequitur contra anguis caput. Maior item sequitur minorem. Orion vero transversus est subiectus, pressus ungula tauri, manu laeva ⟨pellem⟩ tenens, clavam altera ad geminos tollens.",null,"hasta la parte inferior del vientre de la Hidra. Bajo la cola está situado el Centauro. Junto a la Crátera y a Leo está la nave que se llama Argo, cuya proa está oscurecida, pero el mástil y las partes que están en torno a los timones se ven sobresalientes, y la navecilla misma y la popa se unen al Perro por el extremo de su cola. A Géminis lo sigue el Perro pequeño, frente a la cabeza de la Hidra. El Perro mayor, igualmente, sigue al menor. Orión está situado debajo, atravesado, oprimido por el casco de Tauro, sosteniendo con la mano izquierda una piel y alzando la clava con la otra hacia Géminis."],["vitruvius","9.5.3","Apud eius vero basim canis parvo intervallo insequens leporem. Arieti et piscibus cetus est subiectus, a cuius crista ordinate utrisque piscibus disposita est tenuis fusio stellarum, quae graece vocitantur ἁρπεδόναι. Magnoque intervallo introrsus pressus nodus serentium attingit summam ceti cristam [esse fuit]. Per speciem stellarum flumen profluit, initium fontis capiens a laevo pede Orionis. Quae vero ab aquario fundi memoratur aqua, profluit inter piscis austrini caput et caudam ceti.",null,"Junto a su base, el Perro, a poca distancia, persigue a la Liebre. Bajo Aries y Piscis está situada la Ballena, desde cuya cresta se extiende, ordenadamente dispuesta hacia uno y otro Pez, una tenue efusión de estrellas, que en griego se llaman ἁρπεδόναι. Y, a gran distancia, hacia dentro, el nudo de las cuerdas, apretado, toca la cresta de la Ballena. Por una figura de estrellas fluye el Río, que toma el principio de su fuente del pie izquierdo de Orión. Y el agua que se recuerda que es derramada por Acuario fluye entre la cabeza del Pez austral y la cola de la Ballena."],["vitruvius","9.5.4","Quae figurata conformataque sunt siderum in mundo simulacra, natura divinaque mente designata, ut Democrito physico placuit, exposui, sed tantum ea, quorum ortus et occasus possumus animadvertere et oculis contueri. Namque uti septentriones circum axis cardinem versantes non occidunt neque sub terram subeunt, sic circa meridianum cardinem, qui est propter inclinationem mundi subiectus terrae, sidera versabunda latentiaque non habent egressus orientis supra terram. Itaque eorum figurationes propter obstantiam terrae non sunt notae. Huius autem rei index est stella Canopi, quae his regionibus est ignota, renuntiant autem negotiatores, qui ad extremas Aegypti regiones proximasque ultimis finibus terrae terminationes fuerunt.",null,"He expuesto las figuras de las constelaciones que están figuradas y conformadas en el mundo, trazadas por la naturaleza y por la mente divina, según la opinión del físico Demócrito, pero solo aquellas cuyo orto y ocaso podemos advertir y contemplar con los ojos. Pues, así como los Septentriones, girando en torno al polo del eje, no se ponen ni pasan bajo la tierra, así, en torno al polo meridional, que, por la inclinación del mundo, está situado bajo la tierra, las constelaciones, girando ocultas, no tienen salida de orto sobre la tierra. Por eso sus figuraciones no son conocidas, a causa de la interposición de la tierra. Indicio de ello es la estrella de Canopo, que es desconocida en estas regiones, pero de la que dan noticia los comerciantes que han estado en las regiones extremas de Egipto y en los territorios próximos a los últimos confines de la tierra."],["vitruvius","9.6.1","De mundi circa terram pervolitantia duodecimque signorum ex septentrionali meridianaque parte siderum dispositione, ut sit perspecta, docui. Namque ex ea mundi versatione et contrario solis per signa cursu gnomonumque aequinoctialibus umbris analemmatorum inveniuntur descriptiones.",null,"He enseñado, para que quede bien comprendido, lo relativo al vuelo del mundo en torno a la tierra y a la disposición de los doce signos y de las constelaciones de la parte septentrional y de la meridional. Pues a partir de esta rotación del mundo, del curso contrario del sol a través de los signos y de las sombras equinocciales de los gnomones se hallan los trazados de los analemas."],["vitruvius","9.6.2","Cetera ex astrologia, quos effectus habeant signa XII, stellae V, sol, luna ad humanae vitae rationem, Chaldaeorum ratiocinationibus est concedendum, quod propria est eorum genethlialogiae ratio, uti possint ante facta et futura ex ratiocinationibus astrorum explicare. Eorum autem inventiones reliquerunt inque ⟨ea re⟩ sollertia acuminibusque fuerunt magnis, qui ab ipsa natione Chaldaeorum profluxerunt. Primusque Berosus in insula et civitate Coo consedit ibique aperuit disciplinam, post ei studens Antipater iterumque Athenodorus, qui etiam non e nascentia sed ex conceptione genethlialogiae rationes explicatas reliquit.",null,"Lo demás de la astrología —qué efectos tienen los doce signos, las cinco estrellas, el sol y la luna sobre el curso de la vida humana— debe dejarse a los razonamientos de los caldeos, porque es propio de ellos el método de la genetlialogía, de modo que puedan explicar, mediante los razonamientos de los astros, los hechos pasados y futuros. Y dejaron sus hallazgos quienes procedieron de la misma nación de los caldeos, y fueron de gran sagacidad y agudeza en esta materia. El primero, Beroso, se estableció en la isla y ciudad de Cos y allí abrió una escuela; después, dedicándose a ella, Antípatro, y a su vez Atenodoro, quien dejó explicados los métodos de la genetlialogía a partir no del nacimiento, sino de la concepción."],["vitruvius","9.6.3","De naturalibus autem rebus Thales Milesius, Anaxagoras Clazomenius, Pythagoras Samius, Xenophanes Colophonius, Democritus Abderites rationes, quibus e rebus natura rerum gubernaretur quemadmodum quaeque effectus habeat, excogitatas reliquerunt. Quorum inventa secuti siderum ⟨ad ortus⟩ et occasus tempestatum significatus Eudoxus, Euctemon, Callippus, Meto, Philippus, Hipparchus, Aratus ceterique ex astrologia parapegmatorum disciplinis invenerunt et eas posteris explicatas reliquerunt. Quorum scientiae sunt hominibus suspiciendae, quod tanta cura fuerunt, ut etiam videantur divina mente tempestatium significatus post futuros ante pronuntiare. Quas ob res haec eorum curis studiisque sunt concedenda.",null,"Sobre las cosas naturales, Tales de Mileto, Anaxágoras de Clazómenas, Pitágoras de Samos, Jenófanes de Colofón y Demócrito de Abdera dejaron, tras haberlos meditado, los principios por los que la naturaleza de las cosas se gobierna y cómo cada una tiene sus efectos. Siguiendo sus hallazgos, Eudoxo, Euctemón, Calipo, Metón, Filipo, Hiparco, Arato y los demás hallaron, a partir de la astrología, mediante las disciplinas de los parapegmas, las señales del tiempo según los ortos y ocasos de las constelaciones, y las dejaron explicadas a la posteridad. Sus ciencias deben ser admiradas por los hombres, porque tuvieron tanto cuidado que parecen anunciar de antemano, como con mente divina, las señales de los tiempos venideros. Por estas razones, estas cosas deben dejarse a sus cuidados y estudios."],["vitruvius","9.7.1","Nobis autem ab his separandae sunt rationes et explicandae menstruae dierum brevitates itemque dilatationes. Namque sol aequinoctiali tempore ariete libraque versando, quas e gnomone partes habet novem, eas umbrae facit VIII in declinatione caeli, quae est Romae. Itemque Athenis quam magnae sunt gnomonis partes quattuor, umbrae sunt tres, ad VII Rhodo V, ad XI Tarenti IX, ad quinque ⟨Alexandriae⟩ tres, ceterisque omnibus locis aliae alio modo umbrae gnomonum aequinoctiales a natura rerum inveniuntur disparatae.",null,"A nosotros, en cambio, nos corresponde separar de ellos los principios y explicar los acortamientos mensuales de los días y asimismo sus alargamientos. En efecto, el sol, en el tiempo equinoccial, al girar en Aries y en Libra, de las nueve partes que tiene el gnomon, produce ocho de sombra en la latitud del cielo que corresponde a Roma. Igualmente, en Atenas, cuan grandes son cuatro partes del gnomon, tres son las de la sombra; en Rodas, cinco por siete; en Tarento, nueve por once; en Alejandría, tres por cinco; y en todos los demás lugares, las sombras equinocciales de los gnomones se encuentran, por la naturaleza de las cosas, diferenciadas de un modo u otro."],["vitruvius","9.7.2","Itaque in quibuscumque locis horologia erunt describenda, eo loci sumenda est aequinoctialis umbra, et si erunt quemadmodum Romae gnomonis partes novem, umbrae octo, linea describatur in planitia et e media πρὸς ὀρθᾶς erigatur [ut sit ad normam] quae dicitur gnomon. Et a linea, quae erit planities, in linea gnomonis circino novem spatia dimetiantur; et quo loco nonae partis signum fuerit, centrum constituatur, ubi erit littera A; et diducto circino ab eo centro ad lineam planitiae, ubi erit littera B, circinatio circuli describatur, quae dicitur meridiana.",null,"Así pues, en cualesquiera lugares en que hayan de trazarse relojes, debe tomarse la sombra equinoccial de ese lugar; y si son, como en Roma, nueve las partes del gnomon y ocho las de la sombra, trácese una línea sobre una superficie plana y, desde su centro, levántese en ángulo recto la que se llama gnomon. Y desde la línea que representará el plano, mídanse con el compás sobre la línea del gnomon nueve espacios; y en el lugar donde esté la señal de la novena parte, establézcase el centro, donde estará la letra A; y, abierto el compás desde ese centro hasta la línea del plano, donde estará la letra B, descríbase la circunferencia de un círculo, que se llama meridiana."],["vitruvius","9.7.3","Deinde ex novem partibus, quae sunt a planitia ad gnomonis centrum, VIII sumantur et signentur in linea, quae est in planitia, ubi erit littera C. Haec autem erit gnomonis aequinoctialis umbra. Et ab eo signo et littera C per centrum, ubi est littera A, linea perducatur, ubi erit solis aequinoctialis radius. Tunc a centro diducto circino ad lineam planitiae aequilatatio signetur, ubi erit littera E sinisteriore parte et D ulteriore in extremis lineae circinationis. Et per centrum perducendum, ut aequa duo hemicyclia sint divisa. Haec autem linea a mathematicis dicitur horizon.",null,"Después, de las nueve partes que hay desde el plano hasta el centro del gnomon, tómense ocho y márquense sobre la línea que está en el plano, donde estará la letra C. Esta será la sombra equinoccial del gnomon. Y desde esa señal y letra C, a través del centro, donde está la letra A, trácese una línea, donde estará el rayo equinoccial del sol. Entonces, abierto el compás desde el centro hasta la línea del plano, márquese una paralela equidistante, donde estará la letra E en la parte izquierda y la D en la opuesta, en los extremos de la línea de la circunferencia. Y ha de trazarse a través del centro, para que queden divididos dos semicírculos iguales. Esta línea es la que los matemáticos llaman horizonte."],["vitruvius","9.7.4","Deinde circinationis totius sumenda pars est XV; et circini centrum conlocandum in linea circinationis, quo loci secat eam lineam aequinoctialis radius, ubi erit littera F; et signandum dextra sinistra, ubi sunt litterae G H. Deinde ab his ⟨et per centrum⟩ lineae usque ad lineam planitiae perducendae sunt, ubi erunt litterae I K. Ita erit solis radius unus hibernus, alter aestivus. Contra autem ⟨E⟩ littera D erit, qua secat circinationem linea, quae est traiecta per centrum, ubi ⟨est littera A; et contra G⟩ erunt litterae I et M; et contra H litterae erunt K et L; et contra C et F et A erit littera N.",null,"Después, ha de tomarse la decimoquinta parte de toda la circunferencia; y debe colocarse el centro del compás sobre la línea de la circunferencia en el lugar donde la corta el rayo equinoccial, donde estará la letra F; y márquese a derecha e izquierda, donde están las letras G y H. Después, desde estas, y a través del centro, han de trazarse líneas hasta la línea del plano, donde estarán las letras I y K. Así, un rayo del sol será el invernal y el otro el estival. Frente a la E estará la letra D, donde la línea trazada a través del centro, donde está la letra A, corta la circunferencia; y frente a G estarán las letras I y M; y frente a H estarán las letras K y L; y frente a C, F y A estará la letra N."],["vitruvius","9.7.5","Tunc perducendae sunt διαμέτρω ab G ad L et ab H ⟨ad M⟩. Quae erit superior, partis erit aestivae, inferior hibernae. Eaeque διαμέτρω sunt aeque mediae dividendae, ubi erunt litterae O et P, ibique centra signanda. Et per ea signa et centrum A lineae ad extrema lineae circinationis sunt perducendae, ubi erunt litterae Q et R. Haec erit linea πρὸς ὀρθᾶς radio aequinoctiali. Vocabitur autem haec linea mathematicis rationibus axon. Et ab eisdem centris diducto circino ad extremas diametros describantur hemicyclia, quorum unum erit aestivum, alterum hibernum.",null,"Entonces han de trazarse los diámetros de G a L y de H a M. El superior corresponderá a la parte estival y el inferior a la invernal. Y estos diámetros han de dividirse por igual en su mitad, donde estarán las letras O y P, y allí han de marcarse centros. Y por esas señales y el centro A han de trazarse líneas hasta los extremos de la línea de la circunferencia, donde estarán las letras Q y R. Esta será la línea perpendicular al rayo equinoccial. Y esta línea se llamará, según los principios matemáticos, eje. Y desde esos mismos centros, abierto el compás hasta los extremos de los diámetros, descríbanse semicírculos, de los cuales uno será el estival y el otro el invernal."],["vitruvius","9.7.6","Deinde in quibus locis secant lineae paralleloe lineam eam quae dicitur horizon, in dexteriore parte erit littera S, in sinisteriore T. Et ab littera S ducatur linea parallelos axoni ad extremum ⟨dextrum⟩ hemicyclium, ubi erit littera V; et ab T ad sinistrum hemicyclium item parallelos linea ducatur ad litteram X. Haec autem paralleloe lineae vocitantur †locothomus. Et tum circini centrum conlocandum est eo loci, quo secat circinationem aequinoctialis radius, ubi erit littera F; et diducendum ad eum locum, quo secat circinationem aestivus radius, ubi est littera H. E centro aequinoctiali intervallo aestivo circinatio circuli menstrui agatur, qui menaeus dicitur. Ita habebitur analemmatos deformatio.",null,"Después, en los lugares donde las líneas paralelas cortan la línea que se llama horizonte, en la parte derecha estará la letra S y en la izquierda la T. Y desde la letra S trácese una línea paralela al eje hasta el extremo del semicírculo derecho, donde estará la letra V; y desde T, igualmente, trácese una línea paralela hasta el semicírculo izquierdo, hasta la letra X. Estas líneas paralelas se llaman †locothomus†. Y entonces ha de colocarse el centro del compás en el lugar donde el rayo equinoccial corta la circunferencia, donde estará la letra F, y abrirse hasta el lugar donde el rayo estival corta la circunferencia, donde está la letra H. Desde el centro equinoccial, con el intervalo estival, trácese la circunferencia del círculo mensual, que se llama menaeus. Así se tendrá la figura del analema."],["vitruvius","9.7.7","Cum hoc ita sit descriptum et explicatum, sive per hibernas lineas sive per aestivas sive per aequinoctiales aut etiam per menstruas in subiectionibus rationes horarum erunt ex analemmatos describendae, subiciunturque in eo multae varietates et genera horologiorum et describuntur rationibus his artificiosis. Omnium autem figurarum descriptionumque earum effectus unus, uti dies aequinoctialis brumalisque itemque solstitialis in duodecim partes aequaliter sit divisus. Quas ob res non pigritia deterritus praetermisi, sed ne multa scribendo offendam, a quibusque inventa sunt genera descriptionesque horologiorum, exponam. Neque enim nunc nova genera invenire possum nec aliena pro meis praedicanda videntur. Itaque quae nobis tradita sunt et a quibus sint inventa, dicam.",null,"Una vez trazado y explicado esto así, ya sea por las líneas invernales, por las estivales, por las equinocciales o incluso por las mensuales, habrán de trazarse a partir del analema, en las superficies subyacentes, los principios de las horas; y se someten a él muchas variedades y géneros de relojes, que se trazan con estos procedimientos ingeniosos. Pero el efecto de todas las figuras y trazados es uno solo: que el día equinoccial, el del solsticio de invierno y asimismo el del solsticio de verano quede dividido por igual en doce partes. Por estas razones no lo he omitido por pereza, sino que, para no cansar escribiendo mucho, expondré quiénes hallaron los géneros y trazados de los relojes. Pues ni puedo ahora hallar géneros nuevos, ni me parece que deba presentar como míos los ajenos. Así, diré los que nos han sido transmitidos y por quiénes fueron hallados."],["vitruvius","9.8.1","Hemicyclium excavatum ex quadrato ad enclimaque succisum Berosus Chaldaeus dicitur invenisse; scaphen sive hemisphaerium Aristarchus Samius, idem etiam discum in planitia; arachnen Eudoxus astrologus, nonnulli dicunt Apollonium; plinthium sive lacunar, quod etiam in circo Flaminio est positum, Scopinas Syracusius; πρὸς τὰ ἱστορούμενα Parmenion, πρὸς πᾶν κλῖμα Theodosius et Andrias, Patrocles pelecinum, Dionysodorus conum, Apollonius pharetram, aliaque genera et qui supra scripti sunt et alii plures inventa reliquerunt, uti conarachnen, conicum plinthium, antiboreum. Item ex his generibus viatoria pensilia uti fierent, plures scripta reliquerunt. Ex quorum libris, si qui velit, subiectiones invenire poterit, dummodo sciat analemmatos descriptiones.",null,"Se dice que el hemiciclo excavado en un bloque cuadrado y cortado según la inclinación lo inventó el caldeo Beroso; la scaphe o hemisferio, Aristarco de Samos, y también el disco sobre un plano; la arachne, el astrólogo Eudoxo, aunque algunos dicen que Apolonio; el plinthium o lacunar, que está colocado también en el circo Flaminio, Escopinas de Siracusa; el πρὸς τὰ ἱστορούμενα, Parmenión; el πρὸς πᾶν κλίμα, Teodosio y Andrias; Patrocles, el pelecinum; Dionisodoro, el cono; Apolonio, la pharetra; y otros géneros los dejaron inventados tanto los que se han mencionado arriba como otros muchos, como el conarachne, el plinthium cónico y el antiboreum. Asimismo, varios dejaron escritos sobre cómo hacer, a partir de estos géneros, relojes de viaje colgantes. En sus libros, si alguien quiere, podrá encontrar los trazados, con tal que sepa los trazados del analema."],["vitruvius","9.8.2","Item sunt ex aqua conquisitae ab eisdem scriptoribus horologiorum rationes, primumque a Ctesibio Alexandrino, qui et vim spiritus naturalis pneumaticasque res invenit. Sed uti fuerint ea exquisita, dignum studiosis agnoscere. Ctesibius enim fuerat Alexandriae natus patre tonsore. Is ingenio et industria magna praeter reliquos excellens dictus est artificiosis rebus se delectare. Namque cum voluisset in taberna sui patris speculum ita pendere, ut, cum duceretur susumque reduceretur, linea latens pondus deduceret, ita conlocavit machinationem.",null,"Igualmente, estos mismos escritores investigaron los principios de los relojes de agua, y en primer lugar Ctesibio de Alejandría, que descubrió también la fuerza del aire natural y las cosas neumáticas. Pero es digno de que los estudiosos conozcan cómo se investigaron. Ctesibio, en efecto, había nacido en Alejandría, hijo de un barbero. Se dice que, destacando sobre los demás por su ingenio y gran industria, se deleitaba en las cosas ingeniosas. Pues, habiendo querido que en la tienda de su padre colgara un espejo de modo que, al bajarlo y volverlo a subir, un cordel oculto hiciera descender un contrapeso, dispuso así el mecanismo."],["vitruvius","9.8.3","Canalem ligneum sub tigno fixit ibique trocleas conlocavit; per canalem lineam in angulum deduxit ibique tubulos struxit; in eos pilam plumbeam per lineam demittendam curavit. Ita pondus cum decurrendo in angustias tubulorum premeret caeli crebritatem, vehementi decursu per fauces frequentiam caeli compressione solidatam extrudens in aerem patentem effusione acuti sonitus expresserat claritatem.",null,"Fijó un canal de madera bajo una viga y colocó allí poleas; por el canal llevó el cordel hasta un ángulo, y allí construyó unos tubitos; e hizo que por el cordel descendiera dentro de ellos una bola de plomo. Así, el peso, al descender en la estrechez de los tubitos, comprimía la densidad del aire, y, con su violento descenso, expulsándola por las bocas, condensada por la compresión, hacia el aire abierto, había producido con esa efusión la claridad de un sonido agudo."],["vitruvius","9.8.4","Ergo Ctesibius cum animadvertisset ex tactu caeli et expressionibus spiritus ⟨sonitus⟩ vocesque nasci, his principiis usus hydraulicas machinas primus instituit. Item aquarum expressiones automatopoetasque machinas multaque deliciarum genera, in his etiam horologiorum ex aqua comparationes explicuit. Primumque constituit cavum ex auro perfectum aut ex gemma terebrata; ea enim nec teruntur percussu aquae nec sordes recipiunt, ut obturentur.",null,"Así pues, Ctesibio, habiendo advertido que del contacto del aire y de las expulsiones del aliento nacen sonidos y voces, sirviéndose de estos principios, fue el primero en establecer las máquinas hidráulicas. Asimismo explicó los impulsos de las aguas, las máquinas automáticas y muchos géneros de entretenimientos, y entre ellos también la construcción de relojes de agua. Y en primer lugar estableció un orificio hecho de oro o de una gema perforada; pues estos materiales ni se desgastan por el golpe del agua ni reciben suciedades que los obstruyan."],["vitruvius","9.8.5","Namque aequaliter per id cavum influens aqua sublevat scaphium inversum, quod ab artificibus phellos sive tympanum dicitur. In quo conlocata est regula ⟨iuxta⟩ versatile tympanum. Denticulis aequalibus sunt perfecta, qui denticuli alius alium inpellentes versationes modicas faciunt et motiones. Item aliae regulae aliaque tympana ad eundem modum dentata una motione coacta versando faciunt effectus varietatesque motionum, quibus moventur sigilla, vertuntur metae, calculi aut ova proiciuntur, bucinae canunt, reliquaque parerga.",null,"En efecto, el agua, afluyendo por igual por ese orificio, eleva un cuenco invertido, que los artífices llaman phellos o tympanum. En él está colocada una regla junto a un tambor giratorio. Están hechos con dientecillos iguales, los cuales, empujándose unos a otros, producen giros y movimientos moderados. Igualmente, otras reglas y otros tambores dentados del mismo modo, forzados por un solo movimiento, al girar producen efectos y variedades de movimientos, con los que se mueven estatuillas, giran conos, se lanzan piedrecillas o huevos, suenan trompetas, y demás accesorios."],["vitruvius","9.8.6","In his etiam aut in columna aut parastatica horae describuntur, quas sigillum egrediens ab imo virgula significat in diem totum. Quarum brevitates aut crescentias cuneorum adiectus aut exemptus in singulis diebus et mensibus perficere cogit. Praeclusiones aquarum ad temperandum ita sunt constitutae. Metae fiunt duae, una solida, una cava, ex torno ita perfectae, ut alia in aliam inire convenireque possit et eadem regula laxatio earum aut coartatio efficiat aut vehementem aut lenem in ea vasa aquae influentem cursum. Ita his rationibus et machinatione ex aqua componuntur horologiorum ad hibernum usum conlocationes.",null,"En estos, además, sobre una columna o una pilastra se trazan las horas, que una estatuilla, saliendo desde abajo, indica con una varilla durante todo el día. Sus acortamientos o alargamientos, cada día y cada mes, los produce la adición o la retirada de cuñas. Los cierres de las aguas para regular el flujo están dispuestos así. Se hacen dos conos, uno macizo y otro hueco, terminados en el torno de modo que uno pueda entrar y ajustarse en el otro, y que, mediante una misma regla, su aflojamiento o su ajuste produzca un curso de agua, fuerte o suave, que afluya en esos recipientes. Así, con estos principios y este mecanismo, se componen las disposiciones de los relojes de agua para el uso invernal."],["vitruvius","9.8.7","Sin autem cuneorum adiectionibus et detractionibus correptiones dierum aut crescentiae ex cuneis non probabuntur fieri, quod cunei saepissime vitia faciunt, sic erit explicandum. In columella horae ex analemmatos transverse describantur, menstruaeque lineae columella signentur. Eaque columna versatilis perficiatur, uti ad sigillum virgulamque, qua virgula egrediens sigillum ostendit horas, columna versando continenter suis cuiusque mensibus brevitates et crescentias faciat horarum.",null,"Pero si no se aprueba que los acortamientos o los alargamientos de los días se hagan con adiciones y retiradas de cuñas, porque las cuñas producen defectos con muchísima frecuencia, habrá que resolverlo así. Trácense transversalmente en una columnilla las horas a partir del analema, y márquense en la columnilla las líneas mensuales. Y hágase esta columna giratoria, de modo que, respecto a la estatuilla y a la varilla con la que la estatuilla, al salir, indica las horas, la columna, girando continuamente, produzca en cada uno de sus meses los acortamientos y alargamientos de las horas."],["vitruvius","9.8.8","Fiunt etiam alio genere horologia hiberna, quae anaphorica dicuntur perficiunturque rationibus his. Horae disponuntur ex virgulis aeneis ex analemmatos descriptione ab centro dispositae in fronte; in ea circuli sunt circumdati menstrua spatia finientes. Post has virgulas tympanum, in quo descriptus et depictus est mundus signiferque circulus [descriptioque ex XII caelestium signorum fit figurata], cuius ex centro deformatio * * * unum maius, alterum minus. Posteriori autem parte tympano medio axis versatilis est inclusus inque eo axi aenea mollis catena est involuta, ex qua pendet ex una parte phellos (sive tympanum), qui ab aqua sublevatur, altera aequo pondere phelli sacoma saburrale.",null,"Se hacen también, de otro género, relojes de invierno, que se llaman anafóricos y se realizan con estos principios. Las horas se disponen en el frente con varillas de bronce, dispuestas desde el centro según el trazado del analema; en él se trazan alrededor círculos que delimitan los espacios mensuales. Detrás de estas varillas hay un tambor en el que está trazado y pintado el cielo con el círculo zodiacal [y se hace el trazado figurado de los doce signos celestes], cuya configuración desde el centro * * * uno mayor y el otro menor. En la parte posterior, en el centro del tambor, está encajado un eje giratorio, y en ese eje está enrollada una cadena de bronce flexible, de la que cuelga, por un lado, el phellos (o tympanum), que es elevado por el agua, y por el otro, un contrapeso de lastre de igual peso que el phellos."],["vitruvius","9.8.9","Ita quantum ab aqua phellos sublevatur, tantum saburrae pondus infra deducens versat axem, axis autem tympanum. Cuius tympani versatio alias efficit, uti maior pars circuli signiferi, alias minor in versationibus suis temporibus designet horarum proprietates. Namque in singulis signis sui cuiusque mensis dierum numeri cava sunt perfecta, cuius bulla, quae solis imaginem horologiis tenere videtur, significat horarum spatia. Ea translata ex terebratione in terebrationem mensis vertentis perficit cursum suum.",null,"Así, cuanto el phellos es elevado por el agua, tanto el peso del lastre, bajando, hace girar el eje, y el eje, el tambor. El giro de este tambor hace que unas veces la parte mayor del círculo zodiacal y otras la menor señale en sus giros, en sus tiempos, las propiedades de las horas. Pues en cada signo están hechos orificios en número igual al de los días de su mes, y una bola, que parece representar en los relojes la imagen del sol, indica los espacios de las horas. Esta, trasladada de orificio en orificio, completa su curso en el transcurso del mes."],["vitruvius","9.8.10","Itaque quemadmodum sol per siderum spatia vadens dilatat contrahitque dies et horas, sic bulla in horologiis ingrediens per puncta contra centri tympani versationem, cotidie cum transfertur aliis temporibus per latiora, aliis per angustiora spatia, menstruis finitionibus imagines efficit horarum et dierum. De administratione autem aquae, quemadmodum se temperet ad rationem, sic erit faciendum.",null,"Así, del mismo modo que el sol, avanzando por los espacios de las constelaciones, dilata y contrae los días y las horas, así la bola, en los relojes, avanzando por los puntos contra el giro del centro del tambor, trasladada cada día unas veces por espacios más anchos y otras por más estrechos, produce con sus delimitaciones mensuales las imágenes de las horas y de los días. En cuanto a la administración del agua, cómo se regula conforme a la razón, habrá que hacerlo así."],["vitruvius","9.8.11","Post frontem horologii intra conlocetur castellum in idque per fistulam saliat aqua et in imo habeat cavum. Ad id autem adfixum sit ex aere tympanum habens foramen, per quod ex castello in id aqua influat. In eo autem minus tympanum includatur cardinibus ex torno masculo et femina inter se coartatis, ita uti minus tympanum quemadmodum epitonium in maiore circumagendo arte leniterque versetur.",null,"Detrás del frente del reloj, en el interior, colóquese un depósito, y en él salte el agua por una tubería, y tenga un orificio en el fondo. A este esté fijado un tambor de bronce con un agujero por el que el agua afluya del depósito a él. Dentro de este, encájese un tambor menor, con sus goznes, macho y hembra, hechos al torno y ajustados entre sí, de modo que el tambor menor, como una llave de paso en el mayor, gire al hacerlo girar con precisión y suavidad."],["vitruvius","9.8.12","Maioris autem tympani labrum aequis intervallis CCCLXV puncta habeat signata, minor vero orbiculus in extrema circinatione fixam habeat lingulam, cuius cacumen dirigat ad punctorum regiones, inque eo orbiculo temperatum sit foramen, quia in tympanum aqua influit per id et servat administrationem. Cum autem in maioris tympani labro fuerint signorum caelestium deformationes, id autem sit inmotum et in summo habeat deformatum cancri signum, ad perpendiculum eius in imo capricorni, ad dextram spectantis librae, ad sinistram arietis signum, ceteraque inter eorum spatia designata sint, uti in caelo videntur:",null,"El borde del tambor mayor tenga marcados a intervalos iguales 365 puntos, y el disco menor tenga fijada en su circunferencia extrema una lengüeta, cuya punta se dirija hacia las zonas de los puntos; y en este disco esté practicado un agujero calibrado, porque por él afluye el agua en el tambor y mantiene su funcionamiento. Y cuando en el borde del tambor mayor estén las figuras de los signos celestes —y este esté inmóvil y tenga figurado en lo alto el signo de Cáncer, a plomo de él, abajo, el de Capricornio, a la derecha del espectador, el de Libra, a la izquierda el de Aries, y los demás estén dibujados en los espacios intermedios, como se ven en el cielo—:"],["vitruvius","9.8.13","Igitur cum sol fuerit in capricorni, orbiculi lingula in maioris tympani parte ex capricorni cotidie singula puncta tangens, ad perpendiculum habens aquae currentis vehemens pondus, celeriter per orbiculi foramen id extrudit ad vasum excipiens eam. Cum brevi spatio impletur, corripit et contrahit dierum spatia et horarum. Cum autem cotidiana versatione minoris tympani lingula ingrediatur in aquarii puncta, discedens foramen a perpendiculo et aquae vehementi cursu cogitur tardius emittere salientem. Ita quo minus celeri cursu vas excipit aquam, dilatat horarum spatia.",null,"así pues, cuando el sol esté en Capricornio, la lengüeta del disco, tocando cada día un punto en la parte de Capricornio del tambor mayor, al tener a plomo el peso violento del agua que corre, la expulsa rápidamente por el agujero del disco hacia el recipiente que la recibe. Cuando este se llena en breve espacio, acorta y contrae los espacios de los días y de las horas. Y cuando, con el giro cotidiano del tambor menor, la lengüeta entra en los puntos de Acuario, el agujero, apartándose de la plomada y del curso violento del agua, se ve obligado a soltar el chorro más lentamente. Así, cuanto con curso menos rápido recibe el recipiente el agua, tanto dilata los espacios de las horas."],["vitruvius","9.8.14","Aquarii vero pisciumque punctis uti gradibus scandens orbiculi foramen in ariete tangendo octavam partem aqua temperate salienti praestat aequinoctiales horas. Ab ariete per tauri et geminorum spatia ad summa cancri puncta partis octavae foramen se tympani versationibus peragens et in altitudinem eo rediens viribus extenuatur, et ita tardius fluendo dilatat morando spatia et efficit horas in cancri signo solstitiales. A cancro cum proclinat et peragit per leonem et virginem ad librae partis octavae puncta revertendo et gradatim corripiendo spatia contrahit horas, et ita perveniens ad puncta librae aequinoctiales rursus reddit horas.",null,"Y el agujero del disco, subiendo por los puntos de Acuario y de Piscis como por grados, al tocar en Aries la octava parte, con el agua que salta moderadamente proporciona las horas equinocciales. Desde Aries, por los espacios de Tauro y de Géminis, hasta los puntos más altos de la octava parte de Cáncer, el agujero, recorriéndolos con los giros del tambor y volviendo así a lo alto, pierde fuerza, y así, fluyendo más lentamente, dilata con su demora los espacios y produce en el signo de Cáncer las horas solsticiales. Cuando desde Cáncer declina y recorre Leo y Virgo, volviendo hacia los puntos de la octava parte de Libra y acortando gradualmente los espacios, contrae las horas, y así, llegando a los puntos de Libra, vuelve a dar las horas equinocciales."],["vitruvius","9.8.15","Per scorpionis vero spatia et sagittarii proclivius deprimens se foramen rediensque circumactione ad capricorni partem VIII, restituit celeritate salientis brumales horarum brevitates. Quae sunt in horologiorum descriptionibus rationes et apparatus, ut sint ad usum expeditiores, quam apertissime potui, perscripsi. Restat nunc de machinationibus et de earum principiis ratiocinari. Itaque de his, ut corpus emendatum architecturae perficiatur, insequenti volumine incipiam scribere.",null,"Y el agujero, descendiendo más en pendiente por los espacios de Escorpio y de Sagitario, y volviendo con el giro a la octava parte de Capricornio, restituye con la rapidez del chorro la brevedad de las horas del solsticio de invierno. He descrito lo más claramente que he podido los principios y los aparatos que hay en los trazados de los relojes, para que sean más expeditos en el uso. Queda ahora tratar de las máquinas y de sus principios. Así pues, para que se complete un cuerpo acabado de la arquitectura, comenzaré a escribir de ellas en el volumen siguiente."],["vitruvius","10.praef.1","Nobili Graecorum et ampla civitate Ephesi lex vetusta dicitur a maioribus dura condicione sed iure esse non iniquo constituta. Nam architectus, cum publicum opus curandum recipit, pollicetur, quanto sumptu id sit futurum. Tradita aestimatione magistratui bona eius obligantur, donec opus sit perfectum. Absoluto autem, cum ad dictum inpensa respondit, decretis et honoribus ornatur. Item si non amplius quam quarta ad aestimationem est adicienda, de publico praestatur, neque ulla poena tenetur. Cum vero amplius quam quarta in opere consumitur, ex eius bonis ad perficiendum pecunia exigitur.",null,"En la noble y grande ciudad griega de Éfeso se dice que los antepasados establecieron una antigua ley, de condición dura, pero de derecho no injusto. En efecto, el arquitecto, cuando se hace cargo de una obra pública, promete cuál será su coste. Entregada la estimación al magistrado, sus bienes quedan obligados hasta que la obra esté terminada. Y, concluida esta, si el gasto responde a lo dicho, se le honra con decretos y honores. Asimismo, si no hay que añadir más de una cuarta parte a la estimación, se paga del erario público y no queda sujeto a pena alguna. Pero cuando en la obra se gasta más de una cuarta parte, se exige de sus bienes el dinero para terminarla."],["vitruvius","10.praef.2","Utinam dii inmortales fecissent, ea lex etiam P. R. non modo publicis sed etiam privatis aedificiis esset constituta! Namque non sine poena grassarentur inperiti, sed qui summa doctrinarum subtilitate essent prudentes, sine dubitatione profiterentur architecturam, neque patres familiarum inducerentur ad infinitas sumptuum profusiones, ut et e bonis eicerentur, ipsique architecti poenae timore coacti diligentius modum inpensarum ratiocinantes explicarent, uti patres familiarum ad id, quod praeparavissent, seu paulo amplius adicientes, aedificia expedirent. Nam qui quadringenta ad opus possunt parare, si adicient centum, habendo spem perfectionis delectationibus tenentur; qui autem adiectione dimidia aut ampliore sumptu onerantur, amissa spe et inpensa abiecta, fractis rebus et animis desistere coguntur.",null,"¡Ojalá los dioses inmortales hubieran hecho que esa ley se estableciera también para el pueblo romano, no solo para los edificios públicos, sino también para los privados! Pues los inexpertos no causarían estragos sin castigo, sino que profesarían sin vacilación la arquitectura quienes fueran prudentes por la suma sutileza de su doctrina; y los padres de familia no serían inducidos a infinitos derroches de gastos, hasta el punto de verse despojados de sus bienes, y los propios arquitectos, obligados por el temor al castigo, calcularían y fijarían con más diligencia la medida de los gastos, de modo que los padres de familia terminaran sus edificios con lo que hubieran preparado o añadiendo un poco más. Pues quienes pueden reunir cuatrocientos para una obra, si añaden cien, conservando la esperanza de terminarla, se mantienen en su deleite; pero quienes se ven cargados con un aumento de la mitad o con un gasto mayor, perdida la esperanza y abandonado el gasto, arruinados en sus bienes y en sus ánimos, se ven obligados a desistir."],["vitruvius","10.praef.3","Nec solum id vitium in aedificiis, sed etiam in muneribus, quae a magistratibus foro gladiatorum scaenisque ludorum dantur, quibus nec mora neque expectatio conceditur, sed necessitas finito tempore perficere cogit, id est sedes spectaculorum velorumque inductiones et ea omnia, quae scaenicis moribus per machinationem ad spectationes populo comparantur. In his vero opus est prudentia diligens et ingenii doctissimi cogitata, quod nihil eorum perficitur sine machinatione studiorumque vario ac sollerti vigore.",null,"Y este defecto no se da solo en los edificios, sino también en los espectáculos que los magistrados ofrecen en el foro, de gladiadores, y en las escenas de los juegos, para los cuales no se concede ni demora ni espera, sino que la necesidad obliga a terminarlos en un tiempo fijado, es decir, los asientos de los espectáculos, el despliegue de los toldos y todo lo que, según las costumbres escénicas, se prepara mediante maquinaria para que el pueblo lo contemple. En estas cosas se necesita, ciertamente, una prudencia diligente y los pensamientos de un ingenio doctísimo, porque ninguna de ellas se lleva a cabo sin maquinaria y sin el vigor variado y sagaz de los estudios."],["vitruvius","10.praef.4","Igitur quoniam haec ita sunt tradita et constituta, non videtur esse alienum, uti caute summaque diligentia, antequam instituantur opera, eorum expediantur rationes. Ergo quoniam neque lex neque morum institutio id potest cogere et quotannis et praetores et aediles ludorum causa machinationes praeparare debent, visum mihi est, imperator, non esse alienum, quoniam de aedificiis in prioribus voluminibus exposui, in hoc, quod finitionem summam corporis habet constitutam, quae sint principia machinarum, ordinata praeceptis explicare.",null,"Así pues, puesto que estas cosas se han transmitido y establecido así, no parece ajeno que, con cautela y suma diligencia, antes de emprender las obras, se desarrollen sus principios. Por tanto, puesto que ni la ley ni la institución de las costumbres pueden obligar a ello, y cada año tanto los pretores como los ediles deben preparar maquinarias para los juegos, me ha parecido, emperador, no ajeno, puesto que en los volúmenes anteriores he expuesto lo relativo a los edificios, explicar en este, que contiene la conclusión suprema del cuerpo, cuáles son los principios de las máquinas, ordenados en preceptos."],["vitruvius","10.1.1","Machina est continens e materia coniunctio maximas ad onerum motus habens virtutes. Ea movetur ex arte circulorum rotundationibus, quam Graeci κυκλικὴν κίνησιν appellant. Est autem unum genus scansorium, quod graece ἀκροβατικόν dicitur; alterum spirabile, quod apud eos πνευματικόν appellatur; tertium tractorium, id autem Graeci βαρουλκόν vocitant. Scansorium autem ⟨est, cum⟩ machinae ita fuerint conlocatae, ut ad altitudinem tignis statutis et transversariis conligatis sine periculo scandatur [ad apparatus spectatione]; at spirabile, cum spiritus ex expressionibus inpulsus et plagae vocesque ὀργανικῶς exprimantur;",null,"Una máquina es una conexión continua de material que tiene la máxima virtud para mover cargas. Se mueve con arte mediante las rotaciones de círculos, que los griegos llaman κυκλικὴ κίνησις. Un género es el de escalar, que en griego se llama ἀκροβατικόν; otro, el neumático, que entre ellos se llama πνευματικόν; el tercero, el de tracción, que los griegos llaman βαρουλκόν. El de escalar se da cuando las máquinas están dispuestas de modo que, con maderos levantados y travesaños atados, se sube a lo alto sin peligro [para contemplar los aparatos]; el neumático, cuando el aire, impulsado por compresiones, produce de modo instrumental golpes y sonidos;"],["vitruvius","10.1.2","Tractorium vero, cum onera machinis pertrahuntur, ut ad altitudinem sublata conlocentur. Scansoria ratio non arte sed audacia gloriatur; ea catenationibus et transversariis et plexis conligationibus et erismatorum fulturis continentur. Quae autem spiritus potestate adsumit ingressus, elegantes artis subtilitatibus consequetur effectus. Tractoria autem maiores et magnificentia plenas habet ad utilitatem opportunitates et in agendo cum prudentia summas virtutes.",null,"el de tracción, cuando las cargas son arrastradas por máquinas para ser elevadas y colocadas en lo alto. El procedimiento de escalar no se gloría del arte, sino de la audacia; se mantiene con encadenamientos, travesaños, ataduras trenzadas y apuntalamientos de erismas. El que toma su impulso del poder del aire conseguirá efectos elegantes por las sutilezas del arte. El de tracción, en cambio, ofrece para el uso ventajas mayores y llenas de magnificencia, y, al obrar con prudencia, las máximas virtudes."],["vitruvius","10.1.3","Ex his sunt quae μηχανικῶς, alia ὀργανικῶς moventur. Inter machinas et organa id videtur esse discrimen, quod machinae pluribus operis vel vi maiore coguntur effectus habere, uti ballistae torculariorumque prela; organa autem unius operae prudenti tactu perficiunt quod est propositum, uti scorpionis seu anisocyclorum versationes. Ergo et organa et machinarum ratio ad usum sunt necessaria, sine quibus nulla res potest esse non inpedita.",null,"De estas, unas se mueven mecánicamente y otras instrumentalmente. Entre máquinas e instrumentos parece existir esta diferencia: que las máquinas se ven obligadas a producir sus efectos con muchos operarios o con una fuerza mayor, como las balistas y las prensas de los lagares; los instrumentos, en cambio, realizan lo propuesto con el toque prudente de un solo operario, como los giros del escorpión o de los anisociclos. Así pues, tanto los instrumentos como el principio de las máquinas son necesarios para el uso, y sin ellos ninguna cosa puede estar libre de impedimentos."],["vitruvius","10.1.4","Omnis autem est machinatio rerum natura procreata ac praeceptrice et magistra mundi versatione instituta. Namque animadvertamus primum et aspiciamus continentem solis, lunae, quinque etiam stellarum natura * * * machinata versarentur, non habuissemus interdum lucem nec fructûm maturitates. Cum ergo maiores haec ita esse animadvertissent, e rerum natura sumpserunt exempla et ea imitantes inducti rebus divinis commodas vitae perfecerunt explicationes. Itaque comparaverunt, ut essent expeditiora, alia machinis et earum versationibus, nonnulla organis, et ita quae animadverterunt ad usum utilia esse studiis, artibus, institutis, gradatim augenda doctrinis curaverunt.",null,"Toda maquinaria ha sido engendrada por la naturaleza de las cosas e instituida por la rotación del mundo como preceptora y maestra. Pues advirtamos primero y contemplemos la naturaleza continua del sol, de la luna y también de las cinco estrellas * * * girasen maquinadas, no habríamos tenido a su debido tiempo la luz ni la maduración de los frutos. Así pues, habiendo advertido los antepasados que esto es así, tomaron ejemplos de la naturaleza de las cosas e, imitándolos, guiados por las cosas divinas, realizaron desarrollos útiles para la vida. Así prepararon, para que fueran más expeditas, unas cosas con máquinas y sus rotaciones, otras con instrumentos; y lo que advirtieron que era útil para el uso, cuidaron de acrecentarlo gradualmente con los estudios, las artes, las instituciones y las doctrinas."],["vitruvius","10.1.5","Attendamus enim primum inventum de necessitate, ut vestitus, quemadmodum telarum organicis administrationibus conexus staminis ad subtemen non modo corpora tegendo tueatur, sed etiam ornatus adiciat honestatem. Cibi vero non habuissemus abundantiam, nisi iuga et aratra bubus iumentisque omnibus essent inventa. Sucularumque et prelorum et vectium si non fuisset torculariis praeparatio, neque olei nitorem neque vitium fructum habere potuissemus ad iucunditatem, portationesque eorum non essent, nisi plostrorum seu serracorum per terram, navicularum per aquam inventae essent machinationes.",null,"Atendamos, en efecto, en primer lugar a lo hallado por necesidad, como el vestido: cómo, por las operaciones instrumentales de los telares, la unión de la urdimbre con la trama no solo protege los cuerpos cubriéndolos, sino que además les añade la honra del ornato. Y no habríamos tenido abundancia de alimento si no se hubieran inventado los yugos y los arados para los bueyes y todas las bestias de carga. Y, si no se hubiera preparado para los lagares el aparato de tornos, prensas y palancas, no habríamos podido tener, para nuestro deleite, ni el brillo del aceite ni el fruto de las vides; ni habría transporte de estos productos si no se hubieran inventado las maquinarias de los carros o carretas por tierra y de las naves por el agua."],["vitruvius","10.1.6","Trutinarum vero librarumque ponderibus examinatio reperta vindicat ab iniquitate iustis moribus vitam. Non minusque sunt innumerabili modo rationes machinationum, de quibus non necesse videtur disputare, quod non sunt ⟨ignotae sed⟩ ad manum cotidianae, ut sunt molae, folles fabrorum, raedae, cisia, torni ceteraque, quae communes ad usum consuetudinibus habent opportunitates. Itaque incipiemus de îs, quae raro veniunt ad manus, ut nota sint, explicare.",null,"Y el examen mediante los pesos de las balanzas de brazos desiguales y de las balanzas de platillos, una vez hallado, protege la vida de la injusticia con costumbres justas. Y no menos hay innumerables principios de maquinarias sobre los que no parece necesario disputar, porque no son desconocidos, sino que están cada día a mano, como las muelas, los fuelles de los herreros, los carruajes, los cabriolés, los tornos y demás cosas que, por las costumbres, tienen ventajas comunes para el uso. Así pues, comenzaremos a explicar, para que sean conocidas, las que rara vez vienen a las manos."],["vitruvius","10.2.1","Primumque instituemus de îs, quae aedibus sacris ad operumque publicorum perfectionem necessitate comparantur. Quae fiunt ita. Tigna duo ad onerum magnitudinem ratione expediuntur. A capite ea fibula coniuncta et in imo divaricata eriguntur, funibus in capitibus conlocatis et circa dispositis erecta retinentur. Alligatur in summo troclea, quem etiam nonnulli rechamum dicunt. In trocleam induntur orbiculi ⟨II⟩ per axiculos versationes habentes. Per orbiculum ⟨summum⟩ traicitur ductarius funis, deinde demittitur et traducitur circa orbiculum trocleae inferioris. Refertur autem ad orbiculum imum trocleae superioris et ita descendit ad inferiorem et in foramine eius religatur. Altera pars funis refertur inter imas machinae partes.",null,"En primer lugar trataremos de las que se preparan por necesidad para los templos y para la terminación de las obras públicas. Se hacen así. Se preparan dos maderos, según la magnitud de las cargas. Unidos por la cabeza con una grapa y separados abajo, se levantan y, una vez erguidos, se mantienen con cuerdas colocadas en las cabezas y dispuestas alrededor. Se ata en lo alto un polipasto, que algunos llaman también rechamus. En el polipasto se meten dos roldanas que giran sobre ejecillos. Por la roldana superior se pasa el cable de tracción; después se baja y se pasa alrededor de la roldana del polipasto inferior. Se vuelve a llevar a la roldana inferior del polipasto superior y así desciende al inferior y se ata en su orificio. La otra parte del cable se lleva entre las partes bajas de la máquina."],["vitruvius","10.2.2","In quadris autem tignorum posterioribus, quo loci sunt divaricata, figuntur chelonia, in quae coiciuntur sucularum capita, ut faciliter axes versentur. Eae suculae proxime capita habent foramina bina ita temperata, ut vectes in ea convenire possint. Ad rechamum autem imum ferrei forfices religantur, quorum dentes in saxa forata accommodantur. Cum autem funis habet caput ad suculam religatum et vectes ducentes eam versant, funis ⟨se⟩ involvendo circum suculam extenditur et ita sublevat onera ad altitudinem et operum conlocationes.",null,"En las caras posteriores de los maderos, donde están separados, se fijan chelonia, en los que se encajan los extremos de los tornos, para que los ejes giren con facilidad. Estos tornos tienen, muy cerca de los extremos, dos orificios cada uno, calibrados de modo que puedan entrar en ellos las palancas. Al rechamus inferior se atan tenazas de hierro, cuyos dientes se ajustan en las piedras perforadas. Y cuando el cable tiene su extremo atado al torno y las palancas lo hacen girar, el cable, enrollándose alrededor del torno, se tensa, y así eleva las cargas a lo alto y a su colocación en las obras."],["vitruvius","10.2.3","Haec autem ratio machinationis, quod per tres orbiculos circumvolvitur, trispastos appellatur. Cum vero in ima troclea duo orbiculi, in superiore tres versantur, id pentaspaston dicitur. Sin autem maioribus oneribus erunt machinae comparandae, amplioribus tignorum longitudinibus et crassitudinibus erit utendum ⟨et⟩ eadem ratione in summo fibulationibus, in imo sucularum versationibus expediendum. His explicatis antarii funes ante laxi conlocentur, retinacula super scapulas machinae longe disponantur, et si non erit, ubi religetur, pali resupinati defodiantur et circum fistucatione solidentur, quo funes alligentur.",null,"Este tipo de maquinaria, porque el cable da vueltas por tres roldanas, se llama trispastos. Y cuando en el polipasto inferior giran dos roldanas y en el superior tres, se llama pentaspastos. Pero si han de prepararse máquinas para cargas mayores, habrá que usar maderos de mayor longitud y grosor, y del mismo modo proveerlos arriba de grapas y abajo de tornos giratorios. Hecho esto, colóquense delante, sueltos, los cables delanteros; dispónganse a lo lejos los vientos sobre los hombros de la máquina, y, si no hubiera dónde atarlos, clávense estacas inclinadas hacia atrás y consolídense alrededor apisonando, para atar a ellas los cables."],["vitruvius","10.2.4","Troclea in summo capite machinae rudenti contineatur, et ex eo funis perducatur ad palum et quae est in palo trocleam inligata. Circa eius orbiculum funis indatur et referatur ad eam trocleam, quae erit ad caput machinae religata. Circum autem orbiculum ab summo traiectus funis descendat et redeat ad suculam, quae est in ima machina, ibique religetur. Vectibus autem coacta ⟨cum⟩ sucula versabitur, eriget per se machinam sine periculo. Ita circa dispositis funibus et retinaculis in palis haerentibus ampliore modo machina conlocabitur. Trocleae et ductarii funes, uti supra scriptum est, expediuntur.",null,"Sujétese un polipasto en lo alto de la cabeza de la máquina con un cabo, y desde él llévese una cuerda hasta la estaca y al polipasto atado a la estaca. Pásese la cuerda alrededor de su roldana y vuélvase a llevar al polipasto que esté atado en la cabeza de la máquina. Y la cuerda, pasada desde arriba alrededor de la roldana, baje y vuelva al torno que está en la parte baja de la máquina, y átese allí. Y cuando el torno, forzado por las palancas, gire, levantará la máquina por sí mismo sin peligro. Así, con las cuerdas dispuestas alrededor y los vientos fijos en las estacas, la máquina quedará colocada de modo más amplio. Los polipastos y los cables de tracción se disponen como se ha escrito arriba."],["vitruvius","10.2.5","Sin autem colossicotera amplitudinibus et ponderibus onera in operibus fuerint, non erit suculae committendum, sed quemadmodum sucula cheloniis retinetur, ita axis includatur habens in medio tympanum amplum, quod nonnulli rotam appellant, Graeci autem ἀμφίεσις, alii περιθήκιον vocant.",null,"Pero si en las obras hay cargas más colosales en magnitud y peso, no habrá que confiarlas al torno, sino que, así como el torno se sujeta en los chelonia, así se encaje un eje que tenga en medio un tambor amplio, que algunos llaman rueda, y los griegos ἀμφίεσις, otros περιθήκιον."],["vitruvius","10.2.6","In his autem machinis trocleae non eodem sed alio modo comparantur. Habent enim et in imo et in summo duplices ordines orbiculorum. Ita funis ductarius traicitur in inferioris trocleae foramen, uti aequalia duo capita sint funis, cum erit extensus, ibique secundum inferiorem trocleam resticula circumdata et contenta utraeque partes funis continentur, ut neque ⟨in dextram neque⟩ in sinistram partem possint prodire. Deinde capita funis referuntur in summa troclea ab exteriore parte et deiciuntur circa orbiculos imos et redeunt ad imum coiciunturque infimae trocleae ad orbiculos ex interiore parte et referuntur dextra sinistra ⟨et⟩ ad caput circa orbiculos summos redeunt.",null,"En estas máquinas los polipastos no se preparan del mismo modo, sino de otro. Tienen, en efecto, tanto abajo como arriba, dobles hileras de roldanas. Así, el cable de tracción se pasa por el orificio del polipasto inferior, de modo que, al quedar tendido, los dos extremos del cable sean iguales, y allí, junto al polipasto inferior, con una cuerdecilla puesta alrededor y apretada, se sujetan ambas partes del cable, para que no puedan desplazarse ni a la derecha ni a la izquierda. Después, los extremos del cable se llevan al polipasto superior por la parte exterior, se bajan alrededor de las roldanas inferiores, vuelven abajo, se meten en el polipasto más bajo, en sus roldanas, por la parte interior, y se llevan a derecha e izquierda y vuelven a la cabeza, alrededor de las roldanas superiores."],["vitruvius","10.2.7","Traiecti autem ab exteriore parte feruntur dextra sinistra tympanum in axe ibique, ut haereant, conligantur. Tum autem circa tympanum involutus alter funis refertur ad ergatam, et is circumactus tympanum et axem * * * se involvendo pariter extendunt, et ita leniter levant onera sine periculo. Quodsi maius tympanum conlocatum aut in medio aut in una parte extrema fuerit, sine ergata ⟨per⟩ calcantes homines expeditiores habere poterit operis effectus.",null,"Pasados por la parte exterior, se llevan a derecha e izquierda del tambor en el eje, y allí se atan para que queden fijos. Entonces, otro cable, enrollado alrededor del tambor, se lleva a un cabrestante, y este, al girar, el tambor y el eje * * * al enrollarse se tensan por igual, y así levantan suavemente las cargas sin peligro. Y si se coloca un tambor mayor, sea en el centro, sea en uno de los extremos, sin cabrestante, mediante hombres que lo pisan, se podrán obtener efectos más expeditos en la obra."],["vitruvius","10.2.8","Est autem aliud genus machinae satis artificiosum et ad usum celeritatis expeditum, sed in eo dare operam non possunt nisi periti. Est enim tignum, quod erigitur et distenditur retinaculis quadrifariam. Sub retinaculo chelonia duo figuntur, troclea funibus supra chelonia religatur, sub troclea regula longa circiter pedes duos, lata digitos sex, crassa quattuor supponitur. Trocleae ternos ordines orbiculorum in latitudine habentes conlocantur. Ita tres ductarii funes in ⟨summa⟩ machina religantur. Deinde referuntur ad imam trocleam et traiciuntur ex interiore parte per eius orbiculos summos. Deinde referuntur ad superiorem trocleam et traiciuntur ab exteriore parte in interiorem per orbiculos imos",null,"Hay también otro género de máquina, bastante ingenioso y expedito para la rapidez del uso, pero en él no pueden trabajar sino los expertos. Consiste, en efecto, en un madero que se levanta y se tensa con vientos en cuatro direcciones. Bajo los vientos se fijan dos chelonia; sobre los chelonia se ata con cuerdas un polipasto; bajo el polipasto se pone una regla de unos dos pies de largo, seis dedos de ancho y cuatro de grueso. Se colocan polipastos que tienen, a lo ancho, tres hileras de roldanas cada uno. Así, se atan tres cables de tracción en lo alto de la máquina. Después se llevan al polipasto inferior y se pasan por la parte interior por sus roldanas superiores. Después se llevan al polipasto superior y se pasan de la parte exterior a la interior por las roldanas inferiores;"],["vitruvius","10.2.9","cum descenderint ad imum, ex interiore parte et per secundos orbiculos traducuntur in extremum et referuntur in summum ad orbiculos secundos; traiecti redeunt ad imum et ab imo referuntur ad caput; traiecti per summos redeunt ad machinam imam. In radice autem machinae conlocatur tertia troclea; eam autem Graeci ἐπάγοντα, nostri artemonem appellant. Ea troclea religatur ad [trocleae] radicem habens orbiculos tres, per quos traiecti funes traduntur hominibus ad ducendum. Ita tres ordines hominum ducentes sine ergata celeriter onus ad summum perducunt.",null,"cuando han descendido abajo, se pasan por la parte interior y por las segundas roldanas hacia el exterior y se llevan arriba, a las segundas roldanas; pasados, vuelven abajo y desde abajo se llevan a la cabeza; pasados por las superiores, vuelven a la parte baja de la máquina. En el pie de la máquina se coloca un tercer polipasto; los griegos lo llaman ἐπάγων, los nuestros artemon. Este polipasto, que tiene tres roldanas, se ata al pie, y por ellas pasan los cables, que se entregan a los hombres para tirar. Así, tres hileras de hombres, tirando sin cabrestante, llevan rápidamente la carga hasta lo alto."],["vitruvius","10.2.10","Hoc genus machinae polyspaston appellatur, quod multis orbiculorum circumitionibus et facilitatem summam praestat et celeritatem. Una autem statutio tigni hanc habet utilitatem, quod ante quantum velit et dextra ac sinistra ab latere proclinando onus deponere potest. Harum machinationum omnium, quae supra sunt scriptae, rationes non modo ad has res, sed etiam ad onerandas et exonerandas naves sunt paratae, aliae erectae, aliae planae in carchesiis versatilibus conlocatae. Non minus sine tignorum erectionibus in plano etiam eadem ratione et temperatis funibus et trocleis subductiones navium efficiuntur.",null,"Este género de máquina se llama polyspastos, porque, con las muchas vueltas de las roldanas, ofrece suma facilidad y rapidez. Y el levantar un solo madero tiene esta ventaja: que, inclinándolo, puede depositar la carga cuanto quiera hacia delante, y a derecha e izquierda por el costado. Los principios de todas estas maquinarias que se han descrito arriba sirven no solo para estas cosas, sino también para cargar y descargar naves, unas erguidas, otras horizontales, colocadas sobre carchesia giratorios. No menos, sin levantar maderos, también en llano, con el mismo principio y con cuerdas y polipastos bien ajustados, se efectúa el varado de las naves."],["vitruvius","10.2.11","Non est autem alienum etiam Chersiphronos ingeniosam rationem exponere. Is enim scapos columnarum e lapidicinis cum deportare vellet Ephesi ad Dianae fanum, propter magnitudinem onerum et viarum campestrem mollitudinem non confisus carris, ne rotae devorarentur, sic est conatus. De materia trientali scapos quattuor, * * * duos transversarios interpositos, quanta longitudo scapi fuerat, complectit et compegit et ferreos cnodacas uti subscudes in capitibus scaporum inplumbavit et armillas in materia ad cnodacas circumdandos infixit; cnodaces autem in armillis inclusi liberam habuerunt versationem. Iamiam ita, cum boves ducerent subiuncti, scapi versando in cnodacibus et armillis sine fine volvebantur.",null,"No es ajeno exponer también el ingenioso procedimiento de Quersifrón. Este, queriendo transportar los fustes de las columnas desde las canteras hasta el santuario de Diana en Éfeso, por la magnitud de las cargas y la blandura de los caminos de llanura, no confiando en los carros, para que las ruedas no se hundieran, lo intentó así. Con cuatro maderos de un tercio de pie * * *, interponiendo dos travesaños, de la longitud que tenía el fuste, los abrazó y ensambló, y emplomó en los extremos de los fustes unos pernos de hierro a modo de espigas, y fijó en la madera anillas para rodear los pernos; y los pernos, encerrados en las anillas, tenían libre giro. Así, cuando los bueyes uncidos tiraban, los fustes, girando sobre los pernos y las anillas, rodaban sin fin."],["vitruvius","10.2.12","Cum autem scapos omnes ita vexerant et instabant epistyliorum vecturae, filius Chersiphronos Metagenes transtulit ex scaporum vectura etiam in epistyliorum deductione. Fecit enim rotas circiter pedum duodenûm et epistyliorum capita in medias rotas inclusit; item bucculis ligneis capita religavit; eadem ratione cnodaces in capitibus armillis inclusit: ita cum trientes a bubus ducerentur, in armillis inclusi cnodaces versabant rotas, epistylia vero inclusa uti axes in rotis eadem ratione, qua scapi, sine mora ad opus pervenerunt. Exemplar autem erit eius, quemadmodum in palaestris cylindri exaequant ambulationes. Neque hoc potuisset fieri, nisi primum propinquitas esset—non enim plus sunt ab lapidicinis ad fanum milia passuum octo—nec ullus est clivus sed perpetuus campus.",null,"Cuando hubieron transportado así todos los fustes y se acercaba el acarreo de los arquitrabes, el hijo de Quersifrón, Metágenes, trasladó el procedimiento del acarreo de los fustes también al transporte de los arquitrabes. Hizo, en efecto, ruedas de unos doce pies y encerró los extremos de los arquitrabes en el centro de las ruedas; asimismo, ató los extremos con piezas de madera; del mismo modo encerró los pernos de los extremos en anillas: así, cuando los bueyes tiraban del bastidor, los pernos encerrados en las anillas hacían girar las ruedas, y los arquitrabes, encerrados como ejes en las ruedas, llegaron sin demora a la obra, del mismo modo que los fustes. Un ejemplo de ello será el modo en que, en las palestras, los rodillos igualan los paseos. Y esto no habría podido hacerse si, en primer lugar, no hubiera habido cercanía —pues desde las canteras hasta el santuario no hay más de ocho mil pasos— y si no hubiera ninguna cuesta, sino una llanura continua."],["vitruvius","10.2.13","Nostra vero memoria cum colossici Apollinis in fano basis esset a vetustate diffracta, [et] metuentes, ne caderet ea statua et frangeretur, locaverunt ex eisdem lapidicinis basim excidendam. Conduxit quidam Paconius. Haec autem basis erat longa pedes duodecim, lata pedes VIII, alta pedes sex. Quam Paconius gloria fretus non uti Metagenes adportavit, sed eadem ratione alio genere constituit machinam facere.",null,"En nuestro tiempo, como la base del colosal Apolo en el santuario estuviera rota por la vejez, temiendo que esa estatua cayera y se rompiera, contrataron que se tallara una base en las mismas canteras. La tomó a su cargo un tal Paconio. Esta base tenía doce pies de largo, ocho de ancho y seis de alto. Paconio, confiado en su gloria, no la transportó como Metágenes, sino que decidió hacer una máquina con el mismo principio, pero de otro género."],["vitruvius","10.2.14","Rotas enim circiter pedum XV fecit et in his rotis capita lapidis inclusit, deinde circa lapidem fusos sextantales ab rota ad rotam ad circinum compegit, ita uti fusus a fuso non distaret pedem [esse] unum. Deinde circa fusos funem involvit et bubus iunctis funem ducebant. Ita cum explicaretur, volvebat rotas, sed non poterat ad lineam via recta ducere, sed exibat in unam partem. Ita necesse erat rursus retroducere. Sic Paconius ducendo et reducendo pecuniam contricavit, ut ad solvendum non esset.",null,"Hizo, en efecto, ruedas de unos quince pies y encerró en estas ruedas los extremos de la piedra; después, alrededor de la piedra, ensambló en círculo, de rueda a rueda, husos de un sexto de pie, de modo que un huso no distara del otro más de un pie. Después enrolló una cuerda alrededor de los husos, y los bueyes uncidos tiraban de la cuerda. Así, al desenrollarse, hacía girar las ruedas, pero no podía conducirla en línea recta, sino que se desviaba hacia un lado. Así era necesario volver a traerla atrás. De este modo Paconio, llevándola y trayéndola, consumió de tal modo su dinero que no pudo pagar."],["vitruvius","10.2.15","Pusillum extra progrediar et de his lapidicinis, quemadmodum sint inventae, exponam. Pixodarus fuerat pastor. Is in his locis versabatur. Cum autem cives Ephesiorum cogitarent fanum Dianae ex marmore facere decernerentque, a Paro, Proconnenso, Heraclea, Thaso uti marmor peteretur, propulsis ovibus Pixodarus in eodem loco pecus pascebat, ibique duo arietes inter se concurrentes alius alium praeterierunt et impetu facto unus cornibus percussit saxum, ex quo crusta candidissimo colore fuerat deiecta. Ita Pixodarus dicitur oves in montibus reliquisse et crustam cursim Ephesum, cum maxime de ea re ageretur, detulisse. Ita statim honores decreverunt ei et nomen mutaverunt: pro Pixodaro Euangelus nominaretur. Hodieque quotmensibus magistratus in eum locum proficiscitur et ei sacrificium facit, et si non fecerit, poena tenetur.",null,"Me apartaré un poco y expondré cómo fueron halladas estas canteras. Pixódaro había sido pastor. Andaba por estos lugares. Cuando los ciudadanos de Éfeso pensaban hacer de mármol el santuario de Diana y decidían que se trajera mármol de Paros, del Proconeso, de Heraclea y de Tasos, Pixódaro, llevando delante sus ovejas, apacentaba el ganado en ese mismo lugar, y allí dos carneros, embistiéndose entre sí, se esquivaron el uno al otro, y, al lanzarse, uno golpeó con los cuernos una roca, de la que se desprendió una lasca de un color blanquísimo. Se dice que Pixódaro dejó las ovejas en los montes y llevó corriendo la lasca a Éfeso, precisamente cuando más se trataba de este asunto. Así, al punto le decretaron honores y le cambiaron el nombre: en lugar de Pixódaro se llamaría Evangelo. Y hoy todavía, cada mes, el magistrado se dirige a ese lugar y le ofrece un sacrificio, y, si no lo hace, incurre en pena."],["vitruvius","10.3.1","De tractoriis rationibus quae necessaria putavi, breviter exposui. Quorum motus et virtutes duae res diversae et inter se dissimiles ⟨efficiunt⟩, ubi congruentes uti principia pariunt eos perfectus: una porrecti, quam Graeci εὐθεῖαν vocitant, altera rotunditatis, quam Graeci κυκλωτήν appellant. Sed vero neque sine rotunditate motus porrecti nec sine porrecto rotationis versationes onerum possunt facere levationes.",null,"He expuesto brevemente lo que he considerado necesario sobre los principios de la tracción. Sus movimientos y virtudes los producen dos cosas diversas y desemejantes entre sí, que, concordando como principios, engendran sus efectos acabados: una, la del movimiento rectilíneo, que los griegos llaman εὐθεῖα; otra, la de la rotación, que los griegos llaman κυκλωτή. Pero, en verdad, ni los movimientos rectilíneos sin la rotación, ni las rotaciones sin el movimiento rectilíneo pueden producir la elevación de las cargas."],["vitruvius","10.3.2","Id autem ut intellegatur, exponam. Inducuntur uti centra axiculi in orbiculos et in trocleis conlocantur, per quos orbiculos funis circumactus directis ductionibus et in sucula conlocatus vectium versationibus onerum facit egressus in altum. Cuius suculae cardines uti centra porrecti in cheloniis, foraminibusque eius vectes conclusi capitibus ad circinum circumactis torni ratione versando faciunt oneris elationes. Quemadmodum etiam ferreus vectis cum est admotus ad onus, quod manuum multitudo non potest movere, supposita uti centro ⟨ultro⟩ citro porrecta pressione, quod Graeci ὑπομόχλιον appellant, et lingua sub onus subdita, caput eius unius hominis viribus pressum id onus extollit.",null,"Expondré esto para que se entienda. Se introducen ejecillos, como centros, en las roldanas, y se colocan en los polipastos; por estas roldanas, la cuerda, pasada alrededor con tracciones rectas y colocada en el torno, con los giros de las palancas produce la salida de las cargas hacia lo alto. Los gorrones de este torno, extendidos como centros en los chelonia, y las palancas encerradas en sus orificios, con sus cabezas movidas en círculo, al girar como un torno, producen la elevación de la carga. Del mismo modo, también una palanca de hierro, cuando se aplica a una carga que una multitud de manos no puede mover, puesto debajo como centro un punto de apoyo extendido de un lado a otro, que los griegos llaman ὑπομόχλιον, y metida la lengüeta bajo la carga, su cabeza, presionada por las fuerzas de un solo hombre, levanta esa carga."],["vitruvius","10.3.3","Id autem ⟨eo facilius fit⟩, quo brevior pars prior vectis ab ea pressione, quod est centrum, subit sub onus, et quo longius ab eo centro distans caput eius deducitur. Per id faciundo motus circinationis cogit pressionibus examinare paucis manibus oneris maximi pondus. Item si sub onus vectis ferrei lingula subiecta fuerit neque eius caput pressione in imum, sed adversus in altitudinem extolletur, lingula fulta in areae solo habebit eam pro onere, oneris autem ipsius angulum pro pressione. Ita non tam faciliter quam per oppressionem, sed adversus nihilominus pondus oneris erit excitatum. Igitur si plus lingula vectis supra hypomochlion posita sub onus subierit et caput eius propius centrum pressiones habuerit, non poterit onus elevare, nisi, quemadmodum supra scriptum est, examinatio vectis longitudinis per caput neque ⟨in imum⟩ ductionibus fuerit facta.",null,"Esto sucede con tanta más facilidad cuanto más corta es la parte delantera de la palanca que, desde ese punto de apoyo, que es el centro, entra bajo la carga, y cuanto más lejos de ese centro se hace bajar su cabeza. Haciendo esto, el movimiento circular obliga, mediante las presiones, a equilibrar con pocas manos el peso de una carga grandísima. Igualmente, si la lengüeta de la palanca de hierro se pone bajo la carga y su cabeza no se presiona hacia abajo, sino que, por el contrario, se levanta hacia arriba, la lengüeta, apoyada en el suelo del área, tendrá a este como carga, y el ángulo de la carga misma como punto de apoyo. Así, no con tanta facilidad como por presión hacia abajo, pero, en sentido contrario, no obstante, se levantará el peso de la carga. Así pues, si la lengüeta de la palanca, colocada sobre el hypomochlion, entra más bajo la carga y su cabeza tiene las presiones más cerca del centro, no podrá levantar la carga, a menos que, como se ha escrito arriba, se haga el equilibrio de la longitud de la palanca bajando la cabeza."],["vitruvius","10.3.4","Id autem ex trutinis, quae staterae dicuntur, licet considerare. Cum enim ansa propius caput, unde lancula pendet, ibi ut centrum est conlocata et aequipondium in alteram partem scapi, per puncta vagando quo longius paulatim ad extremum perducitur, paulo et inpari pondere amplissimam pensionem parem perficit per scapi librationem, et examinato longius ab centro recedens ista inbecillior aequipondii brevitas maiorem vim ponderis momento deducens sine vehementia molliter ab imo susum versum egredi cogit [futurum].",null,"Esto puede considerarse también en las balanzas de brazos desiguales que se llaman staterae. Pues, cuando el asa se coloca como centro cerca de la cabeza de donde cuelga el platillo, y el contrapeso, moviéndose por los puntos hacia la otra parte del brazo, se lleva poco a poco cada vez más lejos hacia el extremo, con un peso pequeño y desigual produce, mediante el equilibrio del brazo, una pesada igual a otra grandísima; y, alejándose del centro tras el equilibrio, esa débil pequeñez del contrapeso, arrastrando con su momento una fuerza de peso mayor, la obliga a subir suavemente, sin violencia, de abajo arriba."],["vitruvius","10.3.5","Quemadmodum etiam navis onerariae maximae gubernator ansam gubernaculi tenens, qui οἴαξ a Graecis appellatur, una manu momento per centrum ratione pressionibus aptis agitans, versat eam amplissimis et inmanibus mercis et penus ponderibus oneratam. Eiusque vela cum sunt per altitudinem mediam mali pendentia, non potest habere navis celerem cursum, cum autem in summo cacumine antemnae subductae sunt, tunc vehementiore progreditur impetu, quod non proxime calcem mali, quod est loco centri, sed in summo longius et ab eo progressa recipiunt in se vela ventum.",null,"Del mismo modo, también el timonel de una grandísima nave de carga, sosteniendo la caña del timón, que los griegos llaman οἴαξ, con una sola mano, moviéndola con su momento en torno al centro, según el principio, con presiones adecuadas, hace girar la nave cargada con amplísimos y enormes pesos de mercancías y provisiones. Y sus velas, cuando cuelgan a media altura del mástil, la nave no puede tener un curso rápido; pero, cuando las antenas se han izado a lo más alto de la cima, entonces avanza con un ímpetu más violento, porque las velas reciben el viento no muy cerca del pie del mástil, que ocupa el lugar del centro, sino en lo alto, más lejos y apartadas de él."],["vitruvius","10.3.6","Itaque uti vectis sub onere subiectus, si per medium premitur, durior est neque incumbit, cum autem caput eius summum deducitur, faciliter onus extollit, similiter vela, cum sunt per medium temperata, minorem habent virtutem, quae autem in capite mali summo conlocantur discedentia longius a centro, non acriore sed eodem flatu, pressione cacuminis vehementius cogunt progredi navem. Etiam remi circa scalmos strophis religati, cum manibus inpelluntur et reducuntur, extremis progredientibus a centro †parmis maris undis spumam inpulsu vehementi protrudunt porrectam navem, secante prora liquoris raritatem.",null,"Así, como la palanca puesta bajo la carga, si se presiona por el centro, es más dura y no cede, pero, cuando se baja su cabeza extrema, levanta fácilmente la carga, así también las velas, cuando están dispuestas a media altura, tienen menor fuerza, mientras que las que se colocan en lo más alto del mástil, alejándose más del centro, con un soplo no más fuerte, sino el mismo, por la presión de la cima obligan a la nave a avanzar con más violencia. También los remos, atados con estrobos a los toletes, cuando se empujan y se recogen con las manos, al alejarse sus extremos del centro, con †las palas† empujan con impulso violento la espuma en las olas del mar e impelen la nave hacia delante, cortando la proa la rareza del líquido."],["vitruvius","10.3.7","Onerum vero maxima pondera, cum feruntur a phalangariis hexaphoris et tetraphoris, examinantur per ipsa media centra phalangarum, uti diviso oneris solido pondere certa quadam divisionis ratione aequas partes collis singuli ferant operarii. Mediae enim partes phalangarum, quibus lora tetraphororum invehuntur, clavis sunt finitae, ne labantur in unam partem. Cum enim extra finem centri promoventur, premunt eum locum, ad quem propius accesserunt, quemadmodum in statera pondus, cum examine progreditur ad fines ponderationum.",null,"Y los pesos grandísimos de las cargas, cuando son llevados por porteadores con varales, de seis o de cuatro, se equilibran por el centro mismo de los varales, para que, dividido el peso compacto de la carga según un determinado principio de división, cada operario lleve sobre su cuello partes iguales. Pues las partes centrales de los varales, en las que se meten las correas de los tetráforos, están delimitadas con clavos, para que no se deslicen hacia un lado. Pues, cuando se desplazan fuera del límite del centro, oprimen el lugar al que se han acercado más, como en la balanza el peso, cuando con el equilibrio avanza hacia los extremos de las pesadas."],["vitruvius","10.3.8","Eadem ratione iumenta, cum iuga eorum subiugiis loris per medium temperantur, aequaliter trahunt onera. Cum autem inpares sunt eorum virtutes et unum plus valendo premit alterum, loro traiecto fit una pars iugi longior, quae inbecilliori auxiliatur iumento. Ita in phalangis et iugis cum in medio lora non sunt conlocata sed in una parte, qua progreditur lorum ab medio, unam breviorem, alteram efficit partem longiorem. Ea ratione si per id centrum, quo loci perductum est lorum, utraque capita circumaguntur, longior pars ampliorem, brevior minorem agit circinationem.",null,"Por el mismo principio, las bestias de tiro, cuando sus yugos se regulan por el centro con las correas de uncir, tiran de las cargas por igual. Pero, cuando sus fuerzas son desiguales y una, por ser más fuerte, oprime a la otra, pasando la correa se hace más larga una parte del yugo, que ayuda a la bestia más débil. Así, en los varales y en los yugos, cuando las correas no están colocadas en el centro, sino a un lado, en la medida en que la correa se aparta del centro, hace una parte más corta y la otra más larga. Por esta razón, si ambos extremos giran en torno a ese centro, al lugar al que se ha llevado la correa, la parte más larga describe un círculo mayor, y la más corta uno menor."],["vitruvius","10.3.9","Quemadmodum vero minores rotae duriores et difficiliores habent motus, sic phalangae et iuga, in quibus partibus habent minora a centro ad capita intervalla, premunt duriter colla, qua autem longiora habent ab eodem centro spatia, levant oneribus et trahentes et ferentes. Cum haec ita ad centrum porrectionibus et circinationibus reciperent motus, tunc vero etiam plostra, raedae, tympana, rotae, cocleae, scorpiones, ballistae, prela ceteraeque machinae eisdem rationibus per porrectum centrum et rotationem circum versantem faciunt ad propositum effectus.",null,"Y, así como las ruedas más pequeñas tienen movimientos más duros y difíciles, así los varales y los yugos, en las partes en que tienen distancias menores del centro a los extremos, oprimen duramente los cuellos, y en las que tienen espacios más largos desde el mismo centro alivian de las cargas tanto a los que tiran como a los que las llevan. Puesto que estas cosas reciben así sus movimientos respecto del centro mediante extensiones rectilíneas y circulares, también los carros, los carruajes, los tambores, las ruedas, las cócleas, los escorpiones, las balistas, las prensas y demás máquinas producen, con los mismos principios, mediante el centro rectilíneo y la rotación que gira alrededor, los efectos propuestos."],["vitruvius","10.4.1","Nunc de organis, quae ad hauriendam aquam inventa sunt, quemadmodum variis generibus comparentur, exponam. Et primum dicam de tympano. Id autem non alte tollit aquam, sed exhaurit expeditissime multitudinem magnam. Ad tornum aut circinum fabricatus ⟨axis,⟩ capitibus lamna ferratis, habens in medio circa se tympanum ex tabulis inter se coagmentatis, conlocatur in stipitibus habentibus in se sub capita axis ferreas lamminas. In eius tympani cavo interponuntur octo tabulae transversae tangentes axem et extremam tympani circumitionem, quae dividunt aequalia in tympano spatia.",null,"Expondré ahora cómo se preparan, en variados géneros, los instrumentos que se han inventado para sacar agua. Y en primer lugar hablaré del tímpano. Este no eleva el agua a gran altura, pero saca con suma facilidad una gran cantidad. Un eje, fabricado al torno o a compás, con los extremos guarnecidos de láminas de hierro, que tiene en su centro alrededor de sí un tambor de tablas ensambladas entre sí, se coloca sobre postes que tienen, bajo los extremos del eje, láminas de hierro. En el hueco de este tambor se interponen ocho tablas transversales, que tocan el eje y la circunferencia extrema del tambor, y dividen en el tambor espacios iguales."],["vitruvius","10.4.2","Circa frontem eius figuntur tabulae, relictis semipedalibus aperturis ad aquam intra concipiendam. Item secundum axem columbaria fiunt excavata in singulis spatiis ex una parte. Id autem cum est navali ratione picatum, hominibus calcantibus versatur et hauriendo per aperturas, quae sunt in frontibus tympani, reddit per columbaria secundum axem supposito labro ligneo habente una secum coniunctum canalem. Ita hortis ad inrigandum vel salinis ad temperandum praebetur aquae multitudo.",null,"Alrededor de su frente se fijan tablas, dejando aberturas de medio pie para recoger el agua dentro. Asimismo, a lo largo del eje se hacen, en cada espacio, por un lado, unos orificios excavados. Y, una vez embreado como se hace con las naves, se hace girar por hombres que lo pisan, y, sacando el agua por las aberturas que están en los frentes del tambor, la devuelve por los orificios a lo largo del eje, puesta debajo una pila de madera que tiene unido a ella un canal. Así se proporciona una gran cantidad de agua a los huertos para regarlos o a las salinas para templarlas."],["vitruvius","10.4.3","Cum autem altius extollendum erit, eadem ratio communicabitur sic. Rota fiet circum axem eadem magnitudine, ut ad altitudinem, quae opus fuerit, convenire possit. Circum extremum latus rotae figentur modioli quadrati pice et cera solidati. Ita cum rota a calcantibus versabitur, modioli pleni ad summum elati rursus ad imum revertentes infundent in castellum ipsi per se quod extulerint.",null,"Pero cuando haya que elevarla más alto, el mismo principio se aplicará así. Se hará una rueda alrededor del eje, de una magnitud tal que pueda corresponder a la altura que se necesite. Alrededor del borde extremo de la rueda se fijarán cangilones cuadrados, consolidados con pez y cera. Así, cuando la rueda gire por obra de los que la pisan, los cangilones, llevados llenos a lo alto y volviendo de nuevo abajo, verterán por sí mismos en el depósito lo que hayan elevado."],["vitruvius","10.4.4","Sin autem magis altis locis erit praebendum, in eiusdem rotae axe involuta duplex ferrea catena demissaque ad imum libramentum conlocabitur, habens situlos pendentes aereos congiales. Ita versatio rotae catenam in axem involvendo efferet situlos in summum, qui ⟨cum⟩ super axem pervehuntur, cogentur inverti et infundere in castellum aquae quod extulerint.",null,"Pero si hay que proporcionarla a lugares más altos, se colocará en el eje de esa misma rueda una doble cadena de hierro enrollada y bajada hasta el nivel inferior, que tenga colgando cubos de bronce de un congio. Así, el giro de la rueda, enrollando la cadena en el eje, llevará los cubos a lo alto, y estos, cuando pasen por encima del eje, se verán obligados a invertirse y a verter en el depósito el agua que hayan elevado."],["vitruvius","10.5.1","Fiunt etiam in fluminibus rotae eisdem rationibus, quibus supra scriptum est. Circa earum frontes adfiguntur pinnae, quae, cum percutiuntur ab impetu fluminis, cogunt progredientes versari rotam, et ita modiolis haurientes et in summum referentes sine operarum calcatura ipsius fluminis inpulsu versatae praestant, quod opus est ad usum.",null,"Se hacen también ruedas en los ríos, con los mismos principios que se han escrito arriba. Alrededor de sus frentes se fijan paletas, que, al ser golpeadas por el ímpetu del río, avanzando, obligan a la rueda a girar, y así, sacando el agua con los cangilones y llevándola a lo alto, sin que los operarios las pisen, giradas por el impulso del propio río, proporcionan lo que es necesario para el uso."],["vitruvius","10.5.2","Eadem ratione etiam versantur hydraletae, in quibus eadem sunt omnia, praeterquam quod in uno capite axis tympanum dentatum est inclusum. Id autem ad perpendiculum conlocatum in cultrum versatur cum rota pariter. Secundum id tympanum maius ⟨minus⟩ item dentatum planum est conlocatum, quo continetur * * * ita dentes tympani eius, quod est in axe inclusum, inpellendo dentes tympani plani cogunt fieri molarum circinationem. In qua machina inpendens infundibulum subministrat molis frumentum et eadem versatione subigitur farina.",null,"Por el mismo principio giran también los molinos de agua, en los que todo es igual, salvo que en un extremo del eje está encajado un tambor dentado. Este, colocado a plomo, de canto, gira junto con la rueda. A continuación de este tambor mayor, está colocado horizontalmente otro menor, igualmente dentado, en el que se sostiene * * *; así, los dientes del tambor que está encajado en el eje, empujando los dientes del tambor horizontal, obligan a que se produzca la rotación de las muelas. En esta máquina, una tolva colgada suministra el trigo a las muelas, y con el mismo giro se obtiene la harina."],["vitruvius","10.6.1","Est autem etiam cocleae ratio, quae magnam vim haurit aquae, sed non tam alte tollit quam rota. Eius autem ratio sic expeditur. Tignum sumitur, cuius tigni quanta paratur pedum longitudo, tanta digitorum expeditur crassitudo. Id ad circinum rotundatur. In capitibus circino dividentur circumitiones eorum tetrantibus et octantibus in partes octo, eaeque lineae ita conlocentur, ut plano posito tigno utriusque capitis ad libellam lineae inter se respondeant, et quam magna pars sit octava circinationis tigni, tam magna spatia decidantur in longitudinem. Item tigno plano conlocato lineae ab capite ad alterum caput perducantur ad libellam convenientes. Sic et in rotundatione et in longitudine aequalia spatia fient. Ita quo loci describuntur lineae, quae sunt in longitudinem spectantes, facient decusationes et in decusationibus finita puncta.",null,"Hay también el procedimiento de la cóclea, que saca gran cantidad de agua, pero no la eleva tan alto como la rueda. Su procedimiento se desarrolla así. Se toma un madero, y cuantos pies de longitud se le dan, tantos dedos de grosor se le da. Se redondea a compás. En los extremos, sus circunferencias se dividen a compás, por cuartos y octavos, en ocho partes, y estas líneas se colocan de modo que, puesto el madero horizontal, las líneas de ambos extremos se correspondan a nivel entre sí; y cuan grande sea la octava parte de la circunferencia del madero, tan grandes espacios se marquen a lo largo. Asimismo, colocado el madero horizontal, trácense líneas de un extremo al otro que concuerden a nivel. Así se tendrán espacios iguales tanto en la redondez como en la longitud. De este modo, en los lugares donde se trazan las líneas que se dirigen a lo largo, se producirán intersecciones, y en las intersecciones, puntos definidos."],["vitruvius","10.6.2","His ita emendate descriptis sumitur salignea tenuis aut de vitice secta regula, quae uncta liquida pice figitur in primo decusis puncto. Deinde traicitur oblique ad insequentis longitudinis et circumitionis decusis, item ex ordine progrediens singula puncta praetereundo et circum involvendo conlocatur in singulis decusationibus, et ita pervenit et figitur ad eam lineam recedens a primo in octavum punctum, in qua prima pars est eius fixa. Eo modo quantum progreditur oblique spatium et per octo puncta, tantundem et longitudine procedit ad octavum punctum. Eadem ratione per omne spatium longitudinis et rotunditatis singulis decusationibus oblique fixae regulae per octo crassitudinis divisiones involutos faciunt canales et iustam cocleae naturalemque imitationem.",null,"Trazadas así correctamente estas cosas, se toma una regla delgada de sauce o cortada de sauzgatillo, que, untada con pez líquida, se fija en el primer punto de intersección. Después se lleva oblicuamente a las intersecciones siguientes de la longitud y de la circunferencia, e igualmente, avanzando por orden, pasando cada punto y enrollándose alrededor, se coloca en cada intersección, y así llega y se fija, alejándose del primero al octavo punto, en la misma línea en que se fijó su primera parte. De este modo, cuanto espacio avanza oblicuamente y a través de ocho puntos, otro tanto avanza también en longitud hasta el octavo punto. Por el mismo procedimiento, por todo el espacio de la longitud y de la redondez, las reglas fijadas oblicuamente en cada intersección, a través de las ocho divisiones del grosor, forman canales enrollados y una imitación justa y natural de la cóclea."],["vitruvius","10.6.3","Ita per id vestigium aliae super alias figuntur unctae pice liquida, et exaggerantur ad id, uti longitudinis octava pars fiat summa crassitudo. Supra eas circumdantur et figuntur tabulae, quae pertegant eam involutionem. Tunc eae tabulae pice saturantur et lamminis ferreis conligantur, ut ab aquae vi ne dissolvantur. Capita tigni ferrea. Dextra autem ac sinistra cocleam tigna conlocantur in capitibus utraque parte habentia transversaria confixa. In his foramina ferrea sunt inclusa inque ea inducuntur styli, et ita cocleae hominibus calcantibus faciunt versationes.",null,"Así, sobre esa huella, se fijan unas reglas sobre otras, untadas con pez líquida, y se van superponiendo hasta que el grosor total sea la octava parte de la longitud. Sobre ellas se ponen alrededor y se fijan tablas que cubran ese enrollamiento. Entonces estas tablas se saturan de pez y se atan con láminas de hierro, para que no se deshagan por la fuerza del agua. Los extremos del madero, de hierro. A derecha e izquierda de la cóclea se colocan maderos que tienen en los extremos, por ambos lados, travesaños fijados. En estos están encajados orificios de hierro, y en ellos se introducen pivotes, y así las cócleas giran por obra de hombres que las pisan."],["vitruvius","10.6.4","Erectio autem eius ad inclinationem sic erit conlocanda, uti, quemadmodum Pythagoricum trigonum orthogonium describitur, sic id habeat responsum, id est uti dividatur longitudo in partes V, earum trium extollatur caput cocleae; ita erit ab perpendiculo ad imas naris spatium earum partium IIII. Qua ratione autem oporteat id esse, in extremo libro eius forma descripta est in ipso tempore. Quae de materia fiunt organa ad hauriendam aquam, quibus rationibus perficiantur quibusque rebus motus recipientia praestent versationibus infinitas utilitates, ut essent notiora, quam apertissime potui, perscripta sunt in illo tempore.",null,"Su inclinación habrá de disponerse de tal modo que, así como se traza el triángulo rectángulo pitagórico, así tenga su correspondencia, es decir, que se divida la longitud en cinco partes, y se eleve la cabeza de la cóclea tres de ellas; así, desde la plomada hasta las bocas inferiores, habrá un espacio de cuatro de esas partes. Y cómo conviene que esto sea, al final del libro se ha dibujado su forma en su momento. Lo relativo a los instrumentos de madera para sacar agua, con qué procedimientos se realizan y con qué medios, recibiendo movimiento, prestan con sus giros infinitas utilidades, se ha descrito en su momento lo más claramente que he podido, para que sea mejor conocido."],["vitruvius","10.7.1","Insequitur nunc de Ctesibica machina, quae in altitudinem aquam educit, monstrare. Ea fit ex aere. Cuius in radicibus modioli fiunt gemelli paulum distantes, habentes fistulas furcillae figura similiter cohaerentes, in medium catinum concurrentes. In quo catino fiunt asses in superioribus naribus fistularum coagmentatione subtili conlocati, qui praeobturantes foramina narium non patiuntur ⟨redire⟩, quod spiritu in catinum est expressum.",null,"Sigue ahora mostrar la máquina de Ctesibio, que eleva el agua a lo alto. Se hace de bronce. En su base se hacen dos cilindros gemelos, algo separados, que tienen tubos que, unidos de forma semejante a una horquilla, confluyen en un recipiente central. En este recipiente se hacen válvulas colocadas en las bocas superiores de los tubos, con un ajuste preciso, que, cerrando los orificios de las bocas, no dejan volver lo que ha sido impulsado por el aire al recipiente."],["vitruvius","10.7.2","Supra catinum paenula ut infundibulum inversum est attemperata et per fibulam cum catino cuneo traiecto continetur, ne vis inflationis aquae eam cogat elevari. Insuper fistula, quae tuba dicitur, coagmentata in altitudine fit erecta. Modioli autem habent infra nares inferiores fistularum asses interpositos supra foramina eorum, quae sunt in fundis.",null,"Sobre el recipiente se ajusta una campana, como un embudo invertido, y se sujeta al recipiente mediante una abrazadera atravesada por una cuña, para que la fuerza de la presión del agua no la obligue a levantarse. Encima se levanta en altura un tubo, que se llama trompa, ensamblado. Los cilindros tienen, bajo las bocas inferiores de los tubos, válvulas interpuestas sobre sus orificios, que están en los fondos."],["vitruvius","10.7.3","Ita de supernis in modiolis emboli masculi torno politi et oleo subacti conclusique regulis et vectibus cum molientur qui erit aer ibi cum aqua, assibus obturantibus foramina cogent et trudent inflando pressionibus per fistularum nares aquam in catinum, e quo recipiens paenula spiritu exprimit per fistulam in altitudinem, et ita ex inferiore loco castello conlocato ad saliendum aqua subministratur.",null,"Así, desde arriba, en los cilindros, émbolos macizos, torneados y untados con aceite, encerrados en ellos, cuando se accionan con reglas y palancas, al estar las válvulas cerrando los orificios, obligarán el aire que haya allí con el agua y empujarán el agua, presionándola, a través de las bocas de los tubos hacia el recipiente; de este, la campana, recibiéndola, la expulsa con el aire a lo alto por el tubo, y así, colocado un depósito en un lugar más bajo, se suministra el agua para que salte."],["vitruvius","10.7.4","Nec tamen haec sola ratio Ctesibii fertur exquisita, sed etiam plures et variis generibus ab eo liquore pressionibus coactae spiritus efferre ab natura mutuatos effectus ostenduntur, uti merularum [quae motu] voces atque acrobatae bibentiaque et eadem moventia ⟨se⟩ sigilla ceteraque, quae delectationibus oculorum et aurium usu sensus eblandiantur.",null,"Y no se dice que este sea el único procedimiento ingeniado por Ctesibio, sino que se muestra que por él fueron ideados muchos otros, de variados géneros, que, forzados por el líquido mediante presiones del aire, producen efectos tomados de la naturaleza, como las voces de los mirlos, los acróbatas, y las estatuillas que beben y a la vez se mueven, y demás cosas que halagan los sentidos con el deleite de los ojos y de los oídos."],["vitruvius","10.7.5","E quibus quae maxime utilia et necessaria iudicavi selegi, et in priore volumine de horologiis, in hoc de expressionibus aquae dicendum putavi. Reliqua, quae non sunt ad necessitatem sed ad deliciarum voluptatem, qui cupidiores erunt eius subtilitatis, ex ipsius Ctesibii commentariis poterunt invenire.",null,"De ellos he seleccionado los que he juzgado más útiles y necesarios, y he creído que debía hablar en el volumen anterior de los relojes, y en este de las impulsiones del agua. Los demás, que no sirven a la necesidad, sino al placer del entretenimiento, podrán encontrarlos en los propios tratados de Ctesibio quienes sean más deseosos de esa sutileza."],["vitruvius","10.8.1","De hydraulis autem, quas habeant ratiocinationes, quam brevissime proximeque attingere potero et scriptura consequi, non praetermittam. De materia compacta basi, ara in ea ex aere fabricata conlocatur. Supra basim eriguntur regulae dextra ac sinistra scalari forma compactae, quibus includuntur aerei modioli, fundulis ambulatilibus ex torno subtiliter subactis habentibus fixos in medio ferreos ancones et verticulis cum vectibus coniunctos, pellibusque lanatis involutis. Item in summa planitia foramina circiter digitorum ternûm. Quibus foraminibus proxime in verticulis conlocati aerei delphini pendentia habent catenis cymbala ex ore infra foramina modiolorum calata.",null,"En cuanto a los órganos hidráulicos, no dejaré de tratar, lo más breve y exactamente que pueda, y de alcanzar por escrito los principios que tienen. Sobre una base ensamblada de madera se coloca un altar fabricado de bronce. Sobre la base se levantan, a derecha e izquierda, reglas ensambladas en forma de escalera, en las que se encierran cilindros de bronce, con fondos móviles finamente torneados, que tienen fijados en el centro codos de hierro unidos por articulaciones a las palancas, y envueltos en pieles con lana. Igualmente, en la superficie superior, orificios de unos tres dedos. Junto a estos orificios, colocados en articulaciones, delfines de bronce tienen colgando de su boca, con cadenas, platillos bajados por debajo de los orificios de los cilindros."],["vitruvius","10.8.2","Intra aram, quo loci aqua sustinetur, inest pnigeus uti infundibulum inversum, quem subter taxilli alti circiter digitorum ternûm suppositi librant spatium imum ima inter labra pnigeos et arae fundum. Supra autem cerviculam eius coagmentata arcula sustinet caput machinae, qui graece κανὼν μουσικός appellatur. In cuius longitudine canales, si tetrachordos est, fiunt quattuor, si hexachordos, sex, si octo chordos, octo.",null,"Dentro del altar, donde se contiene el agua, hay un pnigeus como un embudo invertido, bajo el cual unos tacos de unos tres dedos de alto, puestos debajo, nivelan el espacio inferior entre los bordes inferiores del pnigeus y el fondo del altar. Sobre su cuello, un arca ensamblada sostiene la cabeza de la máquina, que en griego se llama κανὼν μουσικός. A lo largo de este se hacen canales: si es de cuatro registros, cuatro; si de seis, seis; si de ocho, ocho."],["vitruvius","10.8.3","Singulis autem canalibus singula epitonia sunt inclusa, manubriis ferreis conligata. Quae manubria, cum torquentur, ex arca patefaciunt nares in canales. Ex canalibus autem canon habet ordinata in transverso foramina respondentia naribus, quae sunt in tabula summa, quae tabula graece πίναξ dicitur. Inter tabulam et canona regulae sunt interpositae ad eundem modum foratae et oleo subactae, ut faciliter inpellantur et rursus introrsus reducantur, quae obturant ea foramina plinthidesque appellantur. Quarum itus et reditus alias obturat alias aperit terebrationes.",null,"En cada canal está encerrada una llave, unida a manubrios de hierro. Estos manubrios, cuando se giran, abren desde el arca las bocas hacia los canales. Desde los canales, el canon tiene orificios ordenados transversalmente, que corresponden a las bocas que están en la tabla superior, tabla que en griego se llama πίναξ. Entre la tabla y el canon se interponen reglas perforadas del mismo modo y untadas con aceite, para que se empujen con facilidad y se vuelvan a retirar hacia dentro; estas cierran esos orificios y se llaman plinthides. Su ida y vuelta unas veces cierra y otras abre las perforaciones."],["vitruvius","10.8.4","Haec regulae habent ferrea choragia fixa et iuncta cum pinnis, quarum pinnarum tactus motiones efficit regularum continenter. Supra tabulam foramina ⟨que, per⟩ quae ex canalibus habent egressum spiritus, sunt anuli adglutinati, quibus lingulae omnium includuntur organorum. E modiolis autem fistulae sunt continentes coniunctae pnigeos cervicibus pertinentesque ad nares, quae sunt in arcula. In quibus asses sunt ex torno subacti et ibi conlocati, ⟨ubi fistulae modiolis sunt coniunctae,⟩ qui, cum recepit arcula animam, spiritum non patientur obturantes foramina rursus redire.",null,"Estas reglas tienen fijados resortes de hierro unidos a las teclas, cuyo toque produce continuamente los movimientos de las reglas. Sobre la tabla, en los orificios por los que sale el aire de los canales, hay anillos pegados, en los que se encierran las lengüetas de todos los tubos. De los cilindros salen tubos continuos, unidos al cuello del pnigeus y que llegan hasta las bocas que están en el arca. En ellas hay válvulas torneadas colocadas allí, donde los tubos se unen a los cilindros, que, cuando el arca ha recibido el aire, cerrando los orificios no permitirán que el aire vuelva de nuevo."],["vitruvius","10.8.5","Ita cum vectes extolluntur, ancones deducunt fundos modiolorum ad imum delphinique, qui sunt in verticulis inclusi, calantes in eos cymbala, aere implent spatia modiolorum, atque ancones extollentes fundos intra modiolos vehementi pulsus crebritate et obturantes foramina cymbalis superiora, aera, qui est ibi inclusus, pressionibus coactum in fistulas cogunt, per quas in pnigea concurrit et per eius cervices in arcam. Motione vero vectium vehementiore spiritus frequens compressus epitoniorum aperturis influit et replet animae canales.",null,"Así, cuando se levantan las palancas, los codos hacen bajar los fondos de los cilindros hasta abajo, y los delfines, que están encerrados en las articulaciones, bajando hacia ellos los platillos, llenan de aire los espacios de los cilindros; y los codos, levantando los fondos dentro de los cilindros con violenta frecuencia de golpes y cerrando con los platillos los orificios superiores, obligan al aire que está allí encerrado, forzado por las presiones, a pasar a los tubos, por los cuales confluye en el pnigeus y, por su cuello, en el arca. Y con un movimiento más violento de las palancas, el aire, abundante y comprimido, afluye por las aberturas de las llaves y llena de aliento los canales."],["vitruvius","10.8.6","Itaque cum pinnae manibus tactae propellunt et reducunt continenter regulas alternis obturando foramina alternis aperiundo, e musicis artibus multiplicibus modulorum varietatibus sonantes excitant voces. Quantum potui niti, ut obscura res per scripturam dilucide pronuntiaretur, contendi, sed haec non est facilis ratio neque omnibus expedita ad intellegendum praeter eos, qui in his generibus habent exercitationem. Quodsi qui parum intellexerit ex scriptis, cum ipsam rem cognoscet, profecto inveniet curiose et subtiliter omnia ordinata.",null,"Así, cuando las teclas, tocadas con las manos, empujan y retiran continuamente las reglas, cerrando alternativamente y abriendo alternativamente los orificios, hacen sonar voces según las artes musicales, con múltiples variedades de melodías. He procurado, cuanto he podido esforzarme, que una cosa oscura se declarase con claridad por escrito, pero este no es un principio fácil ni expedito para que todos lo entiendan, salvo aquellos que tienen práctica en estos géneros. Y si alguien entendiera poco por lo escrito, cuando conozca la cosa misma, encontrará sin duda que todo está ordenado con cuidado y sutileza."],["vitruvius","10.9.1","Transfertur nunc cogitatio scripturae ad rationem non inutilem sed summa sollertia a maioribus traditam, qua in via raeda sedentes vel mari navigantes scire possimus, quot milia numero itineris fecerimus. Hoc autem erit sic. Rotae, quae erunt in raeda, sint latae per medium diametrum pedum quaternûm [et sextantes], ut, cum finitum locum habeat in se rota ab eoque incipiat progrediens in solo viae facere versationem, perveniendo ad eam finitionem, a qua coeperit versari, certum modum spatii habeat peractum pedes XII S.",null,"Se traslada ahora la reflexión del escrito a un procedimiento no inútil, sino transmitido por los antepasados con suma sagacidad, por el cual, sentados en un carruaje en el camino o navegando por el mar, podamos saber cuántas millas de camino hemos hecho. Esto será así. Las ruedas que haya en el carruaje sean de cuatro pies de diámetro [y un sexto], de modo que, teniendo la rueda en sí un lugar marcado y empezando desde él a girar avanzando sobre el suelo del camino, al llegar a la marca desde la que comenzó a girar, haya recorrido una medida determinada de espacio de doce pies y medio."],["vitruvius","10.9.2","His ita praeparatis tunc in rotae modiolo ad partem interiorem tympanum stabiliter includatur habens extra frontem suae rotundationis extantem denticulum unum. Insuper autem ad capsum raedae loculamentum firmiter figatur habens tympanum versatile in cultro conlocatum et in axiculo conclusum, in cuius tympani fronte denticuli perficiantur aequaliter divisi numero quadringenti convenientes denticulo tympani inferioris. Praeterea superiori tympano ad latus figatur alter denticulus prominens extra dentes.",null,"Preparado esto así, entonces, en el cubo de la rueda, hacia la parte interior, encájese firmemente un tambor que tenga, sobresaliendo fuera del frente de su redondez, un solo dientecillo. Encima, en la caja del carruaje, fíjese firmemente una cajita que tenga un tambor giratorio colocado de canto y encerrado en un ejecillo, en cuyo frente se hagan dientecillos igualmente divididos, en número de cuatrocientos, que encajen con el dientecillo del tambor inferior. Además, en el lado del tambor superior fíjese otro dientecillo que sobresalga fuera de los dientes."],["vitruvius","10.9.3","Super autem ⟨tympanum⟩ planum eadem ratione dentatum inclusum in altero loculamento conlocetur, convenientibus dentibus denticulo, qui in secundi tympani latere fuerit fixus, in eoque tympano foramina fiant, quantum diurni itineris miliariorum numero cursus raedae possit exire. Minus plusve rem nihil inpedit. Et in his foraminibus omnibus calculi rotundi conlocentur, inque eius tympani theca, sive id loculamentum est, fiat foramen unum habens canaliculum, qua calculi, qui in eo tympano inpositi fuerint, cum ad eum locum venerint, in raedae capsum et vas aeneum, quod erit suppositum, singuli cadere possint.",null,"Encima, colóquese en otra cajita un tambor horizontal, dentado del mismo modo, encerrado, con dientes que encajen con el dientecillo que se haya fijado en el lado del segundo tambor, y en este tambor háganse orificios en número igual a las millas que pueda recorrer en un día de camino el carruaje. Más o menos no impide nada. Y en todos estos orificios colóquense piedrecillas redondas, y en la funda de ese tambor, o cajita, hágase un solo orificio con un canalillo, por donde las piedrecillas que se hayan puesto en ese tambor, cuando lleguen a ese lugar, puedan caer una a una en la caja del carruaje y en un recipiente de bronce que se haya puesto debajo."],["vitruvius","10.9.4","Ita cum rota progrediens secum agat tympanum imum et denticulum eius singulis versationibus tympani superioris denticulos inpulsu cogat praeterire, efficiet, ⟨ut,⟩ cum CCCC imum versatum fuerit, superius tympanum semel circumagatur et denticulus, qui est ad latus eius fixus, unum denticulum tympani plani producat. Cum ergo CCCC versationibus imi tympani semel superius versabitur, progressus efficiet spatia pedum milia quinque id est passus mille. Ex eo quot calculi deciderint, sonando singula milia exisse monebunt. Numerus vero calculorum ex imo collectus summa diurni ⟨itineris⟩ miliariorum numerum indicabit.",null,"Así, cuando la rueda, avanzando, lleve consigo el tambor inferior y su dientecillo, en cada vuelta, obligue con su empuje a pasar los dientecillos del tambor superior, conseguirá que, cuando el inferior haya dado cuatrocientas vueltas, el tambor superior gire una vez, y el dientecillo que está fijado en su lado haga avanzar un dientecillo del tambor horizontal. Así pues, puesto que con cuatrocientas vueltas del tambor inferior el superior girará una vez, el avance producirá un espacio de cinco mil pies, es decir, mil pasos. Por ello, cuantas piedrecillas hayan caído, sonando, advertirán que se ha recorrido cada milla. Y el número de piedrecillas recogidas en el fondo indicará en suma el número de millas del camino del día."],["vitruvius","10.9.5","Navigationibus vero similiter paucis rebus commutatis eadem ratione ⟨eadem⟩ efficiuntur. Namque traicitur per latera parietum axis habens extra navem prominentia capita, in quae includuntur rotae diametro pedum quaternûm, extantes habentes circa frontes adfixas pinnas aquam tangentes. Item medius axis in media navi ⟨habet⟩ tympanum cum uno denticulo extanti extra suam rotunditatem. Ad eum locum conlocatur loculamentum habens inclusum in se tympanum, peraequatis dentibus CCCC convenientibus denticulo tympani, quod est in axe inclusum, praeterea ad latus adfixum extantem extra rotunditatem alterum dentem unum.",null,"En la navegación, del mismo modo, con pocos cambios, se logran los mismos efectos por el mismo procedimiento. Pues se pasa a través de los costados del casco un eje que tiene los extremos sobresaliendo fuera de la nave, en los que se encajan ruedas de cuatro pies de diámetro, con paletas fijadas alrededor de sus frentes que sobresalen y tocan el agua. Asimismo, la parte central del eje, en medio de la nave, tiene un tambor con un solo dientecillo que sobresale de su redondez. En ese lugar se coloca una cajita que tiene encerrado en sí un tambor, con cuatrocientos dientes igualados que encajan con el dientecillo del tambor que está encajado en el eje, y además con otro diente fijado en su lado que sobresale de la redondez."],["vitruvius","10.9.6","Insuper in altero loculamento cum eo confixo inclusum tympanum planum ad eundem modum dentatum, quibus dentibus ⟨convenit⟩ denticulus, qui est ad latus fixus tympano, quod est in cultro conlocatum, ut eos dentes, qui sunt plani tympani, singulis versationibus singulos dens inpellendo in orbem planum tympanum verset. In plano autem tympano foramina fiant, in quibus foraminibus conlocabuntur calculi rotundi. In theca eius tympani, sive loculamentum est, unum foramen excavetur habens canaliculum, qua calculus liberatus ab obstantia cum ceciderit in vas aereum, sonitu significet.",null,"Encima, en otra cajita unida a ella, está encerrado un tambor horizontal, dentado del mismo modo, con cuyos dientes encaja el dientecillo que está fijado en el lado del tambor colocado de canto, de modo que, empujando en cada vuelta un diente cada vez, haga girar en círculo el tambor horizontal. En el tambor horizontal háganse orificios, en los que se colocarán piedrecillas redondas. En la funda de ese tambor, o cajita, excávese un solo orificio con un canalillo, por donde la piedrecilla, liberada del obstáculo, al caer en un recipiente de bronce, lo indique con su sonido."],["vitruvius","10.9.7","Ita navis cum habuerit impetum aut remorum aut ventorum flatu, pinnae, quae erunt in rotis, tangentes aquam adversam vehementi retrorsus inpulsu coactae versabunt rotas; eae autem involvendo se agent axem, axis vero tympanum, cuius dens circumactus singulis versationibus singulos secundi tympani dentes inpellendo modicas efficiet circumitiones. Ita cum CCCC ab pinnis rotae fuerint versatae, semel tympanum circumactum inpellet dente, qui est ad latus fixus, plani tympani dentem. Igitur circumitio tympani plani quotienscumque ad foramen perducet calculos, emittet per canaliculum. Ita et sonitu et numero indicabit miliaria spatia navigationis. Quae pacatis et sine metu temporibus ad utilitatem et delectationem paranda, quemadmodum debeant fieri, peregi [esse futurum].",null,"Así, cuando la nave tenga el impulso de los remos o del soplo de los vientos, las paletas que haya en las ruedas, tocando el agua que va en sentido contrario, forzadas por un violento impulso hacia atrás, harán girar las ruedas; y estas, al girar, moverán el eje, y el eje el tambor, cuyo diente, al dar la vuelta, empujando en cada giro un diente del segundo tambor, producirá rotaciones moderadas. Así, cuando las ruedas hayan girado cuatrocientas veces por obra de las paletas, el tambor, habiendo girado una vez, empujará con el diente que está fijado en su lado un diente del tambor horizontal. Así pues, cada vez que la rotación del tambor horizontal lleve las piedrecillas al orificio, las soltará por el canalillo. Así indicará, con el sonido y con el número, los espacios de millas de la navegación. He expuesto cómo deben hacerse estas cosas, que han de prepararse en tiempos de paz y sin temor para la utilidad y el deleite."],["vitruvius","10.10.1","Nunc vero quae ad praesidia periculi et necessitatem salutis sunt inventa, id est scorpionum et ballistarum rationes, quibus symmetriis comparari possint, exponam. Omnes proportiones eorum organorum ratiocinandorum ⟨sumuntur⟩ ex proposita sagittae longitudine, quam id organum mittere debet, eiusque nonae partis fit foraminis in capitulis magnitudo, per quae tenduntur nervi torti, qui bracchia continere debent.",null,"Expondré ahora lo que se ha inventado para defensa frente al peligro y por necesidad de salvación, es decir, los principios de los escorpiones y de las balistas, con qué relaciones de conmensurabilidad pueden prepararse. Todas las proporciones de estos instrumentos, para calcularlas, se toman de la longitud propuesta de la flecha que el instrumento debe lanzar, y de la novena parte de esta se hace la magnitud del orificio en los capiteles, a través de los cuales se tensan los nervios torcidos que deben sostener los brazos."],["vitruvius","10.10.2","Ipsûm tamen eorum foraminum capituli ⟨e magnitudine omnis⟩ deformatur altitudo et latitudo. Tabulae, quae sunt in summo et in imo capituli, peritretoe quae vocantur, fiant crassitudine unius foraminis, latitudine unius et eius dodrantis, in extremis foraminis unius et eius ⟨S⟩. Parastaticae dextra ac sinistra praeter cardines altae foraminum IIII, crassae foraminum† quinum; cardines foraminis dimidia. ⟨A⟩ parastatica ad foramen spatium foraminis S9̅, a foramine ad medianam parastaticam item foraminis S9̅. Latitudo parastados mediae unius foraminis et eius T̅K, crassitudo foraminis unius.",null,"Pero a partir de la magnitud de esos orificios se trazan la altura y la anchura de todo el capitel. Las tablas que están arriba y abajo del capitel, que se llaman peritretoe, háganse de un grosor de un orificio, de una anchura de un orificio y tres cuartos, y en los extremos de un orificio y medio. Los montantes laterales, a derecha e izquierda, sin contar los gorrones, de cuatro orificios de alto y de grueso corrupto en la tradición (†foraminum quinum†); los gorrones, de medio orificio. Desde el montante lateral hasta el orificio, un espacio de un orificio; desde el orificio hasta el montante central, igualmente de un orificio. La anchura del montante central, de un orificio y […]; el grosor, de un orificio."],["vitruvius","10.10.3","Intervallum, ubi sagitta conlocatur in media parastade, foraminis partis quartae. Anguli quattuor, qui sunt circa, in lateribus et frontibus lamnis ferreis aut stylis aereis et clavis configantur. Canaliculi, qui graece σῦριγξ dicitur, longitudo foraminum XVIIII. Regularum, quas nonnulli bucculas appellant, quae dextra ac sinistra canalem figuntur, ⟨longitudo⟩ foraminum XVIIII, altitudo foraminis unius et crassitudo. Et adfiguntur regulae duae, in quas inditur sucula, habentes longitudinem foraminum trium, latitudinem dimidium foraminis. Crassitudo bucculae, quae adfigitur (vocitatur scamillum seu, quemadmodum nonnulli, loculamentum) securiclatis cardinibus fixa, foraminis I, altitudo foraminis S¯. Suculae longitudo foraminum::, crassitudo suculae foraminis VIIII.",null,"El intervalo donde se coloca la flecha, en el montante central, es de un cuarto de orificio. Los cuatro ángulos del contorno, en los lados y frentes, se aseguran con láminas de hierro o pernos de bronce y clavos. El canalillo (σῦριγξ) tiene diecinueve orificios de longitud; las reglas que se fijan a derecha e izquierda del canal, llamadas por algunos bucculae, también diecinueve, con altura y grosor de un orificio. Las dos reglas que reciben el torno miden tres orificios de longitud y medio orificio de anchura. La buccula que se fija (se llama scamillum o, según algunos, loculamentum), sujeta con espigas en cola de milano, tiene un orificio de grosor y medio orificio de altura. La sucula mide cuatro orificios de longitud y, de grosor, «foraminis VIIII» según el latín impreso (Callebat–Fleury normalizan en cinco doceavos de orificio). [Valores fraccionarios normalizados según Callebat–Fleury; los signos gráficos se registran en T.13i.]"],["vitruvius","10.10.4","Epitoxidos longitudo foraminis S¯, crassitudo:¯. Item chelonii. Cheles, sive manucla dicitur, longitudo foraminum trium, latitudo et crassitudo S÷. Canalis fundi longitudo foraminum XVI, crassitudo foraminis ⟦sign.⟧, altitudo S÷. Columellae basis in solo foraminum VIII, latitudo in plinthide, in qua statuitur columella, foraminis ⟦sign.⟧, crassitudo FZ, columellae longitudo ad cardinem foraminum XII, latitudo foraminis S÷, crassitudo C̅C̅9. Eius capreoli tres, quorum longitudo foraminum VIIII, latitudo dimidium foraminis, crassitudo Z. Cardines longitudinis foraminis; columellae capitis longitudo ISK; antefixi latitudo foraminis ⟦sign.⟧, crassitudo I.",null,"La epitoxis mide tres cuartos de orificio de longitud y un cuarto de grosor; el mismo cuarto corresponde al chelonium. La chele o manucla mide tres orificios de longitud, con anchura y grosor de un cuarto. El fondo del canal tiene dieciséis orificios de longitud, un cuarto de grosor y tres cuartos de altura. La base de la columnilla mide ocho orificios; en la plinthis, su anchura es de tres cuartos y su grosor de cinco octavos. La columnilla mide doce orificios hasta el gorrón, con tres cuartos de anchura y tres cuartos de grosor. Los tres capreoli miden nueve orificios, medio de anchura y siete dieciseisavos de grosor. Los gorrones tienen un orificio de longitud; la cabeza de la columnilla, un orificio y una fracción (ISK); el antefixum, una anchura expresada por un signo no resuelto (foraminis ⟦sign.⟧; Callebat–Fleury: tres cuartos de orificio) y un grosor I (Callebat–Fleury: un orificio). [Hvid para la grafía; expansión fraccionaria según Budé, [Rep; B].]"],["vitruvius","10.10.5","Posterior minor columna, quae graece dicitur ἀντίβασις, foraminum VIII, latitudo foraminis SI, crassitudinis FZ. Subiectio foraminum XII, latitudinis et crassitudinis eiusdem, cuius minor columna illa. Supra minorem columnam chelonium, sive pulvinus dicitur, foraminum IIS, altitudinis IIS, latitudinis SI ⟦sign.⟧ cherolabae sucularum foraminum II S¯, crassitudo foraminis ⟦sign.⟧, latitudo IS. Transversariis cum cardinibus longitudo foraminum ⟦sign.⟧, latitudo IS et crassitudo. Bracchii longitudo [IS] foraminum VII, crassitudo ab radice foraminis FZ, in summo foraminis C̅C̅Z; curvaturae foraminis VIII.",null,"La columna posterior menor (ἀντίβασις) mide ocho orificios; su anchura es de tres cuartos y su grosor de cinco octavos. La subiectio mide doce orificios y conserva esas mismas anchura y grosor. Sobre la columna menor, el chelonium o pulvinus mide dos orificios y medio de longitud y dos y medio de altura (IIS), con una anchura expresada por el signo SI ⟦sign.⟧ (no resuelto); las cherolabae de los tornos miden dos orificios y medio (II S¯), con un orificio de grosor y uno y medio de anchura (IS); los travesaños con sus gorrones tienen una longitud cuya cifra no figura en el latín impreso, y un orificio y medio (IS) de anchura e igual grosor. El brazo mide siete orificios [IS, transmitido por H y G ante foraminum, se atetiza con Krohn]. Su grosor se normaliza, con Budé, en nueve dieciseisavos en la raíz y siete dieciseisavos en el extremo; la curvatura es de ocho orificios."],["vitruvius","10.10.6","Haec his proportionibus aut adiectionibus aut detractionibus comparantur. Nam si capitula altiora, quam erit latitudo, facta fuerint, quae anatona dicuntur, de bracchiis demetur, ut, quo mollior est tonus propter altitudinem capituli, bracchii brevitas faciat plagam vehementiorem. ⟨Si⟩ minus altum capitulum fuerit, quod catatonum dicitur, propter vehementiam bracchia paulo longiora constituentur, uti facile ducantur. Namque quemadmodum vectis, cum est longitudine pedum quinque, quod onus IIII hominibus extollit, id, qui est X, duobus elevat, eodem modo bracchia, quo longiora sunt, mollius, quo breviora, durius ducuntur.",null,"Estas cosas se preparan con estas proporciones o con adiciones o sustracciones. Pues, si los capiteles se hacen más altos que su anchura —los que se llaman anatona—, se quitará de los brazos, para que, cuanto más blanda sea la tensión a causa de la altura del capitel, la brevedad del brazo produzca un golpe más violento. Si el capitel es menos alto —lo que se llama catatonum—, a causa de su violencia se harán los brazos un poco más largos, para que se tensen con facilidad. Pues, así como una palanca de cinco pies de longitud levanta con cuatro hombres una carga que una de diez eleva con dos, del mismo modo los brazos, cuanto más largos son, más suavemente se tensan, y cuanto más cortos, más duramente."],["vitruvius","10.11.1","Catapultarum rationes, e quibus membris ex portionibus componantur, dixi. Ballistarum autem rationes variae sunt et differentes unius effectus causa comparatae. Aliae enim vectibus suculis, nonnullae polyspastis, aliae ergatis, quaedam etiam tympanorum torquentur rationibus. Sed tamen nulla ballista perficitur nisi ad propositam magnitudinem ponderis saxi, quod id organum mittere debet. Igitur de ratione earum non est omnibus expeditum, nisi qui geometricis rationibus numeros et multiplicationes habent notas.",null,"He dicho los principios de las catapultas, a partir de qué miembros y de qué proporciones se componen. Los principios de las balistas, en cambio, son variados y diferentes, aunque preparados para un solo efecto. Pues unas se tensan con palancas y tornos, algunas con polipastos, otras con cabrestantes, y algunas incluso con sistemas de tambores. Pero ninguna balista se realiza sino en función de la magnitud propuesta del peso de la piedra que el instrumento debe lanzar. Por eso su principio no es expedito para todos, sino para quienes conocen los números y las multiplicaciones mediante los principios geométricos."],["vitruvius","10.11.2","Nam quae fiunt in capitibus foramina, per quorum spatia contenduntur capillo maxime muliebri vel nervo funes, magnitudine ponderis lapidis, quem debet ea ballista mittere, ex ratione gravitatis proportiones sumuntur, quemadmodum catapultis de longitudinibus sagittarum. Itaque ut etiam qui geometricen non noverunt, habeant expeditum, ne in periculo bellico cogitationibus detineantur, quae ipse faciundo certa cognovi quaeque ex parte accepi a praeceptoribus, finita exponam, et quibus ⟨ponde⟩ribus Graecorum pensiones ad modulos habeant rationem, ad eam ut etiam nostris ponderibus respondeant, tradam explicata.",null,"Pues los orificios que se hacen en los capiteles, a través de cuyos espacios se tensan cuerdas de cabello, sobre todo de mujer, o de nervio, toman sus proporciones de la magnitud del peso de la piedra que la balista debe lanzar, según el principio de la gravedad, como en las catapultas se toman de las longitudes de las flechas. Así, para que también quienes no conocen la geometría lo tengan expedito y no se detengan en reflexiones en el peligro de la guerra, expondré de modo definido lo que yo mismo he conocido con certeza al hacerlo y lo que en parte he recibido de mis maestros, y transmitiré explicado a qué módulos responden las pesadas de los griegos según sus pesos, de modo que respondan también a nuestros pesos."],["vitruvius","10.11.3","Nam quae ballista duo pondo saxum mittere debet, foramen erit in eius capitulo digitorum V; si pondo IIII, digitorum sex; [et] ⟨si pondo sex⟩, digitorum VII; decem pondo digitorum VIII; viginti pondo digitorum X; XL pondo digitorum XII SK; LX pondo digitorum XIII et digiti octava parte; LXXX pondo digitorum XV; CXX pondo I pedis et sesquidigiti; C et LX pedis I⟦sign.⟧; C et LXXX pedis et digitorum V; CC pondo pedis et digitorum VI; CC et X ⟨L pondo⟩ pedis I et digitorum VII; CCCLX ⟨pondo⟩ pedis I S.",null,"Pues la balista que deba lanzar una piedra de dos libras tendrá en su capitel un orificio de cinco dedos; si de cuatro libras, de seis dedos; ⟨si de seis libras⟩, de siete dedos; de diez libras, de ocho dedos; de veinte libras, de diez dedos; de cuarenta libras, de doce dedos y […]; de sesenta libras, de trece dedos y un octavo de dedo; de ochenta libras, de quince dedos; de ciento veinte libras, de un pie y un dedo y medio; de ciento sesenta, de un pie y […]; de ciento ochenta, de un pie y cinco dedos; de doscientas libras, de un pie y seis dedos; para la secuencia editorial CC et X ⟨L pondo⟩, de un pie y siete dedos [⟨L pondo⟩ es suplemento editorial; H, G y S transmiten CC et X pedis IS et digitorum VI. La cantidad total no se moderniza aquí como cifra cerrada; véase la nota a X.11.3]; de trescientas sesenta ⟨libras⟩, de un pie y medio. [Nota metrológica: el módulo del foramen se expresa aquí en digiti y pedes.]"],["vitruvius","10.11.4","Cum ergo foraminis magnitudo fuerit instituta, describatur scutula, quae graece περίτρητος appellatur, cuius longitudo foraminum †vel, latitudo duo et sextae partis. Dividatur medium lineae descriptae et, cum divisum erit, contrahantur extremae partes eius formae, ut obliquam deformationem habeat longitudinis sexta parte, latitudinis, ubi est versura, quarta parte. In qua parte autem est curvatura, in quibus procurrunt cacumina angulorum, eo foramina convertantur, et contractura latitudinis redeat introrsus sexta parte, foramen autem oblongius sit tanto, quantam epizygis habet crassitudinem. Cum deformatum fuerit, circum levigatur, extremam ut habeat curvaturam molliter circumactam.",null,"Así pues, una vez establecida la magnitud del orificio, trácese la scutula, que en griego se llama περίτρητος, cuya longitud será de †…† orificios y su anchura de dos y un sexto. Divídase por la mitad la línea trazada y, una vez dividida, contráiganse los extremos de la figura, de modo que tenga una configuración oblicua de un sexto de la longitud y, donde está el giro, de un cuarto de la anchura. En la parte donde está la curvatura, hacia la que avanzan las puntas de los ángulos, oriéntense los orificios, y la contracción de la anchura vuelva hacia dentro un sexto; y el orificio sea tanto más oblongo cuanto grosor tiene la epizygis. Una vez trazada, púlase alrededor, para que tenga en el extremo una curvatura suavemente redondeada. [Callebat–Fleury normalizan las medidas de la scutula en 2 3/4 × 2 1/2 orificios: Rep; B; véase T.13i.]"],["vitruvius","10.11.5","Crassitudo eius foraminis S̅I̅ constituatur. Modioli foraminum duo, latitudo IS9, crassitudo praeterquam quod in foramine inditur foraminis SΓ, ad extremum autem latitudo foraminis ⟦sign.⟧. Parastatarum longitudo foraminis VSF; curvatura foraminis pars dimidia; crassitudo foraminis C̅C̅ et partis LX. Adicitur autem ad mediam latitudinem, quantum est prope foramen factum in descriptione, latitudine et crassitudine foraminis V, altitudo parte IIII.",null,"El grosor de la scutula será de un orificio. Los modioli miden dos orificios; su anchura se normaliza en un orificio y cinco doceavos, su grosor —salvo la parte introducida en el orificio— en tres cuartos, y en el extremo su anchura en medio orificio. Los montantes miden cinco orificios y tres dieciseisavos; la curvatura, medio orificio; el grosor, la fracción de orificio indicada por el signo C̅C̅ más una sexagésima parte (foraminis C̅C̅ et partis LX; Callebat–Fleury normalizan el conjunto en 11/18 de orificio: Rep; B). La banda añadida junto al orificio tiene un quinto de orificio en anchura y grosor y un cuarto en altura. [Signos Hvid; A; expansiones [Rep; B].]"],["vitruvius","10.11.6","Regulae, quae est in mensa, longitudo foraminum VIII; latitudo et crassitudo dimidium foraminis. Cardines I̅I̅Z, crassitudo foraminis I̅9̅9̅. Curvatura regulae ⟦sign.⟧. Exterioris regulae latitudo et crassitudo tantundem; longitudo, quam dederit ipsa versura deformationis et parastaticae latitudo ad suam curvaturam K. Superiores autem regulae aequales erunt inferioribus K. Mensae transversarii foraminis C̅C̅C̅K.",null,"La regla de la mesa mide ocho orificios; su anchura y grosor, medio orificio. Los cardines miden dos orificios y tienen un cuarto de orificio de grosor; la curvatura de la regla, tres cuartos. La regla exterior conserva la misma anchura y grosor; su longitud depende de la inflexión del trazado. Las reglas superiores son iguales a las inferiores. Los travesaños de la mesa tienen un cuarto de orificio. [Restitución sintáctica <Regula est> de Budé: Ed; C.]"],["vitruvius","10.11.7","Climacidos scapi longitudo foraminum XIII, crassitudo I̅K, intervallûm mediûm latitudo foraminis et parte quarta, crassitudo pars VIII K. Climacidos superioris pars quae est proxima bracchiis, quae coniuncta est mensae, tota longitudine dividatur in partes V. Ex his dentur duae partes ei membro, quod Graeci χῆλην vocant, latitudo Γ, crassitudo 9, longitudo foraminum III et semis K; extantia cheles foraminis S; †plentigomatos foraminis ⟦sign.⟧ et sicilicus. Quod autem est ad axona, quod appellatur frons transversarius, foraminum trium.",null,"El larguero de la climacis mide trece orificios y un cuarto de orificio de grosor. El intervalo central tiene un orificio y un cuarto de anchura y, de grosor, una octava parte (pars VIII K). La parte superior próxima a los brazos se divide en cinco partes; dos corresponden a la chele: su anchura se normaliza en un orificio y tres dieciseisavos, su grosor en un cuarto y su longitud, según el latín impreso, en tres orificios y medio (III et semis; Callebat–Fleury: once y medio). El saliente de la chele es de medio orificio y el †plentigomatos† (pterygoma), la fracción de orificio indicada por un signo no resuelto más un sicilicus (foraminis ⟦sign.⟧ et sicilicus; Callebat–Fleury: un cuarto, Rep; B). El frente transversal junto al eje mide tres orificios. [XIII: H, Krohn, Rose; G omite el pasaje; expansión XI 1/2: Rep; B.]"],["vitruvius","10.11.8","Interiorum regularum latitudo foraminis Γ̅, crassitudo ⟦sign.⟧. Chelonii replum, quod est operimentum, securiculae includitur K. Scaporum climacidos latitudo ⟦sign.⟧, crassitudo foraminis XII K. Crassitudo quadrati, quod est ad climacida, foraminis FC, in extremis K, rotundi autem axis diametros aequaliter erit cheles, ad claviculas autem minus parte sexta decuma K.",null,"Las reglas interiores tienen cinco dieciseisavos de orificio de anchura y tres dieciseisavos de grosor. El replum del chelonium, que actúa como cubierta, se encaja en cola de milano en los largueros de la climacis: su anchura es de un cuarto y su grosor de un doceavo. El quadratum junto a la climacis tiene un cuarto de orificio de grosor. El diámetro del eje redondo es igual al de la chele y, junto a las clavijas, se reduce a siete dieciseisavos (= un medio menos un dieciseisavo). [Grafía Hvid; A; desarrollo numérico [Rep; B].]"],["vitruvius","10.11.9","Anteridon longitudo foraminum †eius, latitudo in imo foraminis Γ̅, in summo crassitudo ΓK. Basis, quae appellatur ἐσχάρα, longitudo foraminum::::, antibasis foraminum IIII, utriusque crassitudo et latitudo foraminis ⟦sign.⟧. Compingitur autem dimidia altitudinis K. Columna, latitudo et crassitudo IS. Altitudo autem non habet foraminis proportionem, sed erit quod opus erit ad usum. Bracchii longitudo foraminum VI, crassitudo in radice foraminis, in extremis F. De ballistis et catapultis symmetrias, quas maxime expeditas putavi, exposui. Quemadmodum autem contentionibus eae temperentur e nervo capilloque tortis rudentibus, quantum comprehendere scriptis potuero, non praetermittam.",null,"Los anterides miden †…† orificios (Callebat–Fleury: tres y un cuarto); su anchura inferior es de medio orificio y su grosor superior de tres dieciseisavos. La base (ἐσχάρα) mide ocho orificios; la antibasis, cuatro; ambas tienen un orificio de anchura y grosor. Las columnas, ensambladas a media altura, tienen un orificio y medio de anchura y de grosor; su altura depende del uso. El brazo mide seis orificios, con cinco octavos de grosor en la raíz y tres octavos en el extremo. He expuesto las conmensurabilidades modulares de balistas y catapultas que juzgué más expeditas. Y no omitiré, en la medida en que pueda abarcarlo por escrito, cómo se templan mediante la tensión con cuerdas torcidas de nervio y de cabello. [Enteros y signo IS: H, G, Krohn, Rose; expansiones fraccionarias: Rep; B.]"],["vitruvius","10.12.1","Sumuntur tigna amplissima longitudine; supra figuntur chelonia, in quibus includuntur suculae. Per media autem spatia tignorum insecantur ⟨et⟩ exciduntur formae, in quibus excisionibus includuntur capitula catapultarum, cuneisque distinentur, ne in contentionibus moveantur. Tum vero modioli aerei in ea capitula includuntur et in eos cuneoli ferrei, quas ἐπιζυγίδας Graeci vocant, conlocantur.",null,"Se toman maderos de grandísima longitud; encima se fijan chelonia, en los que se encajan tornos. Por los espacios centrales de los maderos se cortan y se excavan formas, y en estos recortes se encajan los capiteles de las catapultas y se sujetan con cuñas, para que no se muevan con las tensiones. Entonces se encajan en esos capiteles cilindros de bronce, y en ellos se colocan cuñas de hierro, que los griegos llaman ἐπιζυγίδες."],["vitruvius","10.12.2","Deinde ansae rudentum induntur per foramina capitulorum, in alteram partem traiciuntur, deinde in suculas coiciuntur ⟨et⟩ involvuntur, uti vectibus per eas ext⟨enti⟩ rudentes, cum manibus sunt tacti, aequalem utrique sonitus habeant responsum. Tunc autem cuneis ad foramina concluduntur, ut non possint se remittere. Ita traiecti in alteram partem eadem ratione vectibus per suculas extenduntur, donec aequaliter sonent. Ita cuneorum conclusionibus ad sonitum musicis auditionibus catapultae temperantur. De his rebus quae potui dixi. Restat mihi de oppugnatoriis rebus, quemadmodum machinationibus et duces victores et civitates defensae esse possint.",null,"Después se meten los lazos de las cuerdas por los orificios de los capiteles, se pasan al otro lado, luego se llevan a los tornos y se enrollan, de modo que las cuerdas, tensadas por medio de palancas, al tocarlas con las manos, den a ambos lados un sonido que se corresponda por igual. Entonces se aseguran con cuñas en los orificios, para que no puedan aflojarse. Así, pasadas al otro lado, se tensan del mismo modo con palancas mediante los tornos, hasta que suenen por igual. Así, con el cierre de las cuñas, las catapultas se templan según el sonido, por la audición musical. He dicho lo que he podido de estas cosas. Me queda tratar de las cosas del asedio: cómo, mediante maquinarias, pueden los generales resultar vencedores y las ciudades ser defendidas."],["vitruvius","10.13.1","Primum ad oppugnationes aries sic inventus memoratur esse. Carthaginienses ad Gadis oppugnandas castra posuerunt. Cum autem castellum ante cepissent, id demoliri sunt conati. Posteaquam non habuerunt ad demolitionem ferramenta, sumpserunt tignum idque manibus sustinentes capiteque eius summum murum continenter pulsantes summos lapidum ordines deiciebant, et ita gradatim ex ordine totam communitionem dissipaverunt.",null,"Se recuerda que el ariete para los asedios se inventó por primera vez así. Los cartagineses acamparon para asediar Gades. Y, habiendo tomado antes un fortín, intentaron demolerlo. Como no tenían herramientas para la demolición, tomaron un madero y, sosteniéndolo con las manos y golpeando continuamente con su extremo lo alto del muro, derribaban las hiladas superiores de piedras, y así, gradualmente y por orden, deshicieron toda la fortificación."],["vitruvius","10.13.2","Postea quidam faber Tyrius nomine Pephrasmenos hac ratione et inventione inductus malo statuto ex eo alterum transversum uti trutinam suspendit et reducendo et inpellendo vementibus plagis deiecit Gaditanorum murum. Geras autem Chalcedonius de materia primum basim subiectis rotis fecit supraque compegit arrectariis et iugis varas et in his suspendit arietem coriisque bubulis texit, uti tutiores essent, qui in ea machinatione ad pulsandum murum essent conlocati. Is autem, quod tardos conatus habuerat, testudinem arietariam appellare coepit.",null,"Después, cierto artesano de Tiro llamado Pefrásmeno, inducido por este procedimiento y hallazgo, levantó un mástil y suspendió de él otro transversal, como una balanza, y, retirándolo e impulsándolo con violentos golpes, derribó el muro de los gaditanos. Y Geras de Calcedonia hizo por primera vez una base de madera con ruedas debajo, y encima ensambló, con montantes y yugos, una armazón, y en ella suspendió el ariete y la cubrió con cueros de buey, para que estuvieran más seguros quienes estuvieran colocados en esa máquina para golpear el muro. Y él, porque la máquina tenía movimientos lentos, empezó a llamarla tortuga arietaria."],["vitruvius","10.13.3","His tunc primis gradibus positis ad id genus machinationis, postea cum Philippus, Amyntae filius, Byzantios oppugnaret, Polyidos Thettalos pluribus generibus et facilioribus explicavit, a quo receperunt doctrinam Diades et Charias, qui cum Alexandro militaverunt. Itaque Diades scriptis suis ostendit se invenisse turres ambulatorias, quas etiam dissolutas in exercitu circumferre solebat, praeterea terebram et ascendentem machinam, qua ad murum plano pede transitus esse posset, etiam corvum demolitorem, quem nonnulli gruem appellant.",null,"Puestos entonces estos primeros grados para ese género de maquinaria, más tarde, cuando Filipo, hijo de Amintas, asediaba a los bizantinos, Poliido de Tesalia la desarrolló en muchos géneros y más fáciles; de él recibieron la doctrina Díades y Carias, que sirvieron con Alejandro. Así, Díades muestra en sus escritos que inventó las torres móviles, que solía también llevar consigo desmontadas en el ejército, y además el taladro y la máquina de ascenso, con la que se podía pasar al muro a pie llano, y también el cuervo demoledor, que algunos llaman grulla."],["vitruvius","10.13.4","Non minus utebatur ariete subrotato, cuius rationes scriptas reliquit. Turrem autem minimam ait oportere fieri ne minus altam cubitorum LX, latitudinem XVII, contracturam autem summam imae partis quintam, arrectaria turris in imo dodrantalia, in summo semipedalia. Fieri autem ait oportere eam turrem tabulatorum decem, singulis partibus in ea fenestratis.",null,"No menos usaba un ariete sobre ruedas, cuyos principios dejó escritos. Dice que la torre más pequeña debe hacerse de no menos de sesenta codos de altura y diecisiete de anchura, y su contracción en lo alto, de una quinta parte de la base; los montantes de la torre, abajo, de tres cuartos de pie, y arriba, de medio pie. Dice que esta torre debe hacerse de diez pisos, con ventanas en cada lado."],["vitruvius","10.13.5","Maiorem vero turrem altam cubitorum CXX, latam cubitorum XXIII ⟨S⟩, contracturam item quinta parte, arrectaria pedalia in imo, in summo sedigitalia. Hanc magnitudinem turris faciebat tabulatorum XX, cum haberent singula tabulata circumitionem cubitorum ternûm. Tegebat autem coriis crudis, ut ab omni plaga essent tutae.",null,"La torre mayor, de ciento veinte codos de altura y veintitrés y medio de anchura, con la contracción igualmente de una quinta parte; los montantes, de un pie abajo y de seis dedos arriba. A esta magnitud de torre la hacía de veinte pisos, teniendo cada piso un paso alrededor de tres codos. La cubría con cueros crudos, para que estuvieran a salvo de todo golpe."],["vitruvius","10.13.6","Testudinis arietariae comparatio eadem ratione perficiebatur. Habuerat autem intervallum cubitorum XXX, altitudinem praeter fastigium XIII S, fastigii autem altitudo ab strato ad summum cubita XVI. Exibat autem in altum et supra medium tectum fastigium non minus cubita duo, et supra extollebatur turricula III tabulatorum, inque tabulato summo statuebantur scorpiones et catapultae, inferioribus congerebatur aquae magna multitudo ad extinguendum, si qua vis ignis inmitteretur. Constituebatur autem in ea arietaria machina, quae graece dicitur κριοδόκις, in qua conlocabatur torus perfectus in torno, in quo insuper constitutus aries rudentium ductionibus et reductionibus efficiebat magnos operis effectus. Tegebatur autem is coriis crudis quemadmodum turris.",null,"La construcción de la tortuga arietaria se hacía con el mismo principio. Tenía una anchura de treinta codos y una altura, sin contar el tejado, de trece y medio, y la altura del tejado, desde la plataforma hasta lo alto, de dieciséis codos. El tejado sobresalía en altura, por encima de la mitad de la cubierta, no menos de dos codos, y encima se elevaba una torrecilla de tres pisos; en el piso más alto se colocaban escorpiones y catapultas, y en los inferiores se acumulaba gran cantidad de agua para apagar el fuego, si se arrojaba alguno. Se instalaba en ella la máquina del ariete, que en griego se llama κριοδόκη, en la que se colocaba un rodillo acabado al torno, sobre el cual, puesto encima, el ariete, con las tracciones y retracciones de las cuerdas, producía grandes efectos en la obra. Este se cubría con cueros crudos, como la torre."],["vitruvius","10.13.7","De terebra has explicuit scriptis rationes. Ipsam machinam uti testudinem in medio habentem conlocatum in orthostatis canalem, quemadmodum in catapultis aut ballistis fieri solet, longitudine cubitorum L, altitudine cubiti, in quo constituebatur transversa sucula. In capite autem dextra ac sinistra trocleae duae, per quas movebatur quod inerat in eo canali capite ferrato tignum. Sub eo autem in ipso canali inclusi tori crebriter celeriores et vehementiores efficiebant eius motus. Supra autem tignum, quod inibi erat, arcus tegebantur ad canalem crebriter, uti sustinerent corium crudum, quo ea machina erat involuta.",null,"Sobre el taladro dejó explicados por escrito estos principios. La máquina misma, como una tortuga, tenía en el centro un canal colocado sobre montantes, como suele hacerse en las catapultas o balistas, de cincuenta codos de longitud y un codo de altura, en el que se instalaba un torno transversal. En la cabeza, a derecha e izquierda, había dos polipastos, por los cuales se movía el madero de cabeza herrada que había en ese canal. Debajo de él, dentro del mismo canal, rodillos encerrados en gran número hacían sus movimientos más rápidos y violentos. Y sobre el madero que había allí, se cubrían arcos numerosos a lo largo del canal, para que sostuvieran el cuero crudo con que estaba envuelta la máquina."],["vitruvius","10.13.8","De corace nihil putavi scribendum, quod animadverteret eam machinam nullam habere virtutem. De accessu, quae ἐπιβάθρα graece dicitur, et de marinis machinationibus, †quae per navium aditus habere posse scripsit, tantum pollicitum esse vehementer animadverti neque rationes eorum eum explicavisse. Quae sunt ab Diade de machinis scripta, quibus sint comparationibus, exposui. Nunc quemadmodum a praeceptoribus accepi et utilia mihi videntur, exponam.",null,"Sobre el cuervo no he creído que debiera escribir nada, porque él advirtió que esa máquina no tenía ninguna eficacia. Sobre el paso de asalto, que en griego se llama ἐπιβάθρα, y sobre las maquinarias marinas, †que escribió que podían tener acceso por medio de las naves†, he advertido claramente que solo lo prometió y no explicó sus principios. He expuesto lo que Díades escribió sobre las máquinas y con qué construcciones se hacen. Ahora expondré lo que he recibido de mis maestros y me parece útil."],["vitruvius","10.14.1","Testudo, quae ad congestionem fossarum paratur (eaque etiam accessus ad murum potest habere), sic erit facienda. Basis compingatur, quae graece ἐσχάρα dicitur, quadrata habens quoqueversus latera singula pedum XXI et transversaria IIII. Haec autem contineantur ab alteris duobus crassis FS, latis S; distent autem transversaria inter se circiter pedes III S. Supponanturque in singulis intervallis eorum arbusculae, quae graece ἁμαξόποδες dicuntur, in quibus versantur rotarum axes conclusi lamnis ferreis. Eaeque arbusculae ita sint temperatae, ut habeant cardines et foramina, quo vectes traiecti versationes earum expediant, uti ante et post et ad dextrum seu sinistrum latus, sive oblique ad angulos opus fuerit, ad id per arbusculas versatis progredi possint.",null,"La tortuga que se prepara para rellenar los fosos (y que puede tener también acceso al muro) habrá de hacerse así. Ensámblese una base, que en griego se llama ἐσχάρα, cuadrada, que tenga en cada lado veintiún pies, y cuatro travesaños. Estos se sujeten con otros dos de […] de grueso y medio pie de ancho; y disten los travesaños entre sí unos tres pies y medio. Y pónganse debajo, en cada uno de sus intervalos, unos soportes, que en griego se llaman ἁμαξόποδες, en los que giran los ejes de las ruedas, guarnecidos con láminas de hierro. Y estos soportes estén dispuestos de modo que tengan gorrones y orificios, por los que, pasadas las palancas, faciliten sus giros, para que, según se necesite, hacia delante y hacia atrás, al lado derecho o al izquierdo, o bien oblicuamente, en ángulo, puedan avanzar hacia allí girando los soportes."],["vitruvius","10.14.2","Conlocentur autem insuper basim tigna duo in utramque partem proiecta pedes senos, quorum circa proiecturas figantur altera proiecta duo tigna ante frontes pedes XII, crassa et lata uti in basi sunt scripta. Insuper hanc compactionem erigantur postes compactiles praeter cardines pedum VIIII, crassitudine quoquoversus palmopedales, intervalla habentes inter se sesquipedis. Ea concludantur superne intercardinatis trabibus. Supra trabes conlocentur capreoli cardinibus alius in alium conclusi, in altitudine excitati pedes XII. Supra capreolos conlocetur quadratum tignum, quo capreoli coniungantur.",null,"Colóquense sobre la base dos maderos que sobresalgan seis pies por cada lado, en torno a cuyos salientes se fijen otros dos maderos que sobresalgan doce pies por delante de los frentes, de grosor y anchura como se ha escrito para la base. Sobre este ensamblaje levántense postes ensamblados, sin contar los gorrones, de nueve pies, de un grosor de un pie y un palmo por cada lado, con intervalos entre sí de pie y medio. Ciérrense por arriba con vigas ensambladas con gorrones. Sobre las vigas colóquense cabrios encajados unos en otros con gorrones, elevados doce pies de altura. Sobre los cabrios colóquese un madero cuadrado que una los cabrios."],["vitruvius","10.14.3","Ipsi autem laterariis circa fixis contineantur teganturque tabulis maxime palmeis, si non, ex cetera materia, quae maxime habere potest virtutem, praeter pinum aut alnum; haec enim sunt fragilia et faciliter recipiunt ignem. Circum tabulata conlocentur crates ex tenuibus virgis creberrime textae maximeque recentibus. Percrudis coriis duplicibus consutis, fartis alga aut paleis in aceto maceratis, circa tegatur machina tota. Ita ab his reicientur plagae ballistarum et impetus incendiorum.",null,"Y estos se sujeten con largueros fijados alrededor y se cubran con tablas, preferentemente de palmera, y si no, de otra madera que pueda tener la mayor resistencia, excepto el pino o el aliso; pues estos son frágiles y prenden fácilmente el fuego. Alrededor de los entablados colóquense zarzos tejidos muy apretadamente con varas delgadas y lo más frescas posible. Cúbrase alrededor toda la máquina con cueros crudísimos cosidos dobles, rellenos de algas o de paja macerada en vinagre. Así rechazarán los golpes de las balistas y los ataques de los incendios."],["vitruvius","10.15.1","Est autem et aliud genus testudinis, quod reliqua omnia habet, quemadmodum quae supra scripta sunt, praeter capreolos, sed habet circa pluteum et pinnas ex tabulis et superne subgrundas proclinatas, supraque tabulis et coriis firmiter fixis continentur. Insuper vero argilla cum capillo subacta ad eam crassitudinem inducatur, ut ignis omnino non possit ei machinae nocere. Possunt autem, si opus fuerit, eae machinae ex VIII rotis esse, si ad loci naturam ita opus fuerit temperare. Quae autem testudines ad fodiendum comparantur (ὀρυκτίδες graece dicuntur), cetera omnia habent, uti supra scriptum est, frontes vero earum fiunt quemadmodum anguli trigoniorum, uti a muro tela cum in eas mittantur, non planis frontibus excipiant plagas sed ab lateribus labentes, sine periculoque fodientes, qui intus sunt, tueantur.",null,"Hay también otro género de tortuga, que tiene todo lo demás como lo que se ha escrito arriba, excepto los cabrios, pero tiene alrededor un parapeto y almenas de tablas, y arriba aleros inclinados, que se sujetan con tablas y cueros firmemente fijados. Encima extiéndase arcilla amasada con pelo, de tal grosor que el fuego no pueda dañar en absoluto a esa máquina. Estas máquinas pueden, si fuera necesario, tener ocho ruedas, si la naturaleza del lugar exigiera disponerlo así. Y las tortugas que se preparan para cavar (en griego se llaman ὀρυκτίδες) tienen todo lo demás como se ha escrito arriba, pero sus frentes se hacen como los ángulos de los triángulos, para que, cuando se les arrojen proyectiles desde el muro, no reciban los golpes con frentes planos, sino que resbalen por los lados, y protejan sin peligro a los que cavan dentro."],["vitruvius","10.15.2","Non mihi etiam videtur esse alienum de testudine, quam Hegetor Byzantius fecit, quibus rationibus sit facta, exponere. Fuerat enim eius baseos longitudo pedum LXIII, latitudo XLII. Arrectaria, quae supra compactionem erant quattuor conlocata, ex binis tignis fuerant compacta, in altitudinibus singula pedum XXXVI, crassitudine palmopedali, latitudine sesquipedali. Basis eius habuerat rotas VIII, quibus agebatur. Fuerat autem earum altitudo pedum VI S÷, crassitudo pedum III, ita fabricata triplici materia: alternis se contra subscudibus inter se coagmentatae lamnisque ferreis ex frigido ductis alligatae,",null,"No me parece ajeno exponer también con qué principios se hizo la tortuga que construyó Hegétor de Bizancio. La longitud de su base era de sesenta y tres pies, y su anchura de cuarenta y dos. Los montantes, que estaban colocados en número de cuatro sobre el ensamblaje, se habían ensamblado con dos maderos cada uno, de treinta y seis pies de altura cada uno, de un pie y un palmo de grueso y de pie y medio de ancho. Su base tenía ocho ruedas, con las que se movía. Su altura era de seis pies y […], su grosor de tres pies, fabricadas así con triple madera: ensambladas entre sí con espigas alternas contrapuestas y atadas con láminas de hierro forjadas en frío,"],["vitruvius","10.15.3","eae in arbusculis, sive amaxopodes dicuntur, habuerant versationes. Ita supra transtrorum planitiem, quae supra basim fuerat, postes erant erecti pedes XVIII ⟦sign.⟧, latitudine S÷, crassitudine FZ, distantes inter se IS÷. Supra eos trabes circumclusae continebant totam compactionem latae pede I ⟦sign.⟧, crassae S÷. Supra eam capreoli extollebantur altitudine pedum XII; supra capreolos tignum conlocatum coniungebat capreolorum compactiones. Item fixa habuerant lateraria in transverso, quibus insuper contabulatio circumdata contegebat inferiora.",null,"estas giraban en soportes, que se llaman amaxópodes. Así, sobre la superficie de los travesaños, que estaba sobre la base, se habían levantado postes de dieciocho pies, de […] de anchura, de […] de grosor, distantes entre sí […]. Sobre ellos, vigas que los rodeaban sostenían todo el ensamblaje, de un pie de anchura y […] de grosor. Sobre ellas se elevaban cabrios de doce pies de altura; sobre los cabrios, un madero colocado unía los ensamblajes de los cabrios. Asimismo, tenían fijados largueros transversales, sobre los cuales un entablado dispuesto alrededor cubría las partes inferiores."],["vitruvius","10.15.4","Habuerat autem mediam contabulationem supra trabiculas, ubi scorpiones et catapultae conlocabantur. Erigebantur et arrectaria duo compacta pedum XXXXV, crassitudine sesquipedali, latitudine ΡΙΙ, coniuncta capitibus transversario cardinato tigno et altero mediano inter duos scapos cardinato et lamnis ferreis religato. Quo insuper conlocata erat alternis materies inter scapos et transversarium traiecta e cheloniis et anconibus firmiter inclusa. In ea materia fuerunt ex torno facti axiculi duo, e quibus funes alligati retinebant arietem.",null,"Tenía un entablado intermedio sobre pequeñas vigas, donde se colocaban los escorpiones y las catapultas. Se levantaban también dos montantes ensamblados de cuarenta y cinco pies, de pie y medio de grosor y […] de anchura, unidos por sus extremos por un madero transversal ensamblado con gorrones y por otro intermedio, entre los dos largueros, ensamblado con gorrones y atado con láminas de hierro. Encima de este se había colocado, alternadamente, una pieza de madera atravesada entre los largueros y el travesaño, firmemente encerrada con chelonia y codos. En esa pieza había dos ejecillos hechos al torno, de los cuales las cuerdas atadas sostenían el ariete."],["vitruvius","10.15.5","Supra caput eorum, qui continebant arietem, conlocatum erat pluteum turriculae similitudine ornatum, uti sine periculo duo milites tuto stantes prospicere possent et renuntiare, quas res adversarii conarentur. Aries autem eius habuerat longitudinem pedum CLXXX, latitudine in imo palmopedali, crassitudine ⟨bi⟩pedali, contracto capite in latitudine †pes, crassitudine S ⟦sign.⟧.",null,"Sobre la cabeza de los que sostenían el ariete se había colocado un parapeto adornado a semejanza de una torrecilla, para que dos soldados, de pie a salvo, pudieran observar sin peligro y anunciar lo que intentaban los enemigos. Y su ariete tenía una longitud de ciento ochenta pies, una anchura abajo de un pie y un palmo, un grosor de dos pies, y la cabeza contraída a una anchura de †un pie† y a un grosor de medio pie."],["vitruvius","10.15.6","Is autem aries habuerat de ferro duro rostrum, ita uti naves longae solent habere, et ex ipso rostro lamminae ferreae IIII circiter pedum XV fixae fuerant in materia. A capite autem ad imam calcem tigni contenti fuerunt funes III crassitudine digitorum VIII, ita religati, quemadmodum naves a puppi ad proram continentur, eique funes praecinctura e transversis erant religati habentes inter se palmipedalia spatia. Insuper coriis crudis totus aries erat involutus. Ex quibus autem funibus pendebat, eorum capita fuerunt ex ferro factae quadruplices catenae, et ipsae coriis crudis erant involutae.",null,"Este ariete tenía un espolón de hierro duro, como suelen tenerlo las naves largas, y del mismo espolón se habían fijado en la madera cuatro láminas de hierro de unos quince pies. Desde la cabeza hasta el pie inferior del madero se habían tensado tres cuerdas de ocho dedos de grosor, atadas del mismo modo que las naves se sujetan de popa a proa, y estas cuerdas estaban atadas con ceñidores transversales, con espacios entre sí de un pie y un palmo. Encima, todo el ariete estaba envuelto en cueros crudos. Y los extremos de las cuerdas de las que colgaba eran cadenas cuádruples de hierro, y estas mismas estaban envueltas en cueros crudos."],["vitruvius","10.15.7","Item habuerat proiectura eius ex tabulis arcam compactam et confixam, in qua * * * rudentibus maioribus extentis, per quarum asperitates non labentibus pedibus faciliter ad murum perveniebatur. Atque ea machina sex modis movebatur: progressu, ⟨regressu,⟩ item latere dextra et sinistra, porrectiones non minus in altitudinem extollebantur et in imum inclinatione demittebantur. Erigebatur autem machina in altitudinem ad disiciendum murum circiter pedes C, item a latere dextra ac sinistra procurrendo praestringebat non minus pedes C. Gubernabant eam homines C habentem pondus talentûm quattuor milium, quod fit CCCCL̅X̅X̅X̅ pondo",null,"Asimismo, tenía en su saliente un arca de tablas ensamblada y fijada, en la que * * *, tendidas cuerdas mayores, por cuyas asperezas, sin resbalar los pies, se llegaba fácilmente al muro. Y esta máquina se movía de seis modos: avanzando, retrocediendo, e igualmente de lado, a derecha e izquierda; no menos, sus extensiones se elevaban hacia lo alto y se bajaban por inclinación hacia abajo. La máquina se elevaba en altura, para derribar el muro, unos cien pies, e igualmente, avanzando de lado a derecha e izquierda, barría no menos de cien pies. La gobernaban cien hombres, y tenía un peso de cuatro mil talentos, lo que hace cuatrocientas ochenta mil libras."],["vitruvius","10.16.1","De scorpionibus et catapultis et ballistis etiamque testudinibus et turribus, quae maxime mihi videbantur idonea et a quibus essent inventa et quemadmodum fieri deberent, explicui. Scalarum autem et carchesiorum et eorum, quorum rationes sunt inbecilliores, non necesse habui scribere. Haec etiam milites per se solent facere. Neque ea ipsa omnibus locis neque eisdem rationibus possunt utilia esse, quod differentes sunt munitiones munitionibus nationumque fortitudines. Namque alia ratione ad audaces et temerarios, alia ad diligentes, aliter ad timidos machinationes debent comparari.",null,"He explicado, de los escorpiones, catapultas y balistas, y también de las tortugas y las torres, lo que me parecía más idóneo, por quiénes fue inventado y cómo debía hacerse. Pero no he considerado necesario escribir sobre las escalas, los carchesia y las demás cosas cuyos principios son más débiles. Estas cosas suelen hacerlas los soldados por sí mismos. Y estas mismas no pueden ser útiles en todos los lugares ni con los mismos principios, porque las fortificaciones son diferentes unas de otras, y también la fortaleza de las naciones. Pues las maquinarias deben prepararse de un modo contra los audaces y temerarios, de otro contra los diligentes, y de otro contra los tímidos."],["vitruvius","10.16.2","Itaque his praescriptionibus si qui attendere voluerit ⟨et⟩ ex varietate eorum eligendo in unam comparationem conferre, non indigebit auxiliis, sed quascumque res ex rationibus aut locis opus fuerit, sine dubitatione poterit explicare. De repugnatoriis vero non est scriptis explicandum. Non enim ad nostra scripta hostes comparant res oppugnatorias, sed machinationes eorum ex tempore sollerti consiliorum celeritate sine machinis saepius evertuntur. Quod etiam Rhodiensibus memoratur usu venisse.",null,"Así pues, si alguien quiere atender a estas prescripciones y, eligiendo de su variedad, reunirlas en una sola construcción, no necesitará auxilios, sino que, cualesquiera cosas que sean necesarias según los principios o los lugares, podrá resolverlas sin vacilación. Sobre las máquinas de defensa, en cambio, no hay que dar explicaciones por escrito. Pues los enemigos no preparan sus máquinas de asedio según nuestros escritos, sino que sus maquinarias son desbaratadas, muchas veces sin máquinas, por la rapidez sagaz de los consejos tomados sobre la marcha. Y se recuerda que esto les sucedió también a los rodios."],["vitruvius","10.16.3","Diognetus enim fuerat Rhodius architectus, et ei de publico quotannis certa merces pro artis dignitate tribuebatur ad honorem. Eo tempore quidam architectus ab Arado nomine Callias Rhodum cum venisset, acroasin fecit exemplarque protulit muri et supra id machinam in carchesio versatili constituit, quae helepolim ad moenia accedentem corripuit et transtulit intra murum. Hoc exemplar Rhodii cum vidissent, admirati ademerunt Diogneto, quod fuerat quotannis constitutum, et eum honorem ad Calliam transtulerunt.",null,"Diogneto, en efecto, era arquitecto rodio, y se le asignaba anualmente del erario público una retribución fija, en honor a la dignidad de su arte. En ese tiempo, habiendo llegado a Rodas cierto arquitecto de Árado llamado Calias, dio una conferencia y presentó un modelo de muro, y sobre él instaló una máquina en un carchesium giratorio, que asió una helépolis que se acercaba a las murallas y la trasladó dentro del muro. Los rodios, al ver este modelo, admirados, quitaron a Diogneto lo que se le había asignado anualmente y trasladaron ese honor a Calias."],["vitruvius","10.16.4","Interea rex Demetrius, qui propter animi pertinaciam Poliorcetes est appellatus, contra Rhodum bellum comparando Epimachum Atheniensem nobilem architectum secum adduxit. Is autem comparavit helepolim sumptibus inmanibus industria laboreque summo, cuius altitudo fuerat pedum CXXXV, latitudo pedum LX. Ita eam ciliciis et coriis crudis confirmavit, ut posset pati plagam lapidis ballista inmissi pondo CCCLX; ipsa autem machina fuerat milia pondo CCCLX. Cum autem Callias rogaretur ab Rhodiis, contra eam helepolim machinam pararet, ut illam, uti pollicitus erat, transferret intra murum, negavit posse.",null,"Entretanto, el rey Demetrio, que por la tenacidad de su ánimo fue llamado Poliorcetes, preparando la guerra contra Rodas, llevó consigo al noble arquitecto ateniense Epímaco. Este preparó, con gastos inmensos y con suma industria y trabajo, una helépolis cuya altura era de ciento treinta y cinco pies y su anchura de sesenta pies. La reforzó con telas de pelo de cabra y cueros crudos, de modo que pudiera soportar el golpe de una piedra de trescientas sesenta libras lanzada por una balista; y la máquina misma pesaba trescientas sesenta mil libras. Y cuando los rodios rogaron a Calias que preparara una máquina contra esa helépolis para trasladarla dentro del muro, como había prometido, dijo que no podía."],["vitruvius","10.16.5","Non enim omnia eisdem rationibus agi possunt, sed sunt alia, quae exemplaribus non magnis similiter magna facta habent effectus; alia autem exemplaria non possunt habere, sed per se constituuntur; nonnulla vero sunt, quae in exemplaribus videntur veri similia, cum autem crescere coeperunt, dilabantur. Ut etiam possumus sic animum advertere. Terebratur terebra foramen semidigitale, digitale, sesquidigitale. Si eadem ratione voluerimus palmare facere, non habet explicationem, semipedale autem ⟨aut⟩ maius ne cogitandum quidem videtur omnino.",null,"Pues no todas las cosas pueden hacerse con los mismos principios, sino que hay algunas que, hechas en grande a semejanza de modelos no grandes, tienen sus efectos; otras no pueden tener modelos, sino que se establecen por sí mismas; y algunas hay que en los modelos parecen verosímiles, pero, cuando empiezan a crecer, se desmoronan. Como podemos advertirlo así. Con un taladro se perfora un orificio de medio dedo, de un dedo, de dedo y medio. Si por el mismo procedimiento quisiéramos hacerlo de un palmo, no tiene solución, y de medio pie o mayor ni siquiera parece que deba pensarse en absoluto."],["vitruvius","10.16.6","Sic item in nonnullis exemplaribus videntur, quae admodum in minimis fieri videntur, absque eodem modo in maioribus. Ideo eodem modo Rhodii ea de ratione decepti iniuriam cum contumelia Diogneto fecerunt. Itaque posteaquam viderunt hostem pertinaciter infestum, machinationem ad capiendam urbem comparatam, periculum servitutis, vastitatem civitatis expectandam, procubuerunt Diogneto rogantes, ut auxiliaretur patriae.",null,"Así, igualmente, en algunos modelos se ve que lo que parece hacerse en los muy pequeños no se hace del mismo modo en los mayores. Por eso los rodios, engañados del mismo modo por este razonamiento, infligieron a Diogneto una injuria con afrenta. Así, después de que vieron al enemigo tenazmente hostil, la maquinaria preparada para tomar la ciudad, y que había que esperar el peligro de la esclavitud y la devastación de la ciudad, se postraron ante Diogneto rogándole que auxiliara a la patria."],["vitruvius","10.16.7","Is primo negavit se facturum. Posteaquam ingenuae virgines et ephebi cum sacerdotibus venerunt ad deprecandum, tunc est pollicitus his legibus, uti, si eam machinam cepisset, sua esset. His ita constitutis, qua machina accessura erat, ea regione murum pertudit et iussit omnes publice et privatim quod quisque habuisset aquae, stercoris, luti per eam fenestram per canales progredientes effundere ante murum. Cum ibi magna vis aquae, luti, stercoris nocte profusa fuisset, postero die helepolis accedens, antequam adpropinquaret ad murum, in umido voragine facta consedit nec progredi nec egredi postea potuit. Itaque Demetrius, cum vidisset sapientia Diogneti se deceptum esse, cum classe sua discessit.",null,"Él, al principio, dijo que no lo haría. Después de que las doncellas libres y los efebos vinieron con los sacerdotes a suplicarle, entonces lo prometió con esta condición: que, si capturaba esa máquina, fuera suya. Establecido esto así, perforó el muro en la zona por la que la máquina había de acercarse, y ordenó a todos, pública y privadamente, que derramaran delante del muro, a través de esa abertura, por canales que avanzaban, cuanta agua, estiércol y barro tuviera cada uno. Habiéndose derramado allí durante la noche gran cantidad de agua, barro y estiércol, al día siguiente la helépolis, al avanzar, antes de acercarse al muro, se asentó en el terreno húmedo, formado un tremedal, y después no pudo ni avanzar ni salir. Así, Demetrio, al ver que había sido burlado por la sabiduría de Diogneto, se retiró con su flota."],["vitruvius","10.16.8","Tunc Rhodii Diogneti sollertia liberati bello publice gratias egerunt honoribusque omnibus eum et ornamentis exornaverunt. Diognetus eam helepolim reduxit in urbem et in publico conlocavit et inscripsit 'Diognetus e manubiis id populo dedit munus'. Ita in repugnatoriis rebus non tantum machinae, sed etiam maxime consilia sunt comparanda.",null,"Entonces los rodios, liberados de la guerra por la sagacidad de Diogneto, le dieron públicamente las gracias y lo colmaron de todos los honores y distinciones. Diogneto llevó esa helépolis a la ciudad, la colocó en un lugar público y le puso esta inscripción: «Diogneto dio al pueblo este presente del botín». Así, en las cosas de la defensa, no solo deben prepararse máquinas, sino sobre todo consejos."],["vitruvius","10.16.9","Non minus Chio cum supra naves sambucarum machinas hostes comparavissent, noctu Chii terram, harenam, lapides progesserunt in mare ante murum. Ita illi postero die cum accedere voluissent, naves supra aggerationem, quae fuerat sub aqua, sederunt nec ad murum accedere nec retrorsus se recipere potuerunt, sed ibi malleolis confixae incendio sunt conflagratae. Apollonia quoque cum circumsederetur et specus hostes fodiendo cogitarent sine suspicione intra moenia penetrare, id autem a speculatoribus esset Apolloniatibus renuntiatum, perturbati nuntio propter timorem consiliis indigentes animis deficiebant, quod neque tempus neque certum locum scire poterant, quo emersum facturi fuissent hostes.",null,"No menos en Quíos, cuando los enemigos habían preparado sobre las naves máquinas de sambucas, los de Quíos, de noche, echaron en el mar, delante del muro, tierra, arena y piedras. Así, al día siguiente, cuando aquellos quisieron acercarse, las naves se asentaron sobre el terraplén que había bajo el agua y no pudieron ni acercarse al muro ni retirarse hacia atrás, sino que allí, traspasadas por dardos incendiarios, fueron consumidas por el incendio. También Apolonia, cuando estaba sitiada y los enemigos pensaban penetrar dentro de las murallas cavando galerías sin despertar sospechas, y esto había sido anunciado a los apoloniatas por los espías, estos, turbados por la noticia, faltos de consejo por el miedo, desfallecían de ánimo, porque no podían saber ni el momento ni el lugar preciso por donde los enemigos iban a salir."],["vitruvius","10.16.10","Tum vero Trypho Alexandrinus ibi fuerat architectus. ⟨Is⟩ intra murum plures specus designavit et fodiendo terram progrediebatur extra murum dumtaxat extra sagittae missionem et in omnibus vasa aenea suspendit. Ex his in una fossura, quae contra hostium specus fuerat, vasa pendentia ad plagas ferramentorum sonare coeperunt. Ita ex eo intellectum est, qua regione adversarii specus agentes intra penetrare cogitabant. Sic lineatione cognita temperavit aenea aquae ferventis et picis de superne contra capita hostium et stercoris humani et harenae coctae candentis. Dein noctu pertudit crebra foramina et per ea repente perfundendo qui in eo opere fuerunt hostes omnes necavit.",null,"Entonces estaba allí como arquitecto Trifón de Alejandría. Este trazó dentro del muro varias galerías y, cavando la tierra, avanzaba fuera del muro, pero solo hasta el alcance de una flecha, y en todas colgó vasos de bronce. De ellos, en una excavación que estaba frente a las galerías de los enemigos, los vasos colgados empezaron a sonar con los golpes de las herramientas. Así se entendió por ello en qué zona los adversarios, abriendo galerías, pensaban penetrar dentro. Conocida así la dirección, preparó calderas de agua hirviendo y de pez, por encima de las cabezas de los enemigos, y de estiércol humano y de arena calentada al rojo. Después, de noche, perforó numerosos orificios y, derramando repentinamente por ellos esas materias, mató a todos los enemigos que estaban en esa obra."],["vitruvius","10.16.11","Item Massilia cum oppugnaretur et numero supra XXX specus tum agerent, Massilitani suspicati totam quae fuerat ante murum fossam altiore fossura depresserunt. Ita specus omnes exitus in fossam habuerunt. Quibus autem locis fossa non potuerat fieri, intra murum barathrum amplissima longitudine et amplitudine uti piscinam fecerunt contra eum locum, qua specus agebantur, eamque e puteis et e portu impleverunt. Itaque cum specus esset repente naribus apertis, vehemens aquae vis inmissa supplantavit fulturas, quique intra fuerunt, et ab aquae multitudine et ab ruina specus omnes sunt oppressi.",null,"Igualmente, cuando Masalia era asediada y los enemigos abrían entonces más de treinta galerías, los masaliotas, sospechándolo, ahondaron con una excavación más profunda todo el foso que había delante del muro. Así, todas las galerías tuvieron su salida en el foso. Y en los lugares en que no se había podido hacer el foso, hicieron dentro del muro una sima de grandísima longitud y anchura, como un estanque, frente al lugar por donde se abrían las galerías, y la llenaron con agua de los pozos y del puerto. Así, cuando de repente se abrieron las bocas de la galería, la violenta fuerza del agua introducida socavó los apuntalamientos, y todos los que estaban dentro fueron aplastados por la abundancia del agua y por el derrumbe de la galería."],["vitruvius","10.16.12","Etiam cum agger ad murum contra eos compararetur et arboribus excisis eoque conlocatis locus operibus exaggeraretur, ballistis vectes ferreos candentes in id mittendo totam munitionem coegerunt conflagrare. Testudo autem arietaria cum ad murum pulsandum accessisset, permiserunt laqueum et eo ariete constricto, per tympanum ergata circumagentes suspenso capite eius non sunt passi tangi murum. Denique totam machinam malleolis candentibus et ballistarum plagis dissipaverunt. Ita eae [victoriae civitatum] ⟨civitates⟩ non machinis, sed contra machinarum rationem architectorum sollertia sunt liberatae. Quas potui de machinis expedire rationes pacis bellique temporibus et utilissimas putavi, in hoc volumine perfeci. In prioribus vero novem de singulis generibus et partibus comparavi, uti totum corpus omnia architecturae membra in decem voluminibus haberet explicata.",null,"Asimismo, cuando se preparaba contra ellos un terraplén junto al muro y el lugar se iba elevando con obras, con árboles cortados y colocados allí, lanzando sobre él con las balistas barras de hierro al rojo, hicieron arder toda la fortificación. Y cuando la tortuga arietaria se acercó para golpear el muro, soltaron un lazo y, apresado con él el ariete, haciéndolo girar con un cabrestante mediante un tambor, suspendida su cabeza, no permitieron que tocara el muro. Finalmente, destruyeron toda la máquina con dardos incendiarios al rojo y con los golpes de las balistas. Así, estas ciudades fueron liberadas no por las máquinas, sino, contra el principio de las máquinas, por la sagacidad de los arquitectos. He completado en este volumen los principios de las máquinas que he podido desarrollar para los tiempos de paz y de guerra y que he considerado más útiles. En los nueve anteriores he reunido lo relativo a cada uno de los géneros y partes, para que el cuerpo entero tuviera explicados en diez volúmenes todos los miembros de la arquitectura."],["lucretius","1.1","Aeneadum genetrix, hominum divomque voluptas,\nalma Venus, caeli subter labentia signa\nquae mare navigerum, quae terras frugiferentis\nconcelebras, per te quoniam genus omne animantum\nconcipitur visitque exortum lumina solis:\nte, dea, te fugiunt venti, te nubila caeli\nadventumque tuum, tibi suavis daedala tellus\nsummittit flores, tibi rident aequora ponti\nplacatumque nitet diffuso lumine caelum.\nnam simul ac species patefactast verna diei\net reserata viget genitabilis aura favoni,\naeriae primum volucris te, diva, tuumque\nsignificant initum perculsae corda tua vi.\ninde ferae pecudes persultant pabula laeta\net rapidos tranant amnis: ita capta lepore\nte sequitur cupide quo quamque inducere pergis.\ndenique per maria ac montis fluviosque rapacis\nfrondiferasque domos avium camposque virentis\nomnibus incutiens blandum per pectora amorem\nefficis ut cupide generatim saecla propagent.",1],["lucretius","1.21","quae quoniam rerum naturam sola gubernas\nnec sine te quicquam dias in luminis oras\nexoritur neque fit laetum neque amabile quicquam,\nte sociam studeo scribendis versibus esse,\nquos ego de rerum natura pangere conor\nMemmiadae nostro, quem tu, dea, tempore in omni\nomnibus ornatum voluisti excellere rebus.\nquo magis aeternum da dictis, diva, leporem.\neffice ut interea fera moenera militiai\nper maria ac terras omnis sopita quiescant;\nnam tu sola potes tranquilla pace iuvare\nmortalis, quoniam belli fera moenera Mavors\narmipotens regit, in gremium qui saepe tuum se\nreiicit aeterno devictus vulnere amoris,\natque ita suspiciens tereti cervice reposta\npascit amore avidos inhians in te, dea, visus\neque tuo pendet resupini spiritus ore.\nhunc tu, diva, tuo recubantem corpore sancto\ncircum fusa super, suavis ex ore loquellas\nfunde petens placidam Romanis, incluta, pacem;",21],["lucretius","1.41","nam neque nos agere hoc patriai tempore iniquo\npossumus aequo animo nec Memmi clara propago\ntalibus in rebus communi desse saluti.\nomnis enim per se divum natura necessest\nimmortali aevo summa cum pace fruatur\nsemota ab nostris rebus seiunctaque longe;\nnam privata dolore omni, privata periclis,\nipsa suis pollens opibus, nihil indiga nostri,\nnec bene promeritis capitur nec tangitur ira.\nQuod super est, vacuas auris animumque sagacem\nsemotum a curis adhibe veram ad rationem,\nne mea dona tibi studio disposta fideli,\nintellecta prius quam sint, contempta relinquas.\nnam tibi de summa caeli ratione deumque\ndisserere incipiam et rerum primordia pandam,\nunde omnis natura creet res, auctet alatque,\nquove eadem rursum natura perempta resolvat,\nquae nos materiem et genitalia corpora rebus\nreddunda in ratione vocare et semina rerum\nappellare suemus et haec eadem usurpare",41],["lucretius","1.61","corpora prima, quod ex illis sunt omnia primis.\nHumana ante oculos foede cum vita iaceret\nin terris oppressa gravi sub religione,\nquae caput a caeli regionibus ostendebat\nhorribili super aspectu mortalibus instans,\nprimum Graius homo mortalis tollere contra\nest oculos ausus primusque obsistere contra;\nquem neque fama deum nec fulmina nec minitanti\nmurmure compressit caelum, sed eo magis acrem\ninritat animi virtutem, effringere ut arta\nnaturae primus portarum claustra cupiret.\nergo vivida vis animi pervicit et extra\nprocessit longe flammantia moenia mundi\natque omne immensum peragravit mente animoque,\nunde refert nobis victor quid possit oriri,\nquid nequeat, finita potestas denique cuique\nquanam sit ratione atque alte terminus haerens.\nquare religio pedibus subiecta vicissim\nopteritur, nos exaequat victoria caelo.\nIllud in his rebus vereor, ne forte rearis",61],["lucretius","1.81","impia te rationis inire elementa viamque\nindugredi sceleris. quod contra saepius illa\nreligio peperit scelerosa atque impia facta.\nAulide quo pacto Triviai virginis aram\nIphianassai turparunt sanguine foede\nductores Danaum delecti, prima virorum.\ncui simul infula virgineos circumdata comptus\nex utraque pari malarum parte profusast,\net maestum simul ante aras adstare parentem\nsensit et hunc propter ferrum celare ministros\naspectuque suo lacrimas effundere civis,\nmuta metu terram genibus summissa petebat.\nnec miserae prodesse in tali tempore quibat,\nquod patrio princeps donarat nomine regem;\nnam sublata virum manibus tremibundaque ad aras\ndeductast, non ut sollemni more sacrorum\nperfecto posset claro comitari Hymenaeo,\nsed casta inceste nubendi tempore in ipso\nhostia concideret mactatu maesta parentis,\nexitus ut classi felix faustusque daretur.",81],["lucretius","1.101","tantum religio potuit suadere malorum.\nTutemet a nobis iam quovis tempore vatum\nterriloquis victus dictis desciscere quaeres.\nquippe etenim quam multa tibi iam fingere possunt\nsomnia, quae vitae rationes vertere possint\nfortunasque tuas omnis turbare timore!\net merito; nam si certam finem esse viderent\naerumnarum homines, aliqua ratione valerent\nreligionibus atque minis obsistere vatum.\nnunc ratio nulla est restandi, nulla facultas,\naeternas quoniam poenas in morte timendum.\nignoratur enim quae sit natura animai,\nnata sit an contra nascentibus insinuetur\net simul intereat nobiscum morte dirempta\nan tenebras Orci visat vastasque lacunas\nan pecudes alias divinitus insinuet se,\nEnnius ut noster cecinit, qui primus amoeno\ndetulit ex Helicone perenni fronde coronam,\nper gentis Italas hominum quae clara clueret;\netsi praeterea tamen esse Acherusia templa",101],["lucretius","1.121","Ennius aeternis exponit versibus edens,\nquo neque permaneant animae neque corpora nostra,\nsed quaedam simulacra modis pallentia miris;\nunde sibi exortam semper florentis Homeri\ncommemorat speciem lacrimas effundere salsas\ncoepisse et rerum naturam expandere dictis.\nqua propter bene cum superis de rebus habenda\nnobis est ratio, solis lunaeque meatus\nqua fiant ratione, et qua vi quaeque gerantur\nin terris, tunc cum primis ratione sagaci\nunde anima atque animi constet natura videndum,\net quae res nobis vigilantibus obvia mentes\nterrificet morbo adfectis somnoque sepultis,\ncernere uti videamur eos audireque coram,\nmorte obita quorum tellus amplectitur ossa.\nNec me animi fallit Graiorum obscura reperta\ndifficile inlustrare Latinis versibus esse,\nmulta novis verbis praesertim cum sit agendum\npropter egestatem linguae et rerum novitatem;\nsed tua me virtus tamen et sperata voluptas",121],["lucretius","1.141","suavis amicitiae quemvis efferre laborem\nsuadet et inducit noctes vigilare serenas\nquaerentem dictis quibus et quo carmine demum\nclara tuae possim praepandere lumina menti,\nres quibus occultas penitus convisere possis.\nhunc igitur terrorem animi tenebrasque necessest\nnon radii solis neque lucida tela diei\ndiscutiant, sed naturae species ratioque.\nPrincipium cuius hinc nobis exordia sumet,\nnullam rem e nihilo gigni divinitus umquam.\nquippe ita formido mortalis continet omnis,\nquod multa in terris fieri caeloque tuentur,\nquorum operum causas nulla ratione videre\npossunt ac fieri divino numine rentur.",141],["lucretius","1.156","quas ob res ubi viderimus nil posse creari\nde nihilo, tum quod sequimur iam rectius inde\nperspiciemus, et unde queat res quaeque creari",156],["lucretius","1.155","et quo quaeque modo fiant opera sine divom.",155],["lucretius","1.159","Nam si de nihilo fierent, ex omnibus rebus\nomne genus nasci posset, nil semine egeret.\ne mare primum homines, e terra posset oriri\nsquamigerum genus et volucres erumpere caelo;\narmenta atque aliae pecudes, genus omne ferarum,\nincerto partu culta ac deserta tenerent.\nnec fructus idem arboribus constare solerent,\nsed mutarentur, ferre omnes omnia possent.\nquippe ubi non essent genitalia corpora cuique,\nqui posset mater rebus consistere certa?\nat nunc seminibus quia certis quaeque creantur,\ninde enascitur atque oras in luminis exit,\nmateries ubi inest cuiusque et corpora prima;\natque hac re nequeunt ex omnibus omnia gigni,\nquod certis in rebus inest secreta facultas.\nPraeterea cur vere rosam, frumenta calore,\nvites autumno fundi suadente videmus,\nsi non, certa suo quia tempore semina rerum\ncum confluxerunt, patefit quod cumque creatur,\ndum tempestates adsunt et vivida tellus",159],["lucretius","1.179","tuto res teneras effert in luminis oras?\nquod si de nihilo fierent, subito exorerentur\nincerto spatio atque alienis partibus anni,\nquippe ubi nulla forent primordia, quae genitali\nconcilio possent arceri tempore iniquo.\nNec porro augendis rebus spatio foret usus\nseminis ad coitum, si e nilo crescere possent;\nnam fierent iuvenes subito ex infantibus parvis\ne terraque exorta repente arbusta salirent.\nquorum nil fieri manifestum est, omnia quando\npaulatim crescunt, ut par est semine certo,\ncrescentesque genus servant; ut noscere possis\nquicque sua de materia grandescere alique.\nHuc accedit uti sine certis imbribus anni\nlaetificos nequeat fetus submittere tellus\nnec porro secreta cibo natura animantum\npropagare genus possit vitamque tueri;\nut potius multis communia corpora rebus\nmulta putes esse, ut verbis elementa videmus,\nquam sine principiis ullam rem existere posse.",179],["lucretius","1.199","Denique cur homines tantos natura parare\nnon potuit, pedibus qui pontum per vada possent\ntransire et magnos manibus divellere montis\nmultaque vivendo vitalia vincere saecla,\nsi non, materies quia rebus reddita certast\ngignundis, e qua constat quid possit oriri?\nnil igitur fieri de nilo posse fatendumst,\nsemine quando opus est rebus, quo quaeque creatae\naeris in teneras possint proferrier auras.\nPostremo quoniam incultis praestare videmus\nculta loca et manibus melioris reddere fetus,\nesse videlicet in terris primordia rerum\nquae nos fecundas vertentes vomere glebas\nterraique solum subigentes cimus ad ortus;\nquod si nulla forent, nostro sine quaeque labore\nsponte sua multo fieri meliora videres.\nHuc accedit uti quicque in sua corpora rursum\ndissoluat natura neque ad nihilum interemat res.\nnam siquid mortale e cunctis partibus esset,\nex oculis res quaeque repente erepta periret;",199],["lucretius","1.219","nulla vi foret usus enim, quae partibus eius\ndiscidium parere et nexus exsolvere posset.\nquod nunc, aeterno quia constant semine quaeque,\ndonec vis obiit, quae res diverberet ictu\naut intus penetret per inania dissoluatque,\nnullius exitium patitur natura videri.\nPraeterea quae cumque vetustate amovet aetas,\nsi penitus peremit consumens materiem omnem,\nunde animale genus generatim in lumina vitae\nredducit Venus, aut redductum daedala tellus\nunde alit atque auget generatim pabula praebens?\nunde mare ingenuei fontes externaque longe\nflumina suppeditant? unde aether sidera pascit?\nomnia enim debet, mortali corpore quae sunt,\ninfinita aetas consumpse ante acta diesque.\nquod si in eo spatio atque ante acta aetate fuere\ne quibus haec rerum consistit summa refecta,\ninmortali sunt natura praedita certe.\nhaud igitur possunt ad nilum quaeque reverti.\nDenique res omnis eadem vis causaque volgo",219],["lucretius","1.239","conficeret, nisi materies aeterna teneret,\ninter se nexus minus aut magis indupedita;\ntactus enim leti satis esset causa profecto,\nquippe ubi nulla forent aeterno corpore, quorum\ncontextum vis deberet dissolvere quaeque.\nat nunc, inter se quia nexus principiorum\ndissimiles constant aeternaque materies est,\nincolumi remanent res corpore, dum satis acris\nvis obeat pro textura cuiusque reperta.\nhaud igitur redit ad nihilum res ulla, sed omnes\ndiscidio redeunt in corpora materiai.\npostremo pereunt imbres, ubi eos pater aether\nin gremium matris terrai praecipitavit;\nat nitidae surgunt fruges ramique virescunt\narboribus, crescunt ipsae fetuque gravantur.\nhinc alitur porro nostrum genus atque ferarum,\nhinc laetas urbes pueris florere videmus\nfrondiferasque novis avibus canere undique silvas,\nhinc fessae pecudes pinguis per pabula laeta\ncorpora deponunt et candens lacteus umor",239],["lucretius","1.259","uberibus manat distentis, hinc nova proles\nartubus infirmis teneras lasciva per herbas\nludit lacte mero mentes perculsa novellas.\nhaud igitur penitus pereunt quaecumque videntur,\nquando alit ex alio reficit natura nec ullam\nrem gigni patitur nisi morte adiuta aliena.\nNunc age, res quoniam docui non posse creari\nde nihilo neque item genitas ad nil revocari,\nne qua forte tamen coeptes diffidere dictis,\nquod nequeunt oculis rerum primordia cerni,\naccipe praeterea quae corpora tute necessest\nconfiteare esse in rebus nec posse videri.\nPrincipio venti vis verberat incita corpus\ningentisque ruit navis et nubila differt,\ninter dum rapido percurrens turbine campos\narboribus magnis sternit montisque supremos\nsilvifragis vexat flabris: ita perfurit acri\ncum fremitu saevitque minaci murmure pontus.\nsunt igitur venti ni mirum corpora caeca,\nquae mare, quae terras, quae denique nubila caeli",259],["lucretius","1.279","verrunt ac subito vexantia turbine raptant,\nnec ratione fluunt alia stragemque propagant\net cum mollis aquae fertur natura repente\nflumine abundanti, quam largis imbribus auget\nmontibus ex altis magnus decursus aquai\nfragmina coniciens silvarum arbustaque tota,\nnec validi possunt pontes venientis aquai\nvim subitam tolerare: ita magno turbidus imbri\nmolibus incurrit validis cum viribus amnis,\ndat sonitu magno stragem volvitque sub undis\ngrandia saxa, ruit qua quidquid fluctibus obstat.\nsic igitur debent venti quoque flamina ferri,\nquae vel uti validum cum flumen procubuere\nquam libet in partem, trudunt res ante ruuntque\nimpetibus crebris, inter dum vertice torto\ncorripiunt rapidique rotanti turbine portant.\nquare etiam atque etiam sunt venti corpora caeca,\nquandoquidem factis et moribus aemula magnis\namnibus inveniuntur, aperto corpore qui sunt.\nTum porro varios rerum sentimus odores",279],["lucretius","1.299","nec tamen ad naris venientis cernimus umquam\nnec calidos aestus tuimur nec frigora quimus\nusurpare oculis nec voces cernere suemus;\nquae tamen omnia corporea constare necessest\nnatura, quoniam sensus inpellere possunt;\ntangere enim et tangi, nisi corpus, nulla potest res.\nDenique fluctifrago suspensae in litore vestis\nuvescunt, eaedem dispansae in sole serescunt.\nat neque quo pacto persederit umor aquai\nvisumst nec rursum quo pacto fugerit aestu.\nin parvas igitur partis dispergitur umor,\nquas oculi nulla possunt ratione videre.\nquin etiam multis solis redeuntibus annis\nanulus in digito subter tenuatur habendo,\nstilicidi casus lapidem cavat, uncus aratri\nferreus occulte decrescit vomer in arvis,\nstrataque iam volgi pedibus detrita viarum\nsaxea conspicimus; tum portas propter aena\nsigna manus dextras ostendunt adtenuari\nsaepe salutantum tactu praeterque meantum.",299],["lucretius","1.319","haec igitur minui, cum sint detrita, videmus.\nsed quae corpora decedant in tempore quoque,\ninvida praeclusit speciem natura videndi.\nPostremo quae cumque dies naturaque rebus\npaulatim tribuit moderatim crescere cogens,\nnulla potest oculorum acies contenta tueri,\nnec porro quae cumque aevo macieque senescunt,\nnec, mare quae impendent, vesco sale saxa peresa\nquid quoque amittant in tempore cernere possis.\ncorporibus caecis igitur natura gerit res.\nNec tamen undique corporea stipata tenentur\nomnia natura; namque est in rebus inane.\nquod tibi cognosse in multis erit utile rebus\nnec sinet errantem dubitare et quaerere semper\nde summa rerum et nostris diffidere dictis.\nqua propter locus est intactus inane vacansque.\nquod si non esset, nulla ratione moveri\nres possent; namque officium quod corporis exstat,\nofficere atque obstare, id in omni tempore adesset\nomnibus; haud igitur quicquam procedere posset,",319],["lucretius","1.339","principium quoniam cedendi nulla daret res.\nat nunc per maria ac terras sublimaque caeli\nmulta modis multis varia ratione moveri\ncernimus ante oculos, quae, si non esset inane,\nnon tam sollicito motu privata carerent\nquam genita omnino nulla ratione fuissent,\nundique materies quoniam stipata quiesset.\nPraeterea quamvis solidae res esse putentur,\nhinc tamen esse licet raro cum corpore cernas.\nin saxis ac speluncis permanat aquarum\nliquidus umor et uberibus flent omnia guttis.\ndissipat in corpus sese cibus omne animantum;\ncrescunt arbusta et fetus in tempore fundunt,\nquod cibus in totas usque ab radicibus imis\nper truncos ac per ramos diffunditur omnis.\ninter saepta meant voces et clausa domorum\ntransvolitant, rigidum permanat frigus ad ossa.\nquod nisi inania sint, qua possent corpora quaeque\ntransire, haud ulla fieri ratione videres.\nDenique cur alias aliis praestare videmus",339],["lucretius","1.359","pondere res rebus nihilo maiore figura?\nnam si tantundemst in lanae glomere quantum\ncorporis in plumbo est, tantundem pendere par est,\ncorporis officiumst quoniam premere omnia deorsum,\ncontra autem natura manet sine pondere inanis.\nergo quod magnumst aeque leviusque videtur,\nni mirum plus esse sibi declarat inanis;\nat contra gravius plus in se corporis esse\ndedicat et multo vacui minus intus habere.\nest igitur ni mirum id quod ratione sagaci\nquaerimus, admixtum rebus, quod inane vocamus.\nIllud in his rebus ne te deducere vero\npossit, quod quidam fingunt, praecurrere cogor.\ncedere squamigeris latices nitentibus aiunt\net liquidas aperire vias, quia post loca pisces\nlinquant, quo possint cedentes confluere undae;\nsic alias quoque res inter se posse moveri\net mutare locum, quamvis sint omnia plena.\nscilicet id falsa totum ratione receptumst.\nnam quo squamigeri poterunt procedere tandem,",359],["lucretius","1.379","ni spatium dederint latices? concedere porro\nquo poterunt undae, cum pisces ire nequibunt?\naut igitur motu privandumst corpora quaeque\naut esse admixtum dicundumst rebus inane,\nunde initum primum capiat res quaeque movendi.\nPostremo duo de concursu corpora lata\nsi cita dissiliant, nempe aer omne necessest,\ninter corpora quod fiat, possidat inane.\nis porro quamvis circum celerantibus auris\nconfluat, haud poterit tamen uno tempore totum\ncompleri spatium; nam primum quemque necessest\noccupet ille locum, deinde omnia possideantur.\nquod si forte aliquis, cum corpora dissiluere,\ntum putat id fieri quia se condenseat aer,\nerrat; nam vacuum tum fit quod non fuit ante\net repletur item vacuum quod constitit ante,\nnec tali ratione potest denserier aer\nnec, si iam posset, sine inani posset, opinor,\nipse in se trahere et partis conducere in unum.\nQua propter, quamvis causando multa moreris,",379],["lucretius","1.399","esse in rebus inane tamen fateare necessest.\nmultaque praeterea tibi possum commemorando\nargumenta fidem dictis conradere nostris.\nverum animo satis haec vestigia parva sagaci\nsunt, per quae possis cognoscere cetera tute.\nnamque canes ut montivagae persaepe ferai\nnaribus inveniunt intectas fronde quietes,\ncum semel institerunt vestigia certa viai,\nsic alid ex alio per te tute ipse videre\ntalibus in rebus poteris caecasque latebras\ninsinuare omnis et verum protrahere inde.\nquod si pigraris paulumve recesseris ab re,\nhoc tibi de plano possum promittere, Memmi:\nusque adeo largos haustus e fontibus magnis\nlingua meo suavis diti de pectore fundet,\nut verear ne tarda prius per membra senectus\nserpat et in nobis vitai claustra resolvat,\nquam tibi de quavis una re versibus omnis\nargumentorum sit copia missa per auris.\nSed nunc ut repetam coeptum pertexere dictis,",399],["lucretius","1.419","omnis ut est igitur per se natura duabus\nconstitit in rebus; nam corpora sunt et inane,\nhaec in quo sita sunt et qua diversa moventur.\ncorpus enim per se communis dedicat esse\nsensus; cui nisi prima fides fundata valebit,\nhaut erit occultis de rebus quo referentes\nconfirmare animi quicquam ratione queamus.\ntum porro locus ac spatium, quod inane vocamus,\nsi nullum foret, haut usquam sita corpora possent\nesse neque omnino quoquam diversa meare;\nid quod iam supera tibi paulo ostendimus ante.\npraeterea nihil est quod possis dicere ab omni\ncorpore seiunctum secretumque esse ab inani,\nquod quasi tertia sit numero natura reperta.\nnam quod cumque erit, esse aliquid debebit id ipsum\naugmine vel grandi vel parvo denique, dum sit;\ncui si tactus erit quamvis levis exiguusque,\ncorporis augebit numerum summamque sequetur;\nsin intactile erit, nulla de parte quod ullam\nrem prohibere queat per se transire meantem,",419],["lucretius","1.439","scilicet hoc id erit, vacuum quod inane vocamus.\nPraeterea per se quod cumque erit, aut faciet quid\naut aliis fungi debebit agentibus ipsum\naut erit ut possint in eo res esse gerique.\nat facere et fungi sine corpore nulla potest res\nnec praebere locum porro nisi inane vacansque.\nergo praeter inane et corpora tertia per se\nnulla potest rerum in numero natura relinqui,\nnec quae sub sensus cadat ullo tempore nostros\nnec ratione animi quam quisquam possit apisci.\nNam quae cumque cluent, aut his coniuncta duabus\nrebus ea invenies aut horum eventa videbis.\nconiunctum est id quod nusquam sine permitiali\ndiscidio potis est seiungi seque gregari,\npondus uti saxis, calor ignis, liquor aquai,\ntactus corporibus cunctis, intactus inani.\nservitium contra paupertas divitiaeque,\nlibertas bellum concordia cetera quorum\nadventu manet incolumis natura abituque,\nhaec soliti sumus, ut par est, eventa vocare.",439],["lucretius","1.459","tempus item per se non est, sed rebus ab ipsis\nconsequitur sensus, transactum quid sit in aevo,\ntum quae res instet, quid porro deinde sequatur;\nnec per se quemquam tempus sentire fatendumst\nsemotum ab rerum motu placidaque quiete.\ndenique Tyndaridem raptam belloque subactas\nTroiiugenas gentis cum dicunt esse, videndumst\nne forte haec per se cogant nos esse fateri,\nquando ea saecla hominum, quorum haec eventa fuerunt,\ninrevocabilis abstulerit iam praeterita aetas;\nnamque aliud terris, aliud regionibus ipsis\neventum dici poterit quod cumque erit actum.\ndenique materies si rerum nulla fuisset\nnec locus ac spatium, res in quo quaeque geruntur,\nnumquam Tyndaridis forma conflatus amore\nignis Alexandri Phrygio sub pectore gliscens\nclara accendisset saevi certamina belli\nnec clam durateus Troiianis Pergama partu\ninflammasset equos nocturno Graiiugenarum;\nperspicere ut possis res gestas funditus omnis",459],["lucretius","1.479","non ita uti corpus per se constare neque esse\nnec ratione cluere eadem qua constet inane,\nsed magis ut merito possis eventa vocare\ncorporis atque loci, res in quo quaeque gerantur.\nCorpora sunt porro partim primordia rerum,\npartim concilio quae constant principiorum.\nsed quae sunt rerum primordia, nulla potest vis\nstinguere; nam solido vincunt ea corpore demum.\netsi difficile esse videtur credere quicquam\nin rebus solido reperiri corpore posse.\ntransit enim fulmen caeli per saepta domorum\nclamor ut ac voces, ferrum candescit in igni\ndissiliuntque fero ferventi saxa vapore;\ncum labefactatus rigor auri solvitur aestu,\ntum glacies aeris flamma devicta liquescit;\npermanat calor argentum penetraleque frigus,\nquando utrumque manu retinentes pocula rite\nsensimus infuso lympharum rore superne.\nusque adeo in rebus solidi nihil esse videtur.\nsed quia vera tamen ratio naturaque rerum",479],["lucretius","1.499","cogit, ades, paucis dum versibus expediamus\nesse ea quae solido atque aeterno corpore constent,\nsemina quae rerum primordiaque esse docemus,\nunde omnis rerum nunc constet summa creata.\nPrincipio quoniam duplex natura duarum\ndissimilis rerum longe constare repertast,\ncorporis atque loci, res in quo quaeque geruntur,\nesse utramque sibi per se puramque necessest.\nnam qua cumque vacat spatium, quod inane vocamus,\ncorpus ea non est; qua porro cumque tenet se\ncorpus, ea vacuum nequaquam constat inane.\nsunt igitur solida ac sine inani corpora prima.\nPraeterea quoniam genitis in rebus inanest,\nmateriem circum solidam constare necessest;\nnec res ulla potest vera ratione probari\ncorpore inane suo celare atque intus habere,\nsi non, quod cohibet, solidum constare relinquas.\nid porro nihil esse potest nisi materiai\nconcilium, quod inane queat rerum cohibere.\nmateries igitur, solido quae corpore constat,",499],["lucretius","1.519","esse aeterna potest, cum cetera dissoluantur.\nTum porro si nil esset quod inane vocaret,\nomne foret solidum; nisi contra corpora certa\nessent quae loca complerent quae cumque tenerent\nomne quod est spatium, vacuum constaret inane.\nalternis igitur ni mirum corpus inani\ndistinctum, quoniam nec plenum naviter extat\nnec porro vacuum; sunt ergo corpora certa,\nquae spatium pleno possint distinguere inane.\nhaec neque dissolui plagis extrinsecus icta\npossunt nec porro penitus penetrata retexi\nnec ratione queunt alia temptata labare;\nid quod iam supra tibi paulo ostendimus ante.\nnam neque conlidi sine inani posse videtur\nquicquam nec frangi nec findi in bina secando\nnec capere umorem neque item manabile frigus\nnec penetralem ignem, quibus omnia conficiuntur.\net quo quaeque magis cohibet res intus inane,\ntam magis his rebus penitus temptata labascit.\nergo si solida ac sine inani corpora prima",519],["lucretius","1.539","sunt ita uti docui, sint haec aeterna necessest.\nPraeterea nisi materies aeterna fuisset,\nantehac ad nihilum penitus res quaeque redissent\nde nihiloque renata forent quae cumque videmus.\nat quoniam supra docui nil posse creari\nde nihilo neque quod genitumst ad nil revocari,\nesse inmortali primordia corpore debent,\ndissolui quo quaeque supremo tempore possint,\nmateries ut subpeditet rebus reparandis.\nsunt igitur solida primordia simplicitate\nnec ratione queunt alia servata per aevom\nex infinito iam tempore res reparare.\ndenique si nullam finem natura parasset\nfrangendis rebus, iam corpora materiai\nusque redacta forent aevo frangente priore,\nut nihil ex illis a certo tempore posset\nconceptum summum aetatis pervadere finem.\nnam quidvis citius dissolvi posse videmus\nquam rursus refici; qua propter longa diei\ninfinita aetas ante acti temporis omnis",539],["lucretius","1.559","quod fregisset adhuc disturbans dissoluensque,\nnumquam relicuo reparari tempore posset.\nat nunc ni mirum frangendi reddita finis\ncerta manet, quoniam refici rem quamque videmus\net finita simul generatim tempora rebus\nstare, quibus possint aevi contingere florem.\nHuc accedit uti, solidissima materiai\ncorpora cum constant, possint tamen omnia reddi,\nmollia quae fiunt, aer aqua terra vapores,\nquo pacto fiant et qua vi quaeque gerantur,\nadmixtum quoniam semel est in rebus inane.\nat contra si mollia sint primordia rerum,\nunde queant validi silices ferrumque creari,\nnon poterit ratio reddi; nam funditus omnis\nprincipio fundamenti natura carebit.\nsunt igitur solida pollentia simplicitate,\nquorum condenso magis omnia conciliatu\nartari possunt validasque ostendere viris.\nporro si nullast frangendis reddita finis\ncorporibus, tamen ex aeterno tempore quaeque",559],["lucretius","1.579","nunc etiam superare necessest corpora rebus,\nquae non dum clueant ullo temptata periclo.\nat quoniam fragili natura praedita constant,\ndiscrepat aeternum tempus potuisse manere\ninnumerabilibus plagis vexata per aevom.\nDenique iam quoniam generatim reddita finis\ncrescendi rebus constat vitamque tenendi,\net quid quaeque queant per foedera naturai,\nquid porro nequeant, sancitum quando quidem extat,\nnec commutatur quicquam, quin omnia constant\nusque adeo, variae volucres ut in ordine cunctae\nostendant maculas generalis corpore inesse,\ninmutabilis materiae quoque corpus habere\ndebent ni mirum; nam si primordia rerum\ncommutari aliqua possent ratione revicta,\nincertum quoque iam constet quid possit oriri,\nquid nequeat, finita potestas denique cuique\nqua nam sit ratione atque alte terminus haerens,\nnec totiens possent generatim saecla referre\nnaturam mores victum motusque parentum.",579],["lucretius","1.599","Tum porro quoniam est extremum quodque cacumen\ncorporis illius, quod nostri cernere sensus\niam nequeunt, id ni mirum sine partibus extat\net minima constat natura nec fuit umquam\nper se secretum neque post hac esse valebit,\nalterius quoniamst ipsum pars primaque et una,\ninde aliae atque aliae similes ex ordine partes\nagmine condenso naturam corporis explent;\nquae quoniam per se nequeunt constare, necessest\nhaerere unde queant nulla ratione revelli.\nsunt igitur solida primordia simplicitate,\nquae minimis stipata cohaerent partibus arte.\nnon ex illorum conventu conciliata,\nsed magis aeterna pollentia simplicitate,\nunde neque avelli quicquam neque deminui iam\nconcedit natura reservans semina rebus.\nPraeterea nisi erit minimum, parvissima quaeque\ncorpora constabunt ex partibus infinitis,\nquippe ubi dimidiae partis pars semper habebit\ndimidiam partem nec res praefiniet ulla.",599],["lucretius","1.619","ergo rerum inter summam minimamque quod escit,\nnil erit ut distet; nam quamvis funditus omnis\nsumma sit infinita, tamen, parvissima quae sunt,\nex infinitis constabunt partibus aeque.\nquod quoniam ratio reclamat vera negatque\ncredere posse animum, victus fateare necessest\nesse ea quae nullis iam praedita partibus extent\net minima constent natura. quae quoniam sunt,\nilla quoque esse tibi solida atque aeterna fatendum.\nDenique si minimas in partis cuncta resolvi\ncogere consuesset rerum natura creatrix,\niam nihil ex illis eadem reparare valeret\npropterea quia, quae nullis sunt partibus aucta,\nnon possunt ea quae debet genitalis habere\nmateries, varios conexus pondera plagas\nconcursus motus, per quas res quaeque geruntur.\nQuapropter qui materiem rerum esse putarunt\nignem atque ex igni summam consistere solo,\nmagno opere a vera lapsi ratione videntur.\nHeraclitus init quorum dux proelia primus,",619],["lucretius","1.639","clarus <ob> obscuram linguam magis inter inanis\nquamde gravis inter Graios, qui vera requirunt;\nomnia enim stolidi magis admirantur amantque,\ninversis quae sub verbis latitantia cernunt,\nveraque constituunt quae belle tangere possunt\nauris et lepido quae sunt fucata sonore.\nNam cur tam variae res possent esse, requiro,\nex uno si sunt igni puroque creatae?\nnil prodesset enim calidum denserier ignem\nnec rare fieri, si partes ignis eandem\nnaturam quam totus habet super ignis haberent.\nacrior ardor enim conductis partibus esset,\nlanguidior porro disiectis <dis>que supatis.\namplius hoc fieri nihil est quod posse rearis\ntalibus in causis, ne dum variantia rerum\ntanta queat densis rarisque ex ignibus esse.\nId quoque: si faciant admixtum rebus inane,\ndenseri poterunt ignes rarique relinqui;\nsed quia multa sibi cernunt contraria quae sint\net fugitant in rebus inane relinquere purum,",639],["lucretius","1.659","ardua dum metuunt, amittunt vera viai\nnec rursum cernunt exempto rebus inane\nomnia denseri fierique ex omnibus unum\ncorpus, nil ab se quod possit mittere raptim,\naestifer ignis uti lumen iacit atque vaporem,\nut videas non e stipatis partibus esse.\nQuod si forte alia credunt ratione potesse\nignis in coetu stingui mutareque corpus,\nscilicet ex nulla facere id si parte reparcent,\noccidet ad nihilum ni mirum funditus ardor\nomnis et <e> nihilo fient quae cumque creantur;\nnam quod cumque suis mutatum finibus exit,\ncontinuo hoc mors est illius quod fuit ante.\nproinde aliquid superare necesse est incolume ollis,\nne tibi res redeant ad nilum funditus omnes\nde nihiloque renata vigescat copia rerum.\nNunc igitur quoniam certissima corpora quaedam\nsunt, quae conservant naturam semper eandem,\nquorum abitu aut aditu mutatoque ordine mutant\nnaturam res et convertunt corpora sese,",659],["lucretius","1.679","scire licet non esse haec ignea corpora rerum.\nnil referret enim quaedam decedere, abire\natque alia adtribui mutarique ordine quaedam,\nsi tamen ardoris naturam cuncta tenerent;\nignis enim foret omnimodis quod cumque crearet.\nverum, ut opinor, itast: sunt quaedam corpora, quorum\nconcursus motus ordo positura figurae\nefficiunt ignis mutatoque ordine mutant\nnaturam neque sunt igni simulata neque ulli\npraeterea rei quae corpora mittere possit\nsensibus et nostros adiectu tangere tactus.\ndicere porro ignem res omnis esse neque ullam\nrem veram in numero rerum constare nisi ignem,\nquod facit hic idem, perdelirum esse videtur.\nnam contra sensus ab sensibus ipse repugnat\net labefactat eos, unde omnia credita pendent,\nunde hic cognitus est ipsi quem nominat ignem;\ncredit enim sensus ignem cognoscere vere,\ncetera non credit, quae nilo clara minus sunt.\nquod mihi cum vanum tum delirum esse videtur;",679],["lucretius","1.699","quo referemus enim? quid nobis certius ipsis\nsensibus esse potest, qui vera ac falsa notemus?\nPraeterea quare quisquam magis omnia tollat\net velit ardoris naturam linquere solam,\nquam neget esse ignis, <aliam> tamen esse relinquat?\naequa videtur enim dementia dicere utrumque.\nQuapropter qui materiem rerum esse putarunt\nignem atque ex igni summam consistere posse,\net qui principium gignundis aera rebus\nconstituere aut umorem qui cumque putarunt\nfingere res ipsum per se terramve creare\nomnia et in rerum naturas vertier omnis,\nmagno opere a vero longe derrasse videntur.\nadde etiam qui conduplicant primordia rerum\naera iungentes igni terramque liquori,\net qui quattuor ex rebus posse omnia rentur\nex igni terra atque anima procrescere et imbri.\nquorum Acragantinus cum primis Empedocles est,\ninsula quem triquetris terrarum gessit in oris,\nquam fluitans circum magnis anfractibus aequor",699],["lucretius","1.719","Ionium glaucis aspargit virus ab undis\nangustoque fretu rapidum mare dividit undis\nAeoliae terrarum oras a finibus eius.\nhic est vasta Charybdis et hic Aetnaea minantur\nmurmura flammarum rursum se colligere iras,\nfaucibus eruptos iterum vis ut vomat ignis\nad caelumque ferat flammai fulgura rursum.\nquae cum magna modis multis miranda videtur\ngentibus humanis regio visendaque fertur\nrebus opima bonis, multa munita virum vi,\nnil tamen hoc habuisse viro praeclarius in se\nnec sanctum magis et mirum carumque videtur.\ncarmina quin etiam divini pectoris eius\nvociferantur et exponunt praeclara reperta,\nut vix humana videatur stirpe creatus.\nHic tamen et supra quos diximus inferiores\npartibus egregie multis multoque minores,\nquamquam multa bene ac divinitus invenientes\nex adyto tam quam cordis responsa dedere\nsanctius et multo certa ratione magis quam",719],["lucretius","1.739","Pythia quae tripodi a Phoebi lauroque profatur,\nprincipiis tamen in rerum fecere ruinas\net graviter magni magno cecidere ibi casu.\nPrimum quod motus exempto rebus inani\nconstituunt et res mollis rarasque relinquunt\naera solem ignem terras animalia frugis\nnec tamen admiscent in eorum corpus inane;\ndeinde quod omnino finem non esse secandis\ncorporibus facient neque pausam stare fragori\nnec prorsum in rebus minimum consistere qui<cquam>,\ncum videamus id extremum cuiusque cacumen\nesse quod ad sensus nostros minimum esse videtur,\nconicere ut possis ex hoc, quae cernere non quis\nextremum quod habent, minimum consistere <rerum>.\nHuc accedit item, quoniam primordia rerum\nmollia constituunt, quae nos nativa videmus\nesse et mortali cum corpore, funditus ut qui\ndebeat ad nihilum iam rerum summa reverti\nde nihiloque renata vigescere copia rerum;\nquorum utrumque quid a vero iam distet habebis.",739],["lucretius","1.759","Deinde inimica modis multis sunt atque veneno\nipsa sibi inter se; quare aut congressa peribunt\naut ita diffugient, ut tempestate coacta\nfulmina diffugere atque imbris ventosque videmus.\nDenique quattuor ex rebus si cuncta creantur\natque in eas rursum res omnia dissoluuntur,\nqui magis illa queunt rerum primordia dici\nquam contra res illorum retroque putari?\nalternis gignuntur enim mutantque colorem\net totam inter se naturam tempore ab omni.\n[fulmina diffugere atque imbris ventosque videmus.]\nsin ita forte putas ignis terraeque coire\ncorpus et aerias auras roremque liquoris,\nnil in concilio naturam ut mutet eorum,\nnulla tibi ex illis poterit res esse creata,\nnon animans, non exanimo cum corpore, ut arbos;\nquippe suam quicque in coetu variantis acervi\nnaturam ostendet mixtusque videbitur aer\ncum terra simul et quodam cum rore manere.\nat primordia gignundis in rebus oportet",759],["lucretius","1.779","naturam clandestinam caecamque adhibere,\nemineat ne quid, quod contra pugnet et obstet\nquo minus esse queat proprie quodcumque creatur.\nQuin etiam repetunt a caelo atque ignibus eius\net primum faciunt ignem se vertere in auras\naeris, hinc imbrem gigni terramque creari\nex imbri retroque a terra cuncta reverti,\numorem primum, post aera, deinde calorem,\nnec cessare haec inter se mutare, meare\na caelo ad terram, de terra ad sidera mundi.\nquod facere haud ullo debent primordia pacto.\nimmutabile enim quiddam superare necessest,\nne res ad nihilum redigantur funditus omnes;\nnam quod cumque suis mutatum finibus exit,\ncontinuo hoc mors est illius quod fuit ante.\nquapropter quoniam quae paulo diximus ante\nin commutatum veniunt, constare necessest\nex aliis ea, quae nequeant convertier usquam,\nne tibi res redeant ad nilum funditus omnis;\nquin potius tali natura praedita quaedam",779],["lucretius","1.799","corpora constituas, ignem si forte crearint,\nposse eadem demptis paucis paucisque tributis,\nordine mutato et motu, facere aeris auras,\nsic alias aliis rebus mutarier omnis?\n'At manifesta palam res indicat' inquis 'in auras\naeris e terra res omnis crescere alique;\net nisi tempestas indulget tempore fausto\nimbribus, ut tabe nimborum arbusta vacillent,\nsolque sua pro parte fovet tribuitque calorem,\ncrescere non possint fruges arbusta animantis.'\nscilicet et nisi nos cibus aridus et tener umor\nadiuvet, amisso iam corpore vita quoque omnis\nomnibus e nervis atque ossibus exsoluatur;\nadiutamur enim dubio procul atque alimur nos\ncertis ab rebus, certis aliae atque aliae res.\nni mirum quia multa modis communia multis\nmultarum rerum in rebus primordia mixta\nsunt, ideo variis variae res rebus aluntur.\natque eadem magni refert primordia saepe\ncum quibus et quali positura contineantur",799],["lucretius","1.819","et quos inter se dent motus accipiantque;\nnamque eadem caelum mare terras flumina solem\nconstituunt, eadem fruges arbusta animantis,\nverum aliis alioque modo commixta moventur.\nquin etiam passim nostris in versibus ipsis\nmulta elementa vides multis communia verbis,\ncum tamen inter se versus ac verba necessest\nconfiteare et re et sonitu distare sonanti.\ntantum elementa queunt permutato ordine solo;\nat rerum quae sunt primordia, plura adhibere\npossunt unde queant variae res quaeque creari.\nNunc et Anaxagorae scrutemur homoeomerian\nquam Grai memorant nec nostra dicere lingua\nconcedit nobis patrii sermonis egestas,\nsed tamen ipsam rem facilest exponere verbis.\nprincipio, rerum quam dicit homoeomerian,\nossa videlicet e pauxillis atque minutis\nossibus hic et de pauxillis atque minutis\nvisceribus viscus gigni sanguenque creari\nsanguinis inter se multis coeuntibus guttis",819],["lucretius","1.839","ex aurique putat micis consistere posse\naurum et de terris terram concrescere parvis,\nignibus ex ignis, umorem umoribus esse,\ncetera consimili fingit ratione putatque.\nnec tamen esse ulla de parte in rebus inane\nconcedit neque corporibus finem esse secandis.\nquare in utraque mihi pariter ratione videtur\nerrare atque illi, supra quos diximus ante.\nAdde quod inbecilla nimis primordia fingit;\nsi primordia sunt, simili quae praedita constant\nnatura atque ipsae res sunt aequeque laborant\net pereunt, neque ab exitio res ulla refrenat.\nnam quid in oppressu valido durabit eorum,\nut mortem effugiat, leti sub dentibus ipsis?\nignis an umor an aura? quid horum? sanguen an ossa?\nnil ut opinor, ubi ex aequo res funditus omnis\ntam mortalis erit quam quae manifesta videmus\nex oculis nostris aliqua vi victa perire.\nat neque reccidere ad nihilum res posse neque autem\ncrescere de nihilo testor res ante probatas.",839],["lucretius","1.859","Praeterea quoniam cibus auget corpus alitque,\nscire licet nobis venas et sanguen et ossa\n* * *\nsive cibos omnis commixto corpore dicent\nesse et habere in se nervorum corpora parva\nossaque et omnino venas partisque cruoris,\nfiet uti cibus omnis et aridus et liquor ipse",859],["lucretius","1.865","ex alienigenis rebus constare putetur,\nossibus et nervis sanieque et sanguine mixto.\nPraeterea quae cumque e terra corpora crescunt,\nsi sunt in terris, terram constare necessest\nex alienigenis, quae terris exoriuntur.\ntransfer item, totidem verbis utare licebit:\nin lignis si flamma latet fumusque cinisque,\nex alienigenis consistant ligna necessest,\n[praeterea tellus quae corpora cumque alit auget]\nex alienigenis, quae lignis <ex>oriuntur.\nLinquitur hic quaedam latitandi copia tenvis,\nid quod Anaxagoras sibi sumit, ut omnibus omnis\nres putet inmixtas rebus latitare, sed illud\napparere unum, cuius sint plurima mixta\net magis in promptu primaque in fronte locata.\nquod tamen a vera longe ratione repulsumst;\nconveniebat enim fruges quoque saepe, minaci\nrobore cum in saxi franguntur, mittere signum\nsanguinis aut aliquid, nostro quae corpore aluntur.\ncum lapidi in lapidem terimus, manare cruorem",865],["lucretius","1.885","consimili ratione herbis quoque saepe decebat,\net latices dulcis guttas similique sapore\nmittere, lanigerae quali sunt ubere lactis,\nscilicet et glebis terrarum saepe friatis\nherbarum genera et fruges frondesque videri\ndispertita inter terram latitare minute,\npostremo in lignis cinerem fumumque videri,\ncum praefracta forent, ignisque latere minutos.\nquorum nil fieri quoniam manifesta docet res,\nscire licet non esse in rebus res ita mixtas,\nverum semina multimodis inmixta latere\nmultarum rerum in rebus communia debent.\n'At saepe in magnis fit montibus' inquis 'ut altis\narboribus vicina cacumina summa terantur\ninter se validis facere id cogentibus austris,\ndonec flammai fulserunt flore coorto.'\nscilicet et non est lignis tamen insitus ignis,\nverum semina sunt ardoris multa, terendo\nquae cum confluxere, creant incendia silvis.\nquod si facta foret silvis abscondita flamma,",885],["lucretius","1.905","non possent ullum tempus celarier ignes,\nconficerent volgo silvas, arbusta cremarent.\niamne vides igitur, paulo quod diximus ante,\npermagni referre eadem primordia saepe\ncum quibus et quali positura contineantur\net quos inter se dent motus accipiantque,\natque eadem paulo inter se mutata creare\nignes et lignum? quo pacto verba quoque ipsa\ninter se paulo mutatis sunt elementis,\ncum ligna atque ignes distincta voce notemus.\nDenique iam quae cumque in rebus cernis apertis\nsi fieri non posse putas, quin materiai\ncorpora consimili natura praedita fingas,\nhac ratione tibi pereunt primordia rerum:\nfiet uti risu tremulo concussa cachinnent\net lacrimis salsis umectent ora genasque.\nNunc age, quod super est, cognosce et clarius audi.\nnec me animi fallit quam sint obscura; sed acri\npercussit thyrso laudis spes magna meum cor\net simul incussit suavem mi in pectus amorem",905],["lucretius","1.925","Musarum, quo nunc instinctus mente vigenti\navia Pieridum peragro loca nullius ante\ntrita solo. iuvat integros accedere fontis\natque haurire iuvatque novos decerpere flores\ninsignemque meo capiti petere inde coronam,\nunde prius nulli velarint tempora Musae;\nprimum quod magnis doceo de rebus et artis\nreligionum animum nodis exsolvere pergo,\ndeinde quod obscura de re tam lucida pango\ncarmina musaeo contingens cuncta lepore.\nid quoque enim non ab nulla ratione videtur;\nsed vel uti pueris absinthia taetra medentes\ncum dare conantur, prius oras pocula circum\ncontingunt mellis dulci flavoque liquore,\nut puerorum aetas inprovida ludificetur\nlabrorum tenus, interea perpotet amarum\nabsinthi laticem deceptaque non capiatur,\nsed potius tali facto recreata valescat,\nsic ego nunc, quoniam haec ratio plerumque videtur\ntristior esse quibus non est tractata, retroque",925],["lucretius","1.945","volgus abhorret ab hac, volui tibi suaviloquenti\ncarmine Pierio rationem exponere nostram\net quasi musaeo dulci contingere melle,\nsi tibi forte animum tali ratione tenere\nversibus in nostris possem, dum perspicis omnem\nnaturam rerum, qua constet compta figura.\nSed quoniam docui solidissima materiai\ncorpora perpetuo volitare invicta per aevom,\nnunc age, summai quaedam sit finis eorum\nnec<ne> sit, evolvamus; item quod inane repertumst\nseu locus ac spatium, res in quo quaeque gerantur,\npervideamus utrum finitum funditus omne\nconstet an immensum pateat vasteque profundum.\nOmne quod est igitur nulla regione viarum\nfinitumst; namque extremum debebat habere.\nextremum porro nullius posse videtur\nesse, nisi ultra sit quod finiat, ut videatur\nquo non longius haec sensus natura sequatur.\nnunc extra summam quoniam nihil esse fatendum,\nnon habet extremum, caret ergo fine modoque.",945],["lucretius","1.965","nec refert quibus adsistas regionibus eius;\nusque adeo, quem quisque locum possedit, in omnis\ntantundem partis infinitum omne relinquit.\nPraeterea si iam finitum constituatur\nomne quod est spatium, si quis procurrat ad oras\nultimus extremas iaciatque volatile telum,\nid validis utrum contortum viribus ire\nquo fuerit missum mavis longeque volare,\nan prohibere aliquid censes obstareque posse?\nalterutrum fatearis enim sumasque necessest.\nquorum utrumque tibi effugium praecludit et omne\ncogit ut exempta concedas fine patere.\nnam sive est aliquid quod probeat efficiatque\nquo minus quo missum est veniat finique locet se,\nsive foras fertur, non est a fine profectum.\nhoc pacto sequar atque, oras ubi cumque locaris\nextremas, quaeram: quid telo denique fiet?\nfiet uti nusquam possit consistere finis\neffugiumque fugae prolatet copia semper.\nPraeterea spatium summai totius omne",965],["lucretius","1.985","undique si inclusum certis consisteret oris\nfinitumque foret, iam copia materiai\nundique ponderibus solidis confluxet ad imum\nnec res ulla geri sub caeli tegmine posset\nnec foret omnino caelum neque lumina solis,\nquippe ubi materies omnis cumulata iaceret\nex infinito iam tempore subsidendo.\nat nunc ni mirum requies data principiorum\ncorporibus nullast, quia nil est funditus imum,\nquo quasi confluere et sedes ubi ponere possint.\nsemper in adsiduo motu res quaeque geruntur\npartibus <in> cunctis, infernaque suppeditantur\nex infinito cita corpora materiai.\nPostremo ante oculos res rem finire videtur;\naer dissaepit collis atque aera montes,\nterra mare et contra mare terras terminat omnis;\nomne quidem vero nihil est quod finiat extra.\nest igitur natura loci spatiumque profundi,\nquod neque clara suo percurrere fulmina cursu\nperpetuo possint aevi labentia tractu",985],["lucretius","1.1005","nec prorsum facere ut restet minus ire meando;\nusque adeo passim patet ingens copia rebus\nfinibus exemptis in cunctas undique partis.\nIpsa modum porro sibi rerum summa parare\nne possit, natura tenet, quae corpus inane\net quod inane autem est finiri corpore cogit,\nut sic alternis infinita omnia reddat,\naut etiam alterutrum, nisi terminet alterum eorum,\nsimplice natura pateat tamen inmoderatum,\nnec mare nec tellus neque caeli lucida templa\nnec mortale genus nec divum corpora sancta\nexiguum possent horai sistere tempus;\nnam dispulsa suo de coetu materiai\ncopia ferretur magnum per inane soluta,\nsive adeo potius numquam concreta creasset\nullam rem, quoniam cogi disiecta nequisset.\nnam certe neque consilio primordia rerum\nordine se suo quaeque sagaci mente locarunt\nnec quos quaeque <darent motus pepigere profecto>\nsed quia multa modis multis mutata per omne",1005],["lucretius","1.1025","ex infinito vexantur percita plagis,\nomne genus motus et coetus experiundo\ntandem deveniunt in talis disposituras,\nqualibus haec rerum consistit summa creata,\net multos etiam magnos servata per annos\nut semel in motus coniectast convenientis,\nefficit ut largis avidum mare fluminis undis\nintegrent amnes et solis terra vapore\nfota novet fetus summissaque gens animantum\nfloreat et vivant labentis aetheris ignes.\nquod nullo facerent pacto, nisi materiai\nex infinito suboriri copia posset,\nunde amissa solent reparare in tempore quaeque.\nnam vel uti privata cibo natura animantum\ndiffluit amittens corpus, sic omnia debent\ndissolui simul ac defecit suppeditare\nmateries aliqua ratione aversa viai.\nnec plagae possunt extrinsecus undique summam\nconservare omnem, quae cumque est conciliata.\ncudere enim crebro possunt partemque morari,",1025],["lucretius","1.1045","dum veniant aliae ac suppleri summa queatur;\ninter dum resilire tamen coguntur et una\nprincipiis rerum spatium tempusque fugai\nlargiri, ut possint a coetu libera ferri.\nquare etiam atque etiam suboriri multa necessest,\net tamen ut plagae quoque possint suppetere ipsae,\ninfinita opus est vis undique materiai.\nIllud in his rebus longe fuge credere, Memmi,\nin medium summae quod dicunt omnia niti\natque ideo mundi naturam stare sine ullis\nictibus externis neque quoquam posse resolvi\nsumma atque ima, quod in medium sint omnia nixa,\nipsum si quicquam posse in se sistere credis,\net quae pondera sunt sub terris omnia sursum\nnitier in terraque retro requiescere posta,\nut per aquas quae nunc rerum simulacra videmus;\net simili ratione animalia suppa vagari\ncontendunt neque posse e terris in loca caeli\nreccidere inferiora magis quam corpora nostra\nsponte sua possint in caeli templa volare;",1045],["lucretius","1.1065","illi cum videant solem, nos sidera noctis\ncernere et alternis nobiscum tempora caeli\ndividere et noctes parilis agitare diebus.\nsed vanus stolidis haec * * *\namplexi quod habent perv * * *\nnam medium nihil esse potest * * *\ninfinita; neque omnino, si iam <medium sit>,\npossit ibi quicquam consistere * * *\nquam quavis alia longe ratione * * *\nomnis enim locus ac spatium, quod in<ane vocamus>,\nper medium, per non medium, concedere <debet>\naeque ponderibus, motus qua cumque feruntur.\nnec quisquam locus est, quo corpora cum venerunt,\nponderis amissa vi possint stare <in> inani;\nnec quod inane autem est ulli subsistere debet,\nquin, sua quod natura petit, concedere pergat.\nhaud igitur possunt tali ratione teneri\nres in concilium medii cuppedine victae.\nPraeterea quoniam non omnia corpora fingunt\nin medium niti, sed terrarum atque liquoris",1065],["lucretius","1.1085","umorem ponti magnasque e montibus undas,\net quasi terreno quae corpore contineantur,\nat contra tenuis exponunt aeris auras\net calidos simul a medio differrier ignis,\natque ideo totum circum tremere aethera signis\net solis flammam per caeli caerula pasci,\nquod calor a medio fugiens se ibi conligat omnis,\nnec prorsum arboribus summos frondescere ramos\nposse, nisi a terris paulatim cuique cibatum\n* * * 1094–1101",1085],["lucretius","1.1102","ne volucri ritu flammarum moenia mundi\ndiffugiant subito magnum per inane soluta\net ne cetera consimili ratione sequantur\nneve ruant caeli tonitralia templa superne\nterraque se pedibus raptim subducat et omnis\ninter permixtas rerum caelique ruinas\ncorpora solventes abeat per inane profundum,\ntemporis ut puncto nihil extet reliquiarum\ndesertum praeter spatium et primordia caeca.\nnam qua cumque prius de parti corpora desse\nconstitues, haec rebus erit pars ianua leti,\nhac se turba foras dabit omnis materiai.\nHaec sic pernosces parva perductus opella;\nnamque alid ex alio clarescet nec tibi caeca\nnox iter eripiet, quin ultima naturai\npervideas: ita res accendent lumina rebus.",1102],["lucretius","2.1","Suave, mari magno turbantibus aequora ventis\ne terra magnum alterius spectare laborem;\nnon quia vexari quemquamst iucunda voluptas,\nsed quibus ipse malis careas quia cernere suavest.",1],["lucretius","2.6","suave etiam belli certamina magna tueri",6],["lucretius","2.5","per campos instructa tua sine parte pericli;",5],["lucretius","2.7","sed nihil dulcius est, bene quam munita tenere\nedita doctrina sapientum templa serena,\ndespicere unde queas alios passimque videre\nerrare atque viam palantis quaerere vitae,\ncertare ingenio, contendere nobilitate,\nnoctes atque dies niti praestante labore\nad summas emergere opes rerumque potiri.\no miseras hominum mentes, o pectora caeca!\nqualibus in tenebris vitae quantisque periclis\ndegitur hoc aevi quod cumquest! nonne videre\nnihil aliud sibi naturam latrare, nisi ut qui\ncorpore seiunctus dolor absit, mente fruatur\niucundo sensu cura semota metuque?\nergo corpoream ad naturam pauca videmus\nesse opus omnino: quae demant cumque dolorem,\ndelicias quoque uti multas substernere possint\ngratius inter dum, neque natura ipsa requirit,\nsi non aurea sunt iuvenum simulacra per aedes\nlampadas igniferas manibus retinentia dextris,\nlumina nocturnis epulis ut suppeditentur,",7],["lucretius","2.27","nec domus argento fulget auroque renidet\nnec citharae reboant laqueata aurataque templa,\ncum tamen inter se prostrati in gramine molli\npropter aquae rivum sub ramis arboris altae\nnon magnis opibus iucunde corpora curant,\npraesertim cum tempestas adridet et anni\ntempora conspergunt viridantis floribus herbas.\nnec calidae citius decedunt corpore febres,\ntextilibus si in picturis ostroque rubenti\niacteris, quam si in plebeia veste cubandum est.\nquapropter quoniam nihil nostro in corpore gazae\nproficiunt neque nobilitas nec gloria regni,\nquod super est, animo quoque nil prodesse putandum;\nsi non forte tuas legiones per loca campi\nfervere cum videas belli simulacra cientis,\nsubsidiis magnis et opum vi constabilitas,\nornatas armis stlattas pariterque animatas,\nhis tibi tum rebus timefactae religiones\neffugiunt animo pavidae mortisque timores\ntum vacuum pectus lincunt curaque solutum.",27],["lucretius","2.47","quod si ridicula haec ludibriaque esse videmus,\nre veraque metus hominum curaeque sequaces\nnec metuunt sonitus armorum nec fera tela\naudacterque inter reges rerumque potentis\nversantur neque fulgorem reverentur ab auro\nnec clarum vestis splendorem purpureai,\nquid dubitas quin omnis sit haec rationis potestas,\nomnis cum in tenebris praesertim vita laboret?\nnam vel uti pueri trepidant atque omnia caecis\nin tenebris metuunt, sic nos in luce timemus\ninter dum, nihilo quae sunt metuenda magis quam\nquae pueri in tenebris pavitant finguntque futura.\nhunc igitur terrorem animi tenebrasque necessest\nnon radii solis neque lucida tela diei\ndiscutiant, sed naturae species ratioque.\nNunc age, quo motu genitalia materiai\ncorpora res varias gignant genitasque resolvant\net qua vi facere id cogantur quaeque sit ollis\nreddita mobilitas magnum per inane meandi,\nexpediam: tu te dictis praebere memento.",47],["lucretius","2.67","nam certe non inter se stipata cohaeret\nmateries, quoniam minui rem quamque videmus\net quasi longinquo fluere omnia cernimus aevo\nex oculisque vetustatem subducere nostris,\ncum tamen incolumis videatur summa manere\npropterea quia, quae decedunt corpora cuique,\nunde abeunt minuunt, quo venere augmine donant.\nilla senescere, at haec contra florescere cogunt,\nnec remorantur ibi. sic rerum summa novatur\nsemper, et inter se mortales mutua vivunt.\naugescunt aliae gentes, aliae minuuntur,\ninque brevi spatio mutantur saecla animantum\net quasi cursores vitai lampada tradunt.\nSi cessare putas rerum primordia posse\ncessandoque novos rerum progignere motus,\navius a vera longe ratione vagaris.\nnam quoniam per inane vagantur, cuncta necessest\naut gravitate sua ferri primordia rerum\naut ictu forte alterius. nam <cum> cita saepe\nobvia conflixere, fit ut diversa repente",67],["lucretius","2.87","dissiliant; neque enim mirum, durissima quae sint\nponderibus solidis neque quicquam a tergibus obstet.\net quo iactari magis omnia materiai\ncorpora pervideas, reminiscere totius imum\nnil esse in summa, neque habere ubi corpora prima\nconsistant, quoniam spatium sine fine modoquest\ninmensumque patere in cunctas undique partis\npluribus ostendi et certa ratione probatumst.\nquod quoniam constat, ni mirum nulla quies est\nreddita corporibus primis per inane profundum,\nsed magis adsiduo varioque exercita motu\npartim intervallis magnis confulta resultant,\npars etiam brevibus spatiis vexantur ab ictu.\net quae cumque magis condenso conciliatu\nexiguis intervallis convecta resultant,\nindupedita suis perplexis ipsa figuris,\nhaec validas saxi radices et fera ferri\ncorpora constituunt et cetera <de> genere horum.\npaucula quae porro magnum per inane vagantur,\ncetera dissiliunt longe longeque recursant",87],["lucretius","2.107","in magnis intervallis; haec aera rarum\nsufficiunt nobis et splendida lumina solis.\nmultaque praeterea magnum per inane vagantur,\nconciliis rerum quae sunt reiecta nec usquam\nconsociare etiam motus potuere recepta.\nCuius, uti memoro, rei simulacrum et imago\nante oculos semper nobis versatur et instat.\ncontemplator enim, cum solis lumina cumque\ninserti fundunt radii per opaca domorum:\nmulta minuta modis multis per inane videbis\ncorpora misceri radiorum lumine in ipso\net vel ut aeterno certamine proelia pugnas\nedere turmatim certantia nec dare pausam,\nconciliis et discidiis exercita crebris;\nconicere ut possis ex hoc, primordia rerum\nquale sit in magno iactari semper inani.\ndum taxat, rerum magnarum parva potest res\nexemplare dare et vestigia notitiai.\nHoc etiam magis haec animum te advertere par est\ncorpora quae in solis radiis turbare videntur,",107],["lucretius","2.127","quod tales turbae motus quoque materiai\nsignificant clandestinos caecosque subesse.\nmulta videbis enim plagis ibi percita caecis\ncommutare viam retroque repulsa reverti\nnunc huc nunc illuc in cunctas undique partis.\nscilicet hic a principiis est omnibus error.\nprima moventur enim per se primordia rerum,\ninde ea quae parvo sunt corpora conciliatu\net quasi proxima sunt ad viris principiorum,\nictibus illorum caecis inpulsa cientur,\nipsaque <pro>porro paulo maiora lacessunt.\nsic a principiis ascendit motus et exit\npaulatim nostros ad sensus, ut moveantur\nilla quoque, in solis quae lumine cernere quimus\nnec quibus id faciant plagis apparet aperte.\nNunc quae mobilitas sit reddita materiai\ncorporibus, paucis licet hinc cognoscere, Memmi.\nprimum aurora novo cum spargit lumine terras\net variae volucres nemora avia pervolitantes\naera per tenerum liquidis loca vocibus opplent,",127],["lucretius","2.147","quam subito soleat sol ortus tempore tali\nconvestire sua perfundens omnia luce,\nomnibus in promptu manifestumque esse videmus.\nat vapor is, quem sol mittit, lumenque serenum\nnon per inane meat vacuum; quo tardius ire\ncogitur, aerias quasi dum diverberat undas;\nnec singillatim corpuscula quaeque vaporis\nsed complexa meant inter se conque globata;\nqua propter simul inter se retrahuntur et extra\nofficiuntur, uti cogantur tardius ire.\nat quae sunt solida primordia simplicitate,\ncum per inane meant vacuum nec res remoratur\nulla foris atque ipsa suis e partibus unum,\nunum, in quem coepere, locum conixa feruntur,\ndebent ni mirum praecellere mobilitate\net multo citius ferri quam lumina solis\nmultiplexque loci spatium transcurrere eodem\ntempore quo solis pervolgant fulgura caelum.\n* * * 164ax",147],["lucretius","2.165","nec persectari primordia singula quaeque,\nut videant qua quicque geratur cum ratione.\nAt quidam contra haec, ignari materiai,\nnaturam non posse deum sine numine reddunt\ntanto opere humanis rationibus atmoderate\ntempora mutare annorum frugesque creare\net iam cetera, mortalis quae suadet adire\nipsaque deducit dux vitae dia voluptas\net res per Veneris blanditur saecla propagent,\nne genus occidat humanum. quorum omnia causa\nconstituisse deos cum fingunt, omnibus rebus\nmagno opere a vera lapsi ratione videntur.\nnam quamvis rerum ignorem primordia quae sint,\nhoc tamen ex ipsis caeli rationibus ausim\nconfirmare aliisque ex rebus reddere multis,\nnequaquam nobis divinitus esse creatam\nnaturam mundi: tanta stat praedita culpa.\nquae tibi posterius, Memmi, faciemus aperta;\nnunc id quod super est de motibus expediemus.\nNunc locus est, ut opinor, in his illud quoque rebus",165],["lucretius","2.185","confirmare tibi, nullam rem posse sua vi\ncorpoream sursum ferri sursumque meare.\nne tibi dent in eo flammarum corpora frudem;\nsursus enim versus gignuntur et augmina sumunt\net sursum nitidae fruges arbustaque crescunt,\npondera, quantum in se est, cum deorsum cuncta ferantur.\nnec cum subsiliunt ignes ad tecta domorum\net celeri flamma degustant tigna trabesque,\nsponte sua facere id sine vi subiecta putandum est.\nquod genus e nostro com missus corpore sanguis\nemicat exultans alte spargitque cruorem.\nnonne vides etiam quanta vi tigna trabesque\nrespuat umor aquae? nam quo magis ursimus altum\nderecta et magna vi multi pressimus aegre,\ntam cupide sursum removet magis atque remittit,\nplus ut parte foras emergant exiliantque.\nnec tamen haec, quantum est in se, dubitamus, opinor,\nquin vacuum per inane deorsum cuncta ferantur.\nsic igitur debent flammae quoque posse per auras\naeris expressae sursum succedere, quamquam",185],["lucretius","2.205","pondera, quantum in <se> est, deorsum <de>ducere pugnent.\nnocturnasque faces caeli sublime volantis\nnonne vides longos flammarum ducere tractus\nin quas cumque dedit partis natura meatum?\nnon cadere in terras stellas et sidera cernis?\nsol etiam <caeli> de vertice dissipat omnis\nardorem in partis et lumine conserit arva;\nin terras igitur quoque solis vergitur ardor.\ntransversosque volare per imbris fulmina cernis,\nnunc hinc nunc illinc abrupti nubibus ignes\nconcursant; cadit in terras vis flammea volgo.\nIllud in his quoque te rebus cognoscere avemus,\ncorpora cum deorsum rectum per inane feruntur\nponderibus propriis, incerto tempore ferme\nincertisque locis spatio depellere paulum,\ntantum quod momen mutatum dicere possis.\nquod nisi declinare solerent, omnia deorsum\nimbris uti guttae caderent per inane profundum\nnec foret offensus natus nec plaga creata\nprincipiis; ita nihil umquam natura creasset.",205],["lucretius","2.225","Quod si forte aliquis credit graviora potesse\ncorpora, quo citius rectum per inane feruntur,\nincidere ex supero levioribus atque ita plagas\ngignere, quae possint genitalis reddere motus,\navius a vera longe ratione recedit.\nnam per aquas quae cumque cadunt atque aera rarum,\nhaec pro ponderibus casus celerare necessest\npropterea quia corpus aquae naturaque tenvis\naeris haud possunt aeque rem quamque morari,\nsed citius cedunt gravioribus exsuperata;\nat contra nulli de nulla parte neque ullo\ntempore inane potest vacuum subsistere rei,\nquin, sua quod natura petit, concedere pergat;\nomnia qua propter debent per inane quietum\naeque ponderibus non aequis concita ferri.\nhaud igitur poterunt levioribus incidere umquam\nex supero graviora neque ictus gignere per se,\nqui varient motus, per quos natura gerat res.\nquare etiam atque etiam paulum inclinare necessest\ncorpora; nec plus quam minimum, ne fingere motus",225],["lucretius","2.245","obliquos videamur et id res vera refutet.\nnamque hoc in promptu manifestumque esse videmus,\npondera, quantum in <se> est, non posse obliqua meare,\nex supero cum praecipitant, quod cernere possis;\nsed nihil omnino <recta> regione viai\ndeclinare quis est qui possit cernere sese?\nDenique si semper motu conectitur omnis\net vetere exoritur <motus> novus ordine certo\nnec declinando faciunt primordia motus\nprincipium quoddam, quod fati foedera rumpat,\nex infinito ne causam causa sequatur,\nlibera per terras unde haec animantibus exstat,\nunde est haec, inquam, fatis avolsa voluntas,\nper quam progredimur quo ducit quemque voluptas,\ndeclinamus item motus nec tempore certo\nnec regione loci certa, sed ubi ipsa tulit mens?\nnam dubio procul his rebus sua cuique voluntas\nprincipium dat et hinc motus per membra rigantur.\nnonne vides etiam patefactis tempore puncto\ncarceribus non posse tamen prorumpere equorum",245],["lucretius","2.265","vim cupidam tam de subito quam mens avet ipsa?\nomnis enim totum per corpus materiai\ncopia conciri debet, concita per artus\nomnis ut studium mentis conixa sequatur;\nut videas initum motus a corde creari\nex animique voluntate id procedere primum,\ninde dari porro per totum corpus et artus.\nnec similest ut cum inpulsi procedimus ictu\nviribus alterius magnis magnoque coactu;\nnam tum materiem totius corporis omnem\nperspicuumst nobis invitis ire rapique,\ndonec eam refrenavit per membra voluntas.\niamne vides igitur, quamquam vis extera multos\npellat et invitos cogat procedere saepe\npraecipitesque rapi, tamen esse in pectore nostro\nquiddam quod contra pugnare obstareque possit?\ncuius ad arbitrium quoque copia materiai\ncogitur inter dum flecti per membra per artus\net proiecta refrenatur retroque residit.\nquare in seminibus quoque idem fateare necessest,",265],["lucretius","2.285","esse aliam praeter plagas et pondera causam\nmotibus, unde haec est nobis innata potestas,\nde nihilo quoniam fieri nihil posse videmus.\npondus enim prohibet ne plagis omnia fiant\nexterna quasi vi; sed ne res ipsa necessum\nintestinum habeat cunctis in rebus agendis\net devicta quasi cogatur ferre patique,\nid facit exiguum clinamen principiorum\nnec regione loci certa nec tempore certo.\nNec stipata magis fuit umquam materiai\ncopia nec porro maioribus intervallis;\nnam neque adaugescit quicquam neque deperit inde.\nqua propter quo nunc in motu principiorum\ncorpora sunt, in eodem ante acta aetate fuere\net post haec semper simili ratione ferentur,\net quae consuerint gigni gignentur eadem\ncondicione et erunt et crescent vique valebunt,\nquantum cuique datum est per foedera naturai.\nnec rerum summam commutare ulla potest vis;\nnam neque quo possit genus ullum materiai",285],["lucretius","2.305","effugere ex omni quicquam est <extra>, neque in omne\nunde coorta queat nova vis inrumpere et omnem\nnaturam rerum mutare et vertere motus.\nIllud in his rebus non est mirabile, quare,\nomnia cum rerum primordia sint in motu,\nsumma tamen summa videatur stare quiete,\npraeter quam siquid proprio dat corpore motus.\nomnis enim longe nostris ab sensibus infra\nprimorum natura iacet; qua propter, ubi ipsa\ncernere iam nequeas, motus quoque surpere debent;\npraesertim cum, quae possimus cernere, celent\nsaepe tamen motus spatio diducta locorum.\nnam saepe in colli tondentes pabula laeta\nlanigerae reptant pecudes, quo quamque vocantes\ninvitant herbae gemmantes rore recenti,\net satiati agni ludunt blandeque coruscant;\nomnia quae nobis longe confusa videntur\net velut in viridi candor consistere colli.\npraeterea magnae legiones cum loca cursu\ncamporum complent belli simulacra cientes,",305],["lucretius","2.325","fulgor ubi ad caelum se tollit totaque circum\naere renidescit tellus supterque virum vi\nexcitur pedibus sonitus clamoreque montes\nicti reiectant voces ad sidera mundi\net circum volitant equites mediosque repente\ntramittunt valido quatientes impete campos;\net tamen est quidam locus altis montibus, <unde>\nstare videntur et in campis consistere fulgor.\nNunc age, iam deinceps cunctarum exordia rerum\nqualia sint et quam longe distantia formis,\npercipe, multigenis quam sint variata figuris;\nnon quo multa parum simili sint praedita forma,\nsed quia non volgo paria omnibus omnia constant.\nnec mirum; nam cum sit eorum copia tanta,\nut neque finis, uti docui, neque summa sit ulla,\ndebent ni mirum non omnibus omnia prorsum\nesse pari filo similique adfecta figura.\nPraeterea genus humanum mutaeque natantes\nsquamigerum pecudes et laeta armenta feraeque\net variae volucres, laetantia quae loca aquarum",325],["lucretius","2.345","concelebrant circum ripas fontisque lacusque,\net quae pervolgant nemora avia pervolitantes,\nquorum unum quidvis generatim sumere perge;\ninvenies tamen inter se differre figuris.\nnec ratione alia proles cognoscere matrem\nnec mater posset prolem; quod posse videmus\nnec minus atque homines inter se nota cluere.\nnam saepe ante deum vitulus delubra decora\nturicremas propter mactatus concidit aras\nsanguinis expirans calidum de pectore flumen;\nat mater viridis saltus orbata peragrans\nnovit humi pedibus vestigia pressa bisulcis,\nomnia convisens oculis loca, si queat usquam\nconspicere amissum fetum, completque querellis\nfrondiferum nemus adsistens et crebra revisit\nad stabulum desiderio perfixa iuvenci,\nnec tenerae salices atque herbae rore vigentes\nfluminaque ulla queunt summis labentia ripis\noblectare animum subitamque avertere curam,\nnec vitulorum aliae species per pabula laeta",345],["lucretius","2.365","derivare queunt animum curaque levare;\nusque adeo quiddam proprium notumque requirit.\npraeterea teneri tremulis cum vocibus haedi\ncornigeras norunt matres agnique petulci\nbalantum pecudes; ita, quod natura resposcit,\nad sua quisque fere decurrunt ubera lactis.\nPostremo quodvis frumentum non tamen omne\nquidque suo genere inter se simile esse videbis,\nquin intercurrat quaedam distantia formis.\nconcharumque genus parili ratione videmus\npingere telluris gremium, qua mollibus undis\nlitoris incurvi bibulam pavit aequor harenam.\nquare etiam atque etiam simili ratione necessest,\nnatura quoniam constant neque facta manu sunt\nunius ad certam formam primordia rerum,\ndissimili inter se quaedam volitare figura.\nPerfacile est animi ratione exsolvere nobis\nquare fulmineus multo penetralior ignis\nquam noster fluat e taedis terrestribus ortus;\ndicere enim possis caelestem fulminis ignem",365],["lucretius","2.385","subtilem magis e parvis constare figuris\natque ideo transire foramina quae nequit ignis\nnoster hic e lignis ortus taedaque creatus.\npraeterea lumen per cornum transit, at imber\nrespuitur. quare, nisi luminis illa minora\ncorpora sunt quam de quibus est liquor almus aquarum?\net quamvis subito per colum vina videmus\nperfluere, at contra tardum cunctatur olivom,\naut quia ni mirum maioribus est elementis\naut magis hamatis inter se perque plicatis,\natque ideo fit uti non tam diducta repente\ninter se possint primordia singula quaeque\nsingula per cuiusque foramina permanare.\nHuc accedit uti mellis lactisque liquores\niucundo sensu linguae tractentur in ore;\nat contra taetra absinthi natura ferique\ncentauri foedo pertorquent ora sapore;\nut facile agnoscas e levibus atque rutundis\nesse ea quae sensus iucunde tangere possunt,\nat contra quae amara atque aspera cumque videntur,",385],["lucretius","2.405","haec magis hamatis inter se nexa teneri\nproptereaque solere vias rescindere nostris\nsensibus introituque suo perrumpere corpus.\nomnia postremo bona sensibus et mala tactu\ndissimili inter se pugnant perfecta figura;\nne tu forte putes serrae stridentis acerbum\nhorrorem constare elementis levibus aeque\nac musaea mele, per chordas organici quae\nmobilibus digitis expergefacta figurant;\nneu simili penetrare putes primordia forma\nin nares hominum, cum taetra cadavera torrent,\net cum scena croco Cilici perfusa recens est\naraque Panchaeos exhalat propter odores;\nneve bonos rerum simili constare colores\nsemine constituas, oculos qui pascere possunt,\net qui conpungunt aciem lacrimareque cogunt\naut foeda specie foedi turpesque videntur.\nomnis enim, sensus quae mulcet cumque, <tibi res>\nhaut sine principiali aliquo levore creatast;\nat contra quae cumque molesta atque aspera constat,",405],["lucretius","2.425","non aliquo sine materiae squalore repertast.\nSunt etiam quae iam nec levia iure putantur\nesse neque omnino flexis mucronibus unca,\nsed magis angellis paulum prostantibus, <ut quae>\ntitillare magis sensus quam laedere possint,\nfecula iam quo de genere est inulaeque sapores.\nDenique iam calidos ignis gelidamque pruinam\ndissimili dentata modo conpungere sensus\ncorporis, indicio nobis est tactus uterque.\ntactus enim, tactus, pro divum numina sancta,\ncorporis est sensus, vel cum res extera sese\ninsinuat, vel cum laedit quae in corpore natast\naut iuvat egrediens genitalis per Veneris res,\naut ex offensu cum turbant corpore in ipso,\nsemina confundunt inter se concita sensum;\nut si forte manu quamvis iam corporis ipse\ntute tibi partem ferias atque experiare.\nqua propter longe formas distare necessest\nprincipiis, varios quae possint edere sensus.\nDenique quae nobis durata ac spissa videntur,",425],["lucretius","2.445","haec magis hamatis inter sese esse necessest\net quasi ramosis alte compacta teneri.\nin quo iam genere in primis adamantina saxa\nprima acie constant ictus contemnere sueta\net validi silices ac duri robora ferri\naeraque quae claustris restantia vociferantur.\nilla quidem debent e levibus atque rutundis\nesse magis, fluvido quae corpore liquida constant.\nnamque papaveris haustus itemst facilis quod aquarum;\nnec retinentur enim inter se glomeramina quaeque\net perculsus item proclive volubilis exstat.\nomnia postremo quae puncto tempore cernis\ndiffugere ut fumum nebulas flammasque, necessest,\nsi minus omnia sunt e levibus atque rotundis,\nat non esse tamen perplexis indupedita,\npungere uti possint corpus penetrareque saxa,\nnec tamen haerere inter se; quod cumque videmus\nsensibus dentatum, facile ut cognoscere possis\nnon e perplexis, sed acutis esse elementis.\nsed quod amara vides eadem quae fluvida constant,",445],["lucretius","2.465","sudor uti maris est, minime mirabile debet\n* * *\nnam quod fluvidus est, e levibus atque rotundis\nest, sed levibus <sunt hamata> admixta doloris\ncorpora. nec tamen haec retineri hamata necessust:\nscilicet esse globosa tamen, cum squalida constent,",465],["lucretius","2.470","provolvi simul ut possint et laedere sensus.\net quo mixta putes magis aspera levibus esse\nprincipiis, unde est Neptuni corpus acerbum,\nest ratio secernendi seorsumque videndi,\numor dulcis ubi per terras crebrius idem\npercolatur, ut in foveam fluat ac mansuescat;\nlinquit enim supera taetri primordia viri,\naspera quo magis in terris haerescere possint.\nQuod quoniam docui, pergam conectere rem quae\nex hoc apta fidem ducat, primordia rerum\nfinita variare figurarum ratione.\nquod si non ita sit, rursum iam semina quaedam\nesse infinito debebunt corporis auctu.\nnamque in eadem una cuiusvis iam brevitate\ncorporis inter se multum variare figurae\nnon possunt. fac enim minimis e partibus esse\ncorpora prima tribus, vel paulo pluribus auge;\nnempe ubi eas partis unius corporis omnis,\nsumma atque ima locans, transmutans dextera laevis,\nomnimodis expertus eris, quam quisque det ordo",470],["lucretius","2.490","formai speciem totius corporis eius,\nquod super est, si forte voles variare figuras,\naddendum partis alias erit. inde sequetur,\nadsimili ratione alias ut postulet ordo,\nsi tu forte voles etiam variare figuras.\nergo formarum novitatem corporis augmen\nsubsequitur. quare non est ut credere possis\nesse infinitis distantia semina formis,\nne quaedam cogas inmani maximitate\nesse, supra quod iam docui non posse probari.\niam tibi barbaricae vestes Meliboeaque fulgens\npurpura Thessalico concharum tacta colore,\naurea pavonum ridenti imbuta lepore\nsaecla novo rerum superata colore iacerent\net contemptus odor smyrnae mellisque sapores,\net cycnea mele Phoebeaque daedala chordis\ncarmina consimili ratione oppressa silerent;\nnamque aliis aliud praestantius exoreretur.\ncedere item retro possent in deteriores\nomnia sic partis, ut diximus in melioris;",490],["lucretius","2.510","namque aliis aliud retro quoque taetrius esset\nnaribus auribus atque oculis orisque sapori.\nquae quoniam non sunt, <sed> rebus reddita certa\nfinis utrimque tenet summam, fateare necessest\nmateriem quoque finitis differe figuris.\ndenique ab ignibus ad gelidas hiemum usque pruinas\nfinitumst retroque pari ratione remensumst.\nomnis enim calor ac frigus mediique tepores\ninterutrasque iacent explentes ordine summam.\nergo finita distant ratione creata,\nancipiti quoniam mucroni utrimque notantur,\nhinc flammis illinc rigidis infesta pruinis.\nQuod quoniam docui, pergam conectere rem quae\nex hoc apta fidem ducat, primordia rerum,\ninter se simili quae sunt perfecta figura,\ninfinita cluere. etenim distantia cum sit\nformarum finita, necesse est quae similes sint\nesse infinitas aut summam materiai\nfinitam constare, id quod non esse probavi.\n* * *",510],["lucretius","2.530","versibus ostendam corpuscula materiai",530],["lucretius","2.530","ex infinito summam rerum usque tenere\nundique protelo plagarum continuato.\nnam quod rara vides magis esse animalia quaedam\nfecundamque magis naturam cernis in illis,\nat regione locoque alio terrisque remotis\nmulta licet genere esse in eo numerumque repleri;\nsicut quadripedum cum primis esse videmus\nin genere anguimanus elephantos, India quorum\nmilibus e multis vallo munitur eburno,\nut penitus nequeat penetrari: tanta ferarum\nvis est, quarum nos perpauca exempla videmus.\nsed tamen id quoque uti concedam, quam lubet esto\nunica res quaedem nativo corpore sola,\ncui similis toto terrarum non sit, in orbi;\ninfinita tamen nisi erit vis materiai,\nunde ea progigni possit concepta, creari\nnon poterit neque, quod super est, procrescere alique.\nquippe etenim sumant alii finita per omne\ncorpora iactari unius genitalia rei,\nunde ubi qua vi et quo pacto congressa coibunt",530],["lucretius","2.550","materiae tanto in pelago turbaque aliena?\nnon, ut opinor, habent rationem conciliandi:\nsed quasi naufragiis magnis multisque coortis\ndisiactare solet magnum mare transtra cavernas\nantemnas prorem malos tonsasque natantis,\nper terrarum omnis oras fluitantia aplustra\nut videantur et indicium mortalibus edant,\ninfidi maris insidias virisque dolumque\nut vitare velint, neve ullo tempore credant,\nsubdola cum ridet placidi pellacia ponti,\nsic tibi si finita semel primordia quaedam\nconstitues, aevom debebunt sparsa per omnem\ndisiectare aestus diversi materiai,\nnumquam in concilium ut possint compulsa coire\nnec remorari in concilio nec crescere adaucta;\nquorum utrumque palam fieri manifesta docet res,\net res progigni et genitas procrescere posse.\nesse igitur genere in quovis primordia rerum\ninfinita palam est, unde omnia suppeditantur.\nNec superare queunt motus itaque exitiales",550],["lucretius","2.570","perpetuo neque in aeternum sepelire salutem,\nnec porro rerum genitales auctificique\nmotus perpetuo possunt servare creata.\nsic aequo geritur certamine principiorum\nex infinito contractum tempore bellum.\nnunc hic nunc illic superant vitalia rerum\net superantur item. miscetur funere vagor,\nquem pueri tollunt visentis luminis oras;\nnec nox ulla diem neque noctem aurora secutast,\nquae non audierit mixtos vagitibus aegris\nploratus, mortis comites et funeris atri.\nIllud in his obsignatum quoque rebus habere\nconvenit et memori mandatum mente tenere,\nnil esse, in promptu quorum natura videtur,\nquod genere ex uno consistat principiorum,\nnec quicquam quod non permixto semine constet.\net quod cumque magis vis multas possidet in se\natque potestates, ita plurima principiorum\nin sese genera ac varias docet esse figuras.\nPrincipio tellus habet in se corpora prima,",570],["lucretius","2.590","unde mare inmensum volventes frigora fontes\nadsidue renovent, habet ignes unde oriantur;\nnam multis succensa locis ardent sola terrae,\nex imis vero furit ignibus impetus Aetnae.\ntum porro nitidas fruges arbustaque laeta\ngentibus humanis habet unde extollere possit,\nunde etiam fluvios frondes et pabula laeta\nmontivago generi possit praebere ferarum.\nquare magna deum mater materque ferarum\net nostri genetrix haec dicta est corporis una.\nHanc veteres Graium docti cecinere poetae\nsedibus in curru biiugos agitare leones,\naeris in spatio magnam pendere docentes\ntellurem neque posse in terra sistere terram.\nadiunxere feras, quia quamvis effera proles\nofficiis debet molliri victa parentum.\nmuralique caput summum cinxere corona,\neximiis munita locis quia sustinet urbes.\nquo nunc insigni per magnas praedita terras\nhorrifice fertur divinae matris imago.",590],["lucretius","2.610","hanc variae gentes antiquo more sacrorum\nIdaeam vocitant matrem Phrygiasque catervas\ndant comites, quia primum ex illis finibus edunt\nper terrarum orbes fruges coepisse creari.\nGallos attribuunt, quia, numen qui violarint\nMatris et ingrati genitoribus inventi sint,\nsignificare volunt indignos esse putandos,\nvivam progeniem qui in oras luminis edant.\ntympana tenta tonant palmis et cymbala circum\nconcava, raucisonoque minantur cornua cantu,\net Phrygio stimulat numero cava tibia mentis,\ntelaque praeportant, violenti signa furoris,\ningratos animos atque impia pectora volgi\nconterrere metu quae possint numine divae.\nergo cum primum magnas invecta per urbis\nmunificat tacita mortalis muta salute,\naere atque argento sternunt iter omne viarum\nlargifica stipe ditantes ninguntque rosarum\nfloribus umbrantes matrem comitumque catervam.\nhic armata manus, Curetas nomine Grai",610],["lucretius","2.630","quos memorant, Phrygias inter si forte catervas\nludunt in numerumque exultant sanguine laeti\nterrificas capitum quatientes numine cristas,\nDictaeos referunt Curetas, qui Iovis illum\nvagitum in Creta quondam occultasse feruntur,\ncum pueri circum puerum pernice chorea\n[armat et in numerum pernice chorea]\narmati in numerum pulsarent aeribus aera,\nne Saturnus eum malis mandaret adeptus\naeternumque daret matri sub pectore volnus.\npropterea magnam armati matrem comitantur,\naut quia significant divam praedicere ut armis\nac virtute velint patriam defendere terram\npraesidioque parent decorique parentibus esse.\nquae bene et eximie quamvis disposta ferantur,\nlonge sunt tamen a vera ratione repulsa.\nomnis enim per se divom natura necessest\ninmortali aevo summa cum pace fruatur\nsemota ab nostris rebus seiunctaque longe;\nnam privata dolore omni, privata periclis,",630],["lucretius","2.650","ipsa suis pollens opibus, nihil indiga nostri,\nnec bene promeritis capitur neque tangitur ira.\nterra quidem vero caret omni tempore sensu,\net quia multarum potitur primordia rerum,\nmulta modis multis effert in lumina solis.\nhic siquis mare Neptunum Cereremque vocare\nconstituet fruges et Bacchi nomine abuti\nmavolt quam laticis proprium proferre vocamen,\nconcedamus ut hic terrarum dictitet orbem\nesse deum matrem, dum vera re tamen ipse",650],["lucretius","2.680","religione animum turpi contingere parcat.",680],["lucretius","2.660","Saepe itaque ex uno tondentes gramina campo\nlanigerae pecudes et equorum duellica proles\nbuceriaeque greges eodem sub tegmine caeli\nex unoque sitim sedantes flumine aquai\ndissimili vivont specie retinentque parentum\nnaturam et mores generatim quaeque imitantur.\ntanta est in quovis genere herbae materiai\ndissimilis ratio, tanta est in flumine quoque.\nHinc porro quamvis animantem ex omnibus unam\nossa cruor venae calor umor viscera nervi\nconstituunt, quae sunt porro distantia longe,\ndissimili perfecta figura principiorum.\nTum porro quae cumque igni flammata cremantur.\nsi nil praeterea, tamen haec in corpore tradunt,\nunde ignem iacere et lumen submittere possint\nscintillasque agere ac late differre favillam.\ncetera consimili mentis ratione peragrans\ninvenies igitur multarum semina rerum\ncorpore celare et varias cohibere figuras.\nDenique multa vides, quibus et color et sapor una",660],["lucretius","2.681","reddita sunt cum odore in primis pleraque poma.\nhaec igitur variis debent constare figuris;\nnidor enim penetrat qua fucus non it in artus,\nfucus item sorsum, <sorsum> sapor insinuatur\nsensibus; ut noscas primis differre figuris.\ndissimiles igitur formae glomeramen in unum\nconveniunt et res permixto semine constant.\nQuin etiam passim nostris in versibus ipsis\nmulta elementa vides multis communia verbis,\ncum tamen inter se versus ac verba necesse est\nconfiteare alia ex aliis constare elementis;\nnon quo multa parum communis littera currat\naut nulla inter se duo sint ex omnibus isdem,\nsed quia non volgo paria omnibus omnia constant.\nsic aliis in rebus item communia multa\nmultarum rerum cum sint, primordia rerum\ndissimili tamen inter se consistere summa\npossunt; ut merito ex aliis constare feratur\nhumanum genus et fruges arbustaque laeta.\nNec tamen omnimodis conecti posse putandum est",681],["lucretius","2.701","omnia; nam volgo fieri portenta videres,\nsemiferas hominum species existere et altos\ninter dum ramos egigni corpore vivo\nmultaque conecti terrestria membra marinis,\ntum flammam taetro spirantis ore Chimaeras\npascere naturam per terras omniparentis.\nquorum nil fieri manifestum est, omnia quando\nseminibus certis certa genetrice creata\nconservare genus crescentia posse videmus.\nscilicet id certa fieri ratione necessust.\nnam sua cuique cibis ex omnibus intus in artus\ncorpora discedunt conexaque convenientis\nefficiunt motus; at contra aliena videmus\nreicere in terras naturam, multaque caecis\ncorporibus fugiunt e corpore percita plagis,\nquae neque conecti quoquam potuere neque intus\nvitalis motus consentire atque imitari.\nsed ne forte putes animalia sola teneri\nlegibus his, quaedam ratio res terminat omnis\nnam vel uti tota natura dissimiles sunt",701],["lucretius","2.721","inter se genitae res quaeque, ita quamque necessest\ndissimili constare figura principiorum;\nnon quo multa parum simili sint praedita forma,\nsed quia non volgo paria omnibus omnia constant.\nsemina cum porro distent, differre necessust\nintervalla vias conexus pondera plagas\nconcursus motus; quae non animalia solum\ncorpora seiungunt, sed terras ac mare totum\nsecernunt caelumque a terris omne retentant.\nNunc age dicta meo dulci quaesita labore\npercipe, ne forte haec albis ex alba rearis\nprincipiis esse, ante oculos quae candida cernis,\naut ea quae nigrant nigro de semine nata;\nnive alium quemvis quae sunt inbuta colorem,\npropterea gerere hunc credas, quod materiai\ncorpora consimili sint eius tincta colore;\nnullus enim color est omnino materiai\ncorporibus, neque par rebus neque denique dispar.\nin quae corpora si nullus tibi forte videtur\nposse animi iniectus fieri, procul avius erras.",721],["lucretius","2.741","nam cum caecigeni, solis qui lumina numquam\ndispexere, tamen cognoscant corpora tactu\nex ineunte aevo nullo coniuncta colore,\nscire licet nostrae quoque menti corpora posse\nvorti in notitiam nullo circum lita fuco.\ndenique nos ipsi caecis quaecumque tenebris\ntangimus, haud ullo sentimus tincta colore.\nQuod quoniam vinco fieri, nunc esse docebo.\nomnis enim color omnino mutatur in omnis;\nquod facere haud ullo debent primordia pacto;\nimmutabile enim quiddam superare necessest,\nne res ad nihilum redigantur funditus omnes;\nnam quod cumque suis mutatum finibus exit,\ncontinuo hoc mors est illius quod fuit ante.\nproinde colore cave contingas semina rerum,\nne tibi res redeant ad nihilum funditus omnes.\nPraeterea si nulla coloris principiis est\nreddita natura et variis sunt praedita formis,\ne quibus omnigenus gignunt variantque colores,\npropterea magni quod refert, semina quaeque",741],["lucretius","2.761","cum quibus et quali positura contineantur\net quos inter se dent motus accipiantque,\nperfacile extemplo rationem reddere possis,\ncur ea quae nigro fuerint paulo ante colore,\nmarmoreo fieri possint candore repente,\nut mare, cum magni commorunt aequora venti,\nvertitur in canos candenti marmore fluctus;\ndicere enim possis, nigrum quod saepe videmus,\nmateries ubi permixta est illius et ordo\nprincipiis mutatus et addita demptaque quaedam,\ncontinuo id fieri ut candens videatur et album.\nquod si caeruleis constarent aequora ponti\nseminibus, nullo possent albescere pacto;\nnam quo cumque modo perturbes caerula quae sint,\nnumquam in marmoreum possunt migrare colorem.\nsin alio atque alio sunt semina tincta colore,\nquae maris efficiunt unum purumque nitorem,\nut saepe ex aliis formis variisque figuris\nefficitur quiddam quadratum unaque figura,\nconveniebat, ut in quadrato cernimus esse",761],["lucretius","2.781","dissimiles formas, ita cernere in aequore ponti\naut alio in quovis uno puroque nitore\ndissimiles longe inter se variosque colores.\npraeterea nihil officiunt obstantque figurae\ndissimiles, quo quadratum minus omne sit extra;\nat varii rerum inpediunt prohibentque colores,\nquo minus esse uno possit res tota nitore.\nTum porro quae ducit et inlicit ut tribuamus\nprincipiis rerum non numquam causa colores,\noccidit, ex albis quoniam non alba creantur,\nnec quae nigra cluent de nigris, sed variis ex.\nquippe etenim multo proclivius exorientur\ncandida de nullo quam nigro nata colore\naut alio quovis, qui contra pugnet et obstet.\nPraeterea quoniam nequeunt sine luce colores\nesse neque in lucem existunt primordia rerum,\nscire licet quam sint nullo velata colore;\nqualis enim caecis poterit color esse tenebris?\nlumine quin ipso mutatur propterea quod\nrecta aut obliqua percussus luce refulget;",781],["lucretius","2.801","pluma columbarum quo pacto in sole videtur,\nquae sita cervices circum collumque coronat;\nnamque alias fit uti claro sit rubra pyropo,\ninter dum quodam sensu fit uti videatur\ninter caeruleum viridis miscere zmaragdos.\ncaudaque pavonis, larga cum luce repleta est,\nconsimili mutat ratione obversa colores;\nqui quoniam quodam gignuntur luminis ictu,\nscire licet, sine eo fieri non posse putandum est.\nEt quoniam plagae quoddam genus excipit in se\npupula, cum sentire colorem dicitur album,\natque aliud porro, nigrum cum et cetera sentit,\nnec refert ea quae tangas quo forte colore\npraedita sint, verum quali magis apta figura,\nscire licet nihil principiis opus esse colore,\nsed variis formis variantes edere tactus.\nPraeterea quoniam non certis certa figuris\nest natura coloris et omnia principiorum\nformamenta queunt in quovis esse nitore,\ncur ea quae constant ex illis non pariter sunt",801],["lucretius","2.821","omnigenus perfusa coloribus in genere omni?\nconveniebat enim corvos quoque saepe volantis\nex albis album pinnis iactare colorem\net nigros fieri nigro de semine cycnos\naut alio quovis uno varioque colore.\nQuin etiam quanto in partes res quaeque minutas\ndistrahitur magis, hoc magis est ut cernere possis\nevanescere paulatim stinguique colorem;\nut fit ubi in parvas partis discerpitur austrum:\npurpura poeniceusque color clarissimus multo,\nfilatim cum distractum est, disperditur omnis;\nnoscere ut hinc possis prius omnem efflare colorem\nparticulas, quam discedant ad semina rerum.\nPostremo quoniam non omnia corpora vocem\nmittere concedis neque odorem, propterea fit\nut non omnibus adtribuas sonitus et odores:\nsic oculis quoniam non omnia cernere quimus,\nscire licet quaedam tam constare orba colore\nquam sine odore ullo quaedam sonituque remota,\nnec minus haec animum cognoscere posse sagacem",821],["lucretius","2.841","quam quae sunt aliis rebus privata notare.\nSed ne forte putes solo spoliata colore\ncorpora prima manere, etiam secreta teporis\nsunt ac frigoris omnino calidique vaporis,\net sonitu sterila et suco ieiuna feruntur,\nnec iaciunt ullum proprium de corpore odorem.\nsicut amaracini blandum stactaeque liquorem\net nardi florem, nectar qui naribus halat,\ncum facere instituas, cum primis quaerere par est,\nquod licet ac possis reperire, inolentis olivi\nnaturam, nullam quae mittat naribus auram,\nquam minime ut possit mixtos in corpore odores\nconcoctosque suo contractans perdere viro,\npropter eandem <rem> debent primordia rerum\nnon adhibere suum gignundis rebus odorem\nnec sonitum, quoniam nihil ab se mittere possunt,\nnec simili ratione saporem denique quemquam\nnec frigus neque item calidum tepidumque vaporem,\ncetera, quae cum ita sunt tamen ut mortalia constent,\nmolli lenta, fragosa putri, cava corpore raro,",841],["lucretius","2.861","omnia sint a principiis seiuncta necessest,\ninmortalia si volumus subiungere rebus\nfundamenta, quibus nitatur summa salutis;\nne tibi res redeant ad nihilum funditus omnes.\nNunc ea quae sentire videmus cumque necessest\nex insensilibus tamen omnia confiteare\nprincipiis constare. neque id manufesta refutant\nnec contra pugnant, in promptu cognita quae sunt,\nsed magis ipsa manu ducunt et credere cogunt\nex insensilibus, quod dico, animalia gigni.\nquippe videre licet vivos existere vermes\nstercore de taetro, putorem cum sibi nacta est\nintempestivis ex imbribus umida tellus.\nPraeterea cunctas itidem res vertere sese.\nvertunt se fluvii in frondes et pabula laeta\nin pecudes, vertunt pecudes in corpora nostra\nnaturam, et nostro de corpore saepe ferarum\naugescunt vires et corpora pennipotentum.\nergo omnes natura cibos in corpora viva\nvertit et hinc sensus animantum procreat omnes,",861],["lucretius","2.881","non alia longe ratione atque arida ligna\nexplicat in flammas et <in> ignis omnia versat.\niamne vides igitur magni primordia rerum\nreferre in quali sint ordine quaeque locata\net commixta quibus dent motus accipiantque?\nTum porro, quid id est, animum quod percutit, ipsum,\nquod movet et varios sensus expromere cogit,\nex insensilibus ne credas sensile gigni?\nni mirum lapides et ligna et terra quod una\nmixta tamen nequeunt vitalem reddere sensum.\nillud in his igitur rebus meminisse decebit,\nnon ex omnibus omnino, quaecumque creant res\nsensilia, extemplo me gigni dicere sensus,\nsed magni referre ea primum quantula constent,\nsensile quae faciunt, et qua sint praedita forma,\nmotibus ordinibus posituris denique quae sint.\nquarum nil rerum in lignis glaebisque videmus;\net tamen haec, cum sunt quasi putrefacta per imbres,\nvermiculos pariunt, quia corpora materiai\nantiquis ex ordinibus permota nova re",881],["lucretius","2.901","conciliantur ita ut debent animalia gigni.\nDeinde ex sensilibus qui sensile posse creari\nconstituunt, porro ex aliis sentire sueti\n* * *\nmollia cum faciunt; nam sensus iungitur omnis",901],["lucretius","2.905","visceribus nervis venis, quae cumque videmus\nmollia mortali consistere corpore creta.\nsed tamen esto iam posse haec aeterna manere;\nnempe tamen debent aut sensum partis habere\naut similis totis animalibus esse putari.\nat nequeant per se partes sentire necesse est:\nnamque animus sensus membrorum respuit omnis,\nnec manus a nobis potis est secreta neque ulla\ncorporis omnino sensum pars sola tenere.\nlinquitur ut totis animantibus adsimulentur,\nvitali ut possint consentire undique sensu.\nqui poterunt igitur rerum primordia dici\net leti vitare vias, animalia cum sint,\natque animalia <sint> mortalibus una eademque?\nquod tamen ut possint, at coetu concilioque\nnil facient praeter volgum turbamque animantum,\nscilicet ut nequeant homines armenta feraeque\ninter sese ullam rem gignere conveniundo.\nsic itidem quae sentimus sentire necessest.\nquod si forte suum dimittunt corpore sensum",905],["lucretius","2.925","atque alium capiunt, quid opus fuit adtribui id quod\ndetrahitur? tum praeterea, quod fudimus ante,\nquatinus in pullos animalis vertier ova\ncernimus alituum vermisque effervere terra,\nintempestivos quam putor cepit ob imbris,\nscire licet gigni posse ex non sensibus sensus.\nQuod si forte aliquis dicet, dum taxat oriri\nposse ex non sensu sensus mutabilitate,\naut aliquo tamquam partu quod proditur extra,\nhuic satis illud erit planum facere atque probare,\nnon fieri partum nisi concilio ante coacto,\nnec quicquam commutari sine conciliatu.\nPrincipio nequeunt ullius corporis esse\nsensus ante ipsam genitam naturam animantis,\nni mirum quia materies disiecta tenetur\naere fluminibus terris terraque creatis,\nnec congressa modo vitalis convenientes\ncontulit inter se motus, quibus omnituentes\naccensi sensus animantem quamque tuentur.\nPraeterea quamvis animantem grandior ictus,",925],["lucretius","2.945","quam patitur natura, repente adfligit et omnis\ncorporis atque animi pergit confundere sensus.\ndissoluuntur enim positurae principiorum\net penitus motus vitales inpediuntur,\ndonec materies omnis concussa per artus\nvitalis animae nodos a corpore solvit\ndispersamque foras per caulas eiecit omnis;\nnam quid praeterea facere ictum posse reamur\noblatum, nisi discutere ac dissolvere quaeque?\nfit quoque uti soleant minus oblato acriter ictu\nreliqui motus vitalis vincere saepe,\nvincere et ingentis plagae sedare tumultus\ninque suos quicquid rursus revocare meatus\net quasi iam leti dominantem in corpore motum\ndiscutere ac paene amissos accendere sensus;\nnam qua re potius leti iam limine ab ipso\nad vitam possint conlecta mente reverti,\nquam quo decursum prope iam siet ire et abire?\nPraeterea, quoniam dolor est, ubi materiai\ncorpora vi quadam per viscera viva per artus",945],["lucretius","2.965","sollicitata suis trepidant in sedibus intus,\ninque locum quando remigrant, fit blanda voluptas,\nscire licet nullo primordia posse dolore\ntemptari nullamque voluptatem capere ex se;\nquandoquidem non sunt ex ullis principiorum\ncorporibus, quorum motus novitate laborent\naut aliquem fructum capiant dulcedinis almae.\nhaut igitur debent esse ullo praedita sensu.\nDenique uti possint sentire animalia quaeque,\nprincipiis si iam est sensus tribuendus eorum,\nquid, genus humanum propritim de quibus auctumst?\nscilicet et risu tremulo concussa cachinnant\net lacrimis spargunt rorantibus ora genasque\nmultaque de rerum mixtura dicere callent\net sibi proporro quae sint primordia quaerunt;\nquando quidem totis mortalibus adsimulata\nipsa quoque ex aliis debent constare elementis,\ninde alia ex aliis, nusquam consistere ut ausis;\nquippe sequar, quod cumque loqui ridereque dices\net sapere, ex aliis eadem haec facientibus ut sit.",965],["lucretius","2.985","quod si delira haec furiosaque cernimus esse\net ridere potest non ex ridentibus auctus,\net sapere et doctis rationem reddere dictis\nnon ex seminibus sapientibus atque disertis,\nqui minus esse queant ea quae sentire videmus\nseminibus permixta carentibus undique sensu?\nDenique caelesti sumus omnes semine oriundi;\nomnibus ille idem pater est, unde alma liquentis\numoris guttas mater cum terra recepit,\nfeta parit nitidas fruges arbustaque laeta\net genus humanum, parit omnia saecla ferarum,\npabula cum praebet, quibus omnes corpora pascunt\net dulcem ducunt vitam prolemque propagant;\nqua propter merito maternum nomen adepta est.\ncedit item retro, de terra quod fuit ante,\nin terras, et quod missumst ex aetheris oris,\nid rursum caeli rellatum templa receptant.\nnec sic interemit mors res ut materiai\ncorpora conficiat, sed coetum dissupat ollis;\ninde aliis aliud coniungit et efficit, omnis",985],["lucretius","2.1005","res ut convertant formas mutentque colores\net capiant sensus et puncto tempore reddant;\nut noscas referre earum primordia rerum\ncum quibus et quali positura contineantur\net quos inter se dent motus accipiantque,\nneve putes aeterna penes residere potesse\ncorpora prima quod in summis fluitare videmus\nrebus et interdum nasci subitoque perire.\nquin etiam refert nostris in versibus ipsis\ncum quibus et quali sint ordine quaeque locata;\nnamque eadem caelum mare terras flumina solem\nsignificant, eadem fruges arbusta animantis;\nsi non omnia sunt, at multo maxima pars est\nconsimilis; verum positura discrepitant res.\nsic ipsis in rebus item iam materiai\n[intervalla vias conexus pondera plagas]\nconcursus motus ordo positura figurae\ncum permutantur, mutari res quoque debent.\nNunc animum nobis adhibe veram ad rationem.\nnam tibi vehementer nova res molitur ad auris",1005],["lucretius","2.1025","accedere et nova se species ostendere rerum.\nsed neque tam facilis res ulla est, quin ea primum\ndifficilis magis ad credendum constet, itemque\nnil adeo magnum neque tam mirabile quicquam,\nquod non paulatim minuant mirarier omnes,\nprincipio caeli clarum purumque colorem\nquaeque in se cohibet, palantia sidera passim,\nlunamque et solis praeclara luce nitorem;\nomnia quae nunc si primum mortalibus essent\nex improviso si sint obiecta repente,\nquid magis his rebus poterat mirabile dici,\naut minus ante quod auderent fore credere gentes?\nnil, ut opinor; ita haec species miranda fuisset.\nquam tibi iam nemo fessus satiate videndi,\nsuspicere in caeli dignatur lucida templa.\ndesine qua propter novitate exterritus ipsa\nexpuere ex animo rationem, sed magis acri\niudicio perpende, et si tibi vera videntur,\ndede manus, aut, si falsum est, accingere contra.\nquaerit enim rationem animus, cum summa loci sit",1025],["lucretius","2.1045","infinita foris haec extra moenia mundi,\nquid sit ibi porro, quo prospicere usque velit mens\natque animi iactus liber quo pervolet ipse.\nPrincipio nobis in cunctas undique partis\net latere ex utroque <supra> supterque per omne\nnulla est finis; uti docui, res ipsaque per se\nvociferatur, et elucet natura profundi.\nnullo iam pacto veri simile esse putandumst,\nundique cum vorsum spatium vacet infinitum\nseminaque innumero numero summaque profunda\nmultimodis volitent aeterno percita motu,\nhunc unum terrarum orbem caelumque creatum,\nnil agere illa foris tot corpora materiai;\ncum praesertim hic sit natura factus et ipsa\nsponte sua forte offensando semina rerum\nmultimodis temere in cassum frustraque coacta\ntandem coluerunt ea quae coniecta repente\nmagnarum rerum fierent exordia semper,\nterrai maris et caeli generisque animantum.\nquare etiam atque etiam talis fateare necesse est",1045],["lucretius","2.1065","esse alios alibi congressus materiai,\nqualis hic est, avido complexu quem tenet aether.\nPraeterea cum materies est multa parata,\ncum locus est praesto nec res nec causa moratur\nulla, geri debent ni mirum et confieri res.\nnunc et seminibus si tanta est copia, quantam\nenumerare aetas animantum non queat omnis,\nquis eadem natura manet, quae semina rerum\nconicere in loca quaeque queat simili ratione\natque huc sunt coniecta, necesse est confiteare\nesse alios aliis terrarum in partibus orbis\net varias hominum gentis et saecla ferarum.\nHuc accedit ut in summa res nulla sit una,\nunica quae gignatur et unica solaque crescat,\nquin aliquoius siet saecli permultaque eodem\nsint genere. in primis animalibus indice mente\ninvenies sic montivagum genus esse ferarum,\nsic hominum geminam prolem, sic denique mutas\nsquamigerum pecudes et corpora cuncta volantum.\nqua propter caelum simili ratione fatendumst",1065],["lucretius","2.1085","terramque et solem, lunam mare cetera quae sunt,\nnon esse unica, sed numero magis innumerali;\nquando quidem vitae depactus terminus alte\ntam manet haec et tam nativo corpore constant\nquam genus omne, quod his generatimst rebus abundans.\nQuae bene cognita si teneas, natura videtur\nlibera continuo, dominis privata superbis,\nipsa sua per se sponte omnia dis agere expers.\nnam pro sancta deum tranquilla pectora pace\nquae placidum degunt aevom vitamque serenam,\nquis regere immensi summam, quis habere profundi\nindu manu validas potis est moderanter habenas,\nquis pariter caelos omnis convertere et omnis\nignibus aetheriis terras suffire feracis,\nomnibus inve locis esse omni tempore praesto,\nnubibus ut tenebras faciat caelique serena\nconcutiat sonitu, tum fulmina mittat et aedis\nsaepe suas disturbet et in deserta recedens\nsaeviat exercens telum, quod saepe nocentes\npraeterit exanimatque indignos inque merentes?",1085],["lucretius","2.1105","Multaque post mundi tempus genitale diemque\nprimigenum maris et terrae solisque coortum\naddita corpora sunt extrinsecus, addita circum\nsemina, quae magnum iaculando contulit omne,\nunde mare et terrae possent augescere et unde\nappareret spatium caeli domus altaque tecta\ntolleret a terris procul et consurgeret aer.\nnam sua cuique, locis ex omnibus, omnia plagis\ncorpora distribuuntur et ad sua saecla recedunt,\numor ad umorem, terreno corpore terra\ncrescit et ignem ignes procudunt aetheraque <aether>,\ndonique ad extremum crescendi perfica finem\nomnia perduxit rerum natura creatrix;\nut fit ubi nihilo iam plus est quod datur intra\nvitalis venas quam quod fluit atque recedit.\nomnibus hic aetas debet consistere rebus,\nhic natura suis refrenat viribus auctum.\nnam quae cumque vides hilaro grandescere adauctu\npaulatimque gradus aetatis scandere adultae,\nplura sibi adsumunt quam de se corpora mittunt,",1105],["lucretius","2.1125","dum facile in venas cibus omnis inditur et dum\nnon ita sunt late dispessa, ut multa remittant\net plus dispendi faciant quam vescitur aetas.\nnam certe fluere atque recedere corpora rebus\nmulta manus dandum est; sed plura accedere debent,\ndonec alescendi summum tetigere cacumen.\ninde minutatim vires et robur adultum\nfrangit et in partem peiorem liquitur aetas.\nquippe etenim quanto est res amplior, augmine adempto,\net quo latior est, in cunctas undique partis\nplura modo dispargit et a se corpora mittit,\nnec facile in venas cibus omnis diditur ei\nnec satis est, pro quam largos exaestuat aestus,\nunde queat tantum suboriri ac subpeditare.\niure igitur pereunt, cum rarefacta fluendo\nsunt et cum externis succumbunt omnia plagis,\nquando quidem grandi cibus aevo denique defit,\nnec tuditantia rem cessant extrinsecus ullam\ncorpora conficere et plagis infesta domare.\nSic igitur magni quoque circum moenia mundi",1125],["lucretius","2.1145","expugnata dabunt labem putrisque ruinas;\nomnia debet enim cibus integrare novando\net fulcire cibus, <cibus> omnia sustentare,\nne quiquam, quoniam nec venae perpetiuntur\nquod satis est, neque quantum opus est natura ministrat.\nIamque adeo fracta est aetas effetaque tellus\nvix animalia parva creat, quae cuncta creavit\nsaecla deditque ferarum ingentia corpora partu.\nhaud, ut opinor, enim mortalia saecla superne\naurea de caelo demisit funis in arva\nnec mare nec fluctus plangentis saxa crearunt,\nsed genuit tellus eadem quae nunc alit ex se.\npraeterea nitidas fruges vinetaque laeta\nsponte sua primum mortalibus ipsa creavit,\nipsa dedit dulcis fetus et pabula laeta;\nquae nunc vix nostro grandescunt aucta labore,\nconterimusque boves et viris agricolarum,\nconficimus ferrum vix arvis suppeditati:\nusque adeo parcunt fetus augentque laborem.\niamque caput quassans grandis suspirat arator",1145],["lucretius","2.1165","crebrius, in cassum magnos cecidisse labores,\net cum tempora temporibus praesentia confert\npraeteritis, laudat fortunas saepe parentis.\ntristis item vetulae vitis sator atque <vietae>\ntemporis incusat momen saeclumque fatigat,\net crepat, antiquum genus ut pietate repletum\nperfacile angustis tolerarit finibus aevom,\ncum minor esset agri multo modus ante viritim;\nnec tenet omnia paulatim tabescere et ire\nad capulum spatio aetatis defessa vetusto.",1165],["lucretius","3.1","E tenebris tantis tam clarum extollere lumen\nqui primus potuisti inlustrans commoda vitae,\nte sequor, o Graiae gentis decus, inque tuis nunc\nficta pedum pono pressis vestigia signis,\nnon ita certandi cupidus quam propter amorem\nquod te imitari aveo; quid enim contendat hirundo\ncycnis, aut quid nam tremulis facere artubus haedi\nconsimile in cursu possint et fortis equi vis?\ntu, pater, es rerum inventor, tu patria nobis\nsuppeditas praecepta, tuisque ex, inclute, chartis,\nfloriferis ut apes in saltibus omnia libant,\nomnia nos itidem depascimur aurea dicta,\naurea, perpetua semper dignissima vita.\nnam simul ac ratio tua coepit vociferari\nnaturam rerum divina mente coorta\ndiffugiunt animi terrores, moenia mundi\ndiscedunt. totum video per inane geri res.\napparet divum numen sedesque quietae,\nquas neque concutiunt venti nec nubila nimbis\naspergunt neque nix acri concreta pruina",1],["lucretius","3.21","cana cadens violat semper[que] innubilus aether\nintegit et large diffuso lumine ridet:\nomnia suppeditat porro natura neque ulla\nres animi pacem delibat tempore in ullo.\nat contra nusquam apparent Acherusia templa,\nnec tellus obstat quin omnia dispiciantur,\nsub pedibus quae cumque infra per inane geruntur.\nhis ibi me rebus quaedam divina voluptas\npercipit atque horror, quod sic natura tua vi\ntam manifesta patens ex omni parte retecta est.\nEt quoniam docui, cunctarum exordia rerum\nqualia sint et quam variis distantia formis\nsponte sua volitent aeterno percita motu,\nquove modo possint res ex his quaeque creari,\nhasce secundum res animi natura videtur\natque animae claranda meis iam versibus esse\net metus ille foras praeceps Acheruntis agendus,\nfunditus humanam qui vitam turbat ab imo\nomnia suffundens mortis nigrore neque ullam\nesse voluptatem liquidam puramque relinquit.",21],["lucretius","3.41","nam quod saepe homines morbos magis esse timendos\ninfamemque ferunt vitam quam Tartara leti\net se scire animi naturam sanguinis esse,\naut etiam venti, si fert ita forte voluntas,\nnec prosum quicquam nostrae rationis egere,\nhinc licet advertas animum magis omnia laudis\niactari causa quam quod res ipsa probetur.\nextorres idem patria longeque fugati\nconspectu ex hominum, foedati crimine turpi,\nomnibus aerumnis adfecti denique vivunt,\net quo cumque tamen miseri venere parentant\net nigras mactant pecudes et manibus divis\ninferias mittunt multoque in rebus acerbis\nacrius advertunt animos ad religionem.\nquo magis in dubiis hominem spectare periclis\nconvenit adversisque in rebus noscere qui sit;\nnam verae voces tum demum pectore ab imo\neliciuntur [et] eripitur persona amanare.\ndenique avarities et honorum caeca cupido,\nquae miseros homines cogunt transcendere fines",41],["lucretius","3.61","iuris et inter dum socios scelerum atque ministros\nnoctes atque dies niti praestante labore\nad summas emergere opes, haec vulnera vitae\nnon minimam partem mortis formidine aluntur.\nturpis enim ferme contemptus et acris egestas\nsemota ab dulci vita stabilique videtur\net quasi iam leti portas cunctarier ante;\nunde homines dum se falso terrore coacti\neffugisse volunt longe longeque remosse,\nsanguine civili rem conflant divitiasque\nconduplicant avidi, caedem caede accumulantes,\ncrudeles gaudent in tristi funere fratris\net consanguineum mensas odere timentque.\nconsimili ratione ab eodem saepe timore\nmacerat invidia ante oculos illum esse potentem,\nillum aspectari, claro qui incedit honore,\nipsi se in tenebris volvi caenoque queruntur.\nintereunt partim statuarum et nominis ergo.\net saepe usque adeo, mortis formidine, vitae\npercipit humanos odium lucisque videndae,",61],["lucretius","3.81","ut sibi consciscant maerenti pectore letum\nobliti fontem curarum hunc esse timorem:\nhunc vexare pudorem, hunc vincula amicitiai\nrumpere et in summa pietate evertere suadet:\nnam iam saepe homines patriam carosque parentis\nprodiderunt vitare Acherusia templa petentes.\nnam vel uti pueri trepidant atque omnia caecis\nin tenebris metuunt, sic nos in luce timemus\ninter dum, nihilo quae sunt metuenda magis quam\nquae pueri in tenebris pavitant finguntque futura.\nhunc igitur terrorem animi tenebrasque necessest\nnon radii solis neque lucida tela diei\ndiscutiant, sed naturae species ratioque.\nPrimum animum dico, mentem quem saepe vocamus,\nin quo consilium vitae regimenque locatum est,\nesse hominis partem nihilo minus ac manus et pes\natque oculei partes animantis totius extant. sensum animi certa non esse in parte locatum,\nverum habitum quendam vitalem corporis esse,\nharmoniam Grai quam dicunt, quod faciat nos\nvivere cum sensu, nulla cum in parte siet mens;",81],["lucretius","3.101","ut bona saepe valetudo cum dicitur esse\ncorporis, et non est tamen haec pars ulla valentis,\nsic animi sensum non certa parte reponunt;\nmagno opere in quo mi diversi errare videntur.\nSaepe itaque, in promptu corpus quod cernitur, aegret,\ncum tamen ex alia laetamur parte latenti;\net retro fit ubi contra sit saepe vicissim,\ncum miser ex animo laetatur corpore toto;\nnon alio pacto quam si, pes cum dolet aegri,\nin nullo caput interea sit forte dolore.\nPraeterea molli cum somno dedita membra\neffusumque iacet sine sensu corpus honustum,\nest aliud tamen in nobis quod tempore in illo\nmultimodis agitatur et omnis accipit in se\nlaetitiae motus et curas cordis inanis.\nNunc animam quoque ut in membris cognoscere possis\nesse neque harmonia corpus sentire solere,\nprincipio fit uti detracto corpore multo\nsaepe tamen nobis in membris vita moretur.\nAtque eadem rursum, cum corpora pauca caloris",101],["lucretius","3.121","diffugere forasque per os est editus aër,\ndeserit extemplo venas atque ossa relinquit;\nnoscere ut hinc possis non aequas omnia partis\ncorpora habere neque ex aequo fulcire salutem,\nsed magis haec, venti quae sunt calidique vaporis\nsemina, curare in membris ut vita moretur.\nest igitur calor ac ventus vitalis in ipso\ncorpore, qui nobis moribundos deserit artus.\nquapropter quoniam est animi natura reperta\natque animae quasi pars hominis, redde harmoniai\nnomen, ad organicos alto delatum Heliconi,\nsive aliunde ipsi porro traxere et in illam\ntranstulerunt, proprio quae tum res nomine egebat.\nquidquid [id] est, habeant: tu cetera percipe dicta.\nNunc animum atque animam dico coniuncta teneri\ninter se atque unam naturam conficere ex se,\nsed caput esse quasi et dominari in corpore toto\nconsilium, quod nos animum mentemque vocamus.\nidque situm media regione in pectoris haeret.\nhic exultat enim pavor ac metus, haec loca circum",121],["lucretius","3.141","laetitiae mulcent: hic ergo mens animusquest.\ncetera pars animae per totum dissita corpus\nparet et ad numen mentis momenque movetur.\nidque sibi solum per se sapit et sibi gaudet,\ncum neque res animam neque corpus commovet una.\net quasi, cum caput aut oculus temptante dolore\nlaeditur in nobis, non omni concruciamur\ncorpore, sic animus nonnumquam laeditur ipse\nlaetitiaque viget, cum cetera pars animai\nper membra atque artus nulla novitate cietur;\nverum ubi vementi magis est commota metu mens,\nconsentire animam totam per membra videmus\nsudoresque ita palloremque existere toto\ncorpore et infringi linguam vocemque aboriri,\ncaligare oculos, sonere auris, succidere artus,\ndenique concidere ex animi terrore videmus\nsaepe homines; facile ut quivis hinc noscere possit\nesse animam cum animo coniunctam, quae cum animi [vi]\npercussa est, exim corpus propellit et icit.\nHaec eadem ratio naturam animi atque animai",141],["lucretius","3.161","corpoream docet esse; ubi enim propellere membra,\ncorripere ex somno corpus mutareque vultum\natque hominem totum regere ac versare videtur,\nquorum nil fieri sine tactu posse videmus\nnec tactum porro sine corpore, nonne fatendumst\ncorporea natura animum constare animamque?\npraeterea pariter fungi cum corpore et una\nconsentire animum nobis in corpore cernis.\nsi minus offendit vitam vis horrida teli\nossibus ac nervis disclusis intus adacta,\nat tamen insequitur languor terraeque petitus\nsuavis et in terra mentis qui gignitur aestus\ninter dumque quasi exsurgendi incerta voluntas.\nergo corpoream naturam animi esse necessest,\ncorporeis quoniam telis ictuque laborat.\nIs tibi nunc animus quali sit corpore et unde\nconstiterit pergam rationem reddere dictis.\nprincipio esse aio persuptilem atque minutis\nperquam corporibus factum constare. id ita esse\nhinc licet advertas animum, ut pernoscere possis.",161],["lucretius","3.181","Nil adeo fieri celeri ratione videtur,\nquam si mens fieri proponit et inchoat ipsa;\nocius ergo animus quam res se perciet ulla,\nante oculos quorum in promptu natura videtur.\nat quod mobile tanto operest, constare rutundis\nperquam seminibus debet perquamque minutis,\nmomine uti parvo possint inpulsa moveri.\nnamque movetur aqua et tantillo momine flutat,\nquippe volubilibus parvisque creata figuris.\nat contra mellis constantior est natura\net pigri latices magis et cunctantior actus:\nhaeret enim inter se magis omnis materiai\ncopia, ni mirum quia non tam levibus extat\ncorporibus neque tam suptilibus atque rutundis.\nnamque papaveris aura potest suspensa levisque\ncogere ut ab summo tibi diffluat altus acervus,\nat contra lapidum coniectum spicarumque\nnoenu potest. igitur parvissima corpora pro quam\net levissima sunt, ita mobilitate fruuntur;\nat contra quae cumque magis cum pondere magno",181],["lucretius","3.201","asperaque inveniuntur, eo stabilita magis sunt.\nnunc igitur quoniam est animi natura reperta\nmobilis egregie, perquam constare necessest\ncorporibus parvis et levibus atque rutundis.\nquae tibi cognita res in multis, o bone, rebus\nutilis invenietur et opportuna cluebit.\nHaec quoque res etiam naturam dedicat eius,\nquam tenui constet textura quamque loco se\ncontineat parvo, si possit conglomerari,\nquod simul atque hominem leti secura quies est\nindepta atque animi natura animaeque recessit,\nnil ibi libatum de toto corpore cernas\nad speciem, nihil ad pondus: mors omnia praestat,\nvitalem praeter sensum calidumque vaporem.\nergo animam totam perparvis esse necessest\nseminibus nexam per venas viscera nervos,\nqua tenus, omnis ubi e toto iam corpore cessit,\nextima membrorum circumcaesura tamen se\nincolumem praestat nec defit ponderis hilum.\nquod genus est, Bacchi cum flos evanuit aut cum",201],["lucretius","3.221","spiritus unguenti suavis diffugit in auras\naut aliquo cum iam sucus de corpore cessit;\nnil oculis tamen esse minor res ipsa videtur\npropterea neque detractum de pondere quicquam,\nni mirum quia multa minutaque semina sucos\nefficiunt et odorem in toto corpore rerum.\nquare etiam atque etiam mentis naturam animaeque\nscire licet perquam pauxillis esse creatam\nseminibus, quoniam fugiens nil ponderis aufert.\nNec tamen haec simplex nobis natura putanda est.\ntenvis enim quaedam moribundos deserit aura\nmixta vapore, vapor porro trahit aëra secum;\nnec calor est quisquam, cui non sit mixtus et aër;\nrara quod eius enim constat natura, necessest\naëris inter eum primordia multa moveri.\niam triplex animi est igitur natura reperta;\nnec tamen haec sat sunt ad sensum cuncta creandum,\nnil horum quoniam recipit mens posse creare\nsensiferos motus, quae denique mente volutat.\nquarta quoque his igitur quaedam natura necessest",221],["lucretius","3.241","adtribuatur; east omnino nominis expers;\nqua neque mobilius quicquam neque tenvius extat\nnec magis e parvis et levibus ex elementis;\nsensiferos motus quae didit prima per artus.\nprima cietur enim, parvis perfecta figuris,\ninde calor motus et venti caeca potestas\naccipit, inde aër, inde omnia mobilitantur:\nconcutitur sanguis, tum viscera persentiscunt\nomnia, postremis datur ossibus atque medullis\nsive voluptas est sive est contrarius ardor.\nnec temere huc dolor usque potest penetrare neque acre\npermanare malum, quin omnia perturbentur\nusque adeo [ut] vitae desit locus atque animai\ndiffugiant partes per caulas corporis omnis.\nsed plerumque fit in summo quasi corpore finis\nmotibus: hanc ob rem vitam retinere valemus.\nNunc ea quo pacto inter sese mixta quibusque\ncompta modis vigeant rationem reddere aventem\nabstrahit invitum patrii sermonis egestas;\nsed tamen, ut potero summatim attingere, tangam.",241],["lucretius","3.261","inter enim cursant primordia principiorum\nmotibus inter se, nihil ut secernier unum\npossit nec spatio fieri divisa potestas,\nsed quasi multae vis unius corporis extant.\nquod genus in quovis animantum viscere volgo\nest odor et quidam color et sapor, et tamen ex his\nomnibus est unum perfectum corporis augmen,\nsic calor atque aër et venti caeca potestas\nmixta creant unam naturam et mobilis illa\nvis, initum motus ab se quae dividit ollis,\nsensifer unde oritur primum per viscera motus.\nnam penitus prorsum latet haec natura subestque\nnec magis hac infra quicquam est in corpore nostro\natque anima est animae proporro totius ipsa.\nquod genus in nostris membris et corpore toto\nmixta latens animi vis est animaeque potestas,\ncorporibus quia de parvis paucisque creatast,\nsic tibi nominis haec expers vis, facta minutis\ncorporibus, latet atque animae quasi totius ipsa\nproporrost anima et dominatur corpore toto.",261],["lucretius","3.281","consimili ratione necessest ventus et aër\net calor inter se vigeant commixta per artus\natque aliis aliud subsit magis emineatque,\nut quiddam fieri videatur ab omnibus unum,\nni calor ac ventus seorsum seorsumque potestas\naëris interemant sensum diductaque solvant.\nest etiam calor ille animo, quem sumit, in ira\ncum fervescit et ex oculis micat acrius ardor;\nest et frigida multa, comes formidinis, aura,\nquae ciet horrorem membris et concitat artus;\nest etiam quoque pacati status aëris ille,\npectore tranquillo fit qui voltuque sereno.\nsed calidi plus est illis quibus acria corda\niracundaque mens facile effervescit in ira,\nquo genere in primis vis est violenta leonum,\npectora qui fremitu rumpunt plerumque gementes\nnec capere irarum fluctus in pectore possunt.\nat ventosa magis cervorum frigida mens est\net gelidas citius per viscera concitat auras,\nquae tremulum faciunt membris existere motum.",281],["lucretius","3.301","at natura boum placido magis aëre vivit\nnec nimis irai fax umquam subdita percit\nfumida, suffundens caecae caliginis umbra,\nnec gelidis torpet telis perfixa pavoris;\ninterutrasque sitast cervos saevosque leones.\nsic hominum genus est: quamvis doctrina politos\nconstituat pariter quosdam, tamen illa relinquit\nnaturae cuiusque animi vestigia prima.\nnec radicitus evelli mala posse putandumst,\nquin proclivius hic iras decurrat ad acris,\nille metu citius paulo temptetur, at ille\ntertius accipiat quaedam clementius aequo.\ninque aliis rebus multis differre necessest\nnaturas hominum varias moresque sequacis;\nquorum ego nunc nequeo caecas exponere causas\nnec reperire figurarum tot nomina quot sunt\nprincipiis, unde haec oritur variantia rerum.\nillud in his rebus video firmare potesse,\nusque adeo naturarum vestigia linqui\nparvola, quae nequeat ratio depellere nobis,",301],["lucretius","3.321","ut nihil inpediat dignam dis degere vitam.\nHaec igitur natura tenetur corpore ab omni\nipsaque corporis est custos et causa salutis;\nnam communibus inter se radicibus haerent\nnec sine pernicie divelli posse videntur.\nquod genus e thuris glaebis evellere odorem\nhaud facile est, quin intereat natura quoque eius,\nsic animi atque animae naturam corpore toto\nextrahere haut facile est, quin omnia dissoluantur.\ninplexis ita principiis ab origine prima\ninter se fiunt consorti praedita vita,\nnec sibi quaeque sine alterius vi posse videtur\ncorporis atque animi seorsum sentire potestas,\nsed communibus inter eas conflatur utrimque\nmotibus accensus nobis per viscera sensus.\nPraeterea corpus per se nec gignitur umquam\nnec crescit neque post mortem durare videtur.\nnon enim, ut umor aquae dimittit saepe vaporem,\nqui datus est, neque ea causa convellitur ipse,\nsed manet incolumis, non, inquam, sic animai",321],["lucretius","3.341","discidium possunt artus perferre relicti,\nsed penitus pereunt convulsi conque putrescunt.\nex ineunte aevo sic corporis atque animai\nmutua vitalis discunt contagia motus,\nmaternis etiam membris alvoque reposta,\ndiscidium [ut] nequeat fieri sine peste maloque;\nut videas, quoniam coniunctast causa salutis,\nconiunctam quoque naturam consistere eorum.\nQuod super est, siquis corpus sentire refutat\natque animam credit permixtam corpore toto\nsuscipere hunc motum quem sensum nominitamus,\nvel manifestas res contra verasque repugnat.\nquid sit enim corpus sentire quis adferet umquam,\nsi non ipsa palam quod res dedit ac docuit nos?\n'at dimissa anima corpus caret undique sensu.'\nperdit enim quod non proprium fuit eius in aevo\nmultaque praeterea perdit quom expellitur aevo.\nDicere porro oculos nullam rem cernere posse,\nsed per eos animum ut foribus spectare reclusis,\ndifficilest, contra cum sensus ducat eorum;",341],["lucretius","3.361","sensus enim trahit atque acies detrudit ad ipsas,\nfulgida praesertim cum cernere saepe nequimus,\nlumina luminibus quia nobis praepediuntur.\nquod foribus non fit; neque enim, qua cernimus ipsi,\nostia suscipiunt ullum reclusa laborem.\npraeterea si pro foribus sunt lumina nostra,\niam magis exemptis oculis debere videtur\ncernere res animus sublatis postibus ipsis.\nIllud in his rebus nequaquam sumere possis,\nDemocriti quod sancta viri sententia ponit,\ncorporis atque animi primordia singula primis\nadposita alternis, variare ac nectere membra.\nnam cum multo sunt animae elementa minora\nquam quibus e corpus nobis et viscera constant,\ntum numero quoque concedunt et rara per artus\ndissita sunt, dum taxat ut hoc promittere possis,\nquantula prima queant nobis iniecta ciere\ncorpora sensiferos motus in corpore, tanta\nintervalla tenere exordia prima animai.\nnam neque pulveris inter dum sentimus adhaesum",361],["lucretius","3.381","corpore nec membris incussam sidere cretam,\nnec nebulam noctu neque arani tenvia fila\nobvia sentimus, quando obretimur euntes,\nnec supera caput eiusdem cecidisse vietam\nvestem nec plumas avium papposque volantis,\nqui nimia levitate cadunt plerumque gravatim,\nnec repentis itum cuiusvis cumque animantis\nsentimus nec priva pedum vestigia quaeque,\ncorpore quae in nostro culices et cetera ponunt.\nusque adeo prius est in nobis multa ciendum\nquam primordia sentiscant concussa animai,\nsemina corporibus nostris inmixta per artus,\net quam in his intervallis tuditantia possint\nconcursare coire et dissultare vicissim.\nEt magis est animus vitai claustra coërcens\net dominantior ad vitam quam vis animai.\nnam sine mente animoque nequit residere per artus\ntemporis exiguam partem pars ulla animai,\nsed comes insequitur facile et discedit in auras\net gelidos artus in leti frigore linquit.",381],["lucretius","3.401","at manet in vita cui mens animusque remansit,\nquamvis est circum caesis lacer undique membris;\ntruncus adempta anima circum membrisque remota\nvivit et aetherias vitalis suscipit auras;\nsi non omnimodis, at magna parte animai\nprivatus, tamen in vita cunctatur et haeret;\nut, lacerato oculo circum si pupula mansit\nincolumis, stat cernundi vivata potestas,\ndum modo ne totum corrumpas luminis orbem\net circum caedas aciem solamque relinquas;\nid quoque enim sine pernicie non fiet eorum.\nat si tantula pars oculi media illa peresa est,\noccidit extemplo lumen tenebraeque secuntur,\nincolumis quamvis alioqui splendidus orbis.\nhoc anima atque animus vincti sunt foedere semper.\nNunc age, nativos animantibus et mortalis\nesse animos animasque levis ut noscere possis,\nconquisita diu dulcique reperta labore\ndigna tua pergam disponere carmina vita.\ntu fac utrumque uno subiungas nomine eorum",401],["lucretius","3.421","atque animam verbi causa cum dicere pergam,\nmortalem esse docens, animum quoque dicere credas,\nqua tenus est unum inter se coniunctaque res est.\nPrincipio quoniam tenuem constare minutis\ncorporibus docui multoque minoribus esse\nprincipiis factam quam liquidus umor aquai\naut nebula aut fumus;Ænam longe mobilitate\npraestat et a tenui causa magis icta movetur,\nquippe ubi imaginibus fumi nebulaeque movetur;\nquod genus in somnis sopiti ubi cernimus alte\nexhalare vaporem altaria ferreque fumum;\nnam procul haec dubio nobis simulacra geruntur\nnunc igitur quoniam quassatis undique vasis\ndiffluere umorem et laticem discedere cernis,\net nebula ac fumus quoniam discedit in auras,\ncrede animam quoque diffundi multoque perire\nocius et citius dissolvi in corpora prima,\ncum semel ex hominis membris ablata recessit;\nquippe etenim corpus, quod vas quasi constitit eius,\ncum cohibere nequit conquassatum ex aliqua re",421],["lucretius","3.441","ac rarefactum detracto sanguine venis,\naëre qui credas posse hanc cohiberier ullo,\ncorpore qui nostro rarus magis incohibens sit?\nPraeterea gigni pariter cum corpore et una\ncrescere sentimus pariterque senescere mentem.\nnam vel ut infirmo pueri teneroque vagantur\ncorpore, sic animi sequitur sententia tenvis.\ninde ubi robustis adolevit viribus aetas,\nconsilium quoque maius et auctior est animi vis.\npost ubi iam validis quassatum est viribus aevi\ncorpus et obtusis ceciderunt viribus artus,\nclaudicat ingenium, delirat lingua [labat] mens,\nomnia deficiunt atque uno tempore desunt.\nergo dissolui quoque convenit omnem animai\nnaturam, ceu fumus, in altas aëris auras;\nquando quidem gigni pariter pariterque videmus\ncrescere et, [ut] docui, simul aevo fessa fatisci.\nHuc accedit uti videamus, corpus ut ipsum\nsuscipere inmanis morbos durumque dolorem,\nsic animum curas acris luctumque metumque;",441],["lucretius","3.461","quare participem leti quoque convenit esse.\nquin etiam morbis in corporis avius errat\nsaepe animus; dementit enim deliraque fatur,\ninter dumque gravi lethargo fertur in altum\naeternumque soporem oculis nutuque cadenti;\nunde neque exaudit voces nec noscere voltus\nillorum potis est, ad vitam qui revocantes\ncircum stant lacrimis rorantes ora genasque.\nquare animum quoque dissolui fateare necessest,\nquandoquidem penetrant in eum contagia morbi;\nnam dolor ac morbus leti fabricator uterquest,\nmultorum exitio perdocti quod sumus ante.\n[et quoniam mentem sanari corpus ut aegrum\net pariter mentem sanari corpus inani]\ndenique cor, hominem cum vini vis penetravit\nacris et in venas discessit diditus ardor,\nconsequitur gravitas membrorum, praepediuntur\ncrura vacillanti, tardescit lingua, madet mens,\nnant oculi, clamor singultus iurgia gliscunt,\net iam cetera de genere hoc quae cumque secuntur,",461],["lucretius","3.481","cur ea sunt, nisi quod vehemens violentia vini\nconturbare animam consuevit corpore in ipso?\nat quae cumque queunt conturbari inque pediri,\nsignificant, paulo si durior insinuarit\ncausa, fore ut pereant aevo privata futuro.\nQuin etiam subito vi morbi saepe coactus\nante oculos aliquis nostros, ut fulminis ictu,\nconcidit et spumas agit, ingemit et tremit artus,\ndesipit, extentat nervos, torquetur, anhelat\ninconstanter, et in iactando membra fatigat,\nni mirum quia vis morbi distracta per artus\nturbat agens animam, spumans [ut] in aequore salso\nventorum validis fervescunt viribus undae.\nexprimitur porro gemitus, quia membra dolore\nadficiuntur et omnino quod semina vocis\neliciuntur et ore foras glomerata feruntur\nqua quasi consuerunt et sunt munita viai.\ndesipientia fit, quia vis animi atque animai\nconturbatur et, ut docui, divisa seorsum\ndisiectatur eodem illo distracta veneno.",481],["lucretius","3.501","inde ubi iam morbi reflexit causa, reditque\nin latebras acer corrupti corporis umor,\ntum quasi vaccillans primum consurgit et omnis\npaulatim redit in sensus animamque receptat.\nhaec igitur tantis ubi morbis corpore in ipso\niactentur miserisque modis distracta laborent,\ncur eadem credis sine corpore in aëre aperto\ncum validis ventis aetatem degere posse?\nEt quoniam mentem sanari corpus ut aegrum\ncernimus et flecti medicina posse videmus,\nid quoque praesagit mortalem vivere mentem.\naddere enim partis aut ordine traiecere aecumst\naut aliquid prosum de summa detrahere hilum,\ncommutare animum qui cumque adoritur et infit\naut aliam quamvis naturam flectere quaerit.\nat neque transferri sibi partis nec tribui vult\ninmortale quod est quicquam neque defluere hilum;\nnam quod cumque suis mutatum finibus exit,\ncontinuo hoc mors est illius quod fuit ante.\nergo animus sive aegrescit, mortalia signa",501],["lucretius","3.521","mittit, uti docui, seu flectitur a medicina.\nusque adeo falsae rationi vera videtur\nres occurrere et effugium praecludere eunti\nancipitique refutatu convincere falsum.\nDenique saepe hominem paulatim cernimus ire\net membratim vitalem deperdere sensum;\nin pedibus primum digitos livescere et unguis,\ninde pedes et crura mori, post inde per artus\nire alios tractim gelidi vestigia leti.\nscinditur atque animae haec quoniam natura nec uno\ntempore sincera existit, mortalis habendast.\nquod si forte putas ipsam se posse per artus\nintrosum trahere et partis conducere in unum\natque ideo cunctis sensum diducere membris,\nat locus ille tamen, quo copia tanta animai\ncogitur, in sensu debet maiore videri;\nqui quoniam nusquamst, ni mirum, ut diximus [ante>,\ndilaniata foras dispargitur, interit ergo.\nquin etiam si iam libeat concedere falsum\net dare posse animam glomerari in corpore eorum,",521],["lucretius","3.541","lumina qui lincunt moribundi particulatim,\nmortalem tamen esse animam fateare necesse\nnec refert utrum pereat dispersa per auras\nan contracta suis e partibus obbrutescat,\nquando hominem totum magis ac magis undique sensus\ndeficit et vitae minus et minus undique restat.\nEt quoniam mens est hominis pars una locoque\nfixa manet certo, vel ut aures atque oculi sunt\natque alii sensus qui vitam cumque gubernant,\net vel uti manus atque oculus naresve seorsum\nsecreta ab nobis nequeunt sentire neque esse,\nsed tamen in parvo lincuntur tempore tali,\nsic animus per se non quit sine corpore et ipso\nesse homine, illius quasi quod vas esse videtur,\nsive aliud quid vis potius coniunctius ei\nfingere, quandoquidem conexu corpus adhaeret.\nDenique corporis atque animi vivata potestas\ninter se coniuncta valent vitaque fruuntur;\nnec sine corpore enim vitalis edere motus\nsola potest animi per se natura nec autem",541],["lucretius","3.561","cassum anima corpus durare et sensibus uti.\nscilicet avolsus radicibus ut nequit ullam\ndispicere ipse oculus rem seorsum corpore toto,\nsic anima atque animus per se nil posse videtur.\nni mirum quia [per] venas et viscera mixtim,\nper nervos atque ossa tenentur corpore ab omni\nnec magnis intervallis primordia possunt\nlibera dissultare, ideo conclusa moventur\nsensiferos motus, quos extra corpus in auras\naëris haut possunt post mortem eiecta moveri\npropterea quia non simili ratione tenentur;\ncorpus enim atque animans erit aër, si cohibere\nsese anima atque in eos poterit concludere motus,\nquos ante in nervis et in ipso corpore agebat.\nquare etiam atque etiam resoluto corporis omni\ntegmine et eiectis extra vitalibus auris\ndissolui sensus animi fateare necessest\natque animam, quoniam coniunctast causa duobus.\nDenique cum corpus nequeat perferre animai\ndiscidium, quin in taetro tabescat odore,",561],["lucretius","3.581","quid dubitas quin ex imo penitusque coorta\nemanarit uti fumus diffusa animae vis,\natque ideo tanta mutatum putre ruina\nconciderit corpus, penitus quia mota loco sunt\nfundamenta foras manant animaeque per artus\nperque viarum omnis flexus, in corpore qui sunt,\natque foramina? multimodis ut noscere possis\ndispertitam animae naturam exisse per artus\net prius esse sibi distractam corpore in ipso,\nquam prolapsa foras enaret in aëris auras.\nQuin etiam finis dum vitae vertitur intra,\nsaepe aliqua tamen e causa labefacta videtur\nire anima ac toto solui de corpore [tota]\net quasi supremo languescere tempore voltus\nmolliaque exsangui cadere omnia [corpore] membra.\nquod genus est, animo male factum cum perhibetur\naut animam liquisse; ubi iam trepidatur et omnes\nextremum cupiunt vitae reprehendere vinclum;\nconquassatur enim tum mens animaeque potestas\nomnis. et haec ipso cum corpore conlabefiunt,",581],["lucretius","3.601","ut gravior paulo possit dissolvere causa.\nQuid dubitas tandem quin extra prodita corpus\ninbecilla foras in aperto, tegmine dempto,\nnon modo non omnem possit durare per aevom,\nsed minimum quodvis nequeat consistere tempus?\nnec sibi enim quisquam moriens sentire videtur\nire foras animam incolumem de corpore toto,\nnec prius ad iugulum et supera succedere fauces,\nverum deficere in certa regione locatam;\nut sensus alios in parti quemque sua scit\ndissolui. quod si inmortalis nostra foret mens,\nnon tam se moriens dissolvi conquereretur,\nsed magis ire foras vestemque relinquere, ut anguis.\nDenique cur animi numquam mens consiliumque\ngignitur in capite aut pedibus manibusve, sed unis\nsedibus et certis regionibus omnibus haeret,\nsi non certa loca ad nascendum reddita cuique\nsunt, et ubi quicquid possit durare creatum\natque ita multimodis partitis artubus esse,\nmembrorum ut numquam existat praeposterus ordo?",601],["lucretius","3.621","usque adeo sequitur res rem, neque flamma creari\nfluminibus solitast neque in igni gignier algor.\nPraeterea si inmortalis natura animaist\net sentire potest secreta a corpore nostro,\nquinque, ut opinor, eam faciundum est sensibus auctam.\nnec ratione alia nosmet proponere nobis\npossumus infernas animas Acherunte vagare.\npictores itaque et scriptorum saecla priora\nsic animas intro duxerunt sensibus auctas.\nat neque sorsum oculi neque nares nec manus ipsa\nesse potest animae neque sorsum lingua neque aures;\nhaud igitur per se possunt sentire neque esse.\nEt quoniam toto sentimus corpore inesse\nvitalem sensum et totum esse animale videmus,\nsi subito medium celeri praeciderit ictu\nvis aliqua, ut sorsum partem secernat utramque,\ndispertita procul dubio quoque vis animai\net discissa simul cum corpore dissicietur.\nat quod scinditur et partis discedit in ullas,\nscilicet aeternam sibi naturam abnuit esse.",621],["lucretius","3.641","falciferos memorant currus abscidere membra\nsaepe ita de subito permixta caede calentis,\nut tremere in terra videatur ab artubus id quod\ndecidit abscisum, cum mens tamen atque hominis vis\nmobilitate mali non quit sentire dolorem;\net simul in pugnae studio quod dedita mens est,\ncorpore relicuo pugnam caedesque petessit,\nnec tenet amissam laevam cum tegmine saepe\ninter equos abstraxe rotas falcesque rapaces,\nnec cecidisse alius dextram, cum scandit et instat.\ninde alius conatur adempto surgere crure,\ncum digitos agitat propter moribundus humi pes.\net caput abscisum calido viventeque trunco\nservat humi voltum vitalem oculosque patentis,\ndonec reliquias animai reddidit omnes.\nquin etiam tibi si, lingua vibrante, minanti\nserpentis cauda, procero corpore, utrumque\nsit libitum in multas partis discidere ferro,\nomnia iam sorsum cernes ancisa recenti\nvolnere tortari et terram conspargere tabo,",641],["lucretius","3.661","ipsam seque retro partem petere ore priorem,\nvolneris ardenti ut morsu premat icta dolore.\nomnibus esse igitur totas dicemus in illis\nparticulis animas? at ea ratione sequetur\nunam animantem animas habuisse in corpore multas.\nergo divisast ea quae fuit una simul cum\ncorpore; quapropter mortale utrumque putandumst,\nin multas quoniam partis disciditur aeque.\nPraeterea si inmortalis natura animai\nconstat et in corpus nascentibus insinuatur,\ncur super ante actam aetatem meminisse nequimus\n[interisse et quae nunc est nunc esse creatam]\nnec vestigia gestarum rerum ulla tenemus?\nnam si tanto operest animi mutata potestas,\nomnis ut actarum exciderit retinentia rerum,\nnon, ut opinor, id ab leto iam longius errat;\nqua propter fateare necessest quae fuit ante\ninteriisse, et quae nunc est nunc esse creatam.\nPraeterea si iam perfecto corpore nobis\ninferri solitast animi vivata potestas",661],["lucretius","3.681","tum cum gignimur et vitae cum limen inimus,\nhaud ita conveniebat uti cum corpore et una\ncum membris videatur in ipso sanguine cresse,\nsed vel ut in cavea per se sibi vivere solam\nconvenit, ut sensu corpus tamen affluat omne.\nquare etiam atque etiam neque originis esse putandumst\nexpertis animas nec leti lege solutas;\nnam neque tanto opere adnecti potuisse putandumst\ncorporibus nostris extrinsecus insinuatas,\nquod fieri totum contra manifesta docet res\nÆnamque ita conexa est per venas viscera nervos\nossaque, uti dentes quoque sensu participentur;\nmorbus ut indicat et gelidai stringor aquai\net lapis oppressus subitis e frugibus asper\nnec, tam contextae cum sint, exire videntur\nincolumes posse et salvas exsolvere sese\nomnibus e nervis atque ossibus articulisque,\nquod si forte putas extrinsecus insinuatam\npermanare animam nobis per membra solere,\ntanto quique magis cum corpore fusa peribit;",681],["lucretius","3.701","quod permanat enim, dissolvitur, interit ergo;\ndispertitur enim per caulas corporis omnis.\nut cibus, in membra atque artus cum diditur omnis,\ndisperit atque aliam naturam sufficit ex se,\nsic anima atque animus quamvis [est] integra recens [in]\ncorpus eunt, tamen in manando dissoluuntur,\ndum quasi per caulas omnis diduntur in artus\nparticulae quibus haec animi natura creatur,\nquae nunc in nostro dominatur corpore nata\nex illa quae tunc periit partita per artus.\nquapropter neque natali privata videtur\nesse die natura animae nec funeris expers.\nSemina praeterea linquontur necne animai\ncorpore in exanimo? quod si lincuntur et insunt,\nhaut erit ut merito inmortalis possit haberi,\npartibus amissis quoniam libata recessit.\nsin ita sinceris membris ablata profugit,\nut nullas partis in corpore liquerit ex se,\nunde cadavera rancenti iam viscere vermes\nexpirant atque unde animantum copia tanta",701],["lucretius","3.721","exos et exanguis tumidos perfluctuat artus?\nquod si forte animas extrinsecus insinuari?\nvermibus et privas in corpora posse venire\ncredis nec reputas cur milia multa animarum\nconveniant unde una recesserit, hoc tamen est ut\nquaerendum videatur et in discrimen agendum,\nutrum tandem animae venentur semina quaeque\nvermiculorum ipsaeque sibi fabricentur ubi sint,\nan quasi corporibus perfectis insinuentur.\nat neque cur faciant ipsae quareve laborent\ndicere suppeditat. neque enim, sine corpore cum sunt,\nsollicitae volitant morbis alguque fameque;\ncorpus enim magis his vitiis adfine laborat,\net mala multa animus contage fungitur eius.\nsed tamen his esto quamvis facere utile corpus,\ncum subeant; at qua possint via nulla videtur.\nhaut igitur faciunt animae sibi corpora et artus.\nnec tamen est ut qui [cum] perfectis insinuentur\ncorporibus; neque enim poterunt suptiliter esse\nconexae neque consensu contagia fient.",721],["lucretius","3.741","Denique cur acris violentia triste leonum\nseminium sequitur, volpes dolus, et fuga cervos?\na patribus datur et [a] patrius pavor incitat artus,\net iam cetera de genere hoc cur omnia membris\nex ineunte aevo generascunt ingenioque,\nsi non, certa suo quia semine seminioque\nvis animi pariter crescit cum corpore quoque?\nquod si inmortalis foret et mutare soleret\ncorpora, permixtis animantes moribus essent,\neffugeret canis Hyrcano de semine saepe\ncornigeri incursum cervi tremeretque per auras\naëris accipiter fugiens veniente columba,\ndesiperent homines, saperent fera saecla ferarum.\nillud enim falsa fertur ratione, quod aiunt\ninmortalem animam mutato corpore flecti;\nquod mutatur enim, dissolvitur, interit ergo;\ntraiciuntur enim partes atque ordine migrant;\nquare dissolui quoque debent posse per artus,\ndenique ut intereant una cum corpore cunctae.\nsin animas hominum dicent in corpora semper",741],["lucretius","3.761","ire humana, tamen quaeram cur e sapienti\nstulta queat fieri, nec prudens sit puer ullus,\n[si non, certa suo quia semine seminioque]\nnec tam doctus equae pullus quam fortis equi vis.\nscilicet in tenero tenerascere corpore mentem\nconfugient. quod si iam fit, fateare necessest\nmortalem esse animam, quoniam mutata per artus\ntanto opere amittit vitam sensumque priorem.\nquove modo poterit pariter cum corpore quoque\nconfirmata cupitum aetatis tangere florem\nvis animi, nisi erit consors in origine prima?\nquidve foras sibi vult membris exire senectis?\nan metuit conclusa manere in corpore putri\net domus aetatis spatio ne fessa vetusto\nobruat? at non sunt immortali ulla pericla.\nDenique conubia ad Veneris partusque ferarum\nesse animas praesto deridiculum esse videtur,\nexpectare immortalis mortalia membra\ninnumero numero certareque praeproperanter\ninter se quae prima potissimaque insinuetur;",761],["lucretius","3.781","si non forte ita sunt animarum foedera pacta,\nut quae prima volans advenerit insinuetur\nprima neque inter se contendant viribus hilum.\nDenique in aethere non arbor, non aequore in alto\nnubes esse queunt nec pisces vivere in arvis\nnec cruor in lignis neque saxis sucus inesse.\ncertum ac dispositumst ubi quicquid crescat et insit.\nsic animi natura nequit sine corpore oriri\nsola neque a nervis et sanguine longius esse.\nquod si posset enim, multo prius ipsa animi vis\nin capite aut umeris aut imis calcibus esse\nposset et innasci quavis in parte soleret,\ntandem in eodem homine atque in eodem vase manere.\nquod quoniam nostro quoque constat corpore certum\ndispositumque videtur ubi esse et crescere possit\nsorsum anima atque animus, tanto magis infitiandum\ntotum posse extra corpus durare genique.\nquare, corpus ubi interiit, periisse necessest\nconfiteare animam distractam in corpore toto.\nquippe etenim mortale aeterno iungere et una",781],["lucretius","3.801","consentire putare et fungi mutua posse\ndesiperest; quid enim diversius esse putandumst\naut magis inter se disiunctum discrepitansque,\nquam mortale quod est inmortali atque perenni\niunctum in concilio saevas tolerare procellas?\npraeterea quaecumque manent aeterna necessest\naut quia sunt solido cum corpore respuere ictus\nnec penetrare pati sibi quicquam quod queat artas\ndissociare intus partis, ut materiai\ncorpora sunt, quorum naturam ostendimus ante,\naut ideo durare aetatem posse per omnem,\nplagarum quia sunt expertia sicut inanest,\nquod manet intactum neque ab ictu fungitur hilum,\naut etiam quia nulla loci sit copia circum,\nquo quasi res possint discedere dissoluique,\nsicut summarum summast aeterna, neque extra\nquis locus est quo diffugiant neque corpora sunt quae\npossint incidere et valida dissolvere plaga.\nQuod si forte ideo magis inmortalis habendast,\nquod vitalibus ab rebus munita tenetur,",801],["lucretius","3.821","aut quia non veniunt omnino aliena salutis,\naut quia quae veniunt aliqua ratione recedunt\npulsa prius quam quid noceant sentire queamus,\n* * *\npraeter enim quam quod morbis cum corporis aegret,\nadvenit id quod eam de rebus saepe futuris\nmacerat inque metu male habet curisque fatigat,\npraeteritisque male admissis peccata remordent.\nadde furorem animi proprium atque oblivia rerum,\nadde quod in nigras lethargi mergitur undas.\nNil igitur mors est ad nos neque pertinet hilum,\nquandoquidem natura animi mortalis habetur.\net vel ut ante acto nihil tempore sensimus aegri,\nad confligendum venientibus undique Poenis,\nomnia cum belli trepido concussa tumultu\nhorrida contremuere sub altis aetheris auris,\nin dubioque fuere utrorum ad regna cadendum\nomnibus humanis esset terraque marique,\nsic, ubi non erimus, cum corporis atque animai\ndiscidium fuerit, quibus e sumus uniter apti,",821],["lucretius","3.841","scilicet haud nobis quicquam, qui non erimus tum,\naccidere omnino poterit sensumque movere,\nnon si terra mari miscebitur et mare caelo.\net si iam nostro sentit de corpore postquam\ndistractast animi natura animaeque potestas,\nnil tamen est ad nos, qui comptu coniugioque\ncorporis atque animae consistimus uniter apti.\nnec, si materiem nostram collegerit aetas\npost obitum rursumque redegerit ut sita nunc est,\natque iterum nobis fuerint data lumina vitae,\npertineat quicquam tamen ad nos id quoque factum,\ninterrupta semel cum sit repetentia nostri.\net nunc nil ad nos de nobis attinet, ante\nqui fuimus, [neque] iam de illis nos adficit angor.\nnam cum respicias inmensi temporis omne\npraeteritum spatium, tum motus materiai\nmultimodi quam sint, facile hoc adcredere possis,\nsemina saepe in eodem, ut nunc sunt, ordine posta\nhaec eadem, quibus e nunc nos sumus, ante fuisse.\nnec memori tamen id quimus reprehendere mente;",841],["lucretius","3.861","inter enim iectast vitai pausa vageque\ndeerrarunt passim motus ab sensibus omnes.\ndebet enim, misere si forte aegreque futurumst;\nipse quoque esse in eo tum tempore, cui male possit\naccidere. id quoniam mors eximit, esseque prohibet\nillum cui possint incommoda conciliari,\nscire licet nobis nihil esse in morte timendum\nnec miserum fieri qui non est posse, neque hilum\ndifferre an nullo fuerit iam tempore natus,\nmortalem vitam mors cum inmortalis ademit.\nProinde ubi se videas hominem indignarier ipsum,\npost mortem fore ut aut putescat corpore posto\naut flammis interfiat malisve ferarum,\nscire licet non sincerum sonere atque subesse\ncaecum aliquem cordi stimulum, quamvis neget ipse\ncredere se quemquam sibi sensum in morte futurum;\nnon, ut opinor, enim dat quod promittit et unde\nnec radicitus e vita se tollit et eicit,\nsed facit esse sui quiddam super inscius ipse.\nvivus enim sibi cum proponit quisque futurum,",861],["lucretius","3.881","corpus uti volucres lacerent in morte feraeque,\nipse sui miseret; neque enim se dividit illim\nnec removet satis a proiecto corpore et illum\nse fingit sensuque suo contaminat astans.\nhinc indignatur se mortalem esse creatum\nnec videt in vera nullum fore morte alium se,\nqui possit vivus sibi se lugere peremptum\nstansque iacentem [se] lacerari urive dolere.\nnam si in morte malumst malis morsuque ferarum\ntractari, non invenio qui non sit acerbum\nignibus inpositum calidis torrescere flammis\naut in melle situm suffocari atque rigere\nfrigore, cum summo gelidi cubat aequore saxi,\nurgerive superne obrutum pondere terrae.\n'Iam iam non domus accipiet te laeta neque uxor\noptima, nec dulces occurrent oscula nati\npraeripere et tacita pectus dulcedine tangent.\nnon poteris factis florentibus esse tuisque\npraesidium. misero misere' aiunt 'omnia ademit\nuna dies infesta tibi tot praemia vitae.'",881],["lucretius","3.901","illud in his rebus non addunt 'nec tibi earum\niam desiderium rerum super insidet una.'\nquod bene si videant animo dictisque sequantur,\ndissoluant animi magno se angore metuque.\n'tu quidem ut es leto sopitus, sic eris aevi\nquod super est cunctis privatus doloribus aegris;\nat nos horrifico cinefactum te prope busto\ninsatiabiliter deflevimus, aeternumque\nnulla dies nobis maerorem e pectore demet.'\nillud ab hoc igitur quaerendum est, quid sit amari\ntanto opere, ad somnum si res redit atque quietem,\ncur quisquam aeterno possit tabescere luctu.\nHoc etiam faciunt ubi discubuere tenentque\npocula saepe homines et inumbrant ora coronis,\nex animo ut dicant: 'brevis hic est fructus homullis;\niam fuerit neque post umquam revocare licebit.'\ntam quam in morte mali cum primis hoc sit eorum,\nquod sitis exurat miseros atque arida torrat,\naut aliae cuius desiderium insideat rei.\nnec sibi enim quisquam tum se vitamque requiret,",901],["lucretius","3.921","cum pariter mens et corpus sopita quiescunt;\nnam licet aeternum per nos sic esse soporem,\nnec desiderium nostri nos adficit ullum,\net tamen haud quaquam nostros tunc illa per artus\nlonge ab sensiferis primordia motibus errant,\ncum correptus homo ex somno se colligit ipse.\nmulto igitur mortem minus ad nos esse putandumst,\nsi minus esse potest quam quod nihil esse videmus;\nmaior enim turbae disiectus materiai\nconsequitur leto nec quisquam expergitus extat,\nfrigida quem semel est vitai pausa secuta.\nDenique si vocem rerum natura repente.\nmittat et hoc alicui nostrum sic increpet ipsa:\n'quid tibi tanto operest, mortalis, quod nimis aegris\nluctibus indulges? quid mortem congemis ac fles?\nnam [si] grata fuit tibi vita ante acta priorque\net non omnia pertusum congesta quasi in vas\ncommoda perfluxere atque ingrata interiere;\ncur non ut plenus vitae conviva recedis\naequo animoque capis securam, stulte, quietem?",921],["lucretius","3.941","sin ea quae fructus cumque es periere profusa\nvitaque in offensost, cur amplius addere quaeris,\nrursum quod pereat male et ingratum occidat omne,\nnon potius vitae finem facis atque laboris?\nnam tibi praeterea quod machiner inveniamque,\nquod placeat, nihil est; eadem sunt omnia semper.\nsi tibi non annis corpus iam marcet et artus\nconfecti languent, eadem tamen omnia restant,\nomnia si perges vivendo vincere saecla,\natque etiam potius, si numquam sis moriturus',\nquid respondemus, nisi iustam intendere litem\nnaturam et veram verbis exponere causam?\ngrandior hic vero si iam seniorque queratur\natque obitum lamentetur miser amplius aequo,\nnon merito inclamet magis et voce increpet acri:\n'aufer abhinc lacrimas, baratre, et compesce querellas.\nomnia perfunctus vitai praemia marces;\nsed quia semper aves quod abest, praesentia temnis,\ninperfecta tibi elapsast ingrataque vita,\net nec opinanti mors ad caput adstitit ante",941],["lucretius","3.961","quam satur ac plenus possis discedere rerum.\nnunc aliena tua tamen aetate omnia mitte\naequo animoque, age dum, magnis concede necessis?'\niure, ut opinor, agat, iure increpet inciletque;\ncedit enim rerum novitate extrusa vetustas\nsemper, et ex aliis aliud reparare necessest.\nNec quisquam in baratrum nec Tartara deditur atra;\nmateries opus est, ut crescant postera saecla;\nquae tamen omnia te vita perfuncta sequentur;\nnec minus ergo ante haec quam tu cecidere cadentque.\nsic alid ex alio numquam desistet oriri\nvitaque mancipio nulli datur, omnibus usu.\nrespice item quam nil ad nos ante acta vetustas\ntemporis aeterni fuerit, quam nascimur ante.\nhoc igitur speculum nobis natura futuri\ntemporis exponit post mortem denique nostram.\nnumquid ibi horribile apparet, num triste videtur\nquicquam, non omni somno securius exstat?\nAtque ea ni mirum quae cumque Acherunte profundo\nprodita sunt esse, in vita sunt omnia nobis.",961],["lucretius","3.981","nec miser inpendens magnum timet aëre saxum\nTantalus, ut famast, cassa formidine torpens;\nsed magis in vita divom metus urget inanis\nmortalis casumque timent quem cuique ferat fors.\nnec Tityon volucres ineunt Acherunte iacentem\nnec quod sub magno scrutentur pectore quicquam\nperpetuam aetatem possunt reperire profecto.\nquam libet immani proiectu corporis exstet,\nqui non sola novem dispessis iugera membris\noptineat, sed qui terrai totius orbem,\nnon tamen aeternum poterit perferre dolorem\nnec praebere cibum proprio de corpore semper.\nsed Tityos nobis hic est, in amore iacentem\nquem volucres lacerant atque exest anxius angor\naut alia quavis scindunt cuppedine curae.\nSisyphus in vita quoque nobis ante oculos est,\nqui petere a populo fasces saevasque secures\nimbibit et semper victus tristisque recedit.\nnam petere imperium, quod inanest nec datur umquam,\natque in eo semper durum sufferre laborem,",981],["lucretius","3.1001","hoc est adverso nixantem trudere monte\nsaxum, quod tamen [e] summo iam vertice rusum\nvolvitur et plani raptim petit aequora campi.\ndeinde animi ingratam naturam pascere semper\natque explere bonis rebus satiareque numquam,\nquod faciunt nobis annorum tempora, circum\ncum redeunt fetusque ferunt variosque lepores,\nnec tamen explemur vitai fructibus umquam,\nhoc, ut opinor, id est, aevo florente puellas\nquod memorant laticem pertusum congerere in vas,\nquod tamen expleri nulla ratione potestur.\nCerberus et Furiae iam vero et lucis egestas,\nTartarus horriferos eructans faucibus aestus!\nqui neque sunt usquam nec possunt esse profecto;\nsed metus in vita poenarum pro male factis\nest insignibus insignis scelerisque luela,\ncarcer et horribilis de saxo iactus deorsum,\nverbera carnifices robur pix lammina taedae;\nquae tamen etsi absunt, at mens sibi conscia factis\npraemetuens adhibet stimulos torretque flagellis,",1001],["lucretius","3.1021","nec videt interea qui terminus esse malorum\npossit nec quae sit poenarum denique finis,\natque eadem metuit magis haec ne in morte gravescant.\nhic Acherusia fit stultorum denique vita.\nHoc etiam tibi tute interdum dicere possis.\n'lumina sis oculis etiam bonus Ancus reliquit,\nqui melior multis quam tu fuit, improbe, rebus.\ninde alii multi reges rerumque potentes\nocciderunt, magnis qui gentibus imperitarunt.\nille quoque ipse, viam qui quondam per mare magnum\nstravit iterque dedit legionibus ire per altum\nac pedibus salsas docuit super ire lucunas\net contempsit equis insultans murmura ponti,\nlumine adempto animam moribundo corpore fudit.\nScipiadas, belli fulmen, Carthaginis horror,\nossa dedit terrae proinde ac famul infimus esset.\nadde repertores doctrinarum atque leporum,\nadde Heliconiadum comites; quorum unus Homerus\nsceptra potitus eadem aliis sopitus quietest.\ndenique Democritum post quam matura vetustas",1021],["lucretius","3.1041","admonuit memores motus languescere mentis,\nsponte sua leto caput obvius optulit ipse.\nipse Epicurus obit decurso lumine vitae,\nqui genus humanum ingenio superavit et omnis\nrestinxit stellas exortus ut aetherius sol.\ntu vero dubitabis et indignabere obire?\nmortua cui vita est prope iam vivo atque videnti,\nqui somno partem maiorem conteris aevi,\net viligans stertis nec somnia cernere cessas\nsollicitamque geris cassa formidine mentem\nnec reperire potes tibi quid sit saepe mali, cum\nebrius urgeris multis miser undique curis\natque animo incerto fluitans errore vagaris.'\nSi possent homines, proinde ac sentire videntur\npondus inesse animo, quod se gravitate fatiget,\ne quibus id fiat causis quoque noscere et unde\ntanta mali tam quam moles in pectore constet,\nhaut ita vitam agerent, ut nunc plerumque videmus\nquid sibi quisque velit nescire et quaerere semper,\ncommutare locum, quasi onus deponere possit.",1041],["lucretius","3.1061","exit saepe foras magnis ex aedibus ille,\nesse domi quem pertaesumst, subitoque [revertit>,\nquippe foris nihilo melius qui sentiat esse.\ncurrit agens mannos ad villam praecipitanter\nauxilium tectis quasi ferre ardentibus instans;\noscitat extemplo, tetigit cum limina villae,\naut abit in somnum gravis atque oblivia quaerit,\naut etiam properans urbem petit atque revisit.\nhoc se quisque modo fugit, at quem scilicet, ut fit,\neffugere haut potis est: ingratius haeret et odit\npropterea, morbi quia causam non tenet aeger;\nquam bene si videat, iam rebus quisque relictis\nnaturam primum studeat cognoscere rerum,\ntemporis aeterni quoniam, non unius horae,\nambigitur status, in quo sit mortalibus omnis\naetas, post mortem quae restat cumque manendo.\nDenique tanto opere in dubiis trepidare periclis\nquae mala nos subigit vitai tanta cupido?\ncerte equidem finis vitae mortalibus adstat\nnec devitari letum pote, quin obeamus.",1061],["lucretius","3.1081","praeterea versamur ibidem atque insumus usque\nnec nova vivendo procuditur ulla voluptas;\nsed dum abest quod avemus, id exsuperare videtur\ncetera; post aliud, cum contigit illud, avemus\net sitis aequa tenet vitai semper hiantis.\nposteraque in dubiost fortunam quam vehat aetas,\nquidve ferat nobis casus quive exitus instet.\nnec prorsum vitam ducendo demimus hilum\ntempore de mortis nec delibare valemus,\nquo minus esse diu possimus forte perempti.\nproinde licet quod vis vivendo condere saecla,\nmors aeterna tamen nihilo minus illa manebit,\nnec minus ille diu iam non erit, ex hodierno\nlumine qui finem vitai fecit, et ille,\nmensibus atque annis qui multis occidit ante.",1081],["lucretius","4.1","Avia Pieridum peragro loca nullius ante\ntrita solo. iuvat integros accedere fontis\natque haurire, iuvatque novos decerpere flores\ninsignemque meo capiti petere inde coronam,\nunde prius nulli velarint tempora musae;\nprimum quod magnis doceo de rebus et artis\nreligionum animum nodis exsolvere pergo,\ndeinde quod obscura de re tam lucida pango\ncarmina musaeo contingens cuncta lepore.\nid quoque enim non ab nulla ratione videtur;\nnam vel uti pueris absinthia taetra medentes\ncum dare conantur, prius oras pocula circum\ncontingunt mellis dulci flavoque liquore,\nut puerorum aetas inprovida ludificetur\nlabrorum tenus, interea perpotet amarum\nabsinthi laticem deceptaque non capiatur,\nsed potius tali facto recreata valescat,\nsic ego nunc, quoniam haec ratio plerumque videtur\ntristior esse quibus non est tractata, retroque\nvolgus abhorret ab hac, volui tibi suaviloquenti",1],["lucretius","4.21","carmine Pierio rationem exponere nostram\net quasi musaeo dulci contingere melle;\nsi tibi forte animum tali ratione tenere\nversibus in nostris possem, dum percipis omnem\nnaturam rerum ac persentis utilitatem.\nSed quoniam docui cunctarum exordia rerum\nqualia sint et quam variis distantia formis\nsponte sua volitent aeterno percita motu\nquoque modo possit res ex his quaeque creari,\n[nunc agere incipiam tibi quod vehementer ad has res\nattinet esse ea quae rerum simulacra vocamus,\nquae quasi membranae vel cortex nominitandast,]\natque animi quoniam docui natura quid esset\net quibus e rebus cum corpore compta vigeret\nquove modo distracta rediret in ordia prima,\nnunc agere incipiam tibi, quod vehementer ad has res\nattinet esse ea quae rerum simulacra vocamus,\nquod speciem ac formam similem gerit eius imago,\ncuius cumque cluet de corpore fusa vagari;\nquae quasi membranae summo de corpore rerum",21],["lucretius","4.41","dereptae volitant ultroque citroque per auras,\natque eadem nobis vigilantibus obvia mentes\nterrificant atque in somnis, cum saepe figuras\ncontuimur miras simulacraque luce carentum,\nquae nos horrifice languentis saepe sopore\nexcierunt ne forte animas Acherunte reamur\neffugere aut umbras inter vivos volitare\nneve aliquid nostri post mortem posse relinqui,\ncum corpus simul atque animi natura perempta\nin sua discessum dederint primordia quaeque.\ndico igitur rerum effigias tenuisque figuras\nmittier ab rebus summo de cortice eorum;\nid licet hinc quamvis hebeti cognoscere corde.\nPrincipio quoniam mittunt in rebus apertis\ncorpora res multae, partim diffusa solute,\nrobora ceu fumum mittunt ignesque vaporem,\net partim contexta magis condensaque, ut olim\ncum teretis ponunt tunicas aestate cicadae,\net vituli cum membranas de corpore summo\nnascentes mittunt, et item cum lubrica serpens",41],["lucretius","4.61","exuit in spinis vestem; nam saepe videmus\nillorum spoliis vepres volitantibus auctas.\nquae quoniam fiunt, tenuis quoque debet imago\nab rebus mitti summo de corpore rerum.\nnam cur illa cadant magis ab rebusque recedant\nquam quae tenvia sunt, hiscendist nulla potestas;\npraesertim cum sint in summis corpora rebus\nmulta minuta, iaci quae possint ordine eodem\nquo fuerint et formai servare figuram,\net multo citius, quanto minus indupediri\npauca queunt et [quae] sunt prima fronte locata.\nnam certe iacere ac largiri multa videmus,\nnon solum ex alto penitusque, ut diximus ante,\nverum de summis ipsum quoque saepe colorem.\net volgo faciunt id lutea russaque vela\net ferrugina, cum magnis intenta theatris\nper malos volgata trabesque trementia flutant;\nnamque ibi consessum caveai supter et omnem\nscaenai speciem patrum matrumque deorsum\ninficiunt coguntque suo fluitare colore.",61],["lucretius","4.81","et quanto circum mage sunt inclusa theatri\nmoenia, tam magis haec intus perfusa lepore\nomnia conrident correpta luce diei.\nergo lintea de summo cum corpore fucum\nmittunt, effigias quoque debent mittere tenvis\nres quaeque, ex summo quoniam iaculantur utraque.\nsunt igitur iam formarum vestigia certa,\nquae volgo volitant subtili praedita filo\nnec singillatim possunt secreta videri.\nPraeterea omnis odor fumus vapor atque aliae res\nconsimiles ideo diffusae rebus abundant,\nex alto quia dum veniunt extrinsecus ortae\nscinduntur per iter flexum, nec recta viarum\nostia sunt, qua contendant exire coortae.\nat contra tenuis summi membrana coloris\ncum iacitur, nihil est quod eam discerpere possit,\nin promptu quoniam est in prima fronte locata.\nPostremo speculis in aqua splendoreque in omni\nquae cumque apparent nobis simulacra, necessest,\nquandoquidem simili specie sunt praedita rerum,",81],["lucretius","4.101","exin imaginibus missis consistere eorum.\n[nam cur illa cadant magis ab rebusque recedant\nquam quae tenuia sunt, hiscendist nulla potestas.]\nsunt igitur tenues formarum illis similesque\neffigiae, singillatim quas cernere nemo\ncum possit, tamen adsiduo crebroque repulsu\nreiectae reddunt speculorum ex aequore visum,\nnec ratione alia servari posse videntur,\ntanto opere ut similes reddantur cuique figurae.\nNunc age, quam tenui natura constet imago\npercipe. et in primis, quoniam primordia tantum\nsunt infra nostros sensus tantoque minora\nquam quae primum oculi coeptant non posse tueri,\nnunc tamen id quoque uti confirmem, exordia rerum\ncunctarum quam sint subtilia percipe paucis.\nprimum animalia sunt iam partim tantula, corum\ntertia pars nulla possit ratione videri.\nhorum intestinum quodvis quale esse putandumst!\nquid cordis globus aut oculi? quid membra? quid artus?\nquantula sunt! quid praeterea primordia quaeque,",101],["lucretius","4.121","unde anima atque animi constet natura necessumst,\nnonne vides quam sint subtilia quamque minuta?\npraeterea quaecumque suo de corpore odorem\nexpirant acrem, panaces absinthia taetra\nhabrotonique graves et tristia centaurea,\nquorum unum quidvis leviter si forte duobus quin potius noscas rerum simulacra vagari\nmulta modis multis, nulla vi cassaque sensu?\nSed ne forte putes ea demum sola vagari,\nquae cumque ab rebus rerum simulacra recedunt,\nsunt etiam quae sponte sua gignuntur et ipsa\nconstituuntur in hoc caelo, qui dicitur aer,\nquae multis formata modis sublime feruntur,\nut nubes facile inter dum concrescere in alto\ncernimus et mundi speciem violare serenam\naëra mulcentes motu; nam saepe Gigantum\nora volare videntur et umbram ducere late,\ninter dum magni montes avolsaque saxa\nmontibus ante ire et solem succedere praeter,\ninde alios trahere atque inducere belua nimbos.\nnec speciem mutare suam liquentia cessant",121],["lucretius","4.141","et cuiusque modi formarum vertere in oras.\nNunc ea quam facili et celeri ratione genantur\nperpetuoque fluant ab rebus lapsaque cedant semper enim summum quicquid de rebus abundat,\nquod iaculentur. et hoc alias cum pervenit in res,\ntransit, ut in primis vestem; sed ubi aspera saxa\naut in materiam ligni pervenit, ibi iam\nscinditur, ut nullum simulacrum reddere possit.\nat cum splendida quae constant opposta fuerunt\ndensaque, ut in primis speculum est, nihil accidit horum;\nnam neque, uti vestem, possunt transire, neque autem\nscindi; quam meminit levor praestare salutem.\nqua propter fit ut hinc nobis simulacra redundent.\net quamvis subito quovis in tempore quamque\nrem contra speculum ponas, apparet imago;\nperpetuo fluere ut noscas e corpore summo\ntexturas rerum tenuis tenuisque figuras.\nergo multa brevi spatio simulacra genuntur,\nut merito celer his rebus dicatur origo.\net quasi multa brevi spatio summittere debet\nlumina sol, ut perpetuo sint omnia plena,",141],["lucretius","4.161","sic ab rebus item simili ratione necessest\ntemporis in puncto rerum simulacra ferantur\nmulta modis multis in cunctas undique partis;\nquandoquidem speculum quo cumque obvertimus oris,\nres ibi respondent simili forma atque colore.\nPraeterea modo cum fuerit liquidissima caeli\ntempestas, perquam subito fit turbida foede,\nundique uti tenebras omnis Acherunta rearis\nliquisse et magnas caeli complesse cavernas.\nusque adeo taetra nimborum nocte coorta\ninpendent atrae Formidinis ora superne;\nquorum quantula pars sit imago dicere nemost\nqui possit neque eam rationem reddere dictis.\nNunc age, quam celeri motu simulacra ferantur,\net quae mobilitas ollis tranantibus auras\nreddita sit, longo spatio ut brevis hora teratur,\nin quem quaeque locum diverso numine tendunt,\nsuavidicis potius quam multis versibus edam;\nparvus ut est cycni melior canor, ille gruum quam\nclamor in aetheriis dispersus nubibus austri.",161],["lucretius","4.181","Principio persaepe levis res atque minutis\ncorporibus factas celeris licet esse videre.\nin quo iam genere est solis lux et vapor eius,\npropterea quia sunt e primis facta minutis,\nquae quasi cuduntur perque aëris intervallum\nnon dubitant transire sequenti concita plaga;\nsuppeditatur enim confestim lumine lumen\net quasi protelo stimulatur fulgere fulgur.\nqua propter simulacra pari ratione necessest\ninmemorabile per spatium transcurrere posse\ntemporis in puncto, primum quod parvola causa\nest procul a tergo quae provehat atque propellat,\nquod super est, ubi tam volucri levitate ferantur,\ndeinde quod usque adeo textura praedita rara\nmittuntur, facile ut quasvis penetrare queant res\net quasi permanare per aëris intervallum.\nPraeterea si quae penitus corpuscula rerum\nex altoque foras mittuntur, solis uti lux\nac vapor, haec puncto cernuntur lapsa diei\nper totum caeli spatium diffundere sese",181],["lucretius","4.201","perque volare mare ac terras caelumque rigare.\nquid quae sunt igitur iam prima fronte parata,\ncum iaciuntur et emissum res nulla moratur?\nquone vides citius debere et longius ire\nmultiplexque loci spatium transcurrere eodem\ntempore quo solis pervolgant lumina caelum?\nHoc etiam in primis specimen verum esse videtur,\nquam celeri motu rerum simulacra ferantur,\nquod simul ac primum sub diu splendor aquai\nponitur, extemplo caelo stellante serena\nsidera respondent in aqua radiantia mundi.\niamne vides igitur quam puncto tempore imago\naetheris ex oris in terrarum accidat oras?\nquare etiam atque etiam mitti fateare necessest\ncorpora quae feriant oculos visumque lacessant.\nperpetuoque fluunt certis ab rebus odores,\nfrigus ut a fluviis, calor ab sole, aestus ab undis\naequoris, exesor moerorum litora circum,\nnec variae cessant voces volitare per auras.\ndenique in os salsi venit umor saepe saporis,",201],["lucretius","4.221","cum mare versamur propter, dilutaque contra\ncum tuimur misceri absinthia, tangit amaror.\nusque adeo omnibus ab rebus res quaeque fluenter\nfertur et in cunctas dimittitur undique partis\nnec mora nec requies interdatur ulla fluendi,\nperpetuo quoniam sentimus et omnia semper\ncernere odorari licet et sentire sonare.\nPraeterea quoniam manibus tractata figura\nin tenebris quaedam cognoscitur esse eadem quae\ncernitur in luce et claro candore, necessest\nconsimili causa tactum visumque moveri.\nnunc igitur si quadratum temptamus et id nos\ncommovet in tenebris, in luci quae poterit res\naccidere ad speciem quadrata, nisi eius imago?\nesse in imaginibus qua propter causa videtur\ncernundi neque posse sine his res ulla videri.\nNunc ea quae dico rerum simulacra feruntur\nundique et in cunctas iaciuntur didita partis;\nverum nos oculis quia solis cernere quimus,\npropterea fit uti, speciem quo vertimus, omnes",221],["lucretius","4.241","res ibi eam contra feriant forma atque colore.\net quantum quaeque ab nobis res absit, imago\nefficit ut videamus et internoscere curat;\nnam cum mittitur, extemplo protrudit agitque\naëra qui inter se cumque est oculosque locatus,\nisque ita per nostras acies perlabitur omnis\net quasi perterget pupillas atque ita transit.\npropterea fit uti videamus quam procul absit\nres quaeque. et quanto plus aëris ante agitatur\net nostros oculos perterget longior aura,\ntam procul esse magis res quaeque remota videtur.\nscilicet haec summe celeri ratione geruntur,\nquale sit ut videamus, et una quam procul absit.\nIllud in his rebus minime mirabile habendumst,\ncur, ea quae feriant oculos simulacra videri\nsingula cum nequeant, res ipsae perspiciantur.\nventus enim quoque paulatim cum verberat et cum\nacre fluit frigus, non privam quamque solemus\nparticulam venti sentire et frigoris eius,\nsed magis unorsum, fierique perinde videmus",241],["lucretius","4.261","corpore tum plagas in nostro tam quam aliquae res\nverberet atque sui det sensum corporis extra.\npraeterea lapidem digito cum tundimus, ipsum\ntangimus extremum saxi summumque colorem\nnec sentimus eum tactu, verum magis ipsam\nduritiem penitus saxi sentimus in alto.\nNunc age, cur ultra speculum videatur imago\npercipe: nam certe penitus remmota videtur.\nquod genus illa foris quae vere transpiciuntur,\nianua cum per se transpectum praebet apertum,\nmulta facitque foris ex aedibus ut videantur;\nis quoque enim duplici geminoque fit aëre visus.\nprimus enim citra postes tum cernitur aër,\ninde fores ipsae dextra laevaque secuntur,\npost extraria lux oculos perterget et aër\nalter, et illa foris quae vere transpiciuntur.\nsic ubi se primum speculi proiecit imago,\ndum venit ad nostras acies, protrudit agitque\naëra qui inter se cumquest oculosque locatus,\net facit, ut prius hunc omnem sentire queamus",261],["lucretius","4.281","quam speculum; sed ubi [in] speculum quoque sensimus ipsum,\ncontinuo a nobis in eum quae fertur imago\npervenit, et nostros oculos reiecta revisit\natque alium prae se propellens aëra volvit,\net facit ut prius hunc quam se videamus, eoque\ndistare ab speculo tantum semota videtur.\nquare etiam atque etiam minime mirarier est par illis quae reddunt speculorum ex aequore visum,\naëribus binis quoniam res confit utraque.\nNunc ea quae nobis membrorum dextera pars est,\nin speculis fit ut in laeva videatur eo quod\nplanitiem ad speculi veniens cum offendit imago,\nnon convertitur incolumis, sed recta retrorsum\nsic eliditur, ut siquis, prius arida quam sit\ncretea persona, adlidat pilaeve trabive,\natque ea continuo rectam si fronte figuram\nservet et elisam retro sese exprimat ipsa.\nfiet ut, ante oculus fuerit qui dexter, ut idem\nnunc sit laevus et e laevo sit mutua dexter.\nFit quoque de speculo in speculum ut tradatur imago,\nquinque etiam [aut] sex ut fieri simulacra suërint.",281],["lucretius","4.301","nam quae cumque retro parte interiore latebunt,\ninde tamen, quamvis torte penitusque remota,\nomnia per flexos aditus educta licebit\npluribus haec speculis videantur in aedibus esse.\nusque adeo speculo in speculum translucet imago,\net cum laeva data est, fit rusum ut dextera fiat,\ninde retro rursum redit et convertit eodem.\nQuin etiam quae cumque latuscula sunt speculorum\nadsimili lateris flexura praedita nostri,\ndextera ea propter nobis simulacra remittunt,\naut quia de speculo in speculum transfertur imago,\ninde ad nos elisa bis advolat, aut etiam quod\ncircum agitur, cum venit, imago propterea quod\nflexa figura docet speculi convertier ad nos.\nIndugredi porro pariter simulacra pedemque\nponere nobiscum credas gestumque imitari\npropterea quia, de speculi qua parte recedas,\ncontinuo nequeunt illinc simulacra reverti;\nomnia quandoquidem cogit natura referri\nac resilire ab rebus ad aequos reddita flexus.",301],["lucretius","4.321","Splendida porro oculi fugitant vitantque tueri.\nsol etiam caecat, contra si tendere pergas,\npropterea quia vis magnast ipsius et alte\naëra per purum simulacra feruntur\net feriunt oculos turbantia composituras.\nPraeterea splendor qui cumque est acer adurit\nsaepe oculos ideo quod semina possidet ignis\nmulta, dolorem oculis quae gignunt insinuando.\nlurida praeterea fiunt quae cumque tuentur\narquati, quia luroris de corpore eorum\nsemina multa fluunt simulacris obvia rerum,\nmultaque sunt oculis in eorum denique mixta,\nquae contage sua palloribus omnia pingunt.\nE tenebris autem quae sunt in luce tuemur\npropterea quia, cum propior caliginis aër\nater init oculos prior et possedit apertos,\ninsequitur candens confestim lucidus aër,\nqui quasi purgat eos ac nigras discutit umbras\naëris illius; nam multis partibus hic est\nmobilior multisque minutior et mage pollens.",321],["lucretius","4.341","qui simul atque vias oculorum luce replevit\natque pate fecit, quas ante obsederat aër\n, continuo rerum simulacra secuntur,\nquae sita sunt in luce, lacessuntque ut videamus.\nquod contra facere in tenebris e luce nequimus\npropterea quia posterior caliginis aër\ncrassior insequitur, qui cuncta foramina complet\nobsiditque vias oculorum, ne simulacra\npossint ullarum rerum coniecta moveri.\nQuadratasque procul turris cum cernimus urbis,\npropterea fit uti videantur saepe rutundae,\nangulus optusus quia longe cernitur omnis\nsive etiam potius non cernitur ac perit eius\nplaga nec ad nostras acies perlabitur ictus,\naëra per multum quia dum simulacra feruntur,\ncogit hebescere eum crebris offensibus aër.\nhoc ubi suffugit sensum simul angulus omnis.\nfit quasi ut ad turnum saxorum structa tuantur;\nnon tamen ut coram quae sunt vereque rutunda,\nsed quasi adumbratim paulum simulata videntur.",341],["lucretius","4.361","Umbra videtur item nobis in sole moveri\net vestigia nostra sequi gestumque imitari,\naëra si credis privatum lumine posse\nindugredi, motus hominum gestumque sequentem;\nnam nihil esse potest aliud nisi lumine cassus\naër id quod nos umbram perhibere suëmus.\nni mirum, quia terra locis ex ordine certis\nlumine privatur solis qua cumque meantes\nofficimus, repletur item quod liquimus eius,\npropterea fit uti videatur, quae fuit umbra\ncorporis, e regione eadem nos usque secuta.\nsemper enim nova se radiorum lumina fundunt\nprimaque dispereunt, quasi in ignem lana trahatur.\npropterea facile et spoliatur lumine terra\net repletur item nigrasque sibi abluit umbras.\nNec tamen hic oculos falli concedimus hilum.\nnam quo cumque loco sit lux atque umbra tueri\nillorum est; eadem vero sint lumina necne,\numbraque quae fuit hic eadem nunc transeat illuc,\nan potius fiat paulo quod diximus ante,",361],["lucretius","4.381","hoc animi demum ratio discernere debet,\nnec possunt oculi naturam noscere rerum.\nproinde animi vitium hoc oculis adfingere noli.\nQua vehimur navi, fertur, cum stare videtur;\nquae manet in statione, ea praeter creditur ire.\net fugere ad puppim colles campique videntur,\nquos agimus praeter navem velisque volamus.\nSidera cessare aetheriis adfixa cavernis\ncuncta videntur, et adsiduo sunt omnia motu,\nquandoquidem longos obitus exorta revisunt,\ncum permensa suo sunt caelum corpore claro.\nsolque pari ratione manere et luna videtur\nin statione, ea quae ferri res indicat ipsa.\nExstantisque procul medio de gurgite montis\nclassibus inter quos liber patet exitus ingens,\ninsula coniunctis tamen ex his una videtur.\natria versari et circum cursare columnae\nusque adeo fit uti pueris videantur, ubi ipsi\ndesierunt verti, vix ut iam credere possint\nnon supra sese ruere omnia tecta minari.",381],["lucretius","4.401","Iamque rubrum tremulis iubar ignibus erigere alte\ncum coeptat natura supraque extollere montes,\nquos tibi tum supra sol montis esse videtur\ncomminus ipse suo contingens fervidus igni,\nvix absunt nobis missus bis mille sagittae,\nvix etiam cursus quingentos saepe veruti;\ninter eos solemque iacent immania ponti\naequora substrata aetheriis ingentibus oris,\ninteriectaque sunt terrarum milia multa,\nquae variae retinent gentes et saecla ferarum.\nAt coniectus aquae digitum non altior unum,\nqui lapides inter sistit per strata viarum,\ndespectum praebet sub terras inpete tanto,\na terris quantum caeli patet altus hiatus,\nnubila despicere et caelum ut videare videre,\ncorpora mirande sub terras abdita caelo.\nDenique ubi in medio nobis ecus acer obhaesit\nflumine et in rapidas amnis despeximus undas,\nstantis equi corpus transversum ferre videtur\nvis et in adversum flumen contrudere raptim,",401],["lucretius","4.421","et quo cumque oculos traiecimus omnia ferri\net fluere adsimili nobis ratione videntur.\nPorticus aequali quamvis est denique ductu\nstansque in perpetuum paribus suffulta columnis,\nlonga tamen parte ab summa cum tota videtur,\npaulatim trahit angusti fastigia coni,\ntecta solo iungens atque omnia dextera laevis\ndonec in obscurum coni conduxit acumen.\nIn pelago nautis ex undis ortus in undis\nsol fit uti videatur obire et condere lumen;\nquippe ubi nil aliud nisi aquam caelumque tuentur;\nne leviter credas labefactari undique sensus.\nat maris ignaris in portu clauda videntur\nnavigia aplustris fractis obnitier undis.\nnam quae cumque supra rorem salis edita pars est\nremorum, recta est, et recta superne guberna;\nquae demersa liquore obeunt, refracta videntur\nomnia converti sursumque supina reverti\net reflexa prope in summo fluitare liquore.\nRaraque per caelum cum venti nubila portant",421],["lucretius","4.441","tempore nocturno, tum splendida signa videntur\nlabier adversum nimbos atque ire superne\nlonge aliam in partem ac vera ratione feruntur\nAt si forte oculo manus uni subdita supter\npressit eum, quodam sensu fit uti videantur\nomnia quae tuimur fieri tum bina tuendo,\nbina lucernarum florentia lumina flammis\nbinaque per totas aedis geminare supellex\net duplicis hominum facies et corpora bina.\nDenique cum suavi devinxit membra sopore\nsomnus et in summa corpus iacet omne quiete,\ntum vigilare tamen nobis et membra movere\nnostra videmur, et in noctis caligine caeca\ncernere censemus solem lumenque diurnum,\nconclusoque loco caelum mare flumina montis\nmutare et campos pedibus transire videmur,\net sonitus audire, severa silentia noctis\nundique cum constent, et reddere dicta tacentes.\nCetera de genere hoc mirande multa videmus,\nquae violare fidem quasi sensibus omnia quaerunt,",441],["lucretius","4.461","ne quiquam, quoniam pars horum maxima fallit\npropter opinatus animi, quos addimus ipsi,\npro visis ut sint quae non sunt sensibus visa;\nnam nihil aegrius est quam res secernere apertas\nab dubiis, animus quas ab se protinus addit.\nDenique nil sciri siquis putat, id quoque nescit\nan sciri possit, quoniam nil scire fatetur.\nhunc igitur contra minuam contendere causam,\nqui capite ipse suo in statuit vestigia sese.\net tamen hoc quoque uti concedam scire, at id ipsum\nquaeram, cum in rebus veri nil viderit ante,\nunde sciat quid sit scire et nescire vicissim,\nnotitiam veri quae res falsique crearit\net dubium certo quae res differre probarit.\ninvenies primis ab sensibus esse creatam\nnotitiem veri neque sensus posse refelli.\nnam maiore fide debet reperirier illud,\nsponte sua veris quod possit vincere falsa.\nquid maiore fide porro quam sensus haberi\ndebet? an ab sensu falso ratio orta valebit",461],["lucretius","4.481","dicere eos contra, quae tota ab sensibus orta est?\nqui nisi sunt veri, ratio quoque falsa fit omnis.\nAn poterunt oculos aures reprehendere, an aures\ntactus? an hunc porro tactum sapor arguet oris,\nan confutabunt nares oculive revincent?\nnon, ut opinor, ita est. nam seorsum cuique potestas\ndivisast, sua vis cuiquest, ideoque necesse est\net quod molle sit et gelidum fervensve videre\net seorsum varios rerum sentire colores\net quae cumque coloribus sint coniuncta necessest.\nseorsus item sapor oris habet vim, seorsus odores\nnascuntur, seorsum sonitus. ideoque necesse est\nnon possint alios alii convincere sensus.\nnec porro poterunt ipsi reprehendere sese,\naequa fides quoniam debebit semper haberi.\nproinde quod in quoquest his visum tempore, verumst.\nEt si non poterit ratio dissolvere causam,\ncur ea quae fuerint iuxtim quadrata, procul sint\nvisa rutunda, tamen praestat rationis egentem\nreddere mendose causas utriusque figurae,",481],["lucretius","4.501","quam manibus manifesta suis emittere quoquam\net violare fidem primam et convellere tota\nfundamenta quibus nixatur vita salusque.\nnon modo enim ratio ruat omnis, vita quoque ipsa\nconcidat extemplo, nisi credere sensibus ausis\npraecipitisque locos vitare et cetera quae sint\nin genere hoc fugienda, sequi contraria quae sint.\nilla tibi est igitur verborum copia cassa\nomnis, quae contra sensus instructa paratast.\nDenique ut in fabrica, si pravast regula prima,\nnormaque si fallax rectis regionibus exit,\net libella aliqua si ex parti claudicat hilum,\nomnia mendose fieri atque obstipa necessu est\nprava cubantia prona supina atque absona tecta,\niam ruere ut quaedam videantur velle, ruantque\nprodita iudiciis fallacibus omnia primis,\nsic igitur ratio tibi rerum prava necessest\nfalsaque sit, falsis quae cumque ab sensibus ortast.\nNunc alii sensus quo pacto quisque suam rem\nsentiat, haud quaquam ratio scruposa relicta est.",501],["lucretius","4.521","Principio auditur sonus et vox omnis, in auris\ninsinuata suo pepulere ubi corpore sensum.\ncorpoream quoque enim [vocem] constare fatendumst\net sonitum, quoniam possunt inpellere sensus.\nPraeterea radit vox fauces saepe facitque\nasperiora foras gradiens arteria clamor,\nquippe per angustum turba maiore coorta\nire foras ubi coeperunt primordia vocum.\nscilicet expletis quoque ianua raditur oris.\nhaud igitur dubiumst quin voces verbaque constent\ncorporeis e principiis, ut laedere possint.\nnec te fallit item quid corporis auferat et quid\ndetrahat ex hominum nervis ac viribus ipsis\nperpetuus sermo nigrai noctis ad umbram\naurorae perductus ab exoriente nitore,\npraesertim si cum summost clamore profusus.\nergo corpoream vocem constare necessest,\nmulta loquens quoniam amittit de corpore partem.\nAsperitas autem vocis fit ab asperitate\nprincipiorum et item levor levore creatur;",521],["lucretius","4.541","nec simili penetrant auris primordia forma,\ncum tuba depresso graviter sub murmure mugit\net reboat raucum retro cita barbita bombum,\net [iam] Dauliades natae hortis ex Heliconis\ncum liquidam tollunt lugubri voce querellam.\nHasce igitur penitus voces cum corpore nostro\nexprimimus rectoque foras emittimus ore,\nmobilis articulat nervorum daedala lingua,\nformaturaque labrorum pro parte figurat.\nhoc ubi non longum spatiumst unde illa profecta\nperveniat vox quaeque, necessest verba quoque ipsa\nplane exaudiri discernique articulatim;\nservat enim formaturam servatque figuram.\nat si inter positum spatium sit longius aequo,\naëra per multum confundi verba necessest\net conturbari vocem, dum transvolat auras.\nergo fit, sonitum ut possis sentire neque illam\ninternoscere, verborum sententia quae sit;\nusque adeo confusa venit vox inque pedita.\nPraeterea verbum saepe unum perciet auris",541],["lucretius","4.561","omnibus in populo missum praeconis ab ore.\nin multas igitur voces vox una repente\ndiffugit, in privas quoniam se dividit auris\nobsignans formam verbis clarumque sonorem.\nat quae pars vocum non auris incidit ipsas,\npraeter lata perit frustra diffusa per auras.\npars solidis adlisa locis reiecta sonorem\nreddit et inter dum frustratur imagine verbi.\nQuae bene cum videas, rationem reddere possis\ntute tibi atque aliis, quo pacto per loca sola\nsaxa paris formas verborum ex ordine reddant.\npalantis comites com montis inter opacos\nquaerimus et magna dispersos voce ciemus.\nsex etiam aut septem loca vidi reddere vocis,\nunam cum iaceres: ita colles collibus ipsi\nverba repulsantes iterabant dicta referri.\nhaec loca capripedes Satyros Nymphasque tenere\nfinitimi fingunt et Faunos esse locuntur,\nquorum noctivago strepitu ludoque iocanti\nadfirmant volgo taciturna silentia rumpi",561],["lucretius","4.581","chordarumque sonos fieri dulcisque querellas,\ntibia quas fundit digitis pulsata canentum,\net genus agricolum late sentiscere, quom Pan\npinea semiferi capitis velamina quassans\nunco saepe labro calamos percurrit hiantis,\nfistula silvestrem ne cesset fundere musam.\ncetera de genere hoc monstra ac portenta loquontur,\nne loca deserta ab divis quoque forte putentur\nsola tenere. ideo iactant miracula dictis\naut aliqua ratione alia ducuntur, ut omne\nhumanum genus est avidum nimis auricularum.\nQuod super est, non est mirandum qua ratione,\nper loca quae nequeunt oculi res cernere apertas,\nhaec loca per voces veniant aurisque lacessant,\nconloquium clausis foribus quoque saepe videmus;\nni mirum quia vox per flexa foramina rerum\nincolumis transire potest, simulacra renutant;\nperscinduntur enim, nisi recta foramina tranant,\nqualia sunt vitrei, species qua travolat omnis.\npraeterea partis in cunctas dividitur vox,",581],["lucretius","4.601","ex aliis aliae quoniam gignuntur, ubi una\ndissuluit semel in multas exorta, quasi ignis\nsaepe solet scintilla suos se spargere in ignis.\nergo replentur loca vocibus abdita retro,\nomnia quae circum fervunt sonituque cientur.\nat simulacra viis derectis omnia tendunt,\nut sunt missa semel; qua propter cernere nemo\nsaepe supra potis est, at voces accipere extra.\net tamen ipsa quoque haec, dum transit clausa [domorum>\nvox optunditur atque auris confusa penetrat\net sonitum potius quam verba audire videmur.\nHoc, qui sentimus sucum, lingua atque palatum\nplusculum habent in se rationis, plus operai.\nprincipio sucum sentimus in ore, cibum cum\nmandendo exprimimus, ceu plenam spongiam aquai\nsiquis forte manu premere ac siccare coëpit.\ninde quod exprimimus per caulas omne palati\ndiditur et rarae per flexa foramina linguae,\nhoc ubi levia sunt manantis corpora suci,\nsuaviter attingunt et suaviter omnia tractant",601],["lucretius","4.621","umida linguai circum sudantia templa;\nat contra pungunt sensum lacerantque coorta,\nquanto quaeque magis sunt asperitate repleta.\ndeinde voluptas est e suco fine palati;\ncum vero deorsum per fauces praecipitavit,\nnulla voluptas est, dum diditur omnis in artus;\nnec refert quicquam quo victu corpus alatur,\ndum modo quod capias concoctum didere possis\nartubus et stomachi tumidum servare tenorem.\nNunc aliis alius qui sit cibus ut videamus,\nexpediam, quareve, aliis quod triste et amarumst,\nhoc tamen esse aliis possit perdulce videri,\ntantaque [in] his rebus distantia differitasque est,\nut quod aliis cibus est aliis fuat acre venenum;\nest itaque ut serpens, hominis quae tacta salivis\ndisperit ac sese mandendo conficit ipsa.\npraeterea nobis veratrum est acre venenum,\nat capris adipes et cocturnicibus auget.\nid quibus ut fiat rebus cognoscere possis,\nprincipio meminisse decet quae diximus ante,",621],["lucretius","4.641","semina multimodis in rebus mixta teneri.\nporro omnes quae cumque cibum capiunt animantes,\nut sunt dissimiles extrinsecus et generatim\nextima membrorum circumcaesura coërcet,\nproinde et seminibus constant variantque figura.\nsemina cum porro distent, differre necessest\nintervalla viasque, foramina quae perhibemus,\nomnibus in membris et in ore ipsoque palato.\nesse minora igitur quaedam maioraque debent,\nesse triquetra aliis, aliis quadrata necessest,\nmulta rutunda, modis multis multangula quaedam.\nnamque figurarum ratio ut motusque reposcunt,\nproinde foraminibus debent differe figurae\net variare viae proinde ac textura coërcet.\nhoc ubi quod suave est aliis aliis fit amarum,\nilli, cui suave est, levissima corpora debent\ncontractabiliter caulas intrare palati,\nat contra quibus est eadem res intus acerba,\naspera ni mirum penetrant hamataque fauces.\nnunc facile est ex his rebus cognoscere quaeque.",641],["lucretius","4.661","quippe ubi cui febris bili superante coorta est\naut alia ratione aliquast vis excita morbi,\nperturbatur ibi iam totum corpus et omnes\ncommutantur ibi positurae principiorum;\nfit prius ad sensum [ut] quae corpora conveniebant\nnunc non conveniant, et cetera sint magis apta,\nquae penetrata queunt sensum progignere acerbum;\nutraque enim sunt in mellis commixta sapore;\nid quod iam supera tibi saepe ostendimus ante.\nNunc age, quo pacto naris adiectus odoris\ntangat agam. primum res multas esse necessest\nunde fluens volvat varius se fluctus odorum,\net fluere et mitti volgo spargique putandumst;\nverum aliis alius magis est animantibus aptus,\ndissimilis propter formas. ideoque per auras\nmellis apes quamvis longe ducuntur odore,\nvolturiique cadaveribus; tum fissa ferarum\nungula quo tulerit gressum promissa canum vis\nducit, et humanum longe praesentit odorem\nRomulidarum arcis servator, candidus anser.",661],["lucretius","4.681","sic aliis alius nidor datus ad sua quemque\npabula ducit et a taetro resilire veneno\ncogit, eoque modo servantur saecla ferarum.\nHic odor ipse igitur, naris qui cumque lacessit,\nest alio ut possit permitti longius alter;\nsed tamen haud quisquam tam longe fertur eorum\nquam sonitus, quam vox, mitto iam dicere quam res\nquae feriunt oculorum acies visumque lacessunt.\nerrabundus enim tarde venit ac perit ante\npaulatim facilis distractus in aëris auras;\nex alto primum quia vix emittitur ex re;\nnam penitus fluere atque recedere rebus odores\nsignificat quod fracta magis redolere videntur\nomnia, quod contrita, quod igni conlabefacta.\ndeinde videre licet maioribus esse creatum\nprincipiis quam vox, quoniam per saxea saepta\nnon penetrat, qua vox volgo sonitusque feruntur.\nquare etiam quod olet non tam facile esse videbis\ninvestigare in qua sit regione locatum;\nrefrigescit enim cunctando plaga per auras",681],["lucretius","4.701","nec calida ad sensum decurrunt nuntia rerum.\nerrant saepe canes itaque et vestigia quaerunt.\nNec tamen hoc solis in odoribus atque saporum\nin generest, sed item species rerum atque colores\nnon ita conveniunt ad sensus omnibus omnes,\nut non sint aliis quaedam magis acria visu.\nquin etiam gallum noctem explaudentibus alis\nauroram clara consuetum voce vocare,\nnoenu queunt rapidi contra constare leones\ninque tueri: ita continuo meminere fugai.\nni mirum quia sunt gallorum in corpore quaedam\nsemina, quae cum sunt oculis inmissa leonum,\npupillas interfodiunt acremque dolorem\npraebent, ut nequeant contra durare feroces,\ncum tamen haec nostras acies nil laedere possint,\naut quia non penetrant aut quod penetrantibus illis\nexitus ex oculis liber datur, in remorando\nlaedere ne possint ex ulla lumina parte.\nNunc age, quae moveant animum res accipe, et unde\nquae veniunt veniant in mentem percipe paucis.",701],["lucretius","4.721","principio hoc dico, rerum simulacra vagari\nmulta modis multis in cunctas undique partis\ntenvia, quae facile inter se iunguntur in auris,\nobvia cum veniunt, ut aranea bratteaque auri.\nquippe etenim multo magis haec sunt tenvia textu\nquam quae percipiunt oculos visumque lacessunt,\ncorporis haec quoniam penetrant per rara cientque\ntenvem animi naturam intus sensumque lacessunt.\nCentauros itaque et Scyllarum membra videmus\nCerbereasque canum facies simulacraque eorum\nquorum morte obita tellus amplectitur ossa;\nomnigenus quoniam passim simulacra feruntur,\npartim sponte sua quae fiunt aëre in ipso,\npartim quae variis ab rebus cumque recedunt\net quae confiunt ex horum facta figuris.\nnam certe ex vivo Centauri non fit imago,\nnulla fuit quoniam talis natura animata;\nverum ubi equi atque hominis casu convenit imago,\nhaerescit facile extemplo, quod diximus ante,\npropter subtilem naturam et tenvia texta.",721],["lucretius","4.741","cetera de genere hoc eadem ratione creantur.\nquae cum mobiliter summa levitate feruntur,\nut prius ostendi, facile uno commovet ictu\nquae libet una animum nobis subtilis imago;\ntenvis enim mens est et mire mobilis ipsa.\nhaec fieri ut memoro, facile hinc cognoscere possis.\nquatinus hoc simile est illi, quod mente videmus\natque oculis, simili fieri ratione necessest.\nNunc igitur docui quoniam me forte leonum\ncernere per simulacra, oculos quae cumque lacessunt,\nscire licet mentem simili ratione moveri\nper simulacra leonum [et] cetera quae videt aeque\nnec minus atque oculi, nisi quod mage tenvia cernit.\nnec ratione alia, cum somnus membra profudit,\nmens animi vigilat, nisi quod simulacra lacessunt\nhaec eadem nostros animos quae cum vigilamus,\nusque adeo, certe ut videamur cernere eum quem\nrellicta vita iam mors et terra potitast.\nhoc ideo fieri cogit natura, quod omnes\ncorporis offecti sensus per membra quiescunt",741],["lucretius","4.761","nec possunt falsum veris convincere rebus.\npraeterea meminisse iacet languetque sopore,\nnec dissentit eum mortis letique potitum\niam pridem, quem mens vivom se cernere credit.\nquod super est, non est mirum simulacra moveri\nbracchiaque in numerum iactare et cetera membra;\nnam fit ut in somnis facere hoc videatur imago.\nquippe, ubi prima perit alioque est altera nata\ninde statu, prior hic gestum mutasse videtur.\nscilicet id fieri celeri ratione putandumst:\ntanta est mobilitas et rerum copia tanta\ntantaque sensibili quovis est tempore in uno\ncopia particularum, ut possit suppeditare.\nMultaque in his rebus quaeruntur multaque nobis\nclarandumst, plane si res exponere avemus.\nquaeritur in primis quare, quod cuique libido\nvenerit, extemplo mens cogitet eius id ipsum.\nanne voluntatem nostram simulacra tuentur\net simul ac volumus nobis occurrit imago,\nsi mare, si terram cordist, si denique caelum?",761],["lucretius","4.781","conventus hominum, pompam, convivia, pugnas,\nomnia sub verbone creat natura paratque?\ncum praesertim aliis eadem in regione locoque\nlonge dissimilis animus res cogitet omnis.\nquid porro, in numerum procedere cum simulacra\ncernimus in somnis et mollia membra movere,\nmollia mobiliter cum alternis bracchia mittunt\net repetunt oculis gestum pede convenienti?\nscilicet arte madent simulacra et docta vagantur,\nnocturno facere ut possint in tempore ludos.\nan magis illud erit verum? quia tempore in uno,\ncum sentimus, id est cum vox emittitur una,\ntempora multa latent, ratio quae comperit esse,\npropterea fit uti quovis in tempore quaeque\npraesto sint simulacra locis in quisque parata.\ntanta est mobilitas et rerum copia tanta.\nhoc ubi prima perit alioque est altera nata\ninde statu, prior hic gestum mutasse videtur.\net quia tenvia sunt, nisi quae contendit, acute\ncernere non potis est animus; proinde omnia quae sunt",781],["lucretius","4.801","praeterea pereunt, nisi quae ex se[se] ipse paravit.\nipse parat sese porro speratque futurum\nut videat quod consequitur rem quamque: fit ergo.\nnonne vides oculos etiam, cum tenvia quae sunt\n[praeterea pereunt, nisi quae ex se ipse paravit]\ncernere coeperunt, contendere se atque parare,\nnec sine eo fieri posse ut cernamus acute?\net tamen in rebus quoque apertis noscere possis,\nsi non advertas animum, proinde esse quasi omni\ntempore semotum fuerit longeque remotum.\ncur igitur mirumst, animus si cetera perdit\npraeter quam quibus est in rebus deditus ipse?\ndeinde adopinamur de signis maxima parvis\nac nos in fraudem induimus frustraminis ipsi.\nFit quoque ut inter dum non suppeditetur imago\neiusdem generis, sed femina quae fuit ante,\nin manibus vir uti factus videatur adesse,\naut alia ex alia facies aetasque sequatur.\nquod ne miremur sopor atque oblivia curant.\nIllud in his rebus vitium vehementer Äinesse",801],["lucretius","4.821","effugere errorem vitareque praemetuenter,\nlumina ne facias oculorum clara creata,\nprospicere ut possimus, et ut proferre queamus\nproceros passus, ideo fastigia posse\nsurarum ac feminum pedibus fundata plicari,\nbracchia tum porro validis ex apta lacertis\nesse manusque datas utraque [ex] parte ministras,\nut facere ad vitam possemus quae foret usus.\ncetera de genere hoc inter quae cumque pretantur,\nomnia perversa praepostera sunt ratione,\nnil ideo quoniam natumst in corpore ut uti\npossemus, sed quod natumst id procreat usum.\nnec fuit ante videre oculorum lumina nata,\nnec dictis orare prius quam lingua creatast,\nsed potius longe linguae praecessit origo\nsermonem multoque creatae sunt prius aures\nquam sonus est auditus, et omnia denique membra\nante fuere, ut opinor, eorum quam foret usus;\nhaud igitur potuere utendi crescere causa.\nat contra conferre manu certamina pugnae",821],["lucretius","4.841","et lacerare artus foedareque membra cruore\nante fuit multo quam lucida tela volarent,\net volnus vitare prius natura coëgit\nquam daret obiectum parmai laeva per artem.\nscilicet et fessum corpus mandare quieti\nmulto antiquius est quam lecti mollia strata,\net sedare sitim prius est quam pocula natum.\nhaec igitur possunt utendi cognita causa\ncredier, ex usu quae sunt vitaque reperta.\nilla quidem seorsum sunt omnia, quae prius ipsa\nnata dedere suae post notitiam utilitatis.\nquo genere in primis sensus et membra videmus;\nquare etiam atque etiam procul est ut credere possis\nutilitatis ob officium potuisse creari.\nIllud item non est mirandum, corporis ipsa\nquod natura cibum quaerit cuiusque animantis.\nquippe etenim fluere atque recedere corpora rebus\nmulta modis multis docui, sed plurima debent\nex animalibus; [quae] quia sunt exercita motu,\nmulta per os exhalantur, cum languida anhelant,",841],["lucretius","4.861","multaque per sudorem ex alto pressa feruntur.\nhis igitur rebus rarescit corpus et omnis\nsubruitur natura, dolor quam consequitur rem.\npropterea capitur cibus, ut suffulciat artus\net recreet vires inter datus, atque patentem\nper membra ac venas ut amorem opturet edendi.\numor item discedit in omnia quae loca cumque\nposcunt umorem; glomerataque multa vaporis\ncorpora, quae stomacho praebent incendia nostro,\ndissupat adveniens liquor ac restinguit ut ignem,\nurere ne possit calor amplius aridus artus.\nsic igitur tibi anhela sitis de corpore nostro\nabluitur, sic expletur ieiuna cupido.\nNunc qui fiat uti passus proferre queamus,\ncum volumus, quareque datum sit membra movere\net quae res tantum hoc oneris protrudere nostri\ncorporis insuerit, dicam: tu percipe dicta.\ndico animo nostro primum simulacra meandi\naccidere atque animum pulsare, ut diximus ante.\ninde voluntas fit; neque enim facere incipit ullam",861],["lucretius","4.881","rem quisquam, [quam] mens providit quid velit ante.\nid quod providet, illius rei constat imago,\nergo animus cum sese ita commovet ut velit ire\ninque gredi, ferit extemplo quae in corpore toto\nper membra atque artus animai dissita vis est;\net facilest factu, quoniam coniuncta tenetur.\ninde ea proporro corpus ferit, atque ita tota\npaulatim moles protruditur atque movetur.\npraeterea tum rarescit quoque corpus et aër,\nscilicet ut debet qui semper mobilis extat,\nper patefacta venit penetratque foramina largus,\net dispargitur ad partis ita quasque minutas\ncorporis. hic igitur rebus fit utrimque duabus,\ncorpus ut ac navis velis ventoque feratur.\nnec tamen illud in his rebus mirabile constat,\ntantula quod tantum corpus corpuscula possunt\ncontorquere et onus totum convertere nostrum;\nquippe etenim ventus subtili corpore tenvis\ntrudit agens magnam magno molimine navem\net manus una regit quanto vis impete euntem",881],["lucretius","4.901","atque gubernaclum contorquet quo libet unum,\nmultaque per trocleas et tympana pondere magno\ncommovet atque levi sustollit machina nisu.\nNunc quibus ille modis somnus per membra quietem\ninriget atque animi curas e pectore solvat,\nsuavidicis potius quom multis versibus edam,\nparvus ut est cycni melior canor, ille gruum quam\nclamor in aetheriis dispersus nubibus austri.\ntu mihi da tenuis auris animumque sagacem,\nne fieri negites quae dicam posse retroque\nvera repulsanti discedas pectore dicta,\ntutemet in culpa cum sis neque cernere possis.\nPrincipio somnus fit ubi est distracta per artus\nvis animae partimque foras eiecta recessit\net partim contrusa magis concessit in altum;\ndissoluuntur enim tum demum membra fluuntque.\nnam dubium non est, animai quin opera sit\nsensus hic in nobis, quem cum sopor inpedit esse,\ntum nobis animam perturbatam esse putandumst\neiectamque foras, non omnem; namque iaceret",901],["lucretius","4.921","aeterno corpus perfusum frigore leti.\nquippe ubi nulla latens animai pars remaneret\nin membris, cinere ut multa latet obrutus ignis,\nunde reconflari sensus per membra repente\npossit, ut ex igni caeco consurgere flamma?\nSed quibus haec rebus novitas confiat et unde\nperturbari anima et corpus languescere possit,\nexpediam: tu fac ne ventis verba profundam.\nPrincipio externa corpus de parte necessum est,\naëriis quoniam vicinum tangitur auris,\ntundier atque eius crebro pulsarier ictu,\nproptereaque fere res omnes aut corio sunt\naut etiam conchis aut callo aut cortice tectae.\ninteriorem etiam partem spirantibus aër\nverberat hic idem, cum ducitur atque reflatur.\nquare utrimque secus cum corpus vapulet et cum\nperveniant plagae per parva foramina nobis\ncorporis ad primas partis elementaque prima,\nfit quasi paulatim nobis per membra ruina.\nconturbantur enim positurae principiorum",921],["lucretius","4.941","corporis atque animi. fit uti pars inde animai\neliciatur et introrsum pars abdita cedat,\npars etiam distracta per artus non queat esse\nconiuncta inter se neque motu mutua fungi;\ninter enim saepit coetus natura viasque.\nergo sensus abit mutatis motibus alte.\net quoniam non est quasi quod suffulciat artus,\ndebile fit corpus languescuntque omnia membra,\nbracchia palpebraeque cadunt poplitesque cubanti\nsaepe tamen summittuntur virisque resolvunt.\nDeinde cibum sequitur somnus, quia, quae facit aër,\nhaec eadem cibus, in venas dum diditur omnis,\nefficit. et multo sopor ille gravissimus exstat,\nquem satur aut lassus capias, quia plurima tum se\ncorpora conturbant magno contusa labore.\nfit ratione eadem coniectus parte animai\naltior atque foras eiectus largior eius,\net divisior inter se ac distractior intus.\nEt quo quisque fere studio devinctus adhaeret\naut quibus in rebus multum sumus ante morati",941],["lucretius","4.961","atque in ea ratione fuit contenta magis mens,\nin somnis eadem plerumque videmur obire:\ncausidici causas agere et componere leges,\ninduperatores pugnare ac proelia obire,\nnautae contractum cum ventis degere bellum,\nnos agere hoc autem et naturam quaerere rerum\nsemper et inventam patriis exponere chartis.\ncetera sic studia atque artes plerumque videntur\nin somnis animos hominum frustrata tenere.\net qui cumque dies multos ex ordine ludis\nadsiduas dederunt operas, plerumque videmus,\ncum iam destiterunt ea sensibus usurpare,\nrelicuas tamen esse vias in mente patentis,\nqua possint eadem rerum simulacra venire;\nper multos itaque illa dies eadem obversantur\nante oculos, etiam vigilantes ut videantur\ncernere saltantis et mollia membra moventis\net citharae liquidum carmen chordasque loquentis\nauribus accipere et consessum cernere eundem\nscenaique simul varios splendere decores.",961],["lucretius","4.981","usque adeo magni refert studium atque voluntas,\net quibus in rebus consuerint esse operati\nnon homines solum sed vero animalia cuncta.\nquippe videbis equos fortis, cum membra iacebunt,\nin somnis sudare tamen spirareque semper\net quasi de palma summas contendere viris\naut quasi carceribus patefactis [edere voces>\nvenantumque canes in molli saepe quiete\niactant crura tamen subito vocisque repente\nmittunt et crebro redducunt naribus auras.\nut vestigia si teneant inventa ferarum,\nexpergefactique secuntur inania saepe\ncervorum simulacra, fugae quasi dedita cernant,\ndonec discussis redeant erroribus ad se.\nat consueta domi catulorum blanda propago\ndiscutere et corpus de terra corripere instant,\n[iactant crura tamen subito vocisque repente\nmittunt et crebro redducunt naribus auras\nut vestigia si teneant inventa ferarum\nexpergefactique secuntur inania saepe]",981],["lucretius","4.1001","proinde quasi ignotas facies atque ora tuantur.\net quo quaeque magis sunt aspera seminiorum,\ntam magis in somnis eadem saevire necessust.\nat variae fugiunt volucres pinnisque repente\nsollicitant divom nocturno tempore lucos,\naccipitres somno in leni si proelia pugnas\nedere sunt persectantes visaeque volantes.\nporro hominum mentes, magnis quae motibus edunt\nmagna, itidem saepe in somnis faciuntque geruntque,\nreges expugnant, capiuntur, proelia miscent,\ntollunt clamorem, quasi si iugulentur ibidem.\nmulti depugnant gemitusque doloribus edunt\net quasi pantherae morsu saevive leonis\nmandantur, magnis clamoribus omnia complent.\nmulti de magnis per somnum rebus loquuntur\nindicioque sui facti persaepe fuere.\nmulti mortem obeunt. multi, de montibus altis\nut quasi praecipitent ad terram corpore toto,\nexterruntur et ex somno quasi mentibus capti\nvix ad se redeunt permoti corporis aestu.",1001],["lucretius","4.1021","flumen item sitiens aut fontem propter amoenum\nadsidet et totum prope faucibus occupat amnem.\npuri saepe lacum propter si ac dolia curta\nsomno devincti credunt se extollere vestem,\ntotius umorem saccatum corporis fundunt,\ncum Babylonica magnifico splendore rigantur.\ntum quibus aetatis freta primitus insinuatur\nsemen, ubi ipsa dies membris matura creavit,\nconveniunt simulacra foris e corpore quoque,\nnuntia praeclari voltus pulchrique coloris,\nqui ciet inritans loca turgida semine multo,\nut quasi transactis saepe omnibus rebus profundant\nfluminis ingentis fluctus vestemque cruentent.\nSollicitatur id [in] nobis, quod diximus ante,\nsemen, adulta aetas cum primum roborat artus.\nnamque alias aliud res commovet atque lacessit;\nex homine humanum semen ciet una hominis vis.\nquod simul atque suis eiectum sedibus exit,\nper membra atque artus decedit corpore toto,\nin loca conveniens nervorum certa cietque",1021],["lucretius","4.1041","continuo partis genitalis corporis ipsas.\ninritata tument loca semine fitque voluntas\neicere id quo se contendit dira lubido,\n[incitat inritans loca turgida semine multo]\nidque petit corpus, mens unde est saucia amore;\nnamque omnes plerumque cadunt in vulnus et illam\nemicat in partem sanguis, unde icimur ictu,\net si comminus est, hostem ruber occupat umor.\nsic igitur Veneris qui telis accipit ictus,\nsive puer membris muliebribus hunc iaculatur\nseu mulier toto iactans e corpore amorem,\nunde feritur, eo tendit gestitque coire\nt iacere umorem in corpus de corpore ductum;\nnamque voluptatem praesagit muta cupido.\nHaec Venus est nobis; hinc autemst nomen Amoris,\nhinc illaec primum Veneris dulcedinis in cor\nstillavit gutta et successit frigida cura;\nnam si abest quod ames, praesto simulacra tamen sunt\nillius et nomen dulce obversatur ad auris.\nsed fugitare decet simulacra et pabula amoris",1041],["lucretius","4.1061","absterrere sibi atque alio convertere mentem\net iacere umorem coniectum in corpora quaeque\nnec retinere semel conversum unius amore\net servare sibi curam certumque dolorem;\nulcus enim vivescit et inveterascit alendo\ninque dies gliscit furor atque aerumna gravescit,\nsi non prima novis conturbes volnera plagis\nvolgivagaque vagus Venere ante recentia cures\naut alio possis animi traducere motus.\nNec Veneris fructu caret is qui vitat amorem,\nsed potius quae sunt sine poena commoda sumit;\nnam certe purast sanis magis inde voluptas\nquam miseris; etenim potiundi tempore in ipso\nfluctuat incertis erroribus ardor amantum\nnec constat quid primum oculis manibusque fruantur.\nquod petiere, premunt arte faciuntque dolorem\ncorporis et dentes inlidunt saepe labellis\nosculaque adfigunt, quia non est pura voluptas\net stimuli subsunt, qui instigant laedere id ipsum,\nquod cumque est, rabies unde illaec germina surgunt.",1061],["lucretius","4.1081","sed leviter poenas frangit Venus inter amorem\nblandaque refrenat morsus admixta voluptas.\nnamque in eo spes est, unde est ardoris origo,\nrestingui quoque posse ab eodem corpore flammam.\nquod fieri contra totum natura repugnat;\nunaque res haec est, cuius quam plurima habemus,\ntam magis ardescit dira cuppedine pectus.\nnam cibus atque umor membris adsumitur intus;\nquae quoniam certas possunt obsidere partis,\nhoc facile expletur laticum frugumque cupido.\nex hominis vero facie pulchroque colore\nnil datur in corpus praeter simulacra fruendum\ntenvia; quae vento spes raptast saepe misella.\nut bibere in somnis sitiens quom quaerit et umor\nnon datur, ardorem qui membris stinguere possit,\nsed laticum simulacra petit frustraque laborat\nin medioque sitit torrenti flumine potans,\nsic in amore Venus simulacris ludit amantis,\nnec satiare queunt spectando corpora coram\nnec manibus quicquam teneris abradere membris",1081],["lucretius","4.1101","possunt errantes incerti corpore toto.\ndenique cum membris conlatis flore fruuntur\naetatis, iam cum praesagit gaudia corpus\natque in eost Venus ut muliebria conserat arva,\nadfigunt avide corpus iunguntque salivas\noris et inspirant pressantes dentibus ora,\nne quiquam, quoniam nihil inde abradere possunt\nnec penetrare et abire in corpus corpore toto;\nnam facere inter dum velle et certare videntur.\nusque adeo cupide in Veneris compagibus haerent,\nmembra voluptatis dum vi labefacta liquescunt.\ntandem ubi se erupit nervis coniecta cupido,\nparva fit ardoris violenti pausa parumper.\ninde redit rabies eadem et furor ille revisit,\ncum sibi quod cupiant ipsi contingere quaerunt,\nnec reperire malum id possunt quae machina vincat.\nusque adeo incerti tabescunt volnere caeco.\nAdde quod absumunt viris pereuntque labore,\nadde quod alterius sub nutu degitur aetas,\nlanguent officia atque aegrotat fama vacillans.",1101],["lucretius","4.1121","labitur interea res et Babylonia fiunt\nunguenta et pulchra in pedibus Sicyonia rident,\nscilicet et grandes viridi cum luce zmaragdi\nauro includuntur teriturque thalassina vestis\nadsidue et Veneris sudorem exercita potat.\net bene parta patrum fiunt anademata, mitrae,\ninter dum in pallam atque Alidensia Ciaque vertunt.\neximia veste et victu convivia, ludi,\npocula crebra, unguenta, coronae, serta parantur,\nne quiquam, quoniam medio de fonte leporum\nsurgit amari aliquid, quod in ipsis floribus angat,\naut cum conscius ipse animus se forte remordet\ndesidiose agere aetatem lustrisque perire,\naut quod in ambiguo verbum iaculata reliquit,\nquod cupido adfixum cordi vivescit ut ignis,\naut nimium iactare oculos aliumve tueri\nquod putat in voltuque videt vestigia risus.\nAtque in amore mala haec proprio summeque secundo\ninveniuntur; in adverso vero atque inopi sunt,\nprendere quae possis oculorum lumine operto.",1121],["lucretius","4.1141","innumerabilia; ut melius vigilare sit ante,\nqua docui ratione, cavereque, ne inliciaris.\nnam vitare, plagas in amoris ne iaciamur,\nnon ita difficile est quam captum retibus ipsis\nexire et validos Veneris perrumpere nodos.\net tamen implicitus quoque possis inque peditus\neffugere infestum, nisi tute tibi obvius obstes\net praetermittas animi vitia omnia primum\naut quae corporis sunt eius, quam praepetis ac vis.\nnam faciunt homines plerumque cupidine caeci\net tribuunt ea quae non sunt his commoda vere.\nmultimodis igitur pravas turpisque videmus\nesse in deliciis summoque in honore vigere.\natque alios alii inrident Veneremque suadent\nut placent, quoniam foedo adflictentur amore,\nnec sua respiciunt miseri mala maxima saepe.\nnigra melichrus est, inmunda et fetida acosmos,\ncaesia Palladium, nervosa et lignea dorcas,\nparvula, pumilio, chariton mia, tota merum sal,\nmagna atque inmanis cataplexis plenaque honoris.",1141],["lucretius","4.1161","balba loqui non quit, traulizi, muta pudens est;\nat flagrans, odiosa, loquacula Lampadium fit.\nischnon eromenion tum fit, cum vivere non quit\nprae macie; rhadine verost iam mortua tussi.\nat nimia et mammosa Ceres est ipsa ab Iaccho,\nsimula Silena ac Saturast, labeosa philema.\ncetera de genere hoc longum est si dicere coner.\nsed tamen esto iam quantovis oris honore,\ncui Veneris membris vis omnibus exoriatur;\nnempe aliae quoque sunt; nempe hac sine viximus ante;\nnempe eadem facit et scimus facere omnia turpi\net miseram taetris se suffit odoribus ipsa,\nquam famulae longe fugitant furtimque cachinnant.\nat lacrimans exclusus amator limina saepe\nfloribus et sertis operit postisque superbos\nunguit amaracino et foribus miser oscula figit;\nquem si iam ammissum venientem offenderit aura\nuna modo, causas abeundi quaerat honestas\net meditata diu cadat alte sumpta querella\nstultitiaque ibi se damnet, tribuisse quod illi",1161],["lucretius","4.1181","plus videat quam mortali concedere par est.\nnec Veneres nostras hoc fallit; quo magis ipsae\nomnia summo opere hos vitae poscaenia celant,\nquos retinere volunt adstrictosque esse in amore,\nne quiquam, quoniam tu animo tamen omnia possis\nprotrahere in lucem atque omnis inquirere risus\net, si bello animost et non odiosa, vicissim\npraetermittere [et] humanis concedere rebus.\nNec mulier semper ficto suspirat amore,\nquae conplexa viri corpus cum corpore iungit\net tenet adsuctis umectans oscula labris;\nnam facit ex animo saepe et communia quaerens\ngaudia sollicitat spatium decurrere amoris.\nnec ratione alia volucres armenta feraeque\net pecudes et equae maribus subsidere possent,\nsi non, ipsa quod illarum subat, ardet abundans\nnatura et Venerem salientum laeta retractat.\nnonne vides etiam quos mutua saepe voluptas\nvinxit, ut in vinclis communibus excrucientur,\nin triviis cum saepe canes discedere aventis",1181],["lucretius","4.1201","divorsi cupide summis ex viribus tendunt,\nquom interea validis Veneris compagibus haerent?\nquod facerent numquam, nisi mutua gaudia nossent,\nquae iacere in fraudem possent vinctosque tenere.\nquare etiam atque etiam, ut dico, est communis voluptas.\nEt commiscendo quom semine forte virilem\nfemina vim vicit subita vi corripuitque,\ntum similes matrum materno semine fiunt,\nut patribus patrio. sed quos utriusque figurae\nesse vides, iuxtim miscentes vulta parentum,\ncorpore de patrio et materno sanguine crescunt,\nsemina cum Veneris stimulis excita per artus\nobvia conflixit conspirans mutuus ardor,\net neque utrum superavit eorum nec superatumst.\nfit quoque ut inter dum similes existere avorum\npossint et referant proavorum saepe figuras,\npropterea quia multa modis primordia multis\nmixta suo celant in corpore saepe parentis,\nquae patribus patres tradunt a stirpe profecta.\ninde Venus varia producit sorte figuras,",1201],["lucretius","4.1221","maiorumque refert voltus vocesque comasque;\nquandoquidem nihilo magis haec [de] semine certo\nfiunt quam facies et corpora membraque nobis.\net muliebre oritur patrio de semine saeclum\nmaternoque mares existunt corpore creti;\nsemper enim partus duplici de semine constat,\natque utri similest magis id quod cumque creatur,\neius habet plus parte aequa; quod cernere possis,\nsive virum suboles sivest muliebris origo.\nNec divina satum genitalem numina cuiquam\nabsterrent, pater a gnatis ne dulcibus umquam\nappelletur et ut sterili Venere exigat aevom;\nquod plerumque putant et multo sanguine maesti\nconspergunt aras adolentque altaria donis,\nut gravidas reddant uxores semine largo;\nne quiquam divom numen sortisque fatigant;\nnam steriles nimium crasso sunt semine partim,\net liquido praeter iustum tenuique vicissim.\ntenve locis quia non potis est adfigere adhaesum,\nliquitur extemplo et revocatum cedit abortu.",1221],["lucretius","4.1241","crassius hinc porro quoniam concretius aequo\nmittitur, aut non tam prolixo provolat ictu\naut penetrare locos aeque nequit aut penetratum\naegre admiscetur muliebri semine semen.\nnam multum harmoniae Veneris differre videntur.\natque alias alii complent magis ex aliisque\nsuccipiunt aliae pondus magis inque gravescunt.\net multae steriles Hymenaeis ante fuerunt\npluribus et nactae post sunt tamen unde puellos\nsuscipere et partu possent ditescere dulci.\net quibus ante domi fecundae saepe nequissent\nuxoris parere, inventast illis quoque compar\nnatura, ut possent gnatis munire senectam.\nusque adeo magni refert, ut semina possint\nseminibus commisceri genitaliter apta\ncrassaque conveniant liquidis et liquida crassis.\natque in eo refert quo victu vita colatur;\nnamque aliis rebus concrescunt semina membris\natque aliis extenvantur tabentque vicissim.\net quibus ipsa modis tractetur blanda voluptas.",1241],["lucretius","4.1261","id quoque permagni refert; nam more ferarum\nquadrupedumque magis ritu plerumque putantur\nconcipere uxores, quia sic loca sumere possunt\npectoribus positis sublatis semina lumbis.\nnec molles opus sunt motus uxoribus hilum.\nnam mulier prohibet se concipere atque repugnat,\nclunibus ipsa viri Venerem si laeta retractat\natque exossato ciet omni pectore fluctus;\neicit enim sulcum recta regione viaque\nvomeris atque locis avertit seminis ictum.\nidque sua causa consuerunt scorta moveri,\nne complerentur crebro gravidaeque iacerent,\net simul ipsa viris Venus ut concinnior esset;\nconiugibus quod nil nostris opus esse videtur.\nNec divinitus inter dum Venerisque sagittis\ndeteriore fit ut forma muliercula ametur;\nnam facit ipsa suis inter dum femina factis\nmorigerisque modis et munde corpore culto,\nut facile insuescat secum [te] degere vitam.\nquod super est, consuetudo concinnat amorem;",1261],["lucretius","4.1281","nam leviter quamvis quod crebro tunditur ictu,\nvincitur in longo spatio tamen atque labascit.\nnonne vides etiam guttas in saxa cadentis\numoris longo in spatio pertundere saxa?",1281],["lucretius","5.1","Quis potis est dignum pollenti pectore carmen\ncondere pro rerum maiestate hisque repertis?\nquisve valet verbis tantum, qui fingere laudes\npro meritis eius possit, qui talia nobis\npectore parta suo quaesitaque praemia liquit?\nnemo, ut opinor, erit mortali corpore cretus.\nnam si, ut ipsa petit maiestas cognita rerum,\ndicendum est, deus ille fuit, deus, inclyte Memmi,\nqui princeps vitae rationem invenit eam quae\nnunc appellatur sapientia, quique per artem\nfluctibus et tantis vitam tantisque tenebris\nin tam tranquillo et tam clara luce locavit.\nconfer enim divina aliorum antiqua reperta.\nnamque Ceres fertur fruges Liberque liquoris\nvitigeni laticem mortalibus instituisse;\ncum tamen his posset sine rebus vita manere,\nut fama est aliquas etiam nunc vivere gentis.\nat bene non poterat sine puro pectore vivi;\nquo magis hic merito nobis deus esse videtur,\nex quo nunc etiam per magnas didita gentis",1],["lucretius","5.21","dulcia permulcent animos solacia vitae.\nHerculis antistare autem si facta putabis,\nlongius a vera multo ratione ferere.\nquid Nemeaeus enim nobis nunc magnus hiatus\nille leonis obesset et horrens Arcadius sus,\ntanto opere officerent nobis Stymphala colentes?\ndenique quid Cretae taurus Lernaeaque pestis\nhydra venenatis posset vallata colubris?\nquidve tripectora tergemini vis Geryonai\net Diomedis equi spirantes naribus ignem\nThracia Bistoniasque plagas atque Ismara propter\naureaque Hesperidum servans fulgentia mala,\nasper, acerba tuens, immani corpore serpens\narboris amplexus stirpes? quid denique obesset\npropter Atlanteum litus pelagique severa,\nquo neque noster adit quisquam nec barbarus audet?\ncetera de genere hoc quae sunt portenta perempta,\nsi non victa forent, quid tandem viva nocerent?\nnil, ut opinor: ita ad satiatem terra ferarum\nnunc etiam scatit et trepido terrore repleta est",21],["lucretius","5.41","per nemora ac montes magnos silvasque profundas;\nquae loca vitandi plerumque est nostra potestas.\nat nisi purgatumst pectus, quae proelia nobis\natque pericula tumst ingratis insinuandum!\nquantae tum scindunt hominem cuppedinis acres\nsollicitum curae quantique perinde timores!\nquidve superbia spurcitia ac petulantia? quantas\nefficiunt clades! quid luxus desidiaeque?\nhaec igitur qui cuncta subegerit ex animoque\nexpulerit dictis, non armis, nonne decebit\nhunc hominem numero divom dignarier esse?\ncum bene praesertim multa ac divinitus ipsis\niam mortalibus e divis dare dicta suerit\natque omnem rerum naturam pandere dictis.\nCuius ego ingressus vestigia dum rationes\npersequor ac doceo dictis, quo quaeque creata\nfoedere sint, in eo quam sit durare necessum\nnec validas valeant aevi rescindere leges,\nquo genere in primis animi natura reperta est\nnativo primum consistere corpore creta,",41],["lucretius","5.61","nec posse incolumem magnum durare per aevum,\nsed simulacra solere in somnis fallere mentem,\ncernere cum videamur eum quem vita reliquit,\nquod super est, nunc huc rationis detulit ordo,\nut mihi mortali consistere corpore mundum\nnativomque simul ratio reddunda sit esse;\net quibus ille modis congressus materiai\nfundarit terram caelum mare sidera solem\nlunaique globum; tum quae tellure animantes\nextiterint, et quae nullo sint tempore natae;\nquove modo genus humanum variante loquella\ncoeperit inter se vesci per nomina rerum;\net quibus ille modis divom metus insinuarit\npectora, terrarum qui in orbi sancta tuetur\nfana lacus lucos aras simulacraque divom.\npraeterea solis cursus lunaeque meatus\nexpediam qua vi flectat natura gubernans;\nne forte haec inter caelum terramque reamur\nlibera sponte sua cursus lustrare perennis,\nmorigera ad fruges augendas atque animantis,",61],["lucretius","5.81","neve aliqua divom volvi ratione putemus.\nnam bene qui didicere deos securum agere aevom,\nsi tamen interea mirantur qua ratione\nquaeque geri possint, praesertim rebus in illis\nquae supera caput aetheriis cernuntur in oris,\nrursus in antiquas referuntur religiones\net dominos acris adsciscunt, omnia posse\nquos miseri credunt, ignari quid queat esse,\nquid nequeat, finita potestas denique cuique\nqua nam sit ratione atque alte terminus haerens.\nQuod super est, ne te in promissis plura moremur,\nprincipio maria ac terras caelumque tuere;\nquorum naturam triplicem, tria corpora, Memmi,\ntris species tam dissimilis, tria talia texta,\nuna dies dabit exitio, multosque per annos\nsustentata ruet moles et machina mundi.\nnec me animi fallit quam res nova miraque menti\naccidat exitium caeli terraeque futurum,\net quam difficile id mihi sit pervincere dictis;\nut fit ubi insolitam rem adportes auribus ante",81],["lucretius","5.101","nec tamen hanc possis oculorum subdere visu\nnec iacere indu manus, via qua munita fidei\nproxima fert humanum in pectus templaque mentis.\nsed tamen effabor. dictis dabit ipsa fidem res\nforsitan et graviter terrarum motibus ortis\nomnia conquassari in parvo tempore cernes.\nquod procul a nobis flectat fortuna gubernans,\net ratio potius quam res persuadeat ipsa\nsuccidere horrisono posse omnia victa fragore.\nQua prius adgrediar quam de re fundere fata\nsanctius et multo certa ratione magis quam\nPythia quae tripode a Phoebi lauroque profatur,\nmulta tibi expediam doctis solacia dictis;\nreligione refrenatus ne forte rearis\nterras et solem et caelum, mare sidera lunam,\ncorpore divino debere aeterna manere,\nproptereaque putes ritu par esse Gigantum\npendere eos poenas inmani pro scelere omnis,\nqui ratione sua disturbent moenia mundi\npraeclarumque velint caeli restinguere solem",101],["lucretius","5.121","inmortalia mortali sermone notantes;\nquae procul usque adeo divino a numine distent\ninque deum numero quae sint indigna videri,\nnotitiam potius praebere ut posse putentur\nquid sit vitali motu sensuque remotum.\nquippe etenim non est, cum quovis corpore ut esse\nposse animi natura putetur consiliumque.\nsicut in aethere non arbor, non aequore salso\nnubes esse queunt neque pisces vivere in arvis\nnec cruor in lignis neque saxis sucus inesse,\ncertum ac dispositumst ubi quicquid crescat et insit,\nsic animi natura nequit sine corpore oriri\nsola neque a nervis et sanguine longius esse.\nquod si posset enim, multo prius ipsa animi vis\nin capite aut umeris aut imis calcibus esse\nposset et innasci quavis in parte soleret,\ntandem in eodem homine atque in eodem vase manere.\nquod quoniam nostro quoque constat corpore certum\ndispositumque videtur ubi esse et crescere possit\nseorsum anima atque animus, tanto magis infitiandum",121],["lucretius","5.141","totum posse extra corpus formamque animalem\nputribus in glebis terrarum aut solis in igni\naut in aqua durare aut altis aetheris oris.\nhaud igitur constant divino praedita sensu,\nquandoquidem nequeunt vitaliter esse animata.\nIllud item non est ut possis credere, sedes\nesse deum sanctas in mundi partibus ullis.\ntenvis enim natura deum longeque remota\nsensibus ab nostris animi vix mente videtur;\nquae quoniam manuum tactum suffugit et ictum,\ntactile nil nobis quod sit contingere debet;\ntangere enim non quit quod tangi non licet ipsum.\nquare etiam sedes quoque nostris sedibus esse\ndissimiles debent, tenues de corpore eorum;\nquae tibi posterius largo sermone probabo.\nDicere porro hominum causa voluisse parare\npraeclaram mundi naturam proptereaque\nadlaudabile opus divom laudare decere\naeternumque putare atque inmortale futurum,\nnec fas esse, deum quod sit ratione vetusta",141],["lucretius","5.161","gentibus humanis fundatum perpetuo aevo,\nsollicitare suis ulla vi ex sedibus umquam\nnec verbis vexare et ab imo evertere summa,\ncetera de genere hoc adfingere et addere, Memmi,\ndesiperest. quid enim inmortalibus atque beatis\ngratia nostra queat largirier emolumenti,\nut nostra quicquam causa gerere adgrediantur?\nquidve novi potuit tanto post ante quietos\ninlicere ut cuperent vitam mutare priorem?\nnam gaudere novis rebus debere videtur\ncui veteres obsunt; sed cui nihil accidit aegri\ntempore in ante acto, cum pulchre degeret aevom,\nquid potuit novitatis amorem accendere tali?\nquidve mali fuerat nobis non esse creatis?\nan, credo, in tenebris vita ac maerore iacebat,\ndonec diluxit rerum genitalis origo?\nnatus enim debet qui cumque est velle manere\nin vita, donec retinebit blanda voluptas;\nqui numquam vero vitae gustavit amorem\nnec fuit in numero, quid obest non esse creatum?",161],["lucretius","5.181","exemplum porro gignundis rebus et ipsa\nnotities hominum divis unde insita primum est,\nquid vellent facere ut scirent animoque viderent,\nquove modost umquam vis cognita principiorum\nquidque inter sese permutato ordine possent.\nsi non ipsa dedit speciem natura creandi?\nnamque ita multa modis multis primordia rerum\nex infinito iam tempore percita plagis\nponderibusque suis consuerunt concita ferri\nomnimodisque coire atque omnia pertemptare,\nquae cumque inter se possint congressa creare,\nut non sit mirum, si in talis disposituras\ndeciderunt quoque et in talis venere meatus,\nqualibus haec rerum geritur nunc summa novando.\nQuod [si] iam rerum ignorem primordia quae sint,\nhoc tamen ex ipsis caeli rationibus ausim\nconfirmare aliisque ex rebus reddere multis,\nnequaquam nobis divinitus esse paratam\nnaturam rerum: tanta stat praedita culpa.\nprincipio quantum caeli tegit impetus ingens,",181],["lucretius","5.201","inde avidam partem montes silvaeque ferarum\npossedere, tenent rupes vastaeque paludes\net mare, quod late terrarum distinet oras.\ninde duas porro prope partis fervidus ardor\nadsiduusque geli casus mortalibus aufert.\nquod super est arvi, tamen id natura sua vi\nsentibus obducat, ni vis humana resistat\nvitai causa valido consueta bidenti\ningemere et terram pressis proscindere aratris.\nsi non fecundas vertentes vomere glebas\nterraique solum subigentes cimus ad ortus.\nsponte sua nequeant liquidas existere in auras.\net tamen inter dum magno quaesita labore\ncum iam per terras frondent atque omnia florent,\naut nimiis torret fervoribus aetherius sol\naut subiti peremunt imbris gelidaeque pruinae\nflabraque ventorum violento turbine vexant.\npraeterea genus horriferum natura ferarum\nhumanae genti infestum terraque marique\ncur alit atque auget? cur anni tempora morbos",201],["lucretius","5.221","adportant? quare mors inmatura vagatur?\ntum porro puer, ut saevis proiectus ab undis\nnavita, nudus humi iacet infans indigus omni\nvitali auxilio, cum primum in luminis oras\nnixibus ex alvo matris natura profudit,\nvagituque locum lugubri complet, ut aequumst\ncui tantum in vita restet transire malorum.\nat variae crescunt pecudes armenta feraeque\nnec crepitacillis opus est nec cuiquam adhibendast\nalmae nutricis blanda atque infracta loquella\nnec varias quaerunt vestes pro tempore caeli,\ndenique non armis opus est, non moenibus altis,\nqui sua tutentur, quando omnibus omnia large\ntellus ipsa parit naturaque daedala rerum.\nPrincipio quoniam terrai corpus et umor\naurarumque leves animae calidique vapores,\ne quibus haec rerum consistere summa videtur,\nomnia nativo ac mortali corpore constant,\ndebet eodem omnis mundi natura putari.\nquippe etenim, quorum partis et membra videmus",221],["lucretius","5.241","corpore nativo mortalibus esse figuris,\nhaec eadem ferme mortalia cernimus esse\net nativa simul. qua propter maxima mundi\ncum videam membra ac partis consumpta regigni,\nscire licet caeli quoque item terraeque fuisse\nprincipiale aliquod tempus clademque futuram.\nIllud in his rebus ne corripuisse rearis\nme mihi, quod terram atque ignem mortalia sumpsi\nesse neque umorem dubitavi aurasque perire\natque eadem gigni rursusque augescere dixi.\nprincipio pars terrai non nulla, perusta\nsolibus adsiduis, multa pulsata pedum vi,\npulveris exhalat nebulam nubesque volantis,\nquas validi toto dispergunt aëre venti.\npars etiam glebarum ad diluviem revocatur\nimbribus et ripas radentia flumina rodunt.\npraeterea pro parte sua, quod cumque alit auget,\nredditur; et quoniam dubio procul esse videtur\nomniparens eadem rerum commune sepulcrum.\nergo terra tibi libatur et aucta recrescit.",241],["lucretius","5.261","Quod super est, umore novo mare flumina fontes\nsemper abundare et latices manare perennis\nnil opus est verbis: magnus decursus aquarum\nundique declarat. sed primum quicquid aquai\ntollitur in summaque fit ut nihil umor abundet,\npartim quod validi verrentes aequora venti\ndeminuunt radiisque retexens aetherius sol,\npartim quod supter per terras diditur omnis;\npercolatur enim virus retroque remanat\nmateries umoris et ad caput amnibus omnis\nconvenit, inde super terras fluit agmine dulci\nqua via secta semel liquido pede detulit undas.\nAëra nunc igitur dicam, qui corpore toto\ninnumerabiliter privas mutatur in horas.\nsemper enim, quod cumque fluit de rebus, id omne\naëris in magnum fertur mare; qui nisi contra\ncorpora retribuat rebus recreetque fluentis,\nomnia iam resoluta forent et in aëra versa.\nhaut igitur cessat gigni de rebus et in res\nreccidere, adsidue quoniam fluere omnia constat.",261],["lucretius","5.281","Largus item liquidi fons luminis, aetherius sol,\ninrigat adsidue caelum candore recenti\nsuppeditatque novo confestim lumine lumen.\nnam primum quicquid fulgoris disperit ei,\nquo cumque accidit. id licet hinc cognoscere possis,\nquod simul ac primum nubes succedere soli\ncoepere et radios inter quasi rumpere lucis,\nextemplo inferior pars horum disperit omnis\nterraque inumbratur qua nimbi cumque feruntur;\nut noscas splendore novo res semper egere\net primum iactum fulgoris quemque perire\nnec ratione alia res posse in sole videri,\nperpetuo ni suppeditet lucis caput ipsum.\nquin etiam nocturna tibi, terrestria quae sunt,\nlumina, pendentes lychni claraeque coruscis\nfulguribus pingues multa caligine taedae\nconsimili properant ratione, ardore ministro,\nsuppeditare novom lumen, tremere ignibus instant,\ninstant, nec loca lux inter quasi rupta relinquit:\nusque adeo properanter ab omnibus ignibus ei",281],["lucretius","5.301","exitium celeri celeratur origine flammae.\nsic igitur solem lunam stellasque putandum\nex alio atque alio lucem iactare subortu\net primum quicquid flammarum perdere semper,\ninviolabilia haec ne credas forte vigere.\nDenique non lapides quoque vinci cernis ab aevo,\nnon altas turris ruere et putrescere saxa,\nnon delubra deum simulacraque fessa fatisci\nnec sanctum numen fati protollere finis\nposse neque adversus naturae foedera niti?\ndenique non monimenta virum dilapsa videmus,\n[quaerere proporro, sibi cumque senescere credas,]\nnon ruere avolsos silices a montibus altis\nnec validas aevi vires perferre patique\nfiniti? neque enim caderent avolsa repente,\nex infinito quae tempore pertolerassent\nomnia tormenta aetatis, privata fragore.\nDenique iam tuere hoc, circum supraque quod omne\ncontinet amplexu terram: si procreat ex se\nomnia, quod quidam memorant, recipitque perempta,",301],["lucretius","5.321","totum nativum mortali corpore constat.\nnam quod cumque alias ex se res auget alitque,\ndeminui debet, recreari, cum recipit res.\nPraeterea si nulla fuit genitalis origo\nterrarum et caeli semperque aeterna fuere,\ncur supera bellum Thebanum et funera Troiae\nnon alias alii quoque res cecinere poëtae?\nquo tot facta virum totiens cecidere neque usquam\naeternis famae monimentis insita florent?\nverum, ut opinor, habet novitatem summa recensque\nnaturast mundi neque pridem exordia cepit.\nquare etiam quaedam nunc artes expoliuntur,\nnunc etiam augescunt; nunc addita navigiis sunt\nmulta, modo organici melicos peperere sonores,\ndenique natura haec rerum ratioque repertast\nnuper, et hanc primus cum primis ipse repertus\nnunc ego sum in patrias qui possim vertere voces.\nQuod si forte fuisse ante hac eadem omnia credis,\nsed periise hominum torrenti saecla vapore,\naut cecidisse urbis magno vexamine mundi,",321],["lucretius","5.341","aut ex imbribus adsiduis exisse rapaces\nper terras amnes atque oppida coperuisse.\ntanto quique magis victus fateare necessest\nexitium quoque terrarum caelique futurum;\nnam cum res tantis morbis tantisque periclis\ntemptarentur, ibi si tristior incubuisset\ncausa, darent late cladem magnasque ruinas.\nnec ratione alia mortales esse videmur,\ninter nos nisi quod morbis aegrescimus isdem\natque illi quos a vita natura removit.\nPraeterea quae cumque manent aeterna necessust\naut, quia sunt solido cum corpore, respuere ictus\nnec penetrare pati sibi quicquam quod queat artas\ndissociare intus partis, ut materiai\ncorpora sunt, quorum naturam ostendimus ante,\naut ideo durare aetatem posse per omnem,\nplagarum quia sunt expertia, sicut inane est,\nquod manet intactum neque ab ictu fungitur hilum,\naut etiam quia nulla loci sit copia circum,\nquo quasi res possint discedere dissoluique,",341],["lucretius","5.361","sicut summarum summa est aeterna, neque extra\nqui locus est quo dissiliant neque corpora sunt quae\npossint incidere et valida dissolvere plaga.\nat neque, uti docui, solido cum corpore mundi\nnaturast, quoniam admixtumst in rebus inane,\nnec tamen est ut inane, neque autem corpora desunt,\nex infinito quae possint forte coorta\ncorruere hanc rerum violento turbine summam\naut aliam quamvis cladem inportare pericli,\nnec porro natura loci spatiumque profundi\ndeficit, exspargi quo possint moenia mundi,\naut alia quavis possunt vi pulsa perire.\nhaut igitur leti praeclusa est ianua caelo\nnec soli terraeque neque altis aequoris undis,\nsed patet immani et vasto respectat hiatu.\nquare etiam nativa necessumst confiteare\nhaec eadem; neque enim, mortali corpore quae sunt,\nex infinito iam tempore adhuc potuissent\ninmensi validas aevi contemnere vires.\nDenique tantopere inter se cum maxima mundi",361],["lucretius","5.381","pugnent membra, pio nequaquam concita bello,\nnonne vides aliquam longi certaminis ollis\nposse dari finem, vel cum sol et vapor omnis\nomnibus epotis umoribus exsuperarint?\nquod facere intendunt, neque adhuc conata patrantur;\ntantum suppeditant amnes ultraque minantur\nomnia diluviare ex alto gurgite ponti:\nne quiquam, quoniam verrentes aequora venti\ndeminuunt radiisque retexens aetherius sol,\net siccare prius confidunt omnia posse\nquam liquor incepti possit contingere finem.\ntantum spirantes aequo certamine bellum\nmagnis [inter se] de rebus cernere certant,\ncum semel interea fuerit superantior ignis\net semel, ut fama est, umor regnarit in arvis.\nignis enim superavit et ambiens multa perussit,\navia cum Phaethonta rapax vis solis equorum\naethere raptavit toto terrasque per omnis.\nat pater omnipotens ira tum percitus acri\nmagnanimum Phaethonta repenti fulminis ictu",381],["lucretius","5.401","deturbavit equis in terram, Solque cadenti\nobvius aeternam succepit lampada mundi\ndisiectosque redegit equos iunxitque trementis,\ninde suum per iter recreavit cuncta gubernans,\nscilicet ut veteres Graium cecinere poëtae.\nquod procul a vera nimis est ratione repulsum.\nignis enim superare potest ubi materiai\nex infinito sunt corpora plura coorta;\ninde cadunt vires aliqua ratione revictae,\naut pereunt res exustae torrentibus auris.\numor item quondam coepit superare coortus,\nut fama est, hominum vitas quando obruit undis;\ninde ubi vis aliqua ratione aversa recessit,\nex infinito fuerat quae cumque coorta,\nconstiterunt imbres et flumina vim minuerunt.\nSed quibus ille modis coniectus materiai\nfundarit terram et caelum pontique profunda,\nsolis lunai cursus, ex ordine ponam.\nnam certe neque consilio primordia rerum\nordine se suo quaeque sagaci mente locarunt",401],["lucretius","5.421","nec quos quaeque darent motus pepigere profecto;\nsed quia multa modis multis primordia rerum\nex infinito iam tempore percita plagis\nponderibusque suis consuerunt concita ferri\nomnimodisque coire atque omnia pertemptare,\nquae cumque inter se possent congressa creare,\npropterea fit uti magnum volgata per aevom\nomnigenus coetus et motus experiundo\ntandem conveniant ea quae coniecta repente\nmagnarum rerum fiunt exordia saepe,\nterrai maris et caeli generisque animantum.\nHic neque tum solis rota cerni lumine largo\naltivolans poterat nec magni sidera mundi\nnec mare nec caelum nec denique terra neque aër\nnec similis nostris rebus res ulla videri,\nsed nova tempestas quaedam molesque coorta.\ndiffugere inde loci partes coepere paresque\ncum paribus iungi res et discludere mundum\nmembraque dividere et magnas disponere partes\nomnigenis e principiis, discordia quorum",421],["lucretius","5.441","intervalla vias conexus pondera plagas\nconcursus motus turbabat proelia miscens\npropter dissimilis formas variasque figuras,\nquod non omnia sic poterant coniuncta manere\nnec motus inter sese dare convenientis,\nhoc est, a terris altum secernere caelum,\net sorsum mare, uti secreto umore pateret,\nseorsus item puri secretique aetheris ignes.\nQuippe etenim primum terrai corpora quaeque,\npropterea quod erant gravia et perplexa, coibant\nin medio atque imas capiebant omnia sedes;\nquae quanto magis inter se perplexa coibant,\ntam magis expressere ea quae mare sidera solem\nlunamque efficerent et magni moenia mundi;\nomnia enim magis haec e levibus atque rutundis\nseminibus multoque minoribus sunt elementis\nquam tellus. ideo per rara foramina terrae\npartibus erumpens primus se sustulit aether\nignifer et multos secum levis abstulit ignis,\nnon alia longe ratione ac saepe videmus,",441],["lucretius","5.461","aurea cum primum gemmantis rore per herbas\nmatutina rubent radiati lumina solis\nexhalantque lacus nebulam fluviique perennes\nipsaque ut inter dum tellus fumare videtur;\nomnia quae sursum cum conciliantur, in alto\ncorpore concreto subtexunt nubila caelum.\nsic igitur tum se levis ac diffusilis aether\ncorpore concreto circum datus undique saepsit\net late diffusus in omnis undique partis\nomnia sic avido complexu cetera saepsit.\nhunc exordia sunt solis lunaeque secuta,\ninterutrasque globi quorum vertuntur in auris;\nquae neque terra sibi adscivit nec maximus aether,\nquod neque tam fuerunt gravia ut depressa sederent,\nnec levia ut possent per summas labier oras,\net tamen interutrasque ita sunt, ut corpora viva\nversent et partes ut mundi totius extent;\nquod genus in nobis quaedam licet in statione\nmembra manere, tamen cum sint ea quae moveantur.\nhis igitur rebus retractis terra repente,",461],["lucretius","5.481","maxuma qua nunc se ponti plaga caerula tendit,\nsuccidit et salso suffudit gurgite fossas.\ninque dies quanto circum magis aetheris aestus\net radii solis cogebant undique terram\nverberibus crebris extrema ad limina fartam\nin medio ut propulsa suo condensa coiret,\ntam magis expressus salsus de corpore sudor\naugebat mare manando camposque natantis,\net tanto magis illa foras elapsa volabant\ncorpora multa vaporis et aëris altaque caeli\ndensabant procul a terris fulgentia templa.\nsidebant campi, crescebant montibus altis\nascensus; neque enim poterant subsidere saxa\nnec pariter tantundem omnes succumbere partis.\nSic igitur terrae concreto corpore pondus\nconstitit atque omnis mundi quasi limus in imum\nconfluxit gravis et subsedit funditus ut faex;\ninde mare, inde aër, inde aether ignifer ipse\ncorporibus liquidis sunt omnia pura relicta\net leviora aliis alia, et liquidissimus aether",481],["lucretius","5.501","atque levissimus aërias super influit auras\nnec liquidum corpus turbantibus aëris auris\ncommiscet; sinit haec violentis omnia verti\nturbinibus, sinit incertis turbare procellis,\nipse suos ignis certo fert impete labens.\nnam modice fluere atque uno posse aethera nisu\nsignificat Pontos, mare certo quod fluit aestu\nunum labendi conservans usque tenorem.\nMotibus astrorum nunc quae sit causa canamus.\nprincipio magnus caeli si vortitur orbis,\nex utraque polum parti premere aëra nobis\ndicendum est extraque tenere et claudere utrimque;\ninde alium supra fluere atque intendere eodem\nquo volvenda micant aeterni sidera mundi;\naut alium supter, contra qui subvehat orbem,\nut fluvios versare rotas atque austra videmus.\nest etiam quoque uti possit caelum omne manere\nin statione, tamen cum lucida signa ferantur,\nsive quod inclusi rapidi sunt aetheris aestus\nquaerentesque viam circum versantur et ignes",501],["lucretius","5.521","passim per caeli volvunt summania templa,\nsive aliunde fluens alicunde extrinsecus aër\nversat agens ignis, sive ipsi serpere possunt,\nquo cuiusque cibus vocat atque invitat euntis,\nflammea per caelum pascentis corpora passim.\nnam quid in hoc mundo sit eorum ponere certum\ndifficilest; sed quid possit fiatque per omne\nin variis mundis varia ratione creatis,\nid doceo plurisque sequor disponere causas,\nmotibus astrorum quae possint esse per omne;\ne quibus una tamen sit et haec quoque causa necessest,\nquae vegeat motum signis; sed quae sit earum\npraecipere haud quaquamst pedetemptim progredientis.\nTerraque ut in media mundi regione quiescat,\nevanescere paulatim et decrescere pondus\nconvenit atque aliam naturam supter habere\nex ineunte aevo coniunctam atque uniter aptam\npartibus aëriis mundi, quibus insita vivit.\npropterea non est oneri neque deprimit auras,\nut sua cuique homini nullo sunt pondere membra",521],["lucretius","5.541","nec caput est oneri collo nec denique totum\ncorporis in pedibus pondus sentimus inesse;\nat quae cumque foris veniunt inpostaque nobis\npondera sunt laedunt, permulto saepe minora.\nusque adeo magni refert quid quaeque queat res.\nsic igitur tellus non est aliena repente\nallata atque auris aliunde obiecta alienis,\nsed pariter prima concepta ab origine mundi\ncertaque pars eius, quasi nobis membra videntur.\nPraeterea grandi tonitru concussa repente\nterra supra quae se sunt concutit omnia motu;\nquod facere haut ulla posset ratione, nisi esset\npartibus aëriis mundi caeloque revincta;\nnam communibus inter se radicibus haerent\nex ineunte aevo coniuncta atque uniter aucta.\nNonne vides etiam quam magno pondere nobis\nsustineat corpus tenuissima vis animai,\npropterea quia tam coniuncta atque uniter apta est?\nDenique iam saltu pernici tollere corpus\nquid potis est nisi vis animae, quae membra gubernat?",541],["lucretius","5.561","iamne vides quantum tenuis natura valere\npossit, ubi est coniuncta gravi cum corpore, ut aër\nconiunctus terris et nobis est animi vis?\nNec nimio solis maior rota nec minor ardor\nesse potest, nostris quam sensibus esse videtur.\nnam quibus e spatiis cumque ignes lumina possunt\nadiicere et calidum membris adflare vaporem,\nnil magnis intervallis de corpore libant\nflammarum, nihil ad speciem est contractior ignis.\nproinde, calor quoniam solis lumenque profusum\nperveniunt nostros ad sensus et loca fulgent,\nforma quoque hinc solis debet filumque videri,\nnil adeo ut possis plus aut minus addere vere.\n[perveniunt nostros ad sensus et loca fulgent]\nlunaque sive notho fertur loca lumine lustrans,\nsive suam proprio iactat de corpore lucem,\nquidquid id est, nihilo fertur maiore figura\nquam, nostris oculis qua cernimus, esse videtur.\nnam prius omnia, quae longe semota tuemur\naëra per multum, specie confusa videntur",561],["lucretius","5.581","quam minui filum. quapropter luna necesse est,\nquandoquidem claram speciem certamque figuram\npraebet, ut est oris extremis cumque notata,\nquanta quoquest, tanta hinc nobis videatur in alto.\npostremo quos cumque vides hinc aetheris ignes,\nscire licet perquam pauxillo posse minores\nesse vel exigua maioris parte brevique.\nquandoquidem quos cumque in terris cernimus [ignes],\ndum tremor [et] clarus dum cernitur ardor eorum,\nperparvom quiddam inter dum mutare videntur\nalteram utram in partem filum, quo longius absunt.\nIllud item non est mirandum, qua ratione\ntantulus ille queat tantum sol mittere lumen,\nquod maria ac terras omnis caelumque rigando\ncompleat et calido perfundat cuncta vapore.\n[quanta quoquest tanta hinc nobis videatur in alto]\nnam licet hinc mundi patefactum totius unum\nlargifluum fontem scatere atque erumpere lumen,\nex omni mundo quia sic elementa vaporis\nundique conveniunt et sic coniectus eorum",581],["lucretius","5.601","confluit, ex uno capite hic ut profluat ardor.\nnonne vides etiam quam late parvus aquai\nprata riget fons inter dum campisque redundet?\nest etiam quoque uti non magno solis ab igni\naëra percipiat calidis fervoribus ardor,\nopportunus ita est si forte et idoneus aër,\nut queat accendi parvis ardoribus ictus;\nquod genus inter dum segetes stipulamque videmus\naccidere ex una scintilla incendia passim.\nforsitan et rosea sol alte lampade lucens\npossideat multum caecis fervoribus ignem\ncircum se, nullo qui sit fulgore notatus,\naestifer ut tantum radiorum exaugeat ictum.\nNec ratio solis simplex [et] recta patescit,\nquo pacto aestivis e partibus aegocerotis\nbrumalis adeat flexus atque inde revertens\ncanceris ut vertat metas ad solstitialis,\nlunaque mensibus id spatium videatur obire,\nannua sol in quo consumit tempora cursu.\nnon, inquam, simplex his rebus reddita causast.",601],["lucretius","5.621","nam fieri vel cum primis id posse videtur,\nDemocriti quod sancta viri sententia ponit,\nquanto quaeque magis sint terram sidera propter,\ntanto posse minus cum caeli turbine ferri;\nevanescere enim rapidas illius et acris\nimminui supter viris, ideoque relinqui\npaulatim solem cum posterioribus signis,\ninferior multo quod sit quam fervida signa.\net magis hoc lunam: quanto demissior eius\ncursus abest procul a caelo terrisque propinquat,\ntanto posse minus cum signis tendere cursum.\nflaccidiore etiam quanto iam turbine fertur\ninferior quam sol, tanto magis omnia signa\nhanc adipiscuntur circum praeterque feruntur.\npropterea fit ut haec ad signum quodque reverti\nmobilius videatur, ad hanc quia signa revisunt.\nfit quoque ut e mundi transversis partibus aër\nalternis certo fluere alter tempore possit,\nqui queat aestivis solem detrudere signis\nbrumalis usque ad flexus gelidumque rigorem,",621],["lucretius","5.641","et qui reiciat gelidis a frigoris umbris\naestiferas usque in partis et fervida signa.\net ratione pari lunam stellasque putandumst,\nquae volvunt magnos in magnis orbibus annos,\naëribus posse alternis e partibus ire.\nnonne vides etiam diversis nubila ventis\ndiversas ire in partis inferna supernis?\nqui minus illa queant per magnos aetheris orbis\naestibus inter se diversis sidera ferri?\nAt nox obruit ingenti caligine terras,\naut ubi de longo cursu sol ultima caeli\nimpulit atque suos efflavit languidus ignis\nconcussos itere et labefactos aëre multo,\naut quia sub terras cursum convortere cogit\nvis eadem, supra quae terras pertulit orbem.\nTempore item certo roseam Matuta per oras\naetheris auroram differt et lumina pandit,\naut quia sol idem, sub terras ille revertens,\nanticipat caelum radiis accendere temptans,\naut quia conveniunt ignes et semina multa",641],["lucretius","5.661","confluere ardoris consuerunt tempore certo,\nquae faciunt solis nova semper lumina gigni;\nquod genus Idaeis fama est e montibus altis\ndispersos ignis orienti lumine cerni,\ninde coire globum quasi in unum et conficere orbem.\nnec tamen illud in his rebus mirabile debet\nesse, quod haec ignis tam certo tempore possint\nsemina confluere et solis reparare nitorem.\nmulta videmus enim, certo quae tempore fiunt\nomnibus in rebus. florescunt tempore certo\narbusta et certo dimittunt tempore florem.\nnec minus in certo dentes cadere imperat aetas\ntempore et inpubem molli pubescere veste\net pariter mollem malis demittere barbam.\nfulmina postremo nix imbres nubila venti\nnon nimis incertis fiunt in partibus anni.\nnamque ubi sic fuerunt causarum exordia prima\natque ita res mundi cecidere ab origine prima,\nconseque quoque iam redeunt ex ordine certo.\nCrescere itemque dies licet et tabescere noctes,",661],["lucretius","5.681","et minui luces, cum sumant augmina noctis,\naut quia sol idem sub terras atque superne\nimparibus currens amfractibus aetheris oras\npartit et in partis non aequas dividit orbem,\net quod ab alterutra detraxit parte, reponit\neius in adversa tanto plus parte relatus,\ndonec ad id signum caeli pervenit, ubi anni\nnodus nocturnas exaequat lucibus umbras;\nnam medio cursu flatus aquilonis et austri\ndistinet aequato caelum discrimine metas\npropter signiferi posituram totius orbis,\nannua sol in quo concludit tempora serpens,\nobliquo terras et caelum lumine lustrans,\nut ratio declarat eorum qui loca caeli\nomnia dispositis signis ornata notarunt.\naut quia crassior est certis in partibus aër,\nsub terris ideo tremulum iubar haesitat ignis\nnec penetrare potest facile atque emergere ad ortus;\npropterea noctes hiberno tempore longae\ncessant, dum veniat radiatum insigne diei.",681],["lucretius","5.701","aut etiam, quia sic alternis partibus anni\ntardius et citius consuerunt confluere ignes,\nqui faciunt solem certa de surgere parte,\npropterea fit uti videantur dicere verum.\nLuna potest solis radiis percussa nitere\ninque dies magis [id] lumen convertere nobis\nad speciem, quantum solis secedit ab orbi,\ndonique eum contra pleno bene lumine fulsit\natque oriens obitus eius super edita vidit;\ninde minutatim retro quasi condere lumen\ndebet item, quanto propius iam solis ad ignem\nlabitur ex alia signorum parte per orbem;\nut faciunt, lunam qui fingunt esse pilai\nconsimilem cursusque viam sub sole tenere.\nest etiam quare proprio cum lumine possit\nvolvier et varias splendoris reddere formas;\ncorpus enim licet esse aliud, quod fertur et una\nlabitur omnimodis occursans officiensque,\nnec potis est cerni, quia cassum lumine fertur.\nversarique potest, globus ut, si forte, pilai",701],["lucretius","5.721","dimidia ex parti candenti lumine tinctus,\nversandoque globum variantis edere formas,\ndonique eam partem, quae cumque est ignibus aucta,\nad speciem vertit nobis oculosque patentis;\ninde minutatim retro contorquet et aufert\nluciferam partem glomeraminis atque pilai;\nut Babylonica Chaldaeum doctrina refutans\nastrologorum artem contra convincere tendit,\nproinde quasi id fieri nequeat quod pugnat uterque\naut minus hoc illo sit cur amplectier ausis.\ndenique cur nequeat semper nova luna creari\nordine formarum certo certisque figuris\ninque dies privos aborisci quaeque creata\natque alia illius reparari in parte locoque,\ndifficilest ratione docere et vincere verbis,\nordine cum [videas] tam certo multa creari.\nit Ver et Venus et Veneris praenuntius ante\npennatus graditur, Zephyri vestigia propter\nFlora quibus mater praespargens ante viai\ncuncta coloribus egregiis et odoribus opplet.",721],["lucretius","5.741","inde loci sequitur Calor aridus et comes una\npulverulenta Ceres [et] etesia flabra aquilonum.\ninde Autumnus adit, graditur simul Euhius Euan.\ninde aliae tempestates ventique secuntur,\naltitonans Volturnus et Auster fulmine pollens.\ntandem Bruma nives adfert pigrumque rigorem\nreddit. Hiemps sequitur crepitans hanc dentibus algu.\nquo minus est mirum, si certo tempore luna\ngignitur et certo deletur tempore rusus,\ncum fieri possint tam certo tempore multa.\nSolis item quoque defectus lunaeque latebras\npluribus e causis fieri tibi posse putandumst.\nnam cur luna queat terram secludere solis\nlumine et a terris altum caput obstruere ei,\nobiciens caecum radiis ardentibus orbem,\ntempore eodem aliut facere id non posse putetur\ncorpus, quod cassum labatur lumine semper?\nsolque suos etiam dimittere languidus ignis\ntempore cur certo nequeat recreareque lumen,\ncum loca praeteriit flammis infesta per auras,",741],["lucretius","5.761","quae faciunt ignis interstingui atque perire?\net cur terra queat lunam spoliare vicissim\nlumine et oppressum solem super ipsa tenere,\nmenstrua dum rigidas coni perlabitur umbras,\ntempore eodem aliud nequeat succurrere lunae\ncorpus vel supra solis perlabier orbem,\nquod radios inter rumpat lumenque profusum?\net tamen ipsa suo si fulget luna nitore,\ncur nequeat certa mundi languescere parte,\ndum loca luminibus propriis inimica per exit?\n[menstrua dum rigidas coni perlabitur umbras].\nQuod superest, quoniam magni per caerula mundi\nqua fieri quicquid posset ratione resolvi,\nsolis uti varios cursus lunaeque meatus\nnoscere possemus quae vis et causa cieret,\nquove modo [possent] offecto lumine obire\net neque opinantis tenebris obducere terras,\ncum quasi conivent et aperto lumine rursum\nomnia convisunt clara loca candida luce,\nnunc redeo ad mundi novitatem et mollia terrae",761],["lucretius","5.781","arva, novo fetu quid primum in luminis oras\ntollere et incertis crerint committere ventis.\nPrincipio genus herbarum viridemque nitorem\nterra dedit circum collis camposque per omnis,\nflorida fulserunt viridanti prata colore,\narboribusque datumst variis exinde per auras\ncrescendi magnum inmissis certamen habenis.\nut pluma atque pili primum saetaeque creantur\nquadripedum membris et corpore pennipotentum,\nsic nova tum tellus herbas virgultaque primum\nsustulit, inde loci mortalia saecla creavit\nmulta modis multis varia ratione coorta.\nnam neque de caelo cecidisse animalia possunt,\nnec terrestria de salsis exisse lacunis.\nlinquitur ut merito maternum nomen adepta\nterra sit, e terra quoniam sunt cuncta creata.\nmultaque nunc etiam existunt animalia terris\nimbribus et calido solis concreta vapore;\nquo minus est mirum, si tum sunt plura coorta\net maiora, nova tellure atque aethere adulta.",781],["lucretius","5.801","principio genus alituum variaeque volucres\nova relinquebant exclusae tempore verno,\nfolliculos ut nunc teretis aestate cicadae\nlincunt sponte sua victum vitamque petentes.\ntum tibi terra dedit primum mortalia saecla.\nmultus enim calor atque umor superabat in arvis.\nhoc ubi quaeque loci regio opportuna dabatur,\ncrescebant uteri terram radicibus apti;\nquos ubi tempore maturo pate fecerat aetas\ninfantum, fugiens umorem aurasque petessens,\nconvertebat ibi natura foramina terrae\net sucum venis cogebat fundere apertis\nconsimilem lactis, sicut nunc femina quaeque\ncum peperit, dulci repletur lacte, quod omnis\nimpetus in mammas convertitur ille alimenti.\nterra cibum pueris, vestem vapor, herba cubile\npraebebat multa et molli lanugine abundans.\nat novitas mundi nec frigora dura ciebat\nnec nimios aestus nec magnis viribus auras.\nomnia enim pariter crescunt et robora sumunt.",801],["lucretius","5.821","Quare etiam atque etiam maternum nomen adepta\nterra tenet merito, quoniam genus ipsa creavit\nhumanum atque animal prope certo tempore fudit\nomne quod in magnis bacchatur montibus passim,\naëriasque simul volucres variantibus formis.\nsed quia finem aliquam pariendi debet habere,\ndestitit, ut mulier spatio defessa vetusto.\nmutat enim mundi naturam totius aetas\nex alioque alius status excipere omnia debet\nnec manet ulla sui similis res: omnia migrant,\nomnia commutat natura et vertere cogit.\nnamque aliud putrescit et aevo debile languet,\nporro aliud [suc]crescit et [e] contemptibus exit.\nsic igitur mundi naturam totius aetas\nmutat, et ex alio terram status excipit alter,\nquod potuit nequeat, possit quod non tulit ante.\nMultaque tum tellus etiam portenta creare\nconatast mira facie membrisque coorta,\nandrogynem, interutras necutrumque utrimque remotum,\norba pedum partim, manuum viduata vicissim,",821],["lucretius","5.841","muta sine ore etiam, sine voltu caeca reperta,\nvinctaque membrorum per totum corpus adhaesu,\nnec facere ut possent quicquam nec cedere quoquam\nnec vitare malum nec sumere quod volet usus.\ncetera de genere hoc monstra ac portenta creabat,\nne quiquam, quoniam natura absterruit auctum\nnec potuere cupitum aetatis tangere florem\nnec reperire cibum nec iungi per Veneris res.\nmulta videmus enim rebus concurrere debere,\nut propagando possint procudere saecla;\npabula primum ut sint, genitalia deinde per artus\nsemina qua possint membris manare remissis,\nfeminaque ut maribus coniungi possit, habere,\nmutua qui mutent inter se gaudia uterque.\nMultaque tum interiisse animantum saecla necessest\nnec potuisse propagando procudere prolem.\nnam quae cumque vides vesci vitalibus auris,\naut dolus aut virtus aut denique mobilitas est\nex ineunte aevo genus id tuta reservans.\nmultaque sunt, nobis ex utilitate sua quae",841],["lucretius","5.861","commendata manent, tutelae tradita nostrae.\nprincipio genus acre leonum saevaque saecla\ntutatast virtus, volpes dolus et fuga cervos.\nat levisomna canum fido cum pectore corda,\net genus omne quod est veterino semine partum\nlanigeraeque simul pecudes et bucera saecla\nomnia sunt hominum tutelae tradita, Memmi;\nnam cupide fugere feras pacemque secuta\nsunt et larga suo sine pabula parta labore,\nquae damus utilitatis eorum praemia causa.\nat quis nil horum tribuit natura, nec ipsa\nsponte sua possent ut vivere nec dare nobis\nutilitatem aliquam, quare pateremur eorum\npraesidio nostro pasci genus esseque tutum,\nscilicet haec aliis praedae lucroque iacebant\nindupedita suis fatalibus omnia vinclis,\ndonec ad interitum genus id natura redegit.\nSed neque Centauri fuerunt nec tempore in ullo\nesse queunt duplici natura et corpore bino\nex alienigenis membris compacta, potestas",861],["lucretius","5.881","hinc illinc partis ut sat par esse potissit.\nid licet hinc quamvis hebeti cognoscere corde.\nprincipio circum tribus actis impiger annis\nfloret equus, puer haut quaquam; nam saepe etiam nunc\nubera mammarum in somnis lactantia quaeret.\npost ubi equum validae vires aetate senecta\nmembraque deficiunt fugienti languida vita,\ntum demum puerili aevo florenta iuventas\nofficit et molli vestit lanugine malas;\nne forte ex homine et veterino semine equorum\nconfieri credas Centauros posse neque esse,\naut rapidis canibus succinctas semimarinis\ncorporibus Scyllas et cetera de genere horum,\ninter se quorum discordia membra videmus;\nquae neque florescunt pariter nec robora sumunt\ncorporibus neque proiciunt aetate senecta\nnec simili Venere ardescunt nec moribus unis\nconveniunt neque sunt eadem iucunda per artus.\nquippe videre licet pinguescere saepe cicuta\nbarbigeras pecudes, homini quae est acre venenum.",881],["lucretius","5.901","flamma quidem [vero] cum corpora fulva leonum\ntam soleat torrere atque urere quam genus omne\nvisceris in terris quod cumque et sanguinis extet,\nqui fieri potuit, triplici cum corpore ut una,\nprima leo, postrema draco, media ipsa, Chimaera\nore foras acrem flaret de corpore flammam?\nquare etiam tellure nova caeloque recenti\ntalia qui fingit potuisse animalia gigni,\nnixus in hoc uno novitatis nomine inani,\nmulta licet simili ratione effutiat ore,\naurea tum dicat per terras flumina vulgo\nfluxisse et gemmis florere arbusta suësse\naut hominem tanto membrorum esse impete natum,\ntrans maria alta pedum nisus ut ponere posset\net manibus totum circum se vertere caelum.\nnam quod multa fuere in terris semina rerum,\ntempore quo primum tellus animalia fudit,\nnil tamen est signi mixtas potuisse creari\ninter se pecudes compactaque membra animantum,\npropterea quia quae de terris nunc quoque abundant",901],["lucretius","5.921","herbarum genera ac fruges arbustaque laeta\nnon tamen inter se possunt complexa creari,\nsed res quaeque suo ritu procedit et omnes\nfoedere naturae certo discrimina servant.\nEt genus humanum multo fuit illud in arvis\ndurius, ut decuit, tellus quod dura creasset,\net maioribus et solidis magis ossibus intus\nfundatum, validis aptum per viscera nervis,\nnec facile ex aestu nec frigore quod caperetur\nnec novitate cibi nec labi corporis ulla.\nmultaque per caelum solis volventia lustra\nvolgivago vitam tractabant more ferarum.\nnec robustus erat curvi moderator aratri\nquisquam, nec scibat ferro molirier arva\nnec nova defodere in terram virgulta neque altis\narboribus veteres decidere falcibus ramos.\nquod sol atque imbres dederant, quod terra crearat\nsponte sua, satis id placabat pectora donum.\nglandiferas inter curabant corpora quercus\nplerumque; et quae nunc hiberno tempore cernis",921],["lucretius","5.941","arbita puniceo fieri matura colore,\nplurima tum tellus etiam maiora ferebat.\nmultaque praeterea novitas tum florida mundi\npabula dura tulit, miseris mortalibus ampla.\nat sedare sitim fluvii fontesque vocabant,\nut nunc montibus e magnis decursus aquai\nclaricitat late sitientia saecla ferarum.\ndenique nota vagis silvestria templa tenebant\nnympharum, quibus e scibant umore fluenta\nlubrica proluvie larga lavere umida saxa,\numida saxa, super viridi stillantia musco,\net partim plano scatere atque erumpere campo.\nnecdum res igni scibant tractare neque uti\npellibus et spoliis corpus vestire ferarum,\nsed nemora atque cavos montis silvasque colebant\net frutices inter condebant squalida membra\nverbera ventorum vitare imbrisque coacti.\nnec commune bonum poterant spectare neque ullis\nmoribus inter se scibant nec legibus uti.\nquod cuique obtulerat praedae fortuna, ferebat",941],["lucretius","5.961","sponte sua sibi quisque valere et vivere doctus.\net Venus in silvis iungebat corpora amantum;\nconciliabat enim vel mutua quamque cupido\nvel violenta viri vis atque inpensa libido\nvel pretium, glandes atque arbita vel pira lecta.\net manuum mira freti virtute pedumque\nconsectabantur silvestria saecla ferarum\nmissilibus saxis et magno pondere clavae.\nmultaque vincebant, vitabant pauca latebris;\nsaetigerisque pares subus silvestria membra\nnuda dabant terrae nocturno tempore capti,\ncircum se foliis ac frondibus involventes.\nnec plangore diem magno solemque per agros\nquaerebant pavidi palantes noctis in umbris,\nsed taciti respectabant somnoque sepulti,\ndum rosea face sol inferret lumina caelo.\na parvis quod enim consuerant cernere semper\nalterno tenebras et lucem tempore gigni,\nnon erat ut fieri posset mirarier umquam\nnec diffidere, ne terras aeterna teneret",961],["lucretius","5.981","nox in perpetuum detracto lumine solis.\nsed magis illud erat curae, quod saecla ferarum\ninfestam miseris faciebant saepe quietem.\neiectique domo fugiebant saxea tecta\nspumigeri suis adventu validique leonis\natque intempesta cedebant nocte paventes\nhospitibus saevis instrata cubilia fronde.\nNec nimio tum plus quam nunc mortalia saecla\ndulcia linquebant lamentis lumina vitae.\nunus enim tum quisque magis deprensus eorum\npabula viva feris praebebat, dentibus haustus,\net nemora ac montis gemitu silvasque replebat\nviva videns vivo sepeliri viscera busto.\nat quos effugium servarat corpore adeso,\nposterius tremulas super ulcera tetra tenentes\npalmas horriferis accibant vocibus Orcum,\ndonique eos vita privarant vermina saeva\nexpertis opis, ignaros quid volnera vellent.\nat non multa virum sub signis milia ducta\nuna dies dabat exitio nec turbida ponti",981],["lucretius","5.1001","aequora lidebant navis ad saxa virosque.\nnam temere in cassum frustra mare saepe coortum\nsaevibat leviterque minas ponebat inanis,\nnec poterat quemquam placidi pellacia ponti\nsubdola pellicere in fraudem ridentibus undis.\nimproba navigii ratio tum caeca iacebat.\ntum penuria deinde cibi languentia leto\nmembra dabat, contra nunc rerum copia mersat.\nilli inprudentes ipsi sibi saepe venenum\nvergebant, nunc dant [aliis] sollertius ipsi.\nInde casas postquam ac pellis ignemque pararunt\net mulier coniuncta viro concessit in unum cognita sunt, prolemque ex se videre creatam,\ntum genus humanum primum mollescere coepit.",1001],["lucretius","5.1015","ignis enim curavit, ut alsia corpora frigus\nnon ita iam possent caeli sub tegmine ferre,\net Venus inminuit viris puerique parentum\nblanditiis facile ingenium fregere superbum.\ntunc et amicitiem coeperunt iungere aventes\nfinitimi inter se nec laedere nec violari,\net pueros commendarunt muliebreque saeclum,\nvocibus et gestu cum balbe significarent\nimbecillorum esse aequum misererier omnis.\nnec tamen omnimodis poterat concordia gigni,\nsed bona magnaque pars servabat foedera caste;\naut genus humanum iam tum foret omne peremptum\nnec potuisset adhuc perducere saecla propago.\nAt varios linguae sonitus natura subegit\nmittere et utilitas expressit nomina rerum,\nnon alia longe ratione atque ipsa videtur\nprotrahere ad gestum pueros infantia linguae,\ncum facit ut digito quae sint praesentia monstrent.\nsentit enim vim quisque suam quod possit abuti.\ncornua nata prius vitulo quam frontibus extent,",1015],["lucretius","5.1035","illis iratus petit atque infestus inurget.\nat catuli pantherarum scymnique leonum\nunguibus ac pedibus iam tum morsuque repugnant,\nvix etiam cum sunt dentes unguesque creati.\nalituum porro genus alis omne videmus\nfidere et a pennis tremulum petere auxiliatum.\nproinde putare aliquem tum nomina distribuisse\nrebus et inde homines didicisse vocabula prima,\ndesiperest. nam cur hic posset cuncta notare\nvocibus et varios sonitus emittere linguae,\ntempore eodem alii facere id non quisse putentur?\npraeterea si non alii quoque vocibus usi\ninter se fuerant, unde insita notities est\nutilitatis et unde data est huic prima potestas,\nquid vellet facere ut sciret animoque videret?\ncogere item pluris unus victosque domare\nnon poterat, rerum ut perdiscere nomina vellent.\nnec ratione docere ulla suadereque surdis,\nquid sit opus facto, facilest; neque enim paterentur\nnec ratione ulla sibi ferrent amplius auris",1035],["lucretius","5.1055","vocis inauditos sonitus obtundere frustra.\npostremo quid in hac mirabile tantoperest re,\nsi genus humanum, cui vox et lingua vigeret,\npro vario sensu varia res voce notaret?\ncum pecudes mutae, cum denique saecla ferarum\ndissimilis soleant voces variasque ciere,\ncum metus aut dolor est et cum iam gaudia gliscunt.\nquippe [et]enim licet id rebus cognoscere apertis.\ninritata canum cum primum magna Molossum\nmollia ricta fremunt duros nudantia dentes,\nlonge alio sonitu rabies [re]stricta minatur,\net cum iam latrant et vocibus omnia complent;\nat catulos blande cum lingua lambere temptant\naut ubi eos lactant, pedibus morsuque potentes\nsuspensis teneros imitantur dentibus haustus,\nlonge alio pacto gannitu vocis adulant,\net cum deserti baubantur in aedibus, aut cum\nplorantis fugiunt summisso corpore plagas.\ndenique non hinnitus item differre videtur,\ninter equas ubi equus florenti aetate iuvencus",1055],["lucretius","5.1075","pinnigeri saevit calcaribus ictus Amoris\net fremitum patulis sub naribus edit ad arma,\net cum sic alias concussis artibus hinnit?\npostremo genus alituum variaeque volucres,\naccipitres atque ossifragae mergique marinis\nfluctibus in salso victum vitamque petentes,\nlonge alias alio iaciunt in tempore voces,\net quom de victu certant praedaque repugnant.\net partim mutant cum tempestatibus una\nraucisonos cantus, cornicum ut saecla vetusta\ncorvorumque gregis ubi aquam dicuntur et imbris\nposcere et inter dum ventos aurasque vocare.\nergo si varii sensus animalia cogunt,\nmuta tamen cum sint, varias emittere voces,\nquanto mortalis magis aequumst tum potuisse\ndissimilis alia atque alia res voce notare!\nIllud in his rebus tacitus ne forte requiras,\nfulmen detulit in terram mortalibus ignem\nprimitus, inde omnis flammarum diditur ardor;\nmulta videmus enim caelestibus insita flammis",1075],["lucretius","5.1095","fulgere, cum caeli donavit plaga vaporis.\net ramosa tamen cum ventis pulsa vacillans\naestuat in ramos incumbens arboris arbor,\nexprimitur validis extritus viribus ignis,\nemicat inter dum flammai fervidus ardor,\nmutua dum inter se rami stirpesque teruntur.\nquorum utrumque dedisse potest mortalibus ignem.\ninde cibum quoquere ac flammae mollire vapore\nsol docuit, quoniam mitescere multa videbant\nverberibus radiorum atque aestu victa per agros.\nInque dies magis hi victum vitamque priorem\ncommutare novis monstrabant rebus et igni,\ningenio qui praestabant et corde vigebant.\ncondere coeperunt urbis arcemque locare\npraesidium reges ipsi sibi perfugiumque,\net pecudes et agros divisere atque dedere\npro facie cuiusque et viribus ingenioque;\nnam facies multum valuit viresque vigebant.\nposterius res inventast aurumque repertum,\nquod facile et validis et pulchris dempsit honorem;",1095],["lucretius","5.1115","divitioris enim sectam plerumque secuntur\nquam lubet et fortes et pulchro corpore creti.\nquod siquis vera vitam ratione gubernet,\ndivitiae grandes homini sunt vivere parce\naequo animo; neque enim est umquam penuria parvi.\nat claros homines voluerunt se atque potentes,\nut fundamento stabili fortuna maneret\net placidam possent opulenti degere vitam,\nne quiquam, quoniam ad summum succedere honorem\ncertantes iter infestum fecere viai,\net tamen e summo, quasi fulmen, deicit ictos\ninvidia inter dum contemptim in Tartara taetra;\ninvidia quoniam ceu fulmine summa vaporant\nplerumque et quae sunt aliis magis edita cumque;\nut satius multo iam sit parere quietum\nquam regere imperio res velle et regna tenere.\nproinde sine in cassum defessi sanguine sudent,\nangustum per iter luctantes ambitionis;\nquandoquidem sapiunt alieno ex ore petuntque\nres ex auditis potius quam sensibus ipsis,",1115],["lucretius","5.1135","nec magis id nunc est neque erit mox quam fuit ante.\nErgo regibus occisis subversa iacebat\npristina maiestas soliorum et sceptra superba,\net capitis summi praeclarum insigne cruentum\nsub pedibus vulgi magnum lugebat honorem;\nnam cupide conculcatur nimis ante metutum.\nres itaque ad summam faecem turbasque redibat,\nimperium sibi cum ac summatum quisque petebat.\ninde magistratum partim docuere creare\niuraque constituere, ut vellent legibus uti.\nnam genus humanum, defessum vi colere aevom,\nex inimicitiis languebat; quo magis ipsum\nsponte sua cecidit sub leges artaque iura.\nacrius ex ira quod enim se quisque parabat\nulcisci quam nunc concessumst legibus aequis,\nhanc ob rem est homines pertaesum vi colere aevom.\ninde metus maculat poenarum praemia vitae.\ncircumretit enim vis atque iniuria quemque\natque unde exortast, ad eum plerumque revertit,\nnec facilest placidam ac pacatam degere vitam",1135],["lucretius","5.1155","qui violat factis communia foedera pacis.\netsi fallit enim divom genus humanumque,\nperpetuo tamen id fore clam diffidere debet;\nquippe ubi se multi per somnia saepe loquentes\naut morbo delirantes protraxe ferantur\net celata [mala] in medium et peccata dedisse.\nNunc quae causa deum per magnas numina gentis\npervulgarit et ararum compleverit urbis\nsuscipiendaque curarit sollemnia sacra,\nquae nunc in magnis florent sacra rebus locisque,\nunde etiam nunc est mortalibus insitus horror,\nqui delubra deum nova toto suscitat orbi\nterrarum et festis cogit celebrare diebus,\nnon ita difficilest rationem reddere verbis.\nquippe etenim iam tum divom mortalia saecla\negregias animo facies vigilante videbant\net magis in somnis mirando corporis auctu.\nhis igitur sensum tribuebant propterea quod\nmembra movere videbantur vocesque superbas\nmittere pro facie praeclara et viribus amplis.",1155],["lucretius","5.1175","aeternamque dabant vitam, quia semper eorum\nsubpeditabatur facies et forma manebat,\net tamen omnino quod tantis viribus auctos\nnon temere ulla vi convinci posse putabant.\nfortunisque ideo longe praestare putabant,\nquod mortis timor haut quemquam vexaret eorum,\net simul in somnis quia multa et mira videbant\nefficere et nullum capere ipsos inde laborem.\npraeterea caeli rationes ordine certo\net varia annorum cernebant tempora verti\nnec poterant quibus id fieret cognoscere causis.\nergo perfugium sibi habebant omnia divis\ntradere et illorum nutu facere omnia flecti.\nin caeloque deum sedes et templa locarunt,\nper caelum volvi quia nox et luna videtur,\nluna dies et nox et noctis signa severa\nnoctivagaeque faces caeli flammaeque volantes,\nnubila sol imbres nix venti fulmina grando\net rapidi fremitus et murmura magna minarum.\nO genus infelix humanum, talia divis",1175],["lucretius","5.1195","cum tribuit facta atque iras adiunxit acerbas!\nquantos tum gemitus ipsi sibi, quantaque nobis\nvolnera, quas lacrimas peperere minoribus nostris!\nnec pietas ullast velatum saepe videri\nvertier ad lapidem atque omnis accedere ad aras\nnec procumbere humi prostratum et pandere palmas\nante deum delubra nec aras sanguine multo\nspargere quadrupedum nec votis nectere vota,\nsed mage pacata posse omnia mente tueri.\nnam cum suspicimus magni caelestia mundi\ntempla super stellisque micantibus aethera fixum,\net venit in mentem solis lunaeque viarum,\ntunc aliis oppressa malis in pectora cura\nilla quoque expergefactum caput erigere infit,\nne quae forte deum nobis inmensa potestas\nsit, vario motu quae candida sidera verset;\ntemptat enim dubiam mentem rationis egestas,\necquae nam fuerit mundi genitalis origo,\net simul ecquae sit finis, quoad moenia mundi\net taciti motus hunc possint ferre laborem,",1195],["lucretius","5.1215","an divinitus aeterna donata salute\nperpetuo possint aevi labentia tractu\ninmensi validas aevi contemnere viris.\npraeterea cui non animus formidine divum\ncontrahitur, cui non correpunt membra pavore,\nfulminis horribili cum plaga torrida tellus\ncontremit et magnum percurrunt murmura caelum?\nnon populi gentesque tremunt, regesque superbi\ncorripiunt divum percussi membra timore,\nne quod ob admissum foede dictumve superbe\npoenarum grave sit solvendi tempus adauctum?\nsumma etiam cum vis violenti per mare venti\ninduperatorem classis super aequora verrit\ncum validis pariter legionibus atque elephantis,\nnon divom pacem votis adit ac prece quaesit\nventorum pavidus paces animasque secundas?\nne quiquam, quoniam violento turbine saepe\ncorreptus nihilo fertur minus ad vada leti.\nusque adeo res humanas vis abdita quaedam\nopterit et pulchros fascis saevasque secures",1215],["lucretius","5.1235","proculcare ac ludibrio sibi habere videtur.\ndenique sub pedibus tellus cum tota vacillat\nconcussaeque cadunt urbes dubiaeque minantur,\nquid mirum si se temnunt mortalia saecla\natque potestatis magnas mirasque relinquunt\nin rebus viris divum, quae cuncta gubernent?\nQuod super est, ae[s at]que aurum ferrumque repertumst\net simul argenti pondus plumbique potestas,\nignis ubi ingentis silvas ardore cremarat\nmontibus in magnis, seu caelo fulmine misso,\nsive quod inter se bellum silvestre gerentes\nhostibus intulerant ignem formidinis ergo,\nsive quod inducti terrae bonitate volebant\npandere agros pinguis et pascua reddere rura,\nsive feras interficere et ditescere praeda;\nnam fovea atque igni prius est venarier ortum\nquam saepire plagis saltum canibusque ciere.\nquicquid id est, qua cumque e causa flammeus ardor\nhorribili sonitu silvas exederat altis\na radicibus et terram percoxerat igni,",1235],["lucretius","5.1255","manabat venis ferventibus in loca terrae\nconcava conveniens argenti rivus et auri,\naeris item et plumbi. quae cum concreta videbant\nposterius claro in terra splendere colore,\ntollebant nitido capti levique lepore,\net simili formata videbant esse figura\natque lacunarum fuerant vestigia cuique.\ntum penetrabat eos posse haec liquefacta calore\nquamlibet in formam et faciem decurrere rerum,\net prorsum quamvis in acuta ac tenvia posse\nmucronum duci fastigia procudendo,\nut sibi tela parent silvasque ut caedere possint\nmateriemque dolare et levia radere tigna\net terebrare etiam ac pertundere perque forare.\nnec minus argento facere haec auroque parabant\nquam validi primum violentis viribus aeris,\nne quiquam, quoniam cedebat victa potestas\nnec poterant pariter durum sufferre laborem.\nnam fuit in pretio magis aes aurumque iacebat\npropter inutilitatem hebeti mucrone retusum;",1255],["lucretius","5.1275","nunc iacet aes, aurum in summum successit honorem.\nsic volvenda aetas commutat tempora rerum.\nquod fuit in pretio, fit nullo denique honore;\nporro aliud succedit et [e] contemptibus exit\ninque dies magis adpetitur floretque repertum\nlaudibus et miro est mortalis inter honore.\nNunc tibi quo pacto ferri natura reperta\nsit facilest ipsi per te cognoscere, Memmi.\narma antiqua manus ungues dentesque fuerunt\net lapides et item silvarum fragmina rami\net flamma atque ignes, post quam sunt cognita primum.\nposterius ferri vis est aerisque reperta.\net prior aeris erat quam ferri cognitus usus,\nquo facilis magis est natura et copia maior.\naere solum terrae tractabant, aereque belli\nmiscebant fluctus et vulnera vasta serebant\net pecus atque agros adimebant; nam facile ollis\nomnia cedebant armatis nuda et inerma.\ninde minutatim processit ferreus ensis\nversaque in obprobrium species est falcis ahenae,",1275],["lucretius","5.1295","et ferro coepere solum proscindere terrae\nexaequataque sunt creperi certamina belli.\net prius est armatum in equi conscendere costas\net moderarier hunc frenis dextraque vigere\nquam biiugo curru belli temptare pericla.\net biiugo prius est quam bis coniungere binos\net quam falciferos armatum escendere currus.\ninde boves Lucas turrito corpore, tetras,\nanguimanus, belli docuerunt volnera Poeni\nsufferre et magnas Martis turbare catervas.\nsic alid ex alio peperit discordia tristis,\nhorribile humanis quod gentibus esset in armis,\ninque dies belli terroribus addidit augmen.\nTemptarunt etiam tauros in moenere belli\nexpertique sues saevos sunt mittere in hostis.\net validos partim prae se misere leones\ncum doctoribus armatis saevisque magistris,\nqui moderarier his possent vinclisque tenere,\nne quiquam, quoniam permixta caede calentes\nturbabant saevi nullo discrimine turmas,",1295],["lucretius","5.1315","terrificas capitum quatientis undique cristas,\nnec poterant equites fremitu perterrita equorum\npectora mulcere et frenis convertere in hostis.\ninritata leae iaciebant corpora saltu\nundique et adversum venientibus ora patebant\net nec opinantis a tergo deripiebant\ndeplexaeque dabant in terram volnere victos,\nmorsibus adfixae validis atque unguibus uncis.\niactabantque suos tauri pedibusque terebant\net latera ac ventres hauribant supter equorum\ncornibus et terram minitanti mente ruebant.\net validis socios caedebant dentibus apri\ntela infracta suo tinguentes sanguine saevi\n[in se fracta suo tinguentes sanguine tela,]\npermixtasque dabant equitum peditumque ruinas.\nnam transversa feros exibant dentis adactus\niumenta aut pedibus ventos erecta petebant,\nne quiquam, quoniam ab nervis succisa videres\nconcidere atque gravi terram consternere casu.\nsi quos ante domi domitos satis esse putabant,",1315],["lucretius","5.1335","effervescere cernebant in rebus agundis\nvolneribus clamore fuga terrore tumultu,\nnec poterant ullam partem redducere eorum;\ndiffugiebat enim varium genus omne ferarum,\nut nunc saepe boves Lucae ferro male mactae\ndiffugiunt, fera facta suis cum multa dedere.\nSed facere id non tam vincendi spe voluerunt;\nquam dare quod gemerent hostes, ipsique perire,\nqui numero diffidebant armisque vacabant,\nsi fuit ut facerent. sed vix adducor ut ante\nnon quierint animo praesentire atque videre,\nquam commune malum fieret foedumque, futurum.\net magis id possis factum contendere in omni\nin variis mundis varia ratione creatis,\nquam certo atque uno terrarum quolibet orbi.\nNexilis ante fuit vestis quam textile tegmen.\ntextile post ferrumst, quia ferro tela paratur,\nnec ratione alia possunt tam levia gigni\ninsilia ac fusi, radii, scapique sonantes.\net facere ante viros lanam natura coëgit",1335],["lucretius","5.1355","quam muliebre genus; nam longe praestat in arte\net sollertius est multo genus omne virile;\nagricolae donec vitio vertere severi,\nut muliebribus id manibus concedere vellent\natque ipsi pariter durum sufferre laborem\natque opere in duro durarent membra manusque.\nAt specimen sationis et insitionis origo\nipsa fuit rerum primum natura creatrix,\narboribus quoniam bacae glandesque caducae\ntempestiva dabant pullorum examina supter;\nunde etiam libitumst stirpis committere ramis\net nova defodere in terram virgulta per agros.\ninde aliam atque aliam culturam dulcis agelli\ntemptabant fructusque feros mansuescere terra\ncernebant indulgendo blandeque colendo.\ninque dies magis in montem succedere silvas\ncogebant infraque locum concedere cultis,\nprata lacus rivos segetes vinetaque laeta\ncollibus et campis ut haberent, atque olearum\ncaerula distinguens inter plaga currere posset",1355],["lucretius","5.1375","per tumulos et convallis camposque profusa;\nut nunc esse vides vario distincta lepore\nomnia, quae pomis intersita dulcibus ornant\narbustisque tenent felicibus opsita circum.\nAt liquidas avium voces imitarier ore\nante fuit multo quam levia carmina cantu\nconcelebrare homines possent aurisque iuvare.\net zephyri cava per calamorum sibila primum\nagrestis docuere cavas inflare cicutas.\ninde minutatim dulcis didicere querellas,\ntibia quas fundit digitis pulsata canentum,\navia per nemora ac silvas saltusque reperta,\nper loca pastorum deserta atque otia dia.\n[sic unum quicquid paulatim protrahit aetas\nin medium ratioque in luminis eruit oras.]\nhaec animos ollis mulcebant atque iuvabant\ncum satiate cibi; nam tum sunt omnia cordi.\nsaepe itaque inter se prostrati in gramine molli\npropter aquae rivom sub ramis arboris altae.\nnon magnis opibus iucunde corpora habebant,",1375],["lucretius","5.1395","praesertim cum tempestas ridebat et anni\ntempora pingebant viridantis floribus herbas.\ntum ioca, tum sermo, tum dulces esse cachinni\nconsuerant; agrestis enim tum musa vigebat.\ntum caput atque umeros plexis redimire coronis\nfloribus et foliis lascivia laeta movebat,\natque extra numerum procedere membra moventes\nduriter et duro terram pede pellere matrem;\nunde oriebantur risus dulcesque cachinni,\nomnia quod nova tum magis haec et mira vigebant.\net vigilantibus hinc aderant solacia somno\nducere multimodis voces et flectere cantus\net supera calamos unco percurrere labro;\nunde etiam vigiles nunc haec accepta tuentur.\net numerum servare genus didicere, neque hilo\nmaiore interea capiunt dulcedine fructum\nquam silvestre genus capiebat terrigenarum.\nnam quod adest praesto, nisi quid cognovimus ante\nsuavius, in primis placet et pollere videtur,\nposteriorque fere melior res illa reperta",1395],["lucretius","5.1415","perdit et immutat sensus ad pristina quaeque.\nsic odium coepit glandis, sic illa relicta\nstrata cubilia sunt herbis et frondibus aucta.\npellis item cecidit vestis contempta ferina;\nquam reor invidia tali tunc esse repertam,\nut letum insidiis qui gessit primus obiret,\net tamen inter eos distractam sanguine multo\ndisperiise neque in fructum convertere quisse.\ntunc igitur pelles, nunc aurum et purpura curis\nexercent hominum vitam belloque fatigant;\nquo magis in nobis, ut opinor, culpa resedit.\nfrigus enim nudos sine pellibus excruciabat\nterrigenas; at nos nil laedit veste carere\npurpurea atque auro signisque ingentibus apta,\ndum plebeia tamen sit, quae defendere possit.\nErgo hominum genus in cassum frustraque laborat\nsemper et [in] curis consumit inanibus aevom,\nni mirum quia non cognovit quae sit habendi\nfinis et omnino quoad crescat vera voluptas;\nidque minutatim vitam provexit in altum",1415],["lucretius","5.1435","et belli magnos commovit funditus aestus.\nat vigiles mundi magnum versatile templum\nsol et luna suo lustrantes lumine circum\nperdocuere homines annorum tempora verti\net certa ratione geri rem atque ordine certo.\nIam validis saepti degebant turribus aevom,\net divisa colebatur discretaque tellus,\ntum mare velivolis florebat navibus ponti,\nauxilia ac socios iam pacto foedere habebant,\ncarminibus cum res gestas coepere poëtae\ntradere; nec multo prius sunt elementa reperta.\npropterea quid sit prius actum respicere aetas\nnostra nequit, nisi qua ratio vestigia monstrat.\nNavigia atque agri culturas moenia leges\narma vias vestes [et] cetera de genere horum,\npraemia, delicias quoque vitae funditus omnis,\ncarmina, picturas et daedala signa polita\nusus et impigrae simul experientia mentis\npaulatim docuit pedetemptim progredientis.\nsic unum quicquid paulatim protrahit aetas",1435],["lucretius","5.1455","in medium ratioque in luminis erigit oras;\nnamque alid ex alio clarescere corde videbant,\nartibus ad summum donec venere cacumen.",1455],["lucretius","6.1","Primae frugiparos fetus mortalibus aegris\ndididerunt quondam praeclaro nomine Athenae\net recreaverunt vitam legesque rogarunt\net primae dederunt solacia dulcia vitae,\ncum genuere virum tali cum corde repertum,\nomnia veridico qui quondam ex ore profudit;\ncuius et extincti propter divina reperta\ndivolgata vetus iam ad caelum gloria fertur.\nnam cum vidit hic ad victum quae flagitat usus\nomnia iam ferme mortalibus esse parata\net, pro quam possent, vitam consistere tutam,\ndivitiis homines et honore et laude potentis\naffluere atque bona gnatorum excellere fama,\nnec minus esse domi cuiquam tamen anxia cordi,\natque animi ingratis vitam vexare sine ulla\npausa atque infestis cogi saevire querellis,\nintellegit ibi vitium vas efficere ipsum\nomniaque illius vitio corrumpier intus,\nquae conlata foris et commoda cumque venirent;\npartim quod fluxum pertusumque esse videbat,",1],["lucretius","6.21","ut nulla posset ratione explerier umquam,\npartim quod taetro quasi conspurcare sapore\nomnia cernebat, quae cumque receperat, intus.\nveridicis igitur purgavit pectora dictis\net finem statuit cuppedinis atque timoris\nexposuitque bonum summum, quo tendimus omnes,\nquid foret, atque viam monstravit, tramite parvo\nqua possemus ad id recto contendere cursu,\nquidve mali foret in rebus mortalibus passim,\nquod fieret naturali varieque volaret\nseu casu seu vi, quod sic natura parasset,\net quibus e portis occurri cuique deceret,\net genus humanum frustra plerumque probavit\nvolvere curarum tristis in pectore fluctus.\nnam vel uti pueri trepidant atque omnia caecis\nin tenebris metuunt, sic nos in luce timemus\ninter dum, nihilo quae sunt metuenda magis quam\nquae pueri in tenebris pavitant finguntque futura.\nhunc igitur terrorem animi tenebrasque necessest\nnon radii solis nec lucida tela diei",21],["lucretius","6.41","discutiant, sed naturae species ratioque.\nquo magis inceptum pergam pertexere dictis.\nEt quoniam docui mundi mortalia templa\nesse [et] nativo consistere corpore caelum,\net quae cumque in eo fiunt fierique necessest\npleraque dissolui, qui restant percipe porro,\nquandoquidem semel insignem conscendere currum tu mihi supremae praescripta ad candida callis\ncurrenti spatium praemonstra, callida musa\nCalliope, requies hominum divomque voluptas,\nte duce ut insigni capiam cum laude coronam. quae fuerint, sint placato conversa furore.\ncetera quae fieri in terris caeloque tuentur\nmortales, pavidis cum pendent mentibus saepe\net faciunt animos humilis formidine divom\ndepressosque premunt ad terram propterea quod\nignorantia causarum conferre deorum\ncogit ad imperium res et concedere regnum.\n[quorum operum causas nulla ratione videre\npossunt ac fieri divino numine rentur.]\nnam bene qui didicere deos securum agere aevom,\nsi tamen interea mirantur qua ratione",41],["lucretius","6.61","quaeque geri possint, praesertim rebus in illis\nquae supera caput aetheriis cernuntur in oris,\nrursus in antiquas referuntur religionis\net dominos acris adsciscunt, omnia posse\nquos miseri credunt, ignari quid queat esse,\nquid nequeat, finita potestas denique cuique\nqua nam sit ratione atque alte terminus haerens;\nquo magis errantes caeca ratione feruntur.\nquae nisi respuis ex animo longeque remittis\ndis indigna putare alienaque pacis eorum,\ndelibata deum per te tibi numina sancta\nsaepe oberunt; non quo violari summa deum vis\npossit, ut ex ira poenas petere inbibat acris,\nsed quia tute tibi placida cum pace quietos\nconstitues magnos irarum volvere fluctus,\nnec delubra deum placido cum pectore adibis,\nnec de corpore quae sancto simulacra feruntur\nin mentes hominum divinae nuntia formae,\nsuscipere haec animi tranquilla pace valebis.\ninde videre licet qualis iam vita sequatur.",61],["lucretius","6.81","quam quidem ut a nobis ratio verissima longe\nreiciat, quamquam sunt a me multa profecta,\nmulta tamen restant et sunt ornanda politis\nversibus; est ratio caelisque tenenda,\nsunt tempestates et fulmina clara canenda,\nquid faciant et qua de causa cumque ferantur;\nne trepides caeli divisis partibus amens,\nunde volans ignis pervenerit aut in utram se\nverterit hinc partim, quo pacto per loca saepta\ninsinuarit, et hinc dominatus ut extulerit se.\n[quorum operum causas nulla ratione videre\npossunt ac fieri divino numine rentur.]\nPrincipio tonitru quatiuntur caerula caeli\npropterea quia concurrunt sublime volantes\naetheriae nubes contra pugnantibus ventis.\nnec fit enim sonitus caeli de parte serena,\nverum ubi cumque magis denso sunt agmine nubes,\ntam magis hinc magno fremitus fit murmure saepe.\npraeterea neque tam condenso corpore nubes\nesse queunt quam sunt lapides ac ligna, neque autem",81],["lucretius","6.101","tam tenues quam sunt nebulae fumique volantes;\nnam cadere aut bruto deberent pondere pressae\nut lapides, aut ut fumus constare nequirent\nnec cohibere nives gelidas et grandinis imbris.\nDant etiam sonitum patuli super aequora mundi,\ncarbasus ut quondam magnis intenta theatris\ndat crepitum malos inter iactata trabesque,\ninter dum perscissa furit petulantibus auris\net fragilis [sonitus] chartarum commeditatur;\nid quoque enim genus in tonitru cognoscere possis,\naut ubi suspensam vestem chartasque volantis\nverberibus venti versant planguntque per auras.\nfit quoque enim inter dum [ut] non tam concurrere nubes\nfrontibus adversis possint quam de latere ire\ndiverso motu radentes corpora tractim,\naridus unde auris terget sonus ille diuque\nducitur, exierunt donec regionibus artis.\nHoc etiam pacto tonitru concussa videntur\nomnia saepe gravi tremere et divolsa repente\nmaxima dissiluisse capacis moenia mundi,",101],["lucretius","6.121","cum subito validi venti conlecta procella\nnubibus intorsit sese conclusaque ibidem\nturbine versanti magis ac magis undique nubem\ncogit uti fiat spisso cava corpore circum,\npost ubi conminuit vis eius et impetus acer,\ntum perterricrepo sonitu dat scissa fragorem.\nnec mirum, cum plena animae vensicula parva\nsaepe haud dat parvum sonitum displosa repente.\nEst etiam ratio, cum venti nubila perflant,\nut sonitus faciant; etenim ramosa videmus\nnubila saepe modis multis atque aspera ferri;\nscilicet ut, crebram silvam cum flamina cauri\nperflant, dant sonitum frondes ramique fragorem.\nFit quoque ut inter dum validi vis incita venti\nperscindat nubem perfringens impete recto;\nnam quid possit ibi flatus manifesta docet res,\nhic, ubi lenior est, in terra cum tamen alta\narbusta evolvens radicibus haurit ab imis.\nsunt etiam fluctus per nubila, qui quasi murmur\ndant in frangendo graviter; quod item fit in altis",121],["lucretius","6.141","fluminibus magnoque mari, cum frangitur aestus.\nFit quoque, ubi e nubi in nubem vis incidit ardens\nfulminis; haec multo si forte umore recepit\nignem, continuo magno clamore trucidat;\nut calidis candens ferrum e fornacibus olim\nstridit, ubi in gelidum propter demersimus imbrem.\nAridior porro si nubes accipit ignem,\nuritur ingenti sonitu succensa repente,\nlauricomos ut si per montis flamma vagetur\nturbine ventorum comburens impete magno;\nnec res ulla magis quam Phoebi Delphica laurus\nterribili sonitu flamma crepitante crematur.\nDenique saepe geli multus fragor atque ruina\ngrandinis in magnis sonitum dat nubibus alte;\nventus enim cum confercit, franguntur in artum\nconcreti montes nimborum et grandine mixti.\nFulgit item, nubes ignis cum semina multa\nexcussere suo concursu, ceu lapidem si\npercutiat lapis aut ferrum; nam tum quoque lumen\nexilit et claras scintillas dissipat ignis.",141],["lucretius","6.161","sed tonitrum fit uti post auribus accipiamus,\nfulgere quam cernant oculi, quia semper ad auris\ntardius adveniunt quam visum quae moveant res.\nid licet hinc etiam cognoscere: caedere si quem\nancipiti videas ferro procul arboris auctum,\nante fit ut cernas ictum quam plaga per auris\ndet sonitum; sic fulgorem quoque cernimus ante\nquam tonitrum accipimus, pariter qui mittitur igni\ne simili causa, concursu natus eodem.\nHoc etiam pacto volucri loca lumine tingunt\nnubes et tremulo tempestas impete fulgit.\nventus ubi invasit nubem et versatus ibidem\nfecit ut ante cavam docui spissescere nubem,\nmobilitate sua fervescit; ut omnia motu\npercalefacta vides ardescere, plumbea vero\nglans etiam longo cursu volvenda liquescit.\nergo fervidus hic nubem cum perscidit atram,\ndissipat ardoris quasi per vim expressa repente\nsemina, quae faciunt nictantia fulgura flammae;\ninde sonus sequitur, qui tardius adlicit auris",161],["lucretius","6.181","quam quae perveniunt oculorum ad lumina nostra.\nscilicet hoc densis fit nubibus et simul alte\nextructis aliis alias super impete miro.\nne tibi sit frudi quod nos inferne videmus\nquam sint lata magis quam sursum extructa quid extent.\ncontemplator enim, cum montibus adsimulata\nnubila portabunt venti transversa per auras,\naut ubi per magnos montis cumulata videbis\ninsuper esse aliis alia atque urguere superna\nin statione locata sepultis undique ventis;\ntum poteris magnas moles cognoscere eorum\nspeluncasque vel ut saxis pendentibus structas\ncernere, quas venti cum tempestate coorta\nconplerunt, magno indignantur murmure clausi\nnubibus in caveisque ferarum more minantur,\nnunc hinc nunc illinc fremitus per nubila mittunt,\nquaerentesque viam circum versantur et ignis\nsemina convolvunt [e] nubibus atque ita cogunt\nmulta rotantque cavis flammam fornacibus intus,\ndonec divolsa fulserunt nube corusci.",181],["lucretius","6.201","Hac etiam fit uti de causa mobilis ille\ndevolet in terram liquidi color aureus ignis,\nsemina quod nubes ipsas permulta necessust\nignis habere; etenim cum sunt umore sine ullo,\nflammeus [est] plerumque colos et splendidus ollis.\nquippe etenim solis de lumine multa necessest\nconcipere, ut merito rubeant ignesque profundant.\nhasce igitur cum ventus agens contrusit in unum\ncompressitque locum cogens, expressa profundunt\nsemina, quae faciunt flammae fulgere colores.\nFulgit item, cum rarescunt quoque nubila caeli;\nnam cum ventus eas leviter diducit euntis\ndissoluitque, cadant ingratius illa necessest\nsemina quae faciunt fulgorem. tum sine taetro\nterrore atque sonis fulgit nulloque tumultu.\nQuod superest, [quali] natura praedita constent\nfulmina, declarant ictus et inusta vaporis\nsigna notaeque gravis halantis sulpuris auras;\nignis enim sunt haec non venti signa neque imbris.\npraeterea saepe accendunt quoque tecta domorum",201],["lucretius","6.221","et celeri flamma dominantur in aedibus ipsis.\nhunc tibi subtilem cum primis ignibus ignem\nconstituit natura minutis mobilibusque\ncorporibus, cui nil omnino obsistere possit.\ntransit enim validum fulmen per saepta domorum\nclamor ut ac voces, transit per saxa, per aera\net liquidum puncto facit aes in tempore et aurum.\ncurat item vasis integris vina repente\ndiffugiant, quia ni mirum facile omnia circum\nconlaxat rareque facit lateramina vasis\nadveniens calor eius et insinuatus in ipsum\nmobiliter soluens differt primordia vini.\nquod solis vapor aetatem non posse videtur\nefficere usque adeo pollens fervore corusco.\ntanto mobilior vis et dominantior haec est.\nNunc ea quo pacto gignantur et impete tanto\nfiant ut possint ictu discludere turris,\ndisturbare domos, avellere tigna trabesque\net monimenta virum commoliri atque ciere,\nexanimare homines, pecudes prosternere passim,",221],["lucretius","6.241","cetera de genere hoc qua vi facere omnia possint,\nexpediam neque [te] in promissis plura morabor.\nFulmina gignier e crassis alteque putandumst\nnubibus extructis; nam caelo nulla sereno\nnec leviter densis mittuntur nubibus umquam.\nnam dubio procul hoc fieri manifesta docet res;\nquod tunc per totum concrescunt aeëra nubes,\nundique uti tenebras omnis Acherunta reamur\nliquisse et magnas caeli complesse cavernas,\nÆusque adeo tetra nimborum nocte coorta\ninpendent atrae formidinis ora superne,Æ\ncum commoliri tempestas fulmina coeptat.\npraeterea persaepe niger quoque per mare nimbus,\nut picis e caelo demissum flumen, in undas\nsic cadit effertus tenebris procul et trahit atram\nfulminibus gravidam tempestatem atque procellis,\nignibus ac ventis cum primis ipse repletus,\nin terra quoque ut horrescant ac tecta requirant.\nsic igitur supera nostrum caput esse putandumst\ntempestatem altam; neque enim caligine tanta",241],["lucretius","6.261","obruerent terras, nisi inaedificata superne\nmulta forent multis exempto nubila sole;\nnec tanto possent venientes opprimere imbri,\nflumina abundare ut facerent camposque natare,\nsi non extructis foret alte nubibus aether.\nhic igitur ventis atque ignibus omnia plena\nsunt; ideo passim fremitus et fulgura fiunt.\nquippe etenim supra docui permulta vaporis\nsemina habere cavas nubes et multa necessest\nconcipere ex solis radiis ardoreque eorum.\nhoc ubi ventus eas idem qui cogit in unum\nforte locum quemvis, expressit multa vaporis\nsemina seque simul cum eo commiscuit igni,\ninsinuatus ibi vortex versatur in arto\net calidis acuit fulmen fornacibus intus;\nnam duplici ratione accenditur: ipse sua cum\nmobilitate calescit et e contagibus ignis.\ninde ubi percaluit venti vis [et] gravis ignis\nimpetus incessit, maturum tum quasi fulmen\nperscindit subito nubem ferturque coruscis",261],["lucretius","6.281","omnia luminibus lustrans loca percitus ardor.\nquem gravis insequitur sonitus, displosa repente\nopprimere ut caeli videantur templa superne.\ninde tremor terras graviter pertemptat et altum\nmurmura percurrunt caelum; nam tota fere tum\ntempestas concussa tremit fremitusque moventur.\nquo de concussu sequitur gravis imber et uber,\nomnis uti videatur in imbrem vertier aether\natque ita praecipitans ad diluviem revocare;\ntantus discidio nubis ventique procella\nmittitur, ardenti sonitus cum provolat ictu.\nEst etiam cum vis extrinsecus incita venti\nincidit in validam maturo culmine nubem;\nquam cum perscidit, extemplo cadit igneus ille\nvertex, quem patrio vocitamus nomine fulmen.\nhoc fit idem in partis alias, quo cumque tulit vis.\nFit quoque ut inter dum venti vis missa sine igni\nigniscat tamen in spatio longoque meatu,\ndum venit amittens in cursu corpora quaedam\ngrandia, quae nequeunt pariter penetrare per auras,",281],["lucretius","6.301","atque alia ex ipso conradens aeëre portat\nparvola, quae faciunt ignem commixta volando;\nnon alia longe ratione ac plumbea saepe\nfervida fit glans in cursu, cum multa rigoris\ncorpora dimittens ignem concepit in auris.\nFit quoque ut ipsius plagae vis excitet ignem,\nfrigida cum venti pepulit vis missa sine igni,\nni mirum quia, cum vehementi perculit ictu,\nconfluere ex ipso possunt elementa vaporis\net simul ex illa quae tum res excipit ictum;\nut, lapidem ferro cum caedimus, evolat ignis,\nnec, quod frigida vis ferrist, hoc setius illi\nsemina concurrunt calidi fulgoris ad ictum.\nsic igitur quoque res accendi fulmine debet,\nopportuna fuit si forte et idonea flammis.\nnec temere omnino plane vis frigida venti\nesse potest, ea quae tanta vi missa supernest,\nquin, prius in cursu si non accenditur igni,\nat tepefacta tamen veniat commixta calore.\nMobilitas autem fit fulminis et gravis ictus",301],["lucretius","6.321","et celeri ferme percurrunt fulmina lapsu,\nnubibus ipsa quod omnino prius incita se vis\ncolligit et magnum conamen sumit eundi,\ninde ubi non potuit nubes capere inpetis auctum,\nexprimitur vis atque ideo volat impete miro,\nut validis quae de tormentis missa feruntur.\nAdde quod e parvis et levibus est elementis,\nnec facilest tali naturae obsistere quicquam;\ninter enim fugit ac penetrat per rara viarum,\nnon igitur multis offensibus in remorando\nhaesitat, hanc ob rem celeri volat impete labens.\nDeinde, quod omnino natura pondera deorsum\nomnia nituntur, cum plagast addita vero,\nmobilitas duplicatur et impetus ille gravescit,\nut vehementius et citius quae cumque morantur\nobvia discutiat plagis itinerque sequatur.\nDenique quod longo venit impete, sumere debet\nmobilitatem etiam atque etiam, quae crescit eundo\net validas auget viris et roborat ictum;\nnam facit ut quae sint illius semina cumque",321],["lucretius","6.341","e regione locum quasi in unum cuncta ferantur,\nomnia coniciens in eum volventia cursum.\nForsitan ex ipso veniens trahat aeëre quaedam\ncorpora, quae plagis incendunt mobilitatem.\nincolumisque venit per res atque integra transit\nmulta, foraminibus liquidus quia transviat ignis.\nmultaque perfringit, cum corpora fulminis ipsa\ncorporibus rerum inciderunt, qua texta tenentur.\ndissoluit porro facile aes aurumque repente\nconferve facit, e parvis quia facta minute\ncorporibus vis est et levibus ex elementis,\nquae facile insinuantur et insinuata repente\ndissoluont nodos omnis et vincla relaxant.\nAutumnoque magis stellis fulgentibus alta\nconcutitur caeli domus undique totaque tellus,\net cum tempora se veris florentia pandunt.\nfrigore enim desunt ignes ventique calore\ndeficiunt neque sunt tam denso corpore nubes.\ninterutrasque igitur cum caeli tempora constant,\ntum variae causae concurrunt fulminis omnes.",341],["lucretius","6.361","nam fretus ipse anni permiscet frigus [ad] aestum.\nquorum utrumque opus est fabricanda ad fulmina nubi,\nut discordia [sit] rerum magnoque tumultu\nignibus et ventis furibundus fluctuet aeër.\nprima caloris enim pars est postrema rigoris;\ntempus id est vernum; quare pugnare necessest\ndissimilis [res] inter se turbareque mixtas.\net calor extremus primo cum frigore mixtus\nvolvitur, autumni quod fertur nomine tempus,\nhic quoque confligunt hiemes aestatibus acres.\npropterea [freta] sunt haec anni nominitanda,\nnec mirumst, in eo si tempore plurima fiunt\nfulmina tempestasque cietur turbida caelo,\nancipiti quoniam bello turbatur utrimque,\nhinc flammis, illinc ventis umoreque mixto.\nHoc est igniferi naturam fulminis ipsam\nperspicere et qua vi faciat rem quamque videre,\nnon Tyrrhena retro volventem carmina frustra\nindicia occultae divum perquirere mentis,\nunde volans ignis pervenerit aut in utram se",361],["lucretius","6.381","verterit hinc partim, quo pacto per loca saepta\ninsinuarit, et hinc dominatus ut extulerit se,\nquidve nocere queat de caelo fulminis ictus.\nquod si Iuppiter atque alii fulgentia divi\nterrifico quatiunt sonitu caelestia templa\net iaciunt ignem quo cuiquest cumque voluntas,\ncur quibus incautum scelus aversabile cumquest\nnon faciunt icti flammas ut fulguris halent\npectore perfixo, documen mortalibus acre,\net potius nulla sibi turpi conscius in re\nvolvitur in flammis innoxius inque peditur\nturbine caelesti subito correptus et igni?\ncur etiam loca sola petunt frustraque laborant?\nan tum bracchia consuescunt firmantque lacertos?\nin terraque patris cur telum perpetiuntur\noptundi? cur ipse sinit neque parcit in hostis?\ndenique cur numquam caelo iacit undique puro\nIuppiter in terras fulmen sonitusque profundit?\nan simul ac nubes successere, ipse in eas tum\ndescendit, prope ut hinc teli determinet ictus?",381],["lucretius","6.401","in mare qua porro mittit ratione? quid undas\narguit et liquidam molem camposque natantis?\npraeterea si vult caveamus fulminis ictum,\ncur dubitat facere ut possimus cernere missum?\nsi nec opinantis autem volt opprimere igni,\ncur tonat ex illa parte, ut vitare queamus,\ncur tenebras ante et fremitus et murmura concit?\net simul in multas partis qui credere possis\nmittere? an hoc ausis numquam contendere factum,\nut fierent ictus uno sub tempore plures?\nat saepest numero factum fierique necessest,\nut pluere in multis regionibus et cadere imbris,\nfulmina sic uno fieri sub tempore multa.\npostremo cur sancta deum delubra suasque\ndiscutit infesto praeclaras fulmine sedes\net bene facta deum frangit simulacra suisque\ndemit imaginibus violento volnere honorem?\naltaque cur plerumque petit loca plurimaque eius\nmontibus in summis vestigia cernimus ignis?\nQuod super est, facilest ex his cognoscere rebus,",401],["lucretius","6.421","presteras Graii quos ab re nominitarunt,\nin mare qua missi veniant ratione superne.\nnam fit ut inter dum tam quam demissa columna\nin mare de caelo descendat, quam freta circum\nfervescunt graviter spirantibus incita flabris,\net quae cumque in eo tum sint deprensa tumultu\nnavigia in summum veniant vexata periclum.\nhoc fit ubi inter dum non quit vis incita venti\nrumpere quam coepit nubem, sed deprimit, ut sit\nin mare de caelo tam quam demissa columna,\npaulatim, quasi quid pugno bracchique superne\nconiectu trudatur et extendatur in undas;\nquam cum discidit, hinc prorumpitur in mare venti\nvis et fervorem mirum concinnat in undis;\nversabundus enim turbo descendit et illam\ndeducit pariter lento cum corpore nubem;\nquam simul ac gravidam detrusit ad aequora ponti,\nille in aquam subito totum se inmittit et omne\nexcitat ingenti sonitu mare fervere cogens.\nFit quoque ut involvat venti se nubibus ipse",421],["lucretius","6.441","vertex conradens ex aeëre semina nubis\net quasi demissum caelo prestera imitetur;\nhic ubi se in terras demisit dissoluitque,\nturbinis immanem vim provomit atque procellae.\nsed quia fit raro omnino montisque necessest\nofficere in terris, apparet crebrius idem\nprospectu maris in magno caeloque patenti.\nNubila concrescunt, ubi corpora multa volando\nhoc super in caeli spatio coiere repente\nasperiora, modis quae possint indupedita\nexiguis tamen inter se compressa teneri.\nhaec faciunt primum parvas consistere nubes;\ninde ea comprendunt inter se conque gregantur\net coniungendo crescunt ventisque feruntur\nusque adeo donec tempestas saeva coortast.\nFit quoque uti montis vicina cacumina caelo\nquam sint quoque magis, tanto magis edita fument\nadsidue fulvae nubis caligine crassa\npropterea quia, cum consistunt nubila primum,\nante videre oculi quam possint tenvia, venti",441],["lucretius","6.461","portantes cogunt ad summa cacumina montis;\nhic demum fit uti turba maiore coorta\net condensa queant apparere et simul ipso\nvertice de montis videantur surgere in aethram.\nnam loca declarat sursum ventosa patere\nres ipsa et sensus, montis cum ascendimus altos.\nPraeterea permulta mari quoque tollere toto\ncorpora naturam declarant litore vestis\nsuspensae, cum concipiunt umoris adhaesum.\nquo magis ad nubis augendas multa videntur\nposse quoque e salso consurgere momine ponti;\nnam ratio consanguineast umoribus omnis.\nPraeterea fluviis ex omnibus et simul ipsa\nsurgere de terra nebulas aestumque videmus,\nquae vel ut halitus hinc ita sursum expressa feruntur\nsuffunduntque sua caelum caligine et altas\nsufficiunt nubis paulatim conveniundo;\nurget enim quoque signiferi super aetheris aestus\net quasi densendo subtexit caerula nimbis.\nFit quoque ut hunc veniant in caelum extrinsecus illa",461],["lucretius","6.481","corpora quae faciunt nubis nimbosque volantis;\ninnumerabilem enim numerum summamque profundi\nesse infinitam docui, quantaque volarent\ncorpora mobilitate ostendi quamque repente\nimmemorabile [per] spatium transire solerent.\nhaut igitur mirumst, si parvo tempore saepe\ntam magnis ventis tempestas atque tenebrae\ncoperiant maria ac terras inpensa superne,\nundique quandoquidem per caulas aetheris omnis\net quasi per magni circum spiracula mundi\nexitus introitusque elementis redditus extat.\nNunc age, quo pacto pluvius concrescat in altis\nnubibus umor et in terras demissus ut imber\ndecidat, expediam. primum iam semina aquai\nmulta simul vincam consurgere nubibus ipsis\nomnibus ex rebus pariterque ita crescere utrumque\net nubis et aquam, quae cumque in nubibus extat,\nut pariter nobis corpus cum sanguine crescit,\nsudor item atque umor qui cumque est denique membris.\nconcipiunt etiam multum quoque saepe marinum",481],["lucretius","6.501","umorem, vel uti pendentia vellera lanae,\ncum supera magnum mare venti nubila portant.\nconsimili ratione ex omnibus amnibus umor\ntollitur in nubis. quo cum bene semina aquarum\nmulta modis multis convenere undique adaucta,\nconfertae nubes umorem mittere certant\ndupliciter; nam vis venti contrudit et ipsa\ncopia nimborum turba maiore coacta\nurget et e supero premit ac facit effluere imbris.\npraeterea cum rarescunt quoque nubila ventis\naut dissolvuntur solis super icta calore,\nmittunt umorem pluvium stillantque, quasi igni\ncera super calido tabescens multa liquescat.\nsed vehemens imber fit, ubi vehementer utraque\nnubila vi cumulata premuntur et impete venti.\nat retinere diu pluviae longumque morari\nconsuerunt, ubi multa cientur semina aquarum\natque aliis aliae nubes nimbique rigantes\ninsuper atque omni vulgo de parte feruntur,\nterraque cum fumans umorem tota redhalat.",501],["lucretius","6.521","hic ubi sol radiis tempestatem inter opacam\nadversa fulsit nimborum aspargine contra,\ntum color in nigris existit nubibus arqui.\nCetera quae sursum crescunt sursumque creantur,\net quae concrescunt in nubibus, omnia, prorsum\nomnia, nix venti grando gelidaeque pruinae\net vis magna geli, magnum duramen aquarum,\net mora quae fluvios passim refrenat aventis,\nperfacilest tamen haec reperire animoque videre,\nomnia quo pacto fiant quareve creentur,\ncum bene cognoris elementis reddita quae sint.\nNunc age, quae ratio terrai motibus extet\npercipe. et in primis terram fac ut esse rearis\nsupter item ut supera ventosis undique plenam\nspeluncis multosque lacus multasque lucunas\nin gremio gerere et rupes deruptaque saxa;\nmultaque sub tergo terrai flumina tecta\nvolvere vi fluctus summersos [cae]ca putandumst;\nundique enim similem esse sui res postulat ipsa.\nhis igitur rebus subiunctis suppositisque",521],["lucretius","6.541","terra superne tremit magnis concussa ruinis,\nsubter ubi ingentis speluncas subruit aetas;\nquippe cadunt toti montes magnoque repente\nconcussu late disserpunt inde tremores.\net merito, quoniam plaustris concussa tremescunt\ntecta viam propter non magno pondere tota,\nnec minus exultant, si quidvis cumque viai\nferratos utrimque rotarum succutit orbes.\nFit quoque, ubi in magnas aquae vastasque lucunas\ngleba vetustate e terra provolvitur ingens,\nut iactetur aquae fluctu quoque terra vacillans;\nut vas inter [aquas] non quit constare, nisi umor\ndestitit in dubio fluctu iactarier intus.\nPraeterea ventus cum per loca subcava terrae\ncollectus parte ex una procumbit et urget\nobnixus magnis speluncas viribus altas,\nincumbit tellus quo venti prona premit vis.\ntum supera terram quae sunt extructa domorum\nad caelumque magis quanto sunt edita quaeque,\ninclinata minent in eandem prodita partem",541],["lucretius","6.561","protractaeque trabes inpendent ire paratae.\net metuunt magni naturam credere mundi\nexitiale aliquod tempus clademque manere,\ncum videant tantam terrarum incumbere molem!\nquod nisi respirent venti, [vis] nulla refrenet\nres neque ab exitio possit reprehendere euntis;\nnunc quia respirant alternis inque gravescunt\net quasi collecti redeunt ceduntque repulsi,\nsaepius hanc ob rem minitatur terra ruinas\nquam facit; inclinatur enim retroque recellit\net recipit prolapsa suas in pondere sedes.\nhac igitur ratione vacillant omnia tecta,\nsumma magis mediis, media imis, ima perhilum.\nEst haec eiusdem quoque magni causa tremoris.\nventus ubi atque animae subito vis maxima quaedam\naut extrinsecus aut ipsa tellure coorta\nin loca se cava terrai coniecit ibique\nspeluncas inter magnas fremit ante tumultu\nversabunda portatur, post incita cum vis\nexagitata foras erumpitur et simul altam",561],["lucretius","6.581","diffindens terram magnum concinnat hiatum.\nin Syria Sidone quod accidit et fuit Aegi\nin Peloponneso, quas exitus hic animai\ndisturbat urbes et terrae motus obortus.\nmultaque praeterea ceciderunt moenia magnis\nmotibus in terris et multae per mare pessum\nsubsedere suis pariter cum civibus urbes.\nquod nisi prorumpit, tamen impetus ipse animai\net fera vis venti per crebra foramina terrae\ndispertitur ut horror et incutit inde tremorem;\nfrigus uti nostros penitus cum venit in artus,\nconcutit invitos cogens tremere atque movere.\nancipiti trepidant igitur terrore per urbis,\ntecta superne timent, metuunt inferne cavernas\nterrai ne dissoluat natura repente,\nneu distracta suum late dispandat hiatum\nidque suis confusa velit complere ruinis.\nproinde licet quamvis caelum terramque reantur\nincorrupta fore aeternae mandata saluti:\net tamen inter dum praesens vis ipsa pericli",581],["lucretius","6.601","subdit et hunc stimulum quadam de parte timoris,\nne pedibus raptim tellus subtracta feratur\nin barathrum rerumque sequatur prodita summa\nfunditus et fiat mundi confusa ruina. Principio mare mirantur non reddere maius\nnaturam, quo sit tantus decursus aquarum,\nomnia quo veniant ex omni flumina parte.\nadde vagos imbris tempestatesque volantes,\nomnia quae maria ac terras sparguntque rigantque;\nadde suos fontis; tamen ad maris omnia summam\nguttai vix instar erunt unius adaugmen;\nquo minus est mirum mare non augescere magnum.\nPraeterea magnam sol partem detrahit aestu.\nquippe videmus enim vestis umore madentis\nexsiccare suis radiis ardentibus solem;\nat pelage multa et late substrata videmus.\nproinde licet quamvis ex uno quoque loco sol\numoris parvam delibet ab aequore partem,\nlargiter in tanto spatio tamen auferet undis.\nTum porro venti quoque magnam tollere partem\numoris possunt verrentes aequora, ventis",601],["lucretius","6.621","una nocte vias quoniam persaepe videmus\nsiccari mollisque luti concrescere crustas.\nPraeterea docui multum quoque tollere nubes\numorem magno conceptum ex aequore ponti\net passim toto terrarum spargere in orbi,\ncum pluit in terris et venti nubila portant.\nPostremo quoniam raro cum corpore tellus\nest et coniunctast oras maris undique cingens,\ndebet, ut in mare de terris venit umor aquai,\nin terras itidem manare ex aequore salso;\npercolatur enim virus retroque remanat\nmateries umoris et ad caput amnibus omnis\nconfluit, inde super terras redit agmine dulci\nqua via secta semel liquido pede detulit undas.\nNunc ratio quae sit, per fauces montis ut Aetnae\nexpirent ignes inter dum turbine tanto,\nexpediam; neque enim mediocri clade coorta\nflammae tempestas Siculum dominata per agros\nfinitimis ad se convertit gentibus ora,\nfumida cum caeli scintillare omnia templa",621],["lucretius","6.641","cernentes pavida complebant pectora cura,\nquid moliretur rerum natura novarum.\nHisce tibi in rebus latest alteque videndum\net longe cunctas in partis dispiciendum,\nut reminiscaris summam rerum esse profundam\net videas caelum summai totius unum\nquam sit parvula pars et quam multesima constet\nnec tota pars, homo terrai quota totius unus.\nquod bene propositum si plane contueare\nac videas plane, mirari multa relinquas.\nnumquis enim nostrum miratur, siquis in artus\naccepit calido febrim fervore coortam\naut alium quemvis morbi per membra dolorem?\nopturgescit enim subito pes, arripit acer\nsaepe dolor dentes, oculos invadit in ipsos,\nexistit sacer ignis et urit corpore serpens\nquam cumque arripuit partem repitque per artus,\nni mirum quia sunt multarum semina rerum\net satis haec tellus morbi caelumque mali fert,\nunde queat vis immensi procrescere morbi.",641],["lucretius","6.661","sic igitur toti caelo terraeque putandumst\nex infinito satis omnia suppeditare,\nunde repente queat tellus concussa moveri\nperque mare ac terras rapidus percurrere turbo,\nignis abundare Aetnaeus, flammescere caelum;\nid quoque enim fit et ardescunt caelestia templa\net tempestates pluviae graviore coortu\nsunt, ubi forte ita se tetulerunt semina aquarum.\n'at nimis est ingens incendi turbidus ardor.'\nscilicet et fluvius qui visus maximus ei,\nqui non ante aliquem maiorem vidit, et ingens\narbor homoque videtur et omnia de genere omni\nmaxima quae vidit quisque, haec ingentia fingit,\ncum tamen omnia cum caelo terraque marique\nnil sint ad summam summai totius omnem.\nNunc tamen illa modis quibus inritata repente\nflamma foras vastis Aetnae fornacibus efflet,\nexpediam. primum totius subcava montis\nest natura fere silicum suffulta cavernis.\nomnibus est porro in speluncis ventus et aeër.",661],["lucretius","6.681","ventus enim fit, ubi est agitando percitus aeër.\nhic ubi percaluit cale fecitque omnia circum\nsaxa furens, qua contingit, terramque et ab ollis\nexcussit calidum flammis velocibus ignem,\ntollit se ac rectis ita faucibus eicit alte.\nfert itaque ardorem longe longeque favillam\ndiffert et crassa volvit caligine fumum\nextruditque simul mirando pondere saxa;\nne dubites quin haec animai turbida sit vis.\npraeterea magna ex parti mare montis ad eius\nradices frangit fluctus aestumque resolvit.\nex hoc usque mari speluncae montis ad altas\nperveniunt subter fauces. hac ire fatendumst et penetrare mari penitus res cogit aperto\natque efflare foras ideoque extollere flammam\nsaxaque subiectare et arenae tollere nimbos.\nin summo sunt vertice enim crateres, ut ipsi\nnominitant, nos quod fauces perhibemus et ora.\nSunt aliquot quoque res quarum unam dicere causam\nnon satis est, verum pluris, unde una tamen sit;\ncorpus ut exanimum siquod procul ipse iacere",681],["lucretius","6.701","conspicias hominis, fit ut omnis dicere causas\nconveniat leti, dicatur ut illius una;\nnam [ne]que eum ferro nec frigore vincere possis\ninteriisse neque a morbo neque forte veneno,\nverum aliquid genere esse ex hoc quod contigit ei\nscimus. item in multis hoc rebus dicere habemus.\nNilus in aestatem crescit campisque redundat\nunicus in terris, Aegypti totius amnis.\nis rigat Aegyptum medium per saepe calorem,\naut quia sunt aestate aquilones ostia contra,\nanni tempore eo, qui etesiae esse feruntur,\net contra fluvium flantes remorantur et undas\ncogentes sursus replent coguntque manere.\nnam dubio procul haec adverso flabra feruntur\nflumine, quae gelidis ab stellis axis aguntur;\nille ex aestifera parti venit amnis ab austro\ninter nigra virum percocto saecla colore\nexoriens penitus media ab regione diei.\nest quoque uti possit magnus congestus harenae\nfluctibus adversis oppilare ostia contra,",701],["lucretius","6.721","cum mare permotum ventis ruit intus harenam;\nquo fit uti pacto liber minus exitus amnis\net proclivis item fiat minus impetus undis.\nfit quoque uti pluviae forsan magis ad caput ei\ntempore eo fiant, quo etesia flabra aquilonum\nnubila coniciunt in eas tunc omnia partis.\nscilicet, ad mediam regionem eiecta diei\ncum convenerunt, ibi ad altos denique montis\ncontrusae nubes coguntur vique premuntur.\nforsitan Aethiopum penitus de montibus altis\ncrescat, ubi in campos albas descendere ningues\ntabificis subigit radiis sol omnia lustrans.\nNunc age, Averna tibi quae sint loca cumque lacusque,\nexpediam, quali natura praedita constent.\nprincipio, quod Averna vocantur nomine, id ab re\ninpositumst, quia sunt avibus contraria cunctis,\ne regione ea quod loca cum venere volantes,\nremigii oblitae pennarum vela remittunt\npraecipitesque cadunt molli cervice profusae\nin terram, si forte ita fert natura locorum,",721],["lucretius","6.741","aut in aquam, si forte lacus substratus Averni.\nis locus est Cumas aput, acri sulpure montis\noppleti calidis ubi fumant fontibus aucti.\nest et Athenaeis in moenibus, arcis in ipso\nvertice, Palladis ad templum Tritonidis almae,\nquo numquam pennis appellunt corpora raucae\ncornices, non cum fumant altaria donis;\nusque adeo fugitant non iras Palladis acris\npervigili causa, Graium ut cecinere poeëtae,\nsed natura loci opus efficit ipsa suapte.\nin Syria quoque fertur item locus esse videri,\nquadripedes quoque quo simul ac vestigia primum\nintulerint, graviter vis cogat concidere ipsa,\nmanibus ut si sint divis mactata repente.\nomnia quae naturali ratione geruntur,\net quibus e fiant causis apparet origo;\nianua ne pote eis Orci regionibus esse\ncredatur, post hinc animas Acheruntis in oras\nducere forte deos manis inferne reamur,\nnaribus alipedes ut cervi saepe putantur",741],["lucretius","6.761","ducere de latebris serpentia saecla ferarum.\nquod procul a vera quam sit ratione repulsum\npercipe; nam de re nunc ipsa dicere conor.\nPrincipio hoc dico, quod dixi saepe quoque ante,\nin terra cuiusque modi rerum esse figuras;\nmulta, cibo quae sunt, vitalia multaque, morbos\nincutere et mortem quae possint adcelerare.\net magis esse aliis alias animantibus aptas\nres ad vitai rationem ostendimus ante\npropter dissimilem naturam dissimilisque\ntexturas inter sese primasque figuras.\nmulta meant inimica per auris, multa per ipsas\ninsinuant naris infesta atque aspera tactu,\nnec sunt multa parum tactu vitanda neque autem\naspectu fugienda saporeque tristia quae sint.\nDeinde videre licet quam multae sint homini res\nacriter infesto sensu spurcaeque gravisque;\narboribus primum certis gravis umbra tributa\nusque adeo, capitis faciant ut saepe dolores,\nsiquis eas subter iacuit prostratus in herbis.",761],["lucretius","6.781","est etiam magnis Heliconis montibus arbos\nfloris odore hominem taetro consueta necare.\nscilicet haec ideo terris ex omnia surgunt,\nmulta modis multis multarum semina rerum\nquod permixta gerit tellus discretaque tradit.\nnocturnumque recens extinctum lumen ubi acri\nnidore offendit nares, consopit ibidem,\nconcidere et spumas qui morbo mittere suevit.\ncastoreoque gravi mulier sopita recumbit,\net manibus nitidum teneris opus effluit ei,\ntempore eo si odoratast quo menstrua solvit.\nmultaque praeterea languentia membra per artus\nsolvunt atque animam labefactant sedibus intus.\ndenique si calidis etiam cunctere lavabris\nplenior et lueris, solio ferventis aquai\nquam facile in medio fit uti des saepe ruinas!\ncarbonumque gravis vis atque odor insinuatur\nquam facile in cerebrum, nisi aqua praecepimus ante!\nat cum membra domans percepit fervida febris,\ntum fit odor vini plagae mactabilis instar.",781],["lucretius","6.801","nonne vides etiam terra quoque sulpur in ipsa\ngignier et taetro concrescere odore bitumen,\ndenique ubi argenti venas aurique secuntur,\nterrai penitus scrutantes abdita ferro,\nqualis expiret Scaptensula subter odores?\nquidve mali fit ut exalent aurata metalla!\nquas hominum reddunt facies qualisque colores!\nnonne vides audisve perire in tempore parvo\nquam soleant et quam vitai copia desit,\nquos opere in tali cohibet vis magna necessis?\nhos igitur tellus omnis exaestuat aestus\nexpiratque foras in apertum promptaque caeli.\nSic et Averna loca alitibus summittere debent\nmortiferam vim. de terra quae surgit in auras,\nut spatium caeli quadam de parte venenet;\nquo simul ac primum pennis delata sit ales,\nimpediatur ibi caeco correpta veneno,\nut cadat e regione loci, qua derigit aestus.\nquo cum conruit, hic eadem vis illius aestus\nreliquias vitae membris ex omnibus aufert.",801],["lucretius","6.821","quippe etenim primo quasi quendam conciet aestum;\nposterius fit uti. cum iam cecidere veneni\nin fontis ipsos, ibi sit quoque vita vomenda,\npropterea quod magna mali fit copia circum.\nFit quoque ut inter dum vis haec atque aestus Averni\naeëra, qui inter avis cumquest terramque locatus.\ndiscutiat, prope uti locus hic linquatur inanis.\ncuius ubi e regione loci venere volantis,\nclaudicat extemplo pinnarum nisus inanis\net conamen utrimque alarum proditur omne.\nhic ubi nixari nequeunt insistereque alis,\nscilicet in terram delabi pondere cogit\nnatura, et vacuum prope iam per inane iacentes\ndispergunt animas per caulas corporis omnis. frigidior porro in puteis aestate fit umor,\narescit quia terra calore et semina si qua\nforte vaporis habet proprie, dimittit in auras.\nquo magis est igitur tellus effeta calore,\nfit quoque frigidior qui in terrast abditus umor.\nfrigore cum premitur porro omnis terra coitque\net quasi concrescit, fit scilicet ut coeundo",821],["lucretius","6.841","exprimat in puteos si quem gerit ipsa calorem.\nEsse apud Hammonis fanum fons luce diurna\nfrigidus et calidus nocturno tempore fertur.\nhunc homines fontem nimis admirantur et acri\nsole putant subter terras fervescere partim,\nnox ubi terribili terras caligine texit.\nquod nimis a verast longe ratione remotum.\nquippe ubi sol nudum contractans corpus aquai\nnon quierit calidum supera de reddere parte,\ncum superum lumen tanto fervore fruatur,\nqui queat hic supter tam crasso corpore terram\nperquoquere umorem et calido focilare vapore?\npraesertim cum vix possit per saepta domorum\ninsinuare suum radiis ardentibus aestum.\nquae ratiost igitur? ni mirum terra magis quod\nrara tenet circum fontem quam cetera tellus\nmultaque sunt ignis prope semina corpus aquai.\nhoc ubi roriferis terram nox obruit undis,\nextemplo penitus frigescit terra coitque.\nhac ratione fit ut, tam quam compressa manu sit,",841],["lucretius","6.861","exprimat in fontem quae semina cumque habet ignis,\nquae calidum faciunt laticis tactum atque vaporem.\ninde ubi sol radiis terram dimovit obortus\net rare fecit calido miscente vapore,\nrursus in antiquas redeunt primordia sedes\nignis et in terram cedit calor omnis aquai.\nfrigidus hanc ob rem fit fons in luce diurna.\npraeterea solis radiis iactatur aquai\numor et in lucem tremulo rarescit ab aestu;\npropterea fit uti quae semina cumque habet ignis\ndimittat; quasi saepe gelum, quod continet in se,\nmittit et exsolvit glaciem nodosque relaxat.\nFrigidus est etiam fons, supra quem sita saepe\nstuppa iacit flammam concepto protinus igni,\ntaedaque consimili ratione accensa per undas\nconlucet, quo cumque natans impellitur auris.\nni mirum quia sunt in aqua permulta vaporis\nsemina de terraque necessest funditus ipsa\nignis corpora per totum consurgere fontem\net simul exspirare foras exireque in auras,",861],["lucretius","6.881","non ita multa tamen, calidus queat ut fieri fons;\npraeterea dispersa foras erumpere cogit\nvis per aquam subito sursumque ea conciliari.\nquod genus endo marist Aradi fons, dulcis aquai\nqui scatit et salsas circum se dimovet undas;\net multis aliis praebet regionibus aequor\nutilitatem opportunam sitientibus nautis,\nquod dulcis inter salsas intervomit undas.\nsic igitur per eum possunt erumpere fontem\net scatere illa foras; in stuppam semina quae cum\nconveniunt aut in taedai corpore adhaerent,\nardescunt facile extemplo, quia multa quoque in se\nsemina habent ignis stuppae taedaeque tenentes.\nnonne vides etiam, nocturna ad lumina linum\nnuper ubi extinctum admoveas, accendier ante\nquam tetigit flammam, taedamque pari ratione?\nmultaque praeterea prius ipso tacta vapore\neminus ardescunt quam comminus imbuat ignis.\nhoc igitur fieri quoque in illo fonte putandumst.\nQuod super est, agere incipiam quo foedere fiat",881],["lucretius","6.901","naturae, lapis hic ut ferrum ducere possit,\nquem Magneta vocant patrio de nomine Grai,\nMagnetum quia sit patriis in finibus ortus.\nhunc homines lapidem mirantur; quippe catenam\nsaepe ex anellis reddit pendentibus ex se.\nquinque etenim licet inter dum pluresque videre\nordine demisso levibus iactarier auris,\nunus ubi ex uno dependet supter adhaerens\nex alioque alius lapidis vim vinclaque noscit;\nusque adeo permananter vis pervalet eius.\nHoc genus in rebus firmandumst multa prius quam\nipsius rei rationem reddere possis,\net nimium longis ambagibus est adeundum;\nquo magis attentas auris animumque reposco.\nPrincipio omnibus ab rebus, quas cumque videmus,\nperpetuo fluere ac mitti spargique necessest\ncorpora quae feriant oculos visumque lacessant.\nperpetuoque fluunt certis ab rebus odores;\nfrigus ut [a] fluviis, calor a sole, aestus ab undis\naequoris, exesor moerorum, litora propter;",901],["lucretius","6.921","nec varii cessant sonitus manare per auras;\ndenique in os salsi venit umor saepe saporis,\ncum mare versamur propter, dilutaque contra\ncum tuimur misceri absinthia, tangit amaror.\nusque adeo omnibus ab rebus res quaeque fluenter\nfertur et in cunctas dimittitur undique partis\nnec mora nec requies interdatur ulla fluendi,\nperpetuo quoniam sentimus et omnia semper\ncernere odorari licet et sentire sonare.\nNunc omnis repetam quam raro corpore sint res\ncommemorare; quod in primo quoque carmine claret.\nquippe etenim, quamquam multas hoc pertinet ad res\nnoscere, cum primis hanc ad rem protinus ipsam,\nqua de disserere adgredior, firmare necessest\nnil esse in promptu nisi mixtum corpus inani.\nprincipio fit ut in speluncis saxa superna\nsudent umore et guttis manantibus stillent.\nmanat item nobis e toto corpore sudor,\ncrescit barba pilique per omnia membra, per artus.\ndiditur in venas cibus omnis, auget alitque",921],["lucretius","6.941","corporis extremas quoque partis unguiculosque.\nfrigus item transire per aes calidumque vaporem\nsentimus, sentimus item transire per aurum\natque per argentum, cum pocula plena tenemus.\ndenique per dissaepta domorum saxea voces\npervolitant, permanat odor frigusque vaposque\nignis, qui ferri quoque vim penetrare sueëvit,\ndenique qua circum caeli lorica coeërcet,\nmorbida visque simul, cum extrinsecus insinuatur;\net tempestate in terra caeloque coorta\nin caelum terrasque remotae iure facessunt;\nquandoquidem nihil est nisi raro corpore nexum.\nHuc accedit uti non omnia, quae iaciuntur\ncorpora cumque ab rebus, eodem praedita sensu\natque eodem pacto rebus sint omnibus apta.\nprincipio terram sol excoquit et facit are,\nat glaciem dissolvit et altis montibus altas\nextructas[que] nives radiis tabescere cogit;\ndenique cera lique fit in eius posta vapore.\nignis item liquidum facit aes aurumque resolvit,",941],["lucretius","6.961","at coria et carnem trahit et conducit in unum.\numor aquae porro ferrum condurat ab igni,\nat coria et carnem mollit durata calore.\nbarbigeras oleaster eo iuvat usque capellas,\neffluat ambrosias quasi vero et nectare tinctus;\nqua nihil est homini quod amarius fronde ac[ida] extet.\ndenique amaracinum fugitat sus et timet omne\nunguentum; nam saetigeris subus acre venenumst;\nquod nos inter dum tam quam recreare videtur.\nat contra nobis caenum taeterrima cum sit\nspurcities, eadem subus haec iucunda videtur,\ninsatiabiliter toti ut volvantur ibidem.\nHoc etiam super est, ipsa quam dicere de re\nadgredior, quod dicendum prius esse videtur.\nmulta foramina cum variis sint reddita rebus,\ndissimili inter se natura praedita debent\nesse et habere suam naturam quaeque viasque.\nquippe etenim varii sensus animantibus insunt,\nquorum quisque suam proprie rem percipit in se;\nnam penetrare alio sonitus alioque saporem",961],["lucretius","6.981","cernimus e sucis, alio nidoris odores.\n[scilicet id fieri cogit natura viarum\nmultimodis varians, ut paulo ostendimus ante.]\npraeterea manare aliud per saxa videtur,\natque aliud lignis, aliud transire per aurum,\nargentoque foras aliud vitroque meare;\nnam fluere hac species, illac calor ire videtur,\natque aliis aliud citius transmittere eadem.\nscilicet id fieri cogit natura viarum\nmultimodis varians, ut paulo ostendimus ante,\npropter dissimilem naturam textaque rerum.\nQua propter, bene ubi haec confirmata atque locata\nomnia constiterint nobis praeposta parata,\nquod super est, facile hinc ratio reddetur et omnis\ncausa pate fiet, quae ferri pelliciat vim.\nPrincipio fluere e lapide hoc permulta necessest\nsemina sive aestum, qui discutit aeëra plagis,\ninter qui lapidem ferrumque est cumque locatus.\nhoc ubi inanitur spatium multusque vace fit\nin medio locus, extemplo primordia ferri",981],["lucretius","6.1001","in vacuum prolapsa cadunt coniuncta, fit utque\nanulus ipse sequatur eatque ita corpore toto.\nnec res ulla magis primoribus ex elementis\nindupedita suis arte conexa cohaeret\nquam validi ferri natura et frigidus horror.\nquo minus est mirum, quod dicitur esse alienum,\ncorpora si nequeunt e ferro plura coorta\nin vacuum ferri, quin anulus ipse sequatur;\nquod facit et sequitur, donec pervenit ad ipsum\niam lapidem caecisque in eo compagibus haesit.\nhoc fit idem cunctas in partis; unde vace fit\ncumque locus, sive e transverso sive superne,\ncorpora continuo in vacuum vicina feruntur;\nquippe agitantur enim plagis aliunde nec ipsa\nsponte sua sursum possunt consurgere in auras.\nhuc accedit item, quare queat id magis esse,\nhaec quoque res adiumento motuque iuvatur,\nquod, simul a fronte est anelli rarior aeër\nfactus inanitusque locus magis ac vacuatus,\ncontinuo fit uti qui post est cumque locatus",1001],["lucretius","6.1021","aeër a tergo quasi provehat atque propellat.\nsemper enim circum positus res verberat aeër;\nsed tali fit uti propellat tempore ferrum,\nparte quod ex una spatium vacat et capit in se.\nhic, tibi quem memoro, per crebra foramina ferri\nparvas ad partis subtiliter insinuatus\ntrudit et inpellit, quasi navem velaque ventus.\ndenique res omnes debent in corpore habere\naeëra, quandoquidem raro sunt corpore et aeër\nomnibus est rebus circum datus adpositusque.\nhic igitur, penitus qui in ferrost abditus aeër,\nsollicito motu semper iactatur eoque\nverberat anellum dubio procul et ciet intus,\nscilicet illo eodem fertur, quo praecipitavit\niam semel et partem in vacuam conamina sumpsit.\nFit quoque ut a lapide hoc ferri natura recedat\ninter dum, fugere atque sequi consueta vicissim.\nexultare etiam Samothracia ferrea vidi\net ramenta simul ferri furere intus ahenis\nin scaphiis, lapis hic Magnes cum subditus esset;",1021],["lucretius","6.1041","usque adeo fugere a saxo gestire videtur.\naere interposito discordia tanta creatur\npropterea quia ni mirum prius aestus ubi aeris\npraecepit ferrique vias possedit apertas,\nposterior lapidis venit aestus et omnia plena\ninvenit in ferro neque habet qua tranet ut ante;\ncogitur offensare igitur pulsareque fluctu\nferrea texta suo; quo pacto respuit ab se\natque per aes agitat, sine eo quod saepe resorbet.\nIllud in his rebus mirari mitte, quod aestus\nnon valet e lapide hoc alias impellere item res.\npondere enim fretae partim stant, quod genus aurum;\nat partim raro quia sunt cum corpore, ut aestus\npervolet intactus, nequeunt inpellier usquam,\nlignea materies in quo genere esse videtur.\ninterutrasque igitur ferri natura locata\naeris ubi accepit quaedam corpuscula, tum fit,\ninpellant ut eo Magnesia flumine saxa.\nnec tamen haec ita sunt aliarum rerum aliena,\nut mihi multa parum genere ex hoc suppeditentur,",1041],["lucretius","6.1061","quae memorare queam inter se singlariter apta.\nsaxa vides primum sola colescere calce.\nglutine materies taurino iungitur una,\nut vitio venae tabularum saepius hiscant\nquam laxare queant compages taurea vincla.\nvitigeni latices aquai fontibus audent\nmisceri, cum pix nequeat gravis et leve olivom.\npurpureusque colos conchyli iungitur uno\ncorpore cum lanae, dirimi qui non queat usquam,\nnon si Neptuni fluctu renovare operam des,\nnon mare si totum velit eluere omnibus undis.\ndenique res auro non aurum copulat una,\naerique [aes] plumbo fit uti iungatur ab albo?\ncetera iam quam multa licet reperire! quid ergo?\nnec tibi tam longis opus est ambagibus usquam\nnec me tam multam hic operam consumere par est,\nsed breviter paucis praestat comprendere multa.\nquorum ita texturae ceciderunt mutua contra,\nut cava conveniant plenis haec illius illa\nhuiusque inter se, iunctura haec optima constat.",1061],["lucretius","6.1081","est etiam, quasi ut anellis hamisque plicata\ninter se quaedam possint coplata teneri;\nquod magis in lapide hoc fieri ferroque videtur.\nNunc ratio quae sit morbis aut unde repente\nmortiferam possit cladem conflare coorta\nmorbida vis hominum generi pecudumque catervis,\nexpediam, primum multarum semina rerum\nesse supra docui quae sint vitalia nobis,\net contra quae sint morbo mortique necessest\nmulta volare; ea cum casu sunt forte coorta\net perturbarunt caelum, fit morbidus aeër.\natque ea vis omnis morborum pestilitasque\naut extrinsecus ut nubes nebulaeque superne\nper caelum veniunt aut ipsa saepe coorta\nde terra surgunt, ubi putorem umida nactast\nintempestivis pluviisque et solibus icta.\nnonne vides etiam caeli novitate et aquarum\ntemptari procul a patria qui cumque domoque\nadveniunt ideo quia longe discrepitant res?\nnam quid Brittannis caelum differre putamus,",1081],["lucretius","6.1101","et quod in Aegypto est, qua mundi claudicat axis,\nquidve quod in Ponto est differre et Gadibus atque\nusque ad nigra virum percocto saecla colore?\nquae cum quattuor inter se diversa videmus\nquattuor a ventis et caeli partibus esse,\ntum color et facies hominum distare videntur\nlargiter et morbi generatim saecla tenere.\nest elephas morbus qui propter flumina Nili\ngignitur Aegypto in media neque praeterea usquam.\nAtthide temptantur gressus oculique in Achaeis\nfinibus. inde aliis alius locus est inimicus\npartibus ac membris; varius concinnat id aeër.\nproinde ubi se caelum, quod nobis forte alienum,\ncommovet atque aeër inimicus serpere coepit,\nut nebula ac nubes paulatim repit et omne\nqua graditur conturbat et immutare coactat,\nfit quoque ut, in nostrum cum venit denique caelum,\ncorrumpat reddatque sui simile atque alienum.\nhaec igitur subito clades nova pestilitasque\naut in aquas cadit aut fruges persidit in ipsas",1101],["lucretius","6.1121","aut alios hominum pastus pecudumque cibatus,\naut etiam suspensa manet vis aeëre in ipso\net, cum spirantes mixtas hinc ducimus auras,\nilla quoque in corpus pariter sorbere necessest.\nconsimili ratione venit bubus quoque saepe\npestilitas et iam pigris balantibus aegror.\nnec refert utrum nos in loca deveniamus\nnobis adversa et caeli mutemus amictum,\nan caelum nobis ultro natura corumptum\ndeferat aut aliquid quo non consuevimus uti,\nquod nos adventu possit temptare recenti.\nHaec ratio quondam morborum et mortifer aestus\nfinibus in Cecropis funestos reddidit agros\nvastavitque vias, exhausit civibus urbem.\nnam penitus veniens Aegypti finibus ortus,\naeëra permensus multum camposque natantis,\nincubuit tandem populo Pandionis omni.\ninde catervatim morbo mortique dabantur.\nprincipio caput incensum fervore gerebant\net duplicis oculos suffusa luce rubentes.",1121],["lucretius","6.1141","sudabant etiam fauces intrinsecus atrae\nsanguine et ulceribus vocis via saepta coibat\natque animi interpres manabat lingua cruore\ndebilitata malis, motu gravis, aspera tactu.\ninde ubi per fauces pectus complerat et ipsum\nmorbida vis in cor maestum confluxerat aegris,\nomnia tum vero vitai claustra lababant.\nspiritus ore foras taetrum volvebat odorem,\nrancida quo perolent proiecta cadavera ritu.\natque animi prorsum [tum] vires totius, omne\nlanguebat corpus leti iam limine in ipso.\nintolerabilibusque malis erat anxius angor\nadsidue comes et gemitu commixta querella,\nsingultusque frequens noctem per saepe diemque\ncorripere adsidue nervos et membra coactans\ndissoluebat eos, defessos ante, fatigans.\nnec nimio cuiquam posses ardore tueri\ncorporis in summo summam fervescere partem,\nsed potius tepidum manibus proponere tactum\net simul ulceribus quasi inustis omne rubere",1141],["lucretius","6.1161","corpus, ut est per membra sacer dum diditur ignis.\nintima pars hominum vero flagrabat ad ossa,\nflagrabat stomacho flamma ut fornacibus intus.\nnil adeo posses cuiquam leve tenveque membris\nvertere in utilitatem, at ventum et frigora semper.\nin fluvios partim gelidos ardentia morbo\nmembra dabant nudum iacientes corpus in undas.\nmulti praecipites nymphis putealibus alte\ninciderunt ipso venientes ore patente:\ninsedabiliter sitis arida corpora mersans\naequabat multum parvis umoribus imbrem.\nnec requies erat ulla mali: defessa iacebant\ncorpora. mussabat tacito medicina timore,\nquippe patentia cum totiens ardentia morbis\nlumina versarent oculorum expertia somno.\nmultaque praeterea mortis tum signa dabantur:\nperturbata animi mens in maerore metuque,\ntriste supercilium, furiosus voltus et acer,\nsollicitae porro plenaeque sonoribus aures,\ncreber spiritus aut ingens raroque coortus,",1161],["lucretius","6.1181","sudorisque madens per collum splendidus umor,\ntenvia sputa minuta, croci contacta colore\nsalsaque per fauces rauca vix edita tussi.\nin manibus vero nervi trahere et tremere artus\na pedibusque minutatim succedere frigus\nnon dubitabat. item ad supremum denique tempus\nconpressae nares, nasi primoris acumen\ntenve, cavati oculi, cava tempora, frigida pellis\nduraque in ore, iacens rictu, frons tenta manebat.\nnec nimio rigida post artus morte iacebant.\noctavoque fere candenti lumine solis\naut etiam nona reddebant lampade vitam.\nquorum siquis, ut est, vitarat funera leti,\nulceribus taetris et nigra proluvie alvi\nposterius tamen hunc tabes letumque manebat,\naut etiam multus capitis cum saepe dolore\ncorruptus sanguis expletis naribus ibat.\nhuc hominis totae vires corpusque fluebat.\nprofluvium porro qui taetri sanguinis acre\nexierat, tamen in nervos huic morbus et artus",1181],["lucretius","6.1201","ibat et in partis genitalis corporis ipsas.\net graviter partim metuentes limina leti\nvivebant ferro privati parte virili,\net manibus sine non nulli pedibusque manebant\nin vita tamen et perdebant lumina partim.\nusque adeo mortis metus iis incesserat acer.\natque etiam quosdam cepere oblivia rerum\ncunctarum, neque se possent cognoscere ut ipsi.\nmultaque humi cum inhumata iacerent corpora supra\ncorporibus, tamen alituum genus atque ferarum\naut procul absiliebat, ut acrem exiret odorem,\naut, ubi gustarat, languebat morte propinqua.\nnec tamen omnino temere illis solibus ulla\ncomparebat avis, nec tristia saecla ferarum\nexibant silvis. languebant pleraque morbo\net moriebantur. cum primis fida canum vis\nstrata viis animam ponebat in omnibus aegre;\nextorquebat enim vitam vis morbida membris.\nincomitata rapi certabant funera vasta\nnec ratio remedii communis certa dabatur;",1201],["lucretius","6.1221","nam quod ali dederat vitalis aeëris auras\nvolvere in ore licere et caeli templa tueri,\nhoc aliis erat exitio letumque parabat.\nIllud in his rebus miserandum magnopere unum\naerumnabile erat, quod ubi se quisque videbat\nimplicitum morbo, morti damnatus ut esset,\ndeficiens animo maesto cum corde iacebat,\nfunera respectans animam amittebat ibidem.\nquippe etenim nullo cessabant tempore apisci\nex aliis alios avidi contagia morbi,\nlanigeras tam quam pecudes et bucera saecla,\nidque vel in primis cumulabat funere funus\nnam qui cumque suos fugitabant visere ad aegros,\nvitai nimium cupidos mortisque timentis\npoenibat paulo post turpi morte malaque,\ndesertos, opis expertis, incuria mactans.\nqui fuerant autem praesto, contagibus ibant\natque labore, pudor quem tum cogebat obire\nblandaque lassorum vox mixta voce querellae.\noptimus hoc leti genus ergo quisque subibat.",1221],["lucretius","6.1241","Praeterea iam pastor et armentarius omnis\net robustus item curvi moderator aratri\nlanguebat, penitusque casa contrusa iacebant\ncorpora paupertate et morbo dedita morti.\nexanimis pueris super exanimata parentum\ncorpora non numquam posses retroque videre\nmatribus et patribus natos super edere vitam.\nnec minimam partem ex agris maeror is in urbem\nconfluxit, languens quem contulit agricolarum\ncopia conveniens ex omni morbida parte.\nomnia conplebant loca tectaque quo magis aestu,\nconfertos ita acervatim mors accumulabat.\nmulta siti prostrata viam per proque voluta\ncorpora silanos ad aquarum strata iacebant\ninterclusa anima nimia ab dulcedine aquarum,\nmultaque per populi passim loca prompta viasque\nlanguida semanimo cum corpore membra videres\nhorrida paedore et pannis cooperta perire,\ncorporis inluvie, pelli super ossibus una,\nulceribus taetris prope iam sordeque sepulta.",1241],["lucretius","6.1261","omnia denique sancta deum delubra replerat\ncorporibus mors exanimis onerataque passim\ncuncta cadaveribus caelestum templa manebant,\nhospitibus loca quae complerant aedituentes.\nnec iam religio divom nec numina magni\npendebantur enim: praesens dolor exsuperabat.\nnec mos ille sepulturae remanebat in urbe,\nquo prius hic populus semper consuerat humari;\nperturbatus enim totus trepidabat et unus\nquisque suum pro re [cognatum] maestus humabat.\nmultaque [res] subita et paupertas horrida suasit;\nnamque suos consanguineos aliena rogorum\ninsuper extructa ingenti clamore locabant\nsubdebantque faces, multo cum sanguine saepe\nrixantes, potius quam corpora desererentur,\ninque aliis alium populum sepelire suorum\ncertantes; lacrimis lassi luctuque redibant;\ninde bonam partem in lectum maerore dabantur;\nnec poterat quisquam reperiri, quem neque morbus\nnec mors nec luctus temptaret tempore tali.",1261],["cicero-officiis","1.1","Quamquam te, Marce fili, annum iam audientem Cratippum, idque Athenis, abundare oportet praeceptis institutisque philosophiae propter summam et doctoris auctoritatem et urbis, quorum alter te scientia augere potest, altera exemplis, tamen, ut ipse ad meam utilitatem semper cum Graecis Latina coniunxi neque id in philosophia solum, sed etiam in dicendi exercitatione feci, idem tibi censeo faciendum, ut par sis in utriusque orationis facultate. Quam quidem ad rem nos, ut videmur, magnum attulimus adiumentum hominibus nostris, ut non modo Graecarum litterarum rudes, sed etiam docti aliquantum se arbitrentur adeptos et ad dicendum et ad iudicandum."],["cicero-officiis","1.2","Quam ob rem disces tu quidem a principe huius aetatis philosophorum, et disces, quam diu voles; tam diu autem velle debebis, quoad te, quantum proficias, non paenitebit; sed tamen nostra legens non multum a Peripateticis dissidentia, quoniam utrique Socratici et Platonici volumus esse, de rebus ipsis utere tuo iudicio (nihil enim impedio), orationem autem Latinam efficies profecto legendis nostris pleniorem. Nec vero hoc arroganter dictum existimari velim. Nam philosophandi scientiam concedens multis, quod est oratoris proprium, apte, distincte, ornate dicere, quoniam in eo studio aetatem consumpsi, si id mihi assumo, videor id meo iure quodam modo vindicare."],["cicero-officiis","1.3","Quam ob rem magnopere te hortor, mi Cicero, ut non solum orationes meas, sed hos etiam de philosophia libros, qui iam illis fere se aequarunt, studiose legas; vis enim maior in illis dicendi, sed hoc quoque colendum est aequabile et temperatum orationis genus. Et id quidem nemini video Graecorum adhuc contigisse, ut idem utroque in genere elaboraret sequereturque et illud forense dicendi et hoc quietum disputandi genus, nisi forte Demetrius Phalereus in hoc numero haberi potest, disputator subtilis, orator parum vehemens, dulcis tamen, ut Theophrasti discipulum possis agnoscere. Nos autem quantum in utroque profecerimus, aliorum sit iudicium, utrumque certe secuti sumus."],["cicero-officiis","1.4","Equidem et Platonem existimo, si genus forense dicendi tractare voluisset, gravissime et copiosissime potuisse dicere, et Demosthenem, si illa, quae a Platone didicerat, tenuisset et pronuntiare voluisset, ornate splendideque facere potuisse; eodemque modo de Aristotele et Isocrate iudico, quorum uterque suo studio delectatus contempsit alterum. Sed cum statuissem scribere ad te aliquid hoc tempore, multa posthac, ab eo ordiri maxime volui, quod et aetati tuae esset aptissimum et auctoritati meae. Nam cum multa sint in philosophia et gravia et utilia accurate copioseque a philosophis disputata, latissime patere videntur ea, quae de officiis tradita ab illis et praecepta sunt. Nulla enim vitae pars neque publicis neque privatis neque forensibus neque domesticis in rebus, neque si tecum agas quid, neque si cum altero contrahas, vacare officio potest, in eoque et colendo sita vitae est honestas omnis et neglegendo turpitudo."],["cicero-officiis","1.5","Atque haec quidem quaestio communis est omnium philosophorum; quis est enim, qui nullis officii praeceptis tradendis philosophum se audeat dicere? Sed sunt non nullae disciplinae, quae propositis bonorum et malorum finibus officium omne pervertant. Nam qui summum bonum sic instituit, ut nihil habeat cum virtute coniunctum, idque suis commodis, non honestate metitur, hic, si sibi ipse consentiat et non interdum naturae bonitate vincatur neque amicitiam colere possit nec iustitiam nec liberalitatem; fortis vero dolorem summum malum iudicans aut temperans voluptatem summum bonum statuens esse certe nullo modo potest."],["cicero-officiis","1.6","Quae quamquam ita sunt in promptu, ut res disputatione non egeat, tamen sunt a nobis alio loco disputata. Hae disciplinae igitur si sibi consentaneae velint esse, de officio nihil queant dicere, neque ulla officii praecepta firma, stabilia, coniuncta naturae tradi possunt nisi aut ab iis, qui solam, aut ab iis, qui maxime honestatem propter se dicant expetendam. Ita propria est ea praeceptio Stoicorum, Academicorum, Peripateticorum, quoniam Aristonis, Pyrrhonis, Erilli iam pridem explosa sententia est; qui tamen haberent ius suum disputandi de officio, si rerum aliquem dilectum reliquissent, ut ad officii inventionem aditus esset. Sequemur igitur hoc quidem tempore et hac in quaestione potissimum Stoicos non ut interpretes, sed, ut solemus, e fontibus eorum iudicio arbitrioque nostro, quantum quoque modo videbitur, hauriemus."],["cicero-officiis","1.7","Placet igitur, quoniam omnis disputatio de officio futura est, ante definire, quid sit officium; quod a Panaetio praetermissum esse miror. Omnis enim, quae [a] ratione suscipitur de aliqua re institutio, debet a definitione proficisci, ut intellegatur, quid sit id, de quo disputetur.... Omnis de officio duplex est quaestio: unum genus est, quod pertinet ad finem bonorum, alterum, quod positum est in praeceptis, quibus in omnis partis usus vitae conformari possit. Superioris generis huius modi sunt exempla: omniane officia perfecta sint, num quod officium aliud alio maius sit, et quae sunt generis eiusdem. Quorum autem officiorum praecepta traduntur, ea quamquam pertinent ad finem bonorum, tamen minus id apparet, quia magis ad institutionem vitae communis spectare videntur; de quibus est nobis his libris explicandum. Atque etiam alia divisio est officii."],["cicero-officiis","1.8","Nam et medium quoddam officium dicitur et perfectum. Perfectum officium rectum, opinor, vocemus, quoniam Graeci κατόρθωμα, hoc autem commune officium καθῆκον vocant. Atque ea sic definiunt, ut, rectum quod sit, id officium perfectum esse definiant; medium autem officium id esse dicunt, quod cur factum sit, ratio probabilis reddi possit."],["cicero-officiis","1.9","Triplex igitur est, ut Panaetio videtur, consilii capiendi deliberatio. Nam aut honestumne factu sit an turpe dubitant id, quod in deliberationem cadit; in quo considerando saepe animi in contrarias sententias distrahuntur. Tum autem aut anquirunt aut consultant, ad vitae commoditatem iucunditatemque, ad facultates rerum atque copias, ad opes, ad potentiam, quibus et se possint iuvare et suos, conducat id necne, de quo deliberant; quae deliberatio omnis in rationem utilitatis cadit. Tertium dubitandi genus est, cum pugnare videtur cum honesto id, quod videtur esse utile; cum enim utilitas ad se rapere, honestas contra revocare ad se videtur, fit ut distrahatur in deliberando animus afferatque ancipitem curam cogitandi."],["cicero-officiis","1.10","Hac divisione, cum praeterire aliquid maximum vitium in dividendo sit, duo praetermissa sunt; nec enim solum utrum honestum an turpe sit, deliberari solet, sed etiam duobus propositis honestis utrum honestius, itemque duobus propositis utilibus utrum utilius. Ita, quam ille triplicem putavit esse rationem, in quinque partes distribui debere reperitur. Primum igitur est de honesto, sed dupliciter, tum pari ratione de utili, post de comparatione eorum disserendum."],["cicero-officiis","1.11","Principio generi animantium omni est a natura tributum, ut se, vitam corpusque tueatur, declinet ea, quae nocitura videantur, omniaque, quae sint ad vivendum necessaria, anquirat et paret, ut pastum, ut latibula, ut alia generis eiusdem. Commune item animantium omnium est coniunctionis adpetitus procreandi causa et cura quaedam eorum, quae procreata sint; sed inter hominem et beluam hoc maxime interest, quod haec tantum, quantum sensu movetur, ad id solum, quod adest quodque praesens est, se accommodat paulum admodum sentiens praeteritum aut futurum; homo autem, quod rationis est particeps, per quam consequentia cernit, causas rerum videt earumque praegressus et quasi antecessiones non ignorat, similitudines comparat rebusque praesentibus adiungit atque annectit futuras, facile totius vitae cursum videt ad eamque degendam praeparat res necessarias."],["cicero-officiis","1.12","Eademque natura vi rationis hominem conciliat homini et ad orationis et ad vitae societatem ingeneratque in primis praecipuum quendam amorem in eos, qui procreati sunt, impellitque, ut hominum coetus et celebrationes et esse et a se obiri velit ob easque causas studeat parare ea, quae suppeditent ad cultum et ad victum, nec sibi soli, sed coniugi, liberis ceterisque, quos caros habeat tuerique debeat; quae cura exsuscitat etiam animos et maiores ad rem gerendam facit."],["cicero-officiis","1.13","In primisque hominis est propria veri inquisitio atque investigatio. Itaque cum sumus necessariis negotiis curisque vacui, tum avemus aliquid videre, audire, addiscere cognitionemque rerum aut occultarum aut admirabilium ad beate vivendum necessariam ducimus. Ex quo intellegitur, quod verum, simplex sincerumque sit, id esse naturae hominis aptissimum. Huic veri videndi cupiditati adiuncta est appetitio quaedam principatus, ut nemini parere animus bene informatus a natura velit nisi praecipienti aut docenti aut utilitatis causa iuste et legitime imperanti; ex quo magnitudo animi existit humanarumque rerum contemptio."],["cicero-officiis","1.14","Nec vero illa parva vis naturae est rationisque, quod unum hoc animal sentit, quid sit ordo, quid sit, quod deceat, in factis dictisque qui modus. Itaque eorum ipsorum, quae aspectu sentiuntur, nullum aliud animal pulchritudinem, venustatem, convenientiam partium sentit; quam similitudinem natura ratioque ab oculis ad animum transferens multo etiam magis pulchritudinem, constantiam, ordinem in consiliis factisque conservandam putat cavetque, ne quid indecore effeminateve faciat, tum in omnibus et opinionibus et factis ne quid libidinose aut faciat aut cogitet. Quibus ex rebus conflatur et efficitur id, quod quaerimus, honestum, quod etiamsi nobilitatum non sit, tamen honestum sit, quodque vere dicimus, etiamsi a nullo laudetur, natura esse laudabile."],["cicero-officiis","1.15","Formam quidem ipsam, Marce fili, et tamquam faciem honesti vides, \"quae si oculis cerneretur, mirabiles amores,\" ut ait Plato, \"excitaret sapientiae.\" Sed omne, quod est honestum, id quattuor partium oritur ex aliqua: aut enim in perspicientia veri sollertiaque versatur aut in hominum societate tuenda tribuendoque suum cuique et rerum contractarum fide aut in animi excelsi atque invicti magnitudine ac robore aut in omnium, quae fiunt quaeque dicuntur, ordine et modo, in quo inest modestia et temperantia. (15) Quae quattuor quamquam inter se colligata atque implicata sunt, tamen ex singulis certa officiorum genera nascuntur, velut ex ea parte, quae prima discripta est, in qua sapientiam et prudentiam ponimus, inest indagatio atque inventio veri, eiusque virtutis hoc munus est proprium. 16 Ut enim quisque maxime perspicit, quid in re quaque verissimum sit, quique acutissime et celerrime potest et videre et explicare rationem, is prudentissimus et sapientissimus rite haberi solet. Quocirca huic quasi materia, quam tractet et in qua versetur, subiecta est veritas."],["cicero-officiis","1.17","Reliquis autem tribus virtutibus necessitates propositae sunt ad eas res parandas tuendasque, quibus actio vitae continetur, ut et societas hominum coniunctioque servetur et animi excellentia magnitudoque cum in augendis opibus utilitatibusque et sibi et suis comparandis, tum multo magis in his ipsis despiciendis eluceat. Ordo autem et constantia et moderatio et ea, quae sunt his similia, versantur in eo genere, ad quod est adhibenda actio quaedam, non solum mentis agitatio. Iis enim rebus, quae tractantur in vita, modum quendam et ordinem adhibentes honestatem et decus conservabimus."],["cicero-officiis","1.18","Ex quattuor autem locis, in quos honesti naturam vimque divisimus, primus ille, qui in veri cognitione consistit, maxime naturam attingit humanam. Omnes enim trahimur et ducimur ad cognitionis et scientiae cupiditatem, in qua excellere pulchrum putamus, labi autem, errare, nescire, decipi et malum et turpe ducimus. In hoc genere et naturali et honesto duo vitia vitanda sunt, unum, ne incognita pro cognitis habeamus iisque temere assentiamur; quod vitium effugere qui volet (omnes autem velle debent), adhibebit ad considerandas res et tempus et diligentiam. 19 Alterum est vitium, quod quidam nimis magnum studium multamque operam in res obscuras atque difficiles conferunt easdemque non necessarias. Quibus vitiis declinatis quod in rebus honestis et cognitione dignis operae curaeque ponetur, id iure laudabitur, ut in astrologia C. Sulpicium audivimus, in geometria Sex. Pompeium ipsi cognovimus, multos in dialecticis, plures in iure civili, quae omnes artes in veri investigatione versantur; cuius studio a rebus gerendis abduci contra officium est. Virtutis enim laus omnis in actione consistit; a qua tamen fit intermissio saepe multique dantur ad studia reditus; tum agitatio mentis, quae numquam acquiescit, potest nos in studiis cognitionis etiam sine opera nostra continere. Omnis autem cogitatio motusque animi aut in consiliis capiendis de rebus honestis et pertinentibus ad bene beateque vivendum aut in studiis scientiae cognitionisque versabitur. Ac de primo quidem officii fonte diximus."],["cicero-officiis","1.20","De tribus autem reliquis latissime patet ea ratio, qua societas hominum inter ipsos et vitae quasi communitas continetur; cuius partes duae, iustitia, in qua virtutis est splendor maximus, ex qua viri boni nominantur, et huic coniuncta beneficentia, quam eandem vel benignitatem vel liberalitatem appellari licet. Sed iustitiae primum munus est, ut ne cui quis noceat nisi lacessitus iniuria, deinde ut communibus pro communibus utatur, privatis ut suis."],["cicero-officiis","1.21","Sunt autem privata nulla natura, sed aut vetere occupatione, ut qui quondam in vacua venerunt, aut victoria, ut qui bello potiti sunt, aut lege, pactione, condicione, sorte; ex quo fit, ut ager Arpinas Arpinatium dicatur, Tusculanus Tusculanorum; similisque est privatarum possessionum discriptio. Ex quo, quia suum cuiusque fit eorum, quae natura fuerant communia, quod cuique obtigit, id quisque teneat; e quo si quis sibi appetet, violabit ius humanae societatis."],["cicero-officiis","1.22","Sed quoniam, ut praeclare scriptum est a Platone, non nobis solum nati sumus ortusque nostri partem patria vindicat, partem amici, atque, ut placet Stoicis, quae in terris gignantur, ad usum hominum omnia creari, homines autem hominum causa esse generatos, ut ipsi inter se aliis alii prodesse possent, in hoc naturam debemus ducem sequi, communes utilitates in medium afferre mutatione officiorum, dando accipiendo, tum artibus, tum opera, tum facultatibus devincire hominum inter homines societatem."],["cicero-officiis","1.23","Fundamentum autem est iustitiae fides, id est dictorum conventorumque constantia et veritas. Ex quo, quamquam hoc videbitur fortasse cuipiam durius, tamen audeamus imitari Stoicos, qui studiose exquirunt, unde verba sint ducta, credamusque, quia fiat, quod dictum est, appellatam fidem. Sed iniustitiae genera duo sunt, unum eorum, qui inferunt, alterum eorum, qui ab iis, quibus infertur, si possunt, non propulsant iniuriam. Nam qui iniuste impetum in quempiam facit aut ira aut aliqua perturbatione incitatus, is quasi manus afferre videtur socio; qui autem non defendit nec obsistit, si potest, iniuriae, tam est in vitio, quam si parentes aut amicos aut patriam deserat. 24 Atque illae quidem iniuriae, quae nocendi causa de industria inferuntur, saepe a metu proficiscuntur, cum is, qui nocere alteri cogitat, timet ne, nisi id fecerit, ipse aliquo afficiatur incommodo. Maximam autem partem ad iniuriam faciendam aggrediuntur, ut adipiscantur ea, quae concupiverunt; in quo vitio latissime patet avaritia."],["cicero-officiis","1.25","Expetuntur autem divitiae cum ad usus vitae necessarios, tum ad perfruendas voluptates. In quibus autem maior est animus, in iis pecuniae cupiditas spectat ad opes et ad gratificandi facultatem, ut nuper M. Crassus negabat ullam satis magnam pecuniam esse ei, qui in re publica princeps vellet esse, cuius fructibus exercitum alere non posset. Delectant etiam magnifici apparatus vitaeque cultus cum elegantia et copia; quibus rebus effectum est, ut infinita pecuniae cupiditas esset. Nec vero rei familiaris amplificatio nemini nocens vituperanda est, sed fugienda semper iniuria est."],["cicero-officiis","1.26","Maxime autem adducuntur plerique, ut eos iustitiae capiat oblivio, cum in imperiorum, honorum, gloriae cupiditatem inciderunt. Quod enim est apud Ennium: id latius patet. Nam quicquid eius modi est, in quo non possint plures excellere, in eo fit plerumque tanta contentio, ut difficillimum sit servare \"sanctam societatem.\" Declaravit id modo temeritas C. Caesaris, qui omnia iura divina et humana pervertit propter eum, quem sibi ipse opinionis errore finxerat, principatum. Est autem in hoc genere molestum, quod in maximis animis splendidissimisque ingeniis plerumque exsistunt honoris, imperii, potentiae, gloriae cupiditates. Quo magis cavendum est, ne quid in eo genere peccetur."],["cicero-officiis","1.27","Sed in omni iniustitia permultum interest, utrum perturbatione aliqua animi, quae plerumque brevis est et ad tempus, an consulto et cogitata fiat iniuria. Leviora enim sunt ea, quae repentino aliquo motu accidunt, quam ea, quae meditata et praeparata inferuntur. Ac de inferenda quidem iniuria satis dictum est."],["cicero-officiis","1.28","Praetermittendae autem defensionis deserendique officii plures solent esse causae; nam aut inimicitias aut laborem aut sumptus suscipere nolunt aut etiam neglegentia, pigritia, inertia aut suis studiis quibusdam occupationibusve sic impediuntur, ut eos, quos tutari debeant, desertos esse patiantur. |Rep. VI, 485 ff. VII, 520 D| Itaque videndum est, ne non satis sit id, quod apud Platonem est in philosophos dictum, quod in veri investigatione versentur quodque ea, quae plerique vehementer expetant, de quibus inter se digladiari soleant, contemnant et pro nihilo putent, propterea iustos esse. Nam alterum [iustitiae genus] assequuntur, ut inferenda ne cui noceant iniuria, in alterum incidunt; discendi enim studio impediti, quos tueri debent, deserunt. |Rep. I, 347 C| Itaque eos ne ad rem publicam quidem accessuros putat nisi coactos. Aequius autem erat id voluntate fieri; nam hoc ipsum ita iustum est, quod recte fit, si est voluntarium."],["cicero-officiis","1.29","Sunt etiam, qui aut studio rei familiaris tuendae aut odio quodam hominum suum se negotium agere dicant nec facere cuiquam videantur iniuriam. Qui altero genere iniustitiae vacant, in alterum incurrunt; deserunt enim vitae societatem, quia nihil conferunt in eam studii, nihil operae, nihil facultatum. Quando igitur duobus generibus iniustitiae propositis adiunximus causas utriusque generis easque res ante constituimus, quibus iustitia contineretur, facile, quod cuiusque temporis officium sit, poterimus, nisi nosmet ipsos valde amabimus, iudicare; 30 est enim difficilis cura rerum alienarum. |Heaut. Tim. 77| Quamquam Terentianus ille Chremes \"humani nihil a se alienum putat\"; sed tamen, quia magis ea percipimus atque sentimus, quae nobis ipsis aut prospera aut adversa eveniunt, quam illa, quae ceteris, quae quasi longo intervallo interiecto videmus, aliter de illis ac de nobis iudicamus. Quocirca bene praecipiunt, qui vetant quicquam agere, quod dubites aequum sit an iniquum. Aequitas enim lucet ipsa per se, dubitatio cogitationem significat iniuriae."],["cicero-officiis","1.31","Sed incidunt saepe tempora, cum ea, quae maxime videntur digna esse iusto homine eoque, quem virum bonum dicimus, commutantur fiuntque contraria, ut reddere depositum, facere promissum; quaeque pertinent ad veritatem et ad fidem, ea migrare interdum et non servare fit iustum. |Ch. VII| Referri enim decet ad ea, quae posui principio, fundamenta iustitiae, primum ut ne cui noceatur, deinde ut communi utilitati serviatur. Ea cum tempore commutantur, commutatur officium et non semper est idem. 32 Potest enim accidere promissum aliquod et conventum, ut id effici sit inutile vel ei, cui promissum sit, vel ei, qui promiserit. |e.g. Eur. Hipp. 1315-1319| Nam si, ut in fabulis est, Neptunus, quod Theseo promiserat, non fecisset, Theseus Hippolyto filio non esset orbatus; ex tribus enim optatis, ut scribitur, hoc erat tertium, quod de Hippolyti interitu iratus optavit; quo impetrato in maximos luctus incidit. Nec promissa igitur servanda sunt ea, quae sint iis, quibus promiseris, inutilia, nec, si plus tibi ea noceant quam illi prosint, cui promiseris, contra officium est maius anteponi minori; ut, si constitueris cuipiam te advocatum in rem praesentem esse venturum atque interim graviter aegrotare filius coeperit, non sit contra officium non facere, quod dixeris, magisque ille, cui promissum sit, ab officio discedat, si se destitutum queratur. Iam illis promissis standum non esse quis non videt, quae coactus quis metu, quae deceptus dolo promiserit? quae quidem pleraque iure praetorio liberantur, non nulla legibus."],["cicero-officiis","1.33","Exsistunt etiam saepe iniuriae calumnia quadam et nimis callida, sed malitiosa iuris interpretatione. Ex quo illud \"Summum ius summa iniuria\" factum est iam tritum sermone proverbium. Quo in genere etiam in re publica multa peccantur, ut ille, qui, cum triginta dierum essent cum hoste indutiae factae, noctu populabatur agros, quod dierum essent pactae, non noctium indutiae. Ne noster quidem probandus, si verum est Q. Fabium Labeonem seu quem alium (nihil enim habeo praeter auditum) arbitrum Nolanis et Neapolitanis de finibus a senatu datum, cum ad locum venisset, cum utrisque separatim locutum, ne cupide quid agerent, ne appetenter, atque ut regredi quam progredi mallent. Id cum utrique fecissent, aliquantum agri in medio relictum est. Itaque illorum finis sic, ut ipsi dixerant, terminavit; in medio relictum quod erat, populo Romano adiudicavit. Decipere hoc quidem est, non iudicare. Quocirca in omni est re fugienda talis sollertia. Sunt autem quaedam officia etiam adversus eos servanda, a quibus iniuriam acceperis. Est enim ulciscendi et puniendi modus; atque haud scio an satis sit eum, qui lacessierit, iniuriae suae paenitere, ut et ipse ne quid tale posthac et ceteri sint ad iniuriam tardiores."],["cicero-officiis","1.34","Atque in re publica maxime conservanda sunt iura belli. Nam cum sint duo genera decertandi, unum per disceptationem, alterum per vim, cumque illud proprium sit hominis, hoc beluarum, confugiendum est ad posterius, si uti non licet superiore. 35 Quare suscipienda quidem bella sunt ob eam causam, ut sine iniuria in pace vivatur, parta autem victoria conservandi ii, qui non crudeles in bello, non immanes fuerunt, ut maiores nostri Tusculanos, Aequos, Volscos, Sabinos, Hernicos in civitatem etiam acceperunt, at Carthaginem et Numantiam funditus sustulerunt; nollem Corinthum, sed credo aliquid secutos, opportunitatem loci maxime, ne posset aliquando ad bellum faciendum locus ipse adhortari. Mea quidem sententia paci, quae nihil habitura sit insidiarum, semper est consulendum. In quo si mihi esset optemperatum, si non optimam, at aliquam rem publicam, quae nunc nulla est, haberemus. Et cum iis, quos vi deviceris, consulendum est, tum ii, qui armis positis ad imperatorum fidem confugient, quamvis murum aries percusserit, recipiendi. In quo tantopere apud nostros iustitia culta est, ut ii, qui civitates aut nationes devictas bello in fidem recepissent, earum patroni essent more maiorum."],["cicero-officiis","1.36","Ac belli quidem aequitas sanctissime fetiali populi Romani iure perscripta est. Ex quo intellegi potest nullum bellum esse iustum, nisi quod aut rebus repetitis geratur aut denuntiatum ante sit et indictum. [Popilius imperator tenebat provinciam, in cuius exercitu Catonis filius tiro militabat. Cum autem Popilio videretur unam dimittere legionem, Catonis quoque filium, qui in eadem legione militabat, dimisit. Sed cum amore pugnandi in exercitu remansisset, Cato ad Popilium scripsit, ut, si eum patitur in exercitu remanere, secundo eum obliget militiae sacramento, quia priore amisso iure cum hostibus pugnare non poterat. 37 Adeo summa erat observatio in bello movendo.] M. quidem Catonis senis est epistula ad M. filium, in qua scribit se audisse eum missum factum esse a consule, cum in Macedonia bello Persico miles esset. Monet igitur, ut caveat, ne proelium ineat; negat enim ius esse, qui miles non sit, cum hoste pugnare. Equidem etiam illud animadverto, quod, qui proprio nomine perduellis esset, is hostis vocaretur, lenitate verbi rei tristitiam mitigatam. Hostis enim apud maiores nostros is dicebatur, quem nunc peregrinum dicimus. Indicant duodecim tabulae: aut status dies cum hoste, itemque: adversus hostem aeterna auctoritas. Quid ad hanc mansuetudinem addi potest, eum, quicum bellum geras, tam molli nomine appellare? Quamquam id nomen durius effecit iam vetustas; a peregrino enim recessit et proprie in eo, qui arma contra ferret, remansit."],["cicero-officiis","1.38","Cum vero de imperio decertatur belloque quaeritur gloria, causas omnino subesse tamen oportet easdem, quas dixi paulo ante iustas causas esse bellorum. Sed ea bella, quibus imperii proposita gloria est, minus acerbe gerenda sunt. Ut enim cum civi aliter contendimus, si est inimicus, aliter, si competitor (cum altero certamen honoris et dignitatis est, cum altero capitis et famae), sic cum Celtiberis, cum Cimbris bellum ut cum inimicis gerebatur, uter esset, non uter imperaret, cum Latinis, Sabinis, Samnitibus, Poenis, Pyrrho de imperio dimicabatur. Poeni foedifragi, crudelis Hannibal, reliqui iustiores. Pyrrhi quidem de captivis reddendis illa praeclara: Regalis sane et digna Aeacidarum genere sententia."],["cicero-officiis","1.39","Atque etiam si quid singuli temporibus adducti hosti promiserunt, est in eo ipso fides conservanda, ut primo Punico bello Regulus captus a Poenis cum de captivis commutandis Romam missus esset iurassetque se rediturum, primum, ut venit, captivos reddendos in senatu non censuit, deinde, cum retineretur a propinquis et ab amicis, ad supplicium redire maluit quam fidem hosti datam fallere."],["cicero-officiis","1.40","[Secundo autem Punico bello post Cannensem pugnam quos decem Hannibal Romam astrictos misit iure iurando se redituros esse, nisi de redimendis iis, qui capti erant, impetrassent, eos omnes censores, quoad quisque eorum vixit, qui peierassent, in aerariis reliquerunt nec minus illum, qui iuris iurandi fraude culpam invenerat. Cum enim Hannibalis permissu exisset de castris, rediit paulo post, quod se oblitum nescio quid diceret; deinde egressus e castris iure iurando se solutum putabat, et erat verbis, re non erat. Semper autem in fide quid senseris, non quid dixeris, cogitandum. Maximum autem exemplum est iustitiae in hostem a maioribus nostris constitutum, cum a Pyrrho perfuga senatui est pollicitus se venenum regi daturum et eum necaturum, senatus et C. Fabricius perfugam Pyrrho dedidit. Ita ne hostis quidem et potentis et bellum ultro inferentis interitum cum scelere approbavit.]"],["cicero-officiis","1.41","Ac de bellicis quidem officiis satis dictum est. Meminerimus autem etiam adversus infimos iustitiam esse servandam. Est autem infima condicio et fortuna servorum, quibus non male praecipiunt qui ita iubent uti, ut mercennariis: operam exigendam, iusta praebenda. Cum autem duobus modis, id est aut vi aut fraude, fiat iniuria, fraus quasi vulpeculae, vis leonis videtur; utrumque homine alienissimum, sed fraus odio digna maiore. Totius autem iniustitiae nulla capitalior quam eorum, qui tum, cum maxime fallunt, id agunt, ut viri boni esse videantur. De iustitia satis dictum."],["cicero-officiis","1.42","Deinceps, ut erat propositum, de beneficentia ac de liberalitate dicatur, qua quidem nihil est naturae hominis accommodatius, sed habet multas cautiones. Videndum est enim, primum ne obsit benignitas et iis ipsis, quibus benigne videbitur fieri, et ceteris, deinde ne maior benignitas sit quam facultates, tum ut pro dignitate cuique tribuatur; id enim est iustitiae fundamentum, ad quam haec referenda sunt omnia. Nam et qui gratificantur cuipiam, quod obsit illi, cui prodesse velle videantur, non benefici neque liberales, sed perniciosi assentatores iudicandi sunt, et qui aliis nocent, ut in alios liberales sint, in eadem sunt iniustitia, ut si in suam rem aliena convertant."],["cicero-officiis","1.43","Sunt autem multi, et quidem cupidi splendoris et gloriae, qui eripiunt aliis, quod aliis largiantur, iique arbitrantur se beneficos in suos amicos visum iri, si locupletent eos quacumque ratione. Id autem tantum abest ab officio, ut nihil magis officio possit esse contrarium. Videndum est igitur, ut ea liberalitate utamur, quae prosit amicis, noceat nemini. Quare L. Sullae, C. Caesaris pecuniarum translatio a iustis dominis ad alienos non debet liberalis videri; nihil est enim liberale, quod non idem iustum."],["cicero-officiis","1.44","Alter locus erat cautionis, ne benignitas maior esset quam facultates, quod, qui benigniores volunt esse, quam res patitur, primum in eo peccant, quod iniuriosi sunt in proximos; quas enim copias his et suppeditari aequius est et relinqui, eas transferunt ad alienos. Inest autem in tali liberalitate cupiditas plerumque rapiendi et auferendi per iniuriam, ut ad largiendum suppetant copiae. Videre etiam licet plerosque non tam natura liberales quam quadam gloria ductos, ut benefici videantur, facere multa, quae proficisci ab ostentatione magis quam a voluntate videantur. Talis autem simulatio vanitati est coniunctior quam aut liberalitati aut honestati."],["cicero-officiis","1.45","Tertium est propositum, ut in beneficentia dilectus esset dignitatis; in quo et mores eius erunt spectandi in quem beneficium conferetur, et animus erga nos et communitas ac societas vitae et ad nostras utilitates officia ante collata; quae ut concurrant omnia, optabile est; si minus, plures causae maioresque ponderis plus habebunt."],["cicero-officiis","1.46","Quoniam autem vivitur non cum perfectis hominibus planeque sapientibus, sed cum iis, in quibus praeclare agitur si sunt simulacra virtutis, etiam hoc intellegendum puto, neminem omnino esse neglegendum, in quo aliqua significatio virtutis appareat, colendum autem esse ita quemque maxime, ut quisque maxime virtutibus his lenioribus erit ornatus, modestia, temperantia, hac ipsa, de qua multa iam dicta sunt, iustitia. Nam fortis animus et magnus in homine non perfecto nec sapiente ferventior plerumque est, illae virtutes bonum virum videntur potius attingere. Atque haec in moribus."],["cicero-officiis","1.47","De benivolentia autem, quam quisque habeat erga nos, primum illud est in officio, ut ei plurimum tribuamus, a quo plurimum diligamur, sed benivolentiam non adulescentulorum more ardore quodam amoris, sed stabilitate potius et constantia iudicemus. Sin erunt merita, ut non ineunda, sed referenda sit gratia, maior quaedam cura adhibenda est; nullum enim officium referenda gratia magis necessarium est."],["cicero-officiis","1.48","Quodsi ea, quae utenda acceperis, maiore mensura, si modo possis, iubet reddere Hesiodus, quidnam beneficio provocati facere debemus? an imitari agros fertiles, qui multo plus efferunt quam acceperunt? Etenim si in eos, quos speramus nobis profuturos, non dubitamus officia conferre, quales in eos esse debemus, qui iam profuerunt? Nam cum duo genera liberalitatis sint, unum dandi beneficii, alterum reddendi, demus necne, in nostra potestate est, non reddere viro bono non licet, modo id facere possit sine iniuria."],["cicero-officiis","1.49","Acceptorum autem beneficiorum sunt dilectus habendi, nec dubium, quin maximo cuique plurimum debeatur. In quo tamen in primis, quo quisque animo, studio, benivolentia facerit, ponderandum est. Multi enim faciunt multa temeritate quadam sine iudicio vel morbo in omnes vel repentino quodam quasi vento impetu animi incitati; quae beneficia aeque magna non sunt habenda atque ea, quae iudicio, considerate constanterque delata sunt. Sed in collocando beneficio et in referenda gratia, si cetera paria sunt, hoc maxime officii est, ut quisque maxime opis indigeat, ita ei potissimum opitulari; quod contra fit a plerisque; a quo enim plurimum sperant, etiamsi ille iis non eget, tamen ei potissimum inserviunt."],["cicero-officiis","1.50","Optime autem societas hominum coniunctioque servabitur, si, ut quisque erit coniunctissimus, ita in eum benignitatis plurimum conferetur. Sed, quae naturae principia sint communitatis et societatis humanae, repetendum videtur altius; est enim primum, quod cernitur in universi generis humani societate. Eius autem vinculum est ratio et oratio, quae docendo, discendo, communicando, disceptando, iudicando conciliat inter se homines coniungitque naturali quadam societate; neque ulla re longius absumus a natura ferarum, in quibus inesse fortitudinem saepe dicimus, ut in equis, in leonibus, iustitiam, aequitatem, bonitatem non dicimus; sunt enim rationis et orationis expertes."],["cicero-officiis","1.51","Ac latissime quidem patens hominibus inter ipsos, omnibus inter omnes societas haec est; in qua omnium rerum, quas ad communem hominum usum natura genuit, est servanda communitas, ut, quae discripta sunt legibus et iure civili, haec ita teneantur, ut sit constitutum legibus ipsis, cetera sic observentur, ut in Graecorum proverbio est, amicorum esse communia omnia. Omnium autem communia hominum videntur ea, quae sunt generis eius, quod ab Ennio positum in una re transferri in permultas potest: Una ex re satis praecipit, ut, quicquid sine detrimento commodari possit, id tribuatur vel ignoto; 52 ex quo sunt illa communia: non prohibere aqua profluente, pati ab igne ignem capere, si qui velit, consilium fidele deliberanti dare, quae sunt iis utilia, qui accipiunt, danti non molesta. Quare et his utendum est et semper aliquid ad communem utilitatem afferendum. Sed quoniam copiae parvae singulorum sunt, eorum autem, qui his egeant, infinita est multitudo, vulgaris liberalitas referenda est ad illum Ennii finem: \"Nihilo minus ipsi lucet,\" ut facultas sit, qua in nostros simus liberales."],["cicero-officiis","1.53","Gradus autem plures sunt societatis hominum. Ut enim ab illa infinita discedatur, propior est eiusdem gentis, nationis, linguae, qua maxime homines coniunguntur; interius etiam est eiusdem esse civitatis; multa enim sunt civibus inter se communia, forum, fana, porticus, viae, leges, iura, iudicia, suffragia, consuetudines praeterea et familiaritates multisque cum multis res rationesque contractae. Artior vero colligatio est societatis propinquorum; ab illa enim immensa societate humani generis in exiguum angustumque concluditur. 54 Nam cum sit hoc natura commune animantium, ut habeant lubidinem procreandi, prima societas in ipso coniugio est, proxima in liberis, deinde una domus, communia omnia; id autem est principium urbis et quasi seminarium rei publicae. Sequuntur fratrum coniunctiones, post consobrinorum sobrinorumque, qui cum una domo iam capi non possint, in alias domos tamquam in colonias exeunt. Sequuntur conubia et affinitates, ex quibus etiam plures propinqui; quae propagatio et suboles origo est rerum publicarum. Sanguinis autem coniunctio et benivolentia devincit homines et caritate; 55 magnum est enim eadem habere monumenta maiorum, eisdem uti sacris, sepulcra habere communia. Sed omnium societatum nulla praestantior est, nulla firmior, quam cum viri boni moribus similes sunt familiaritate coniuncti; illud enim honestum, quod saepe dicimus, etiam si in alio cernimus, [tamen] nos movet atque illi, in quo id inesse videtur, amicos facit. 56 Et quamquam omnis virtus nos ad se allicit facitque, ut eos diligamus, in quibus ipsa inesse videatur, tamen iustitia et liberalitas id maxime efficit. Nihil autem est amabilius nec copulatius quam morum similitudo bonorum; in quibus enim eadem studia sunt, eaedem voluntates, in iis fit ut aeque quisque altero delectetur ac se ipso, efficiturque id, quod Pythagoras vult in amicitia, ut unus fiat ex pluribus. Magna etiam illa communitas est, quae conficitur ex beneficiis ultro et citro datis acceptis, quae et mutua et grata dum sunt, inter quos ea sunt, firma devinciuntur societate."],["cicero-officiis","1.57","Sed cum omnia ratione animoque lustraris, omnium societatum nulla est gravior, nulla carior quam ea, quae cum re publica est uni cuique nostrum. Cari sunt parentes, cari liberi, propinqui, familiares, sed omnes omnium caritates patria una complexa est, pro qua quis bonus dubitet mortem oppetere, si ei sit profuturus? Quo est detestabilior istorum immanitas, qui lacerarunt omni scelere patriam et in ea funditus delenda occupati et sunt et fuerunt."],["cicero-officiis","1.58","Sed si contentio quaedam et comparatio fiat, quibus plurimum tribuendum sit officii, principes sint patria et parentes, quorum beneficiis maximis obligati sumus, proximi liberi totaque domus, quae spectat in nos solos neque aliud ullum potest habere perfugium, deinceps bene convenientes propinqui, quibuscum communis etiam fortuna plerumque est. Quam ob rem necessaria praesidia vitae debentur iis maxime, quos ante dixi, vita autem victusque communis, consilia, sermones, cohortationes, consolationes, interdum etiam obiurgationes in amicitiis vigent maxime, estque ea iucundissima amicitia, quam similitudo morum coniugavit."],["cicero-officiis","1.59","Sed in his omnibus officiis tribuendis videndum erit, quid cuique maxime necesse sit, et quid quisque vel sine nobis aut possit consequi aut non possit. Ita non iidem erunt necessitudinum gradus, qui temporum; suntque officia, quae aliis magis quam aliis debeantur; ut vicinum citius adiuveris in fructibus percipiendis quam aut fratrem aut familiarem, at, si lis in iudicio sit, propinquum potius et amicum quam vicinum defenderis. Haec igitur et talia circumspicienda sunt in omni officio [et consuetudo exercitatioque capienda], ut boni ratiocinatores officiorum esse possimus et addendo deducendoque videre, quae reliqui summa fiat, ex quo, quantum cuique debeatur, intellegas."],["cicero-officiis","1.60","Sed ut nec medici nec imperatores nec oratores, quamvis artis praecepta perceperint, quicquam magna laude dignum sine usu et exercitatione consequi possunt, sic officii conservandi praecepta traduntur illa quidem, ut facimus ipsi, sed rei magnitudo usum quoque exercitationemque desiderat. Atque ab iis rebus, quae sunt in iure societatis humanae, quem ad modum ducatur honestum, ex quo aptum est officium, satis fere diximus."],["cicero-officiis","1.61","Intelligendum autem est, cum proposita sint genera quattuor, e quibus honestas officiumque manaret, splendidissimum videri, quod animo magno elatoque humanasque res despiciente factum sit. Itaque in probris maxime in promptu est si quid tale dici potest: et si quid eius modi: Contraque in laudibus, quae magno animo et fortiter excellenterque gesta sunt, ea nescio quo modo quasi pleniore ore laudamus. Hinc rhetorum campus de Marathone, Salamine, Plataeis, Thermopylis, Leuctris, hinc noster Cocles, hinc Decii, hinc Cn. et P. Scipiones, hinc M. Marcellus, innumerabiles alii, maximeque ipse populus Romanus animi magnitudine excellit. Declaratur autem studium bellicae gloriae, quod statuas quoque videmus ornatu fere militari."],["cicero-officiis","1.62","Sed ea animi elatio, quae cernitur in periculis et laboribus, si iustitia vacat pugnatque non pro salute communi, sed pro suis commodis, in vitio est; non modo enim id virtutis non est, sed est potius immanitatis omnem humanitatem repellentis. Itaque probe definitur a Stoicis fortitudo, cum eam virtutem esse dicunt propugnantem pro aequitate. Quocirca nemo, qui fortitudinis gloriam consecutus est insidiis et malitia, laudem est adeptus; nihil enim honestum esse potest, quod iustitia vacat."],["cicero-officiis","1.63","Praeclarum igitur illud Platonis: \"Non,\" inquit, \"solum scientia, quae est remota ab iustitia, calliditas potius quam sapientia est appellanda, verum etiam animus paratus ad periculum, si sua cupiditate, non utilitate communi impellitur, audaciae potius nomen habeat quam fortitudinis.\" Itaque viros fortes et magnanimos eosdem bonos et simplices, veritatis amicos minimeque fallaces esse volumus; quae sunt ex media laude iustitiae."],["cicero-officiis","1.64","Sed illud odiosum est, quod in hac elatione et magnitudine animi facillime pertinacia et nimia cupiditas principatus innascitur. |Laches 182 E| Ut enim apud Platonem est, omnem morem Lacedaemoniorum inflammatum esse cupiditate vincendi, sic, ut quisque animi magnitudine maxime excellet, ita maxime vult princeps omnium vel potius solus esse. Difficile autem est, cum praestare omnibus concupieris, servare aequitatem, quae est iustitiae maxime propria. Ex quo fit, ut neque disceptatione vinci se nec ullo publico ac legitimo iure patiantur, existuntque in re publica plerumque largitores et factiosi, ut opes quam maximas consequantur et sint vi potius superiores quam iustitia pares. Sed quo difficilius, hoc praeclarius; nullum enim est tempus, quod iustitia vacare debeat."],["cicero-officiis","1.65","Fortes igitur et magnanimi sunt habendi, non qui faciunt, sed qui propulsant iniuriam. Vera autem et sapiens animi magnitudo honestum illud, quod maxime natura sequitur, in factis positum, non in gloria iudicat principemque se esse mavult quam videri; etenim qui ex errore imperitae multitudinis pendet, hic in magnis viris non est habendus. Facillime autem ad res iniustas impellitur, ut quisque altissimo animo est, gloriae cupiditate; qui locus est sane lubricus, quod vix invenitur, qui laboribus susceptis periculisque aditis non quasi mercedem rerum gestarum desideret gloriam."],["cicero-officiis","1.66","Omnino fortis animus et magnus duabus rebus maxime cernitur, quarum una in rerum externarum despicientia ponitur, cum persuasum est nihil hominem, nisi quod honestum decorumque sit, aut admirari aut optare aut expetere oportere nullique neque homini neque perturbationi animi nec fortunae succumbere. Altera est res, ut, cum ita sis affectus animo, ut supra dixi, res geras magnas illas quidem et maxime utiles, sed [ut] vehementer arduas plenasque laborum et periculorum cum vitae, tum multarum rerum, quae ad vitam pertinent."],["cicero-officiis","1.67","Harum rerum duarum splendor omnis, amplitudo, addo etiam utilitatem, in posteriore est, causa autem et ratio efficiens magnos viros in priore; in eo est enim illud, quod excellentes animos et humana contemnentes facit. Id autem ipsum cernitur in duobus, si et solum id, quod honestum sit, bonum iudices et ab omni animi perturbatione liber sis. Nam et ea, quae eximia plerisque et praeclara videntur, parva ducere eaque ratione stabili firmaque contemnere fortis animi magnique ducendum est, et ea, quae videntur acerba, quae multa et varia in hominum vita fortunaque versantur, ita ferre, ut nihil a statu naturae discedas, nihil a dignitate sapientis, robusti animi est magnaeque constantiae. 68 Non est autem consentaneum, qui metu non frangatur, eum frangi cupiditate nec, qui invictum se a labore praestiterit, vinci a voluptate. Quam ob rem et haec vitanda et pecuniae fugienda cupiditas; nihil enim est tam angusti animi tamque parvi quam amare divitias, nihil honestius magnificentiusque quam pecuniam contemnere, si non habeas, si habeas, ad beneficentiam liberalitatemque conferre. Cavenda etiam est gloriae cupiditas, ut supra dixi; eripit enim libertatem, pro qua magnanimis viris omnis debet esse contentio. Nec vero imperia expetenda ac potius aut non accipienda interdum aut deponenda non numquam."],["cicero-officiis","1.69","Vacandum autem omni est animi perturbatione, cum cupiditate et metu, tum etiam aegritudine et voluptate nimia et iracundia, ut tranquillitas animi et securitas adsit, quae affert cum constantiam, tum etiam dignitatem. Multi autem et sunt et fuerunt, qui eam, quam dico, tranquillitatem expetentes a negotiis publicis se removerint ad otiumque perfugerint; in his et nobilissimi philosophi longeque principes et quidam homines severi et graves nec populi nec principum mores ferre potuerunt, vixeruntque non nulli in agris delectati re sua familiari. 70 His idem propositum fuit, quod regibus, ut ne qua re egerent, ne cui parerent, libertate uterentur, cuius proprium est sic vivere, ut velis. Quare cum hoc commune sit potentiae cupidorum cum iis, quos dixi, otiosis, alteri se adipisci id posse arbitrantur, si opes magnas habeant, alteri, si contenti sint et suo et parvo. In quo neutrorum omnino contemnenda sententia est, sed et facilior et tutior et minus aliis gravis aut molesta vita est otiosorum, fructuosior autem hominum generi et ad claritatem amplitudinemque aptior eorum, qui se ad rem publicam et ad magnas res gerendas accommodaverunt."],["cicero-officiis","1.71","Quapropter et iis forsitan concedendum sit rem publicam non capessentibus, qui excellenti ingenio doctrinae sese dediderunt, et iis, qui aut valetudinis imbecillitate aut aliqua graviore causa impediti a re publica recesserunt, cum eius administrandae potestatem aliis laudemque concederent. Quibus autem talis nulla sit causa, si despicere se dicant ea, quae plerique mirentur, imperia et magistratus, iis non modo non laudi, verum etiam vitio dandum puto; quorum iudicium in eo, quod gloriam contemnant et pro nihilo putent, difficile factu est non probare; sed videntur labores et molestias, tum offensionum et repulsarum quasi quandam ignominiam timere et infamiam. Sunt enim, qui in rebus contrariis parum sibi constent, voluptatem severissime contemnant, in dolore sint molliores, gloriam neglegant, frangantur infamia, atque ea quidem non satis constanter."],["cicero-officiis","1.72","Sed iis, qui habent a natura adiumenta rerum gerendarum, abiecta omni cunctatione adipiscendi magistrates et gerenda res publica est; nec enim aliter aut regi civitas aut declarari animi magnitudo potest. Capessentibus autem rem publicam nihilo minus quam philosophis, haud scio an magis etiam et magnificentia et despicientia adhibenda est rerum humanarum, quam saepe dico, et tranquillitas animi atque securitas, siquidem nec anxii futuri sunt et cum gravitate constantiaque victuri. 73 Quae faciliora sunt philosophis, quo minus multa patent in eorum vita, quae fortuna feriat, et quo minus multis rebus egent, et quia, si quid adversi eveniat, tam graviter cadere non possunt. Quocirca non sine causa maiores motus animorum concitantur maioraque studia efficiendi rem publicam gerentibus quam quietis, quo magis iis et magnitudo est animi adhibenda et vacuitas ab angoribus. Ad rem gerendam autem qui accedit, caveat, ne id modo consideret, quam illa res honesta sit, sed etiam ut habeat efficiendi facultatem; in quo ipso considerandum est, ne aut temere desperet propter ignaviam aut nimis confidat propter cupiditatem. In omnibus autem negotiis, prius quam aggrediare, adhibenda est praeparatio diligens."],["cicero-officiis","1.74","Sed cum plerique arbitrentur res bellicas maiores esse quam urbanas, minuenda est haec opinio. Multi enim bella saepe quaesiverunt propter gloriae cupiditatem, atque id in magnis animis ingeniisque plerumque contingit, eoque magis, si sunt ad rem militarem apti et cupidi bellorum gerendorum; vere autem si volumus iudicare, multae res exstiterunt urbanae maiores clarioresque quam bellicae."],["cicero-officiis","1.75","Quamvis enim Themistocles iure laudetur et sit eius nomen quam Solonis illustrius citeturque Salamis clarissimae testis victoriae, quae anteponatur consilio Solonis ei, quo primum constituit Areopagitas, non minus praeclarum hoc quam illud iudicandum est; illud enim semel profuit, hoc semper proderit civitati; hoc consilio leges Atheniensium, hoc maiorum instituta servantur; et Themistocles quidem nihil dixerit, in quo ipse Areopagum adiuverit, at ille vere a se adiutum Themistoclem; est enim bellum gestum consilio senatus eius, qui a Solone erat constitutus."],["cicero-officiis","1.76","Licet eadem de Pausania Lysandroque dicere, quorum rebus gestis quamquam imperium Lacedaemoniis partum putatur, tamen ne minima quidem ex parte Lycurgi legibus et disciplinae conferendi sunt; quin etiam ob has ipsas causas et parentiores habuerunt exercitus et fortiores. Mihi quidem neque pueris nobis M. Scaurus C. Mario neque, cum versaremur in re publica, Q. Catulus Cn. Pompeio cedere videbatur; parvi enim sunt foris arma, nisi est consilium domi; nec plus Africanus, singularis et vir et imperator, in exscindenda Numantia rei publicae profuit quam eodem tempore P. Nasica privatus, cum Ti. Gracchum interemit; quamquam haec quidem res non solum ex domestica est ratione (attingit etiam bellicam, quoniam vi manuque confecta est), sed tamen id ipsum est gestum consilio urbano sine exercitu."],["cicero-officiis","1.77","Illud autem optimum est, in quod invadi solere ab improbis et invidis audio: Ut enim alios omittam, nobis rem publicam gubernantibus nonne togae arma cesserunt? neque enim periculum in re publica fuit gravius umquam nec maius otium. Ita consiliis diligentiaque nostra celeriter de manibus audacissimorum civium delapsa arma ipsa ceciderunt. Quae res igitur gesta umquam in bello tanta? 78 qui triumphus conferendus? licet enim mihi, M. fili, apud te gloriari, ad quem et hereditas huius gloriae et factorum imitatio pertinet. Mihi quidem certe vir abundans bellicis laudibus, Cn. Pompeius, multis audientibus hoc tribuit, ut diceret frustra se triumphum tertium deportaturum fuisse, nisi meo in rem publicam beneficio, ubi triumpharet, esset habiturus. Sunt igitur domesticae fortitudines non inferiores militaribus; in quibus plus etiam quam in his operae studiique ponendum est."],["cicero-officiis","1.79","Omnino illud honestum, quod ex animo excelso magnificoque quaerimus, animi efficitur, non corporis viribus. Exercendum tamen corpus et ita afficiendum est, ut oboedire consilio rationique possit in exsequendis negotiis et in labore tolerando. Honestum autem id, quod exquirimus, totum est positum in animi cura et cogitatione; in quo non minorem utilitatem afferunt, qui togati rei publicae praesunt, quam qui bellum gerunt. Itaque eorum consilio saepe aut non suscepta aut confecta bella sunt, non numquam etiam illata, ut M. Catonis bellum tertium Punicum, in quo etiam mortui valuit auctoritas. 80 Quare expetenda quidem magis est decernendi ratio quam decertandi fortitudo, sed cavendum, ne id bellandi magis fuga quam utilitatis ratione faciamus. Bellum autem ita suscipiatur, ut nihil aliud nisi pax quaesita videatur. Fortis vero animi et constantis est non perturbari in rebus asperis nec tumultuantem de gradu deici, ut dicitur, sed praesenti animo uti et consilio nec a ratione discedere."],["cicero-officiis","1.81","Quamquam hoc animi, illud etiam ingenii magni est, praecipere cogitatione futura et aliquanto ante constituere, quid accidere possit in utramque partem, et quid agendum sit, cum quid evenerit, nec committere, ut aliquando dicendum sit: \"Non putaram.\" Haec sunt opera magni animi et excelsi et prudentia consilioque fidentis; temere autem in acie versari et manu cum hoste confligere immane quiddam et beluarum simile est; sed cum tempus necessitasque postulat, decertandum manu est et mors servituti turpitudinique anteponenda."],["cicero-officiis","1.82","De evertendis autem diripiendisque urbibus valde considerandum est ne quid temere, ne quid crudeliter. Idque est magni viri, rebus agitatis punire sontes, multitudinem conservare, in omni fortuna recta atque honesta retinere. Ut enim sunt, quem ad modum supra dixi, qui urbanis rebus bellicas anteponant, sic reperias multos, quibus periculosa et calida consilia quietis et cogitatis splendidiora et maiora videantur."],["cicero-officiis","1.83","Nunquam omnino periculi fuga committendum est, ut imbelles timidique videamur, sed fugiendum illud etiam, ne offeramus nos periculis sine causa, quo esse nihil potest stultius. Quapropter in adeundis periculis consuetudo imitanda medicorum est, qui leviter aegrotantes leniter curant, gravioribus autem morbis periculosas curationes et ancipites adhibere coguntur. Quare in tranquillo tempestatem adversam optare dementis est, subvenire autem tempestati quavis ratione sapientis, eoque magis, si plus adipiscare re explicata boni quam addubitata mali. Periculosae autem rerum actiones partim iis sunt, qui eas suscipiunt, partim rei publicae. Itemque alii de vita, alii de gloria et benivolentia civium in discrimen vocantur. Promptiores igitur debemus esse ad nostra pericula quam ad communia dimicareque paratius de honore et gloria quam de ceteris commodis."],["cicero-officiis","1.84","Inventi autem multi sunt, qui non modo pecuniam, sed etiam vitam profundere pro patria parati essent, iidem gloriae iacturam ne minimam quidem facere vellent, ne re publica quidem postulante; ut Callicratidas, qui, cum Lacedaemoniorum dux fuisset Peloponnesiaco bello multaque fecisset egregie, vertit ad extremum omnia, cum consilio non paruit eorum, qui classem ab Arginusis removendam nec cum Atheniensibus dimicandum putabant; quibus ille respondit Lacedaemonios classe illa amissa aliam parare posse, se fugere sine suo dedecore non posse. Atque haec quidem Lacedaemoniis plaga mediocris, illa pestifera, qua, cum Cleombrotus invidiam timens temere cum Epaminonda conflixisset Lacedaemoniorum opes corruerunt. Quanto Q. Maximus melius! de quo Ennius: Quod genus peccandi vitandum est etiam in rebus urbanis. Sunt enim, qui, quod sentiunt, etsi optimum sit, tamen invidiae metu non audeant dicere."],["cicero-officiis","1.85","Omnino qui rei publicae praefuturi sunt, duo Platonis praecepta teneant, |Rep. i. 342 E| unum, ut utilitatem civium sic tueantur, ut, quaecumque agunt, ad eam referant obliti commodorum suorum, |Rep. iv, 420 B| alterum, ut totum corpus rei publicae curent, ne, dum partem aliquam tuentur, reliquas deserant. Ut enim tutela, sic procuratio rei publicae ad eorum utilitatem, qui commissi sunt, non ad eorum, quibus commissa est, gerenda est. Qui autem parti civium consulunt, partem neglegunt, rem perniciosissimam in civitatem inducunt, seditionem atque discordiam; ex quo evenit, ut alii populares, alii studiosi optimi cuiusque videantur, pauci universorum."],["cicero-officiis","1.86","Hinc apud Atheniensis magnae discordiae, in nostra re publica non solum seditiones, sed etiam pestifera bella civilia; quae gravis et fortis civis et in re publica dignus principatu fugiet atque oderit tradetque se totum rei publicae neque opes aut potentiam consectabitur totamque eam sic tuebitur, ut omnibus consulat; nec vero criminibus falsis in odium aut invidiam quemquam vocabit omninoque ita iustitiae honestatique adhaerescet, ut, dum ea conservet, quamvis graviter offendat mortemque oppetat potius quam deserat illa, quae dixi."],["cicero-officiis","1.87","Miserrima omnino est ambitio honorumque contentio, de qua praeclare apud eundem est Platonem, \"similiter facere eos, qui inter se contenderent, uter potius rem publicam administraret, ut si nautae certarent, quis eorum potissimum gubernaret.\" |Rep. viii, 567 C; Leg. ix, 856 B| Idemque praecipit, ut \"eos adversarios existimemus, qui arma contra ferant, non eos, qui suo iudicio tueri rem publicam velint,\" qualis fuit inter P. Africanum et Q. Metellum sine acerbitate dissensio."],["cicero-officiis","1.88","Nec vero audiendi, qui graviter inimicis irascendum putabunt idque magnanimi et fortis viri esse censebunt; nihil enim laudabilius, nihil magno et praeclaro viro dignius placabilitate atque clementia. In liberis vero populis et in iuris aequabilitate exercenda etiam est facilitas et altitudo animi, quae dicitur, ne, si irascamur aut intempestive accedentibus aut impudenter rogantibus, in morositatem inutilem et odiosam incidamus. Et tamen ita probanda est mansuetudo atque clementia, ut adhibeatur rei publicae causa severitas, sine qua administrari civitas non potest. Omnis autem et animadversio et castigatio contumelia vacare debet neque ad eius, qui punitur aliquem aut verbis castigat, sed ad rei publicae utilitatem referri."],["cicero-officiis","1.89","Cavendum est etiam, ne maior poena quam culpa sit, et ne isdem de causis alii plectantur, alii ne appellentur quidem. Prohibenda autem maxime est ira in puniendo; numquam enim, iratus qui accedet ad poenam, mediocritatem illam tenebit, quae est inter nimium et parum, quae placet Peripateticis, et recte placet, modo ne laudarent iracundiam et dicerent utiliter a natura datam. Illa vero omnibus in rebus repudianda est optandumque, ut ii, qui praesunt rei publicae, legum similes sint, quae ad puniendum non iracundia, sed aequitate dicuntur."],["cicero-officiis","1.90","Atque etiam in rebus prosperis et ad voluntatem nostram fluentibus superbiam magnopere, fastidium arrogantiamque fugiamus. Nam ut adversas res, sic secundas immoderate ferre levitatis est, praeclaraque est aequabilitas in omni vita et idem semper vultus eademque frons, ut de Socrate itemque de C. Laelio accepimus. Philippum quidem, Macedonum regem, rebus gestis et gloria superatum a filio, facilitate et humanitate video superiorem fuisse; itaque alter semper magnus, alter saepe turpissimus; ut recte praecipere videantur, qui monent, ut, quanto superiores simus, tanto nos geramus summissius. Panaetius quidem Africanum, auditorem et familiarem suum, solitum ait dicere, \"ut equos propter crebras contentiones proeliorum ferocitate exsultantes domitoribus tradere soleant, ut iis facilioribus possint uti, sic homines secundis rebus effrenatos sibique praefidentes tamquam in gyrum rationis et doctrinae duci oportere, ut perspicerent rerum humanarum imbecillitatem varietatemque fortunae.\""],["cicero-officiis","1.91","Atque etiam in secundissimis rebus maxime est utendum consilio amicorum iisque maior etiam quam ante tribuenda auctoritas. Isdemque temporibus cavendum est, ne assentatoribus patefaciamus auris neve adulari nos sinamus, in quo falli facile est; tales enim nos esse putamus, ut iure laudemur; ex quo nascuntur innumerabilia peccata, cum homines inflati opinionibus turpiter irridentur et in maximis versantur erroribus. Sed haec quidem hactenus."],["cicero-officiis","1.92","Illud autem sic est iudicandum, maximas geri res et maximi animi ab iis, qui res publicas regant, quod earum administratio latissime pateat ad plurimosque pertineat; esse autem magni animi et fuisse multos etiam in vita otiosa, qui aut investigarent aut conarentur magna quaedam seseque suarum rerum finibus continerent aut interiecti inter philosophos et eos, qui rem publicam administrarent, delectarentur re sua familiari non eam quidem omni ratione exaggerantes neque excludentes ab eius usu suos potiusque et amicis impertientes et rei publicae, si quando usus esset. Quae primum bene parta sit nullo neque turpi quaestu neque odioso, deinde augeatur ratione, diligentia, parsimonia, tum quam plurimis, modo dignis, se utilem praebeat nec libidini potius luxuriaeque quam liberalitati et beneficentiae pareat. Haec praescripta servantem licet magnifice, graviter animoseque vivere atque etiam simpliciter, fideliter,† vere hominum amice."],["cicero-officiis","1.93","Sequitur, ut de una reliqua parte honestatis dicendum sit, in qua verecundia et quasi quidam ornatus vitae, temperantia et modestia omnisque sedatio perturbationum animi et rerum modus cernitur. Hoc loco continetur id, quod dici Latine decorum potest; Graece enim πρέπον dicitur. Huius vis ea est, ut ab honesto non queat separari; 94 nam et, quod decet, honestum est et, quod honestum est, decet; qualis autem differentia sit honesti et decori, facilius intellegi quam explanari potest. Quicquid est enim, quod deceat, id tum apparet, cum antegressa est honestas. Itaque non solum in hac parte honestatis, de qua hoc loco disserendum est, sed etiam in tribus superioribus quid deceat apparet. Nam et ratione uti atque oratione prudenter et agere, quod agas, considerate omnique in re quid sit veri videre et tueri decet, contraque falli, errare, labi, decipi tam dedecet quam delirare et mente esse captum; et iusta omnia decora sunt, iniusta contra, ut turpia, sic indecora. Similis est ratio fortitudinis. Quod enim viriliter animoque magno fit, id dignum viro et decorum videtur, quod contra, id ut turpe, sic indecorum."],["cicero-officiis","1.95","Quare pertinet quidem ad omnem honestatem hoc, quod dico, decorum, et ita pertinet, ut non recondita quadam ratione cernatur, sed sit in promptu. Est enim quiddam, idque intellegitur in omni virtute, quod deceat; quod cogitatione magis a virtute potest quam re separari. Ut venustas et pulchritudo corporis secerni non potest a valetudine, sic hoc, de quo loquimur, decorum totum illud quidem est cum virtute confusum, sed mente et cogitatione distinguitur."],["cicero-officiis","1.96","Est autem eius discriptio duplex; nam et generale quoddam decorum intellegimus, quod in omni honestate versatur, et aliud huic subiectum, quod pertinet ad singulas partes honestatis. Atque illud superius sic fere definiri solet: decorum id esse, quod consentaneum sit hominis excellentiae in eo, in quo natura eius a reliquis animantibus differat. Quae autem pars subiecta generi est, eam sic definiunt, ut id decorum velint esse, quod ita naturae consentaneum sit, ut in eo moderatio et temperantia appareat cum specie quadam liberali."],["cicero-officiis","1.97","Haec ita intellegi possumus existimare ex eo decoro, quod poëtae sequuntur; de quo alio loco plura dici solent. Sed tum servare illud poëtas, quod deceat, dicimus, cum id, quod quaque persona dignum est, et fit et dicitur; ut, si Aeacus aut Minos diceret: aut: indecorum videretur, quod eos fuisse iustos accepimus; at Atreo dicente plausus excitantur; est enim digna persona oratio. Sed poëtae, quid quemque deceat, ex persona iudicabunt; nobis autem personam imposuit ipsa natura magna cum excellentia praestantiaque animantium reliquarum."],["cicero-officiis","1.98","Quocirca poëtae in magna varietate personarum, etiam vitiosis quid conveniat et quid deceat, videbunt, nobis autem cum a natura constantiae, moderationis, temperantiae, verecundiae partes datae sint, cumque eadem natura doceat non neglegere, quem ad modum nos adversus homines geramus, efficitur, ut et illud, quod ad omnem honestatem pertinet, decorum quam late fusum sit, appareat et hoc, quod spectatur in uno quoque genere virtutis. Ut enim pulchritudo corporis apta compositione membrorum movet oculos et delectat hoc ipso, quod inter se omnes partes cum quodam lepore consentiunt, sic hoc decorum, quod elucet in vita, movet approbationem eorum, quibuscum vivitur, ordine et constantia et moderatione dictorum omnium atque factorum."],["cicero-officiis","1.99","Adhibenda est igitur quaedam reverentia adversus homines et optimi cuiusque et reliquorum. Nam neglegere, quid de se quisque sentiat, non solum arrogantis est, sed etiam omnino dissoluti. Est autem, quod differat in hominum ratione habenda inter iustitiam et verecundiam. Iustitiae partes sunt non violare homines, verecundiae non offendere; in quo maxime vis perspicitur decori. His igitur expositis, quale sit id, quod decere dicimus, intellectum puto."],["cicero-officiis","1.100","Officium autem, quod ab eo ducitur, hanc primum habet viam, quae deducit ad convenientiam conservationemque naturae; quam si sequemur ducem, numquam aberrabimus sequemurque et id, quod acutum et perspicax natura est, et id, quod ad hominum consociationem accommodatum, et id, quod vehemens atque forte. Sed maxima vis decori in hac inest parte, de qua disputamus; neque enim solum corporis, qui ad naturam apti sunt, sed multo etiam magis animi motus probandi, qui item ad naturam accommodati sunt."],["cicero-officiis","1.101","Duplex est enim vis animorum atque natura; una pars in appetitu posita est, quae est ὁρμή Graece, quae hominem huc et illuc rapit, altera in ratione, quae docet et explanat, quid faciendum fugiendumque sit. Ita fit, ut ratio praesit, appetitus obtemperet. Omnis autem actio vacare debet temeritate et neglegentia nec vero agere quicquam, cuius non possit causam probabilem reddere; haec est enim fere discriptio officii."],["cicero-officiis","1.102","Efficiendum autem est, ut appetitus rationi oboediant eamque neque praecurrant nec propter pigritiam aut ignaviam deserant sintque tranquilli atque omni animi perturbatione careant; ex quo elucebit omnis constantia omnisque moderatio. Nam qui appetitus longius evagantur et tamquam exsultantes sive cupiendo sive fugiendo non satis a ratione retinentur, ii sine dubio finem et modum transeunt; relinquunt enim et abiciunt oboedientiam nec rationi parent, cui sunt subiecti lege naturae; a quibus non modo animi perturbantur, sed etiam corpora. Licet ora ipsa cernere iratorum aut eorum, qui aut libidine aliqua aut metu commoti sunt aut voluptate nimia gestiunt; quorum omnium voltus, voces, motus statusque mutantur."],["cicero-officiis","1.103","Ex quibus illud intellegitur, ut ad officii formam revertamur, appetitus omnes contrahendos sedandosque esse excitandamque animadversionem et diligentiam, ut ne quid temere ac fortuito, inconsiderate neglegenterque agamus. Neque enim ita generati a natura sumus, ut ad ludum et iocum facti esse videamur, ad severitatem potius et ad quaedam studia graviora atque maiora. Ludo autem et ioco uti illo quidem licet, sed sicut somno et quietibus ceteris tum, cum gravibus seriisque rebus satis fecerimus. Ipsumque genus iocandi non profusum nec immodestum, sed ingenuum et facetum esse debet. Ut enim pueris non omnem ludendi licentiam damus, sed eam, quae ab honestatis actionibus non sit aliena, sic in ipso ioco aliquod probi ingenii lumen eluceat. 104 Duplex omnino est iocandi genus, unum illiberale, petulans, flagitiosum, obscenum, alterum elegans, urbanum, ingeniosum, facetum. Quo genere non modo Plautus noster et Atticorum antiqua comoedia, sed etiam philosophorum Socraticorum libri referti sunt, multaque multorum facete dicta, ut ea, quae a sene Catone collecta sunt, quae vocant ἀποφθέγματα. Facilis igitur est distinctio ingenui et illiberalis ioci. Alter est, si tempore fit, ut si remisso animo, gravissimo homine dignus, alter ne libero quidem, si rerum turpitudini adhibetur verborum obscenitas. Ludendi etiam est quidam modus retinendus, ut ne nimis omnia profundamus elatique voluptate in aliquam turpitudinem delabamur. Suppeditant autem et campus noster et studia venandi honesta exempla ludendi."],["cicero-officiis","1.105","Sed pertinet ad omnem officii quaestionem semper in promptu habere, quantum natura hominis pecudibus reliquisque beluis antecedat; illae nihil sentiunt nisi voluptatem ad eamque feruntur omni impetu, hominis autem mens discendo alitur et cogitando, semper aliquid aut anquirit aut agit videndique et audiendi delectatione ducitur. Quin etiam, si quis est paulo ad voluptates propensior, modo ne sit ex pecudum genere (sunt enim quidam homines non re, sed nomine), sed si quis est paulo erectior, quamvis voluptate capiatur, occultat et dissimulat appetitum voluptatis propter verecundiam."],["cicero-officiis","1.106","Ex quo intellegitur corporis voluptatem non satis esse dignam hominis praestantia, eamque contemni et reici oportere; sin sit quispiam, qui aliquid tribuat voluptati, diligenter ei tenendum esse eius fruendae modum. Itaque victus cultusque corporis ad valetudinem referatur et ad vires, non ad voluptatem. Atque etiam si considerare volumus, quae sit in natura excellentia et dignitas, intellegemus, quam sit turpe diffluere luxuria et delicate ac molliter vivere quamque honestum parce, continenter, severe, sobrie."],["cicero-officiis","1.107","Intellegendum etiam est duabus quasi nos a natura indutos esse personis; quarum una communis est ex eo, quod omnes participes sumus rationis praestantiaeque eius, qua antecellimus bestiis, a qua omne honestum decorumque trahitur, et ex qua ratio inveniendi officii exquiritur, altera autem, quae proprie singulis est tributa. Ut enim in corporibus magnae dissimilitudines sunt (alios videmus velocitate ad cursum, alios viribus ad luctandum valere, itemque in formis aliis dignitatem inesse, aliis venustatem), sic in animis exsistunt maiores etiam varietates. 108 Erat in L. Crasso, in L. Philippo multus lepos, maior etiam magisque de industria in C. Caesare L. filio; at isdem temporibus in M. Scauro et in M. Druso adulescente singularis severitas, in C. Laelio multa hilaritas, in eius familiari Scipione ambitio maior, vita tristior. De Graecis autem dulcem et facetum festivique sermonis atque in omni oratione simulatorem, quem εἴρωνα Graeci nominarunt, Socratem accepimus, contra Pythagoram et Periclem summam auctoritatem consecutos sine ulla hilaritate. Callidum Hannibalem ex Poenorum, ex nostris ducibus Q. Maximum accepimus, facile celare, tacere, dissimulare, insidiari, praeripere hostium consilia. In quo genere Graeci Themistoclem et Pheraeum Iasonem ceteris anteponunt; in primisque versutum et callidum factum Solonis, qui, quo et tutior eius vita esset et plus aliquanto rei publicae prodesset, furere se simulavit."],["cicero-officiis","1.109","Sunt his alii multum dispares, simplices et aperti, qui nihil ex occulto, nihil de insidiis agendum putant, veritatis cultores, fraudis inimici, itemque alii, qui quidvis perpetiantur, cuivis deserviant, dum, quod velint, consequantur, ut Sullam et M. Crassum videbamus. Quo in genere versutissimum et patientissimum Lacedaemonium Lysandrum accepimus, contraque Callicratidam, qui praefectus classis proximus post Lysandrum fuit; itemque in sermonibus alium [quemque], quamvis praepotens sit, efficere, ut unus de multis esse videatur; quod in Catulo, et in patre et in filio, itemque in Q. Mucio† Mancia vidimus. Audivi ex maioribus natu hoc idem fuisse in P. Scipione Nasica, contraque patrem eius, illum qui Ti. Gracchi conatus perditos vindicavit, nullam comitatem habuisse sermonis [ne Xenocratem quidem, severissimum philosophorum,] ob eamque rem ipsam magnum et clarum fuisse. Innumerabiles aliae dissimilitudines sunt naturae morumque, minime tamen vituperandorum."],["cicero-officiis","1.110","Admodum autem tenenda sunt sua cuique non vitiosa, sed tamen propria, quo facilius decorum illud, quod quaerimus, retineatur. Sic enim est faciendum, ut contra universam naturam nihil contendamus, ea tamen conservata propriam nostram sequamur, ut, etiamsi sint alia graviora atque meliora, tamen nos studia nostra nostrae naturae regula metiamur; neque enim attinet naturae repugnare nec quicquam sequi, quod assequi non queas. Ex quo magis emergit, quale sit decorum illud, ideo quia nihil decet invita Minerva, ut aiunt, id est adversante et repugnante natura."],["cicero-officiis","1.111","Omnino si quicquam est decorum, nihil est profecto magis quam aequabilitas cum universae vitae, tum singularum actionum, quam conservare non possis, si aliorum naturam imitans omittas tuam. Ut enim sermone eo debemus uti, qui innatus est nobis, ne, ut quidam, Graeca verba inculcantes iure optimo rideamur, sic in actiones omnemque vitam nullam discrepantiam conferre debemus. 112 Atque haec differentia naturarum tantam habet vim, ut non numquam mortem sibi ipse consciscere alius debeat, alius [in eadem causa] non debeat. Num enim alia in causa M. Cato fuit, alia ceteri, qui se in Africa Caesari tradiderunt? Atqui ceteris forsitan vitio datum esset, si se interemissent, propterea quod lenior eorum vita et mores fuerant faciliores, Catoni cum incredibilem tribuisset natura gravitatem eamque ipse perpetua constantia roboravisset semperque in proposito susceptoque consilio permansisset, moriendum potius quam tyranni vultus aspiciendus fuit."],["cicero-officiis","1.113","Quam multa passus est Ulixes in illo errore diuturno, cum et mulieribus, si Circe et Calypso mulieres appellandae sunt, inserviret et in omni sermone omnibus affabilem [et iucundum] esse se vellet! domi vero etiam contumelias servorum ancillarumque pertulit, ut ad id aliquando, quod cupiebat, veniret. At Aiax, quo animo traditur, milies oppetere mortem quam illa perpeti maluisset. Quae contemplantes expendere oportebit, quid quisque habeat sui, eaque moderari nec velle experiri, quam se aliena deceant; id enim maxime quemque decet, quod est cuiusque maxime suum."],["cicero-officiis","1.114","Suum quisque igitur noscat ingenium acremque se et bonorum et vitiorum suorum iudicem praebeat, ne scaenici plus quam nos videantur habere prudentiae. Illi enim non optimas, sed sibi accommodatissimas fabulas eligunt; qui voce freti sunt, Epigonos Medumque, qui gestu, Melanippam, Clytemnestram, semper Rupilius, quem ego memini, Antiopam, non saepe Aesopus Aiacem. Ergo histrio hoc videbit in scaena, non videbit sapiens vir in vita? Ad quas igitur res aptissimi erimus, in iis potissimum elaborabimus; sin aliquando necessitas nos ad ea detruserit, quae nostri ingenii non erunt, omnis adhibenda erit cura, meditatio, diligentia, ut ea si non decore, at quam minime indecore facere possimus; nec tam est enitendum, ut bona, quae nobis data non sint, sequamur, quam ut vitia fugiamus."],["cicero-officiis","1.115","Ac duabus iis personis, quas supra dixi, tertia adiungitur, quam casus aliqui aut tempus imponit; quarta etiam, quam nobismet ipsi iudicio nostro accommodamus. Nam regna, imperia, nobilitas, honores, divitiae, opes eaque, quae sunt his contraria, in casu sita temporibus gubernantur; ipsi autem gerere quam personam velimus, a nostra voluntate proficiscitur. Itaque se alii ad philosophiam, alii ad ius civile, alii ad eloquentiam applicant, ipsarumque virtutum in alia alius mavult excellere."],["cicero-officiis","1.116","Quorum vero patres aut maiores aliqua gloria praestiterunt, ii student plerumque eodem in genere laudis excellere, ut Q. Mucius P. f. in iure civili, Pauli filius Africanus in re militari. Quidam autem ad eas laudes, quas a patribus acceperunt, addunt aliquam suam, ut hic idem Africanus eloquentia cumulavit bellicam gloriam; quod idem fecit Timotheus Cononis filius, qui cum belli laude non inferior fuisset quam pater, ad eam laudem doctrinae et ingenii gloriam adiecit. Fit autem interdum, ut non nulli omissa imitatione maiorum suum quoddam institutum consequantur, maximeque in eo plerumque elaborant ii, qui magna sibi proponunt obscuris orti maioribus."],["cicero-officiis","1.117","Haec igitur omnia, cum quaerimus, quid deceat, complecti animo et cogitatione debemus; in primis autem constituendum est, quos nos et quales esse velimus et in quo genere vitae, quae deliberatio est omnium difficillima. Ineunte enim adulescentia, cum est maxima imbecillitas consilii, tum id sibi quisque genus aetatis degendae constituit, quod maxime adamavit; itaque ante implicatur aliquo certo genere cursuque vivendi, quam potuit, quod optimum esset, iudicare."],["cicero-officiis","1.118","Nam quod Herculem Prodicus dicit, ut est apud Xenophontem, cum primum pubesceret, quod tempus a natura ad deligendum, quam quisque viam vivendi sit ingressurus, datum est, exisse in solitudinem atque ibi sedentem diu secum multumque dubitasse, cum duas cerneret vias, unam Voluptatis, alteram Virtutis, utram ingredi melius esset, hoc Herculi \"Iovis satu edito\" potuit fortasse contingere, nobis non item, qui imitamur, quos cuique visum est, atque ad eorum studia institutaque impellimur; plerumque autem parentium praeceptis imbuti ad eorum consuetudinem moremque deducimur; alii multitudinis iudicio feruntur, quaeque maiori parti pulcherrima videntur, ea maxime exoptant; non nulli tamen sive felicitate quadam sive bonitate naturae sine parentium disciplina rectam vitae secuti sunt viam."],["cicero-officiis","1.119","Illud autem maxime rarum genus est eorum, qui aut excellenti ingenii magnitudine aut praeclara eruditione atque doctrina aut utraque re ornati spatium etiam deliberandi habuerunt, quem potissimum vitae cursum sequi vellent; in qua deliberatione ad suam cuiusque naturam consilium est omne revocandum. Nam cum in omnibus, quae aguntur, ex eo, quo modo quisque natus est, ut supra dictum est, quid deceat, exquirimus, tum in tota vita constituenda multo est ei rei cura maior adhibenda, ut constare in perpetuitate vitae possimus nobismet ipsis nec in ullo officio claudicare."],["cicero-officiis","1.120","Ad hanc autem rationem quoniam maximam vim natura habet, fortuna proximam, utriusque omnino habenda ratio est in deligendo genere vitae, sed naturae magis; multo enim et firmior est et constantior, ut fortuna non numquam tamquam ipsa mortalis cum immortali natura pugnare videatur. Qui igitur ad naturae suae non vitiosae genus consilium vivendi omne contulerit, is constantiam teneat (id enim maxime decet), nisi forte se intellexerit errasse in deligendo genere vitae. Quod si acciderit (potest autem accidere), facienda morum institutorumque mutatio est. Eam mutationem si tempora adiuvabunt, facilius commodiusque faciemus; sin minus, sensim erit pedetemptimque facienda, ut amicitias, quae minus delectent et minus probentur, magis decere censent sapientes sensim diluere quam repente praecidere. 121 Commutato autem genere vitae omni ratione curandum est, ut id bono consilio fecisse videamur. Sed quoniam paulo ante dictum est imitandos esse maiores, primum illud exceptum sit, ne vitia sint imitanda, deinde si natura non feret, ut quaedam imitari possit (ut superioris filius Africani, qui hunc Paulo natum adoptavit, propter infirmitatem valetudinis non tam potuit patris similis esse, quam ille fuerat sui); si igitur non poterit sive causas defensitare sive populum contionibus tenere sive bella gerere, illa tamen praestare debebit, quae erunt in ipsius potestate, iustitiam, fidem, liberalitatem, modestiam, temperantiam, quo minus ab eo id, quod desit, requiratur. Optima autem hereditas a patribus traditur liberis omnique patrimonio praestantior gloria virtutis rerumque gestarum, cui dedecori esse nefas [et vitium] iudicandum est."],["cicero-officiis","1.122","Et quoniam officia non eadem disparibus aetatibus tribuuntur aliaque sunt iuvenum, alia seniorum, aliquid etiam de hac distinctione dicendum est. Est igitur adulescentis maiores natu vereri exque iis deligere optimos et probatissimos, quorum consilio atque auctoritate nitatur; ineuntis enim aetatis inscitia senum constituenda et regenda prudentia est. Maxime autem haec aetas a libidinibus arcenda est exercendaque in labore patientiaque et animi et corporis, ut eorum et in bellicis et in civilibus officiis vigeat industria. Atque etiam cum relaxare animos et dare se iucunditati volent, caveant intemperantiam, meminerint verecundiae, quod erit facilius, si ne in eius modi quidem rebus maiores natu nolent interesse."],["cicero-officiis","1.123","Senibus autem labores corporis minuendi, exercitationes animi etiam augendae videntur; danda vero opera, ut et amicos et iuventutem et maxime rem publicam consilio et prudentia quam plurimum adiuvent. Nihil autem magis cavendum est senectuti, quam ne languori se desidiaeque dedat; luxuria vero cum omni aetati turpis, tum senectuti foedissima est; sin autem etiam libidinum intemperantia accessit, duplex malum est, quod et ipsa senectus dedecus concipit et facit adulescentium impudentiorem intemperantiam."],["cicero-officiis","1.124","Ac ne illud quidem alienum est, de magistratuum, de privatorum, [de civium,] de peregrinorum officiis dicere. Est igitur proprium munus magistratus intellegere se gerere personam civitatis debereque eius dignitatem et decus sustinere, servare leges, iura discribere, ea fidei suae commissa meminisse. Privatum autem oportet aequo et pari cum civibus iure vivere neque summissum et abiectum neque se efferentem, tum in re publica ea velle, quae tranquilla et honesta sint; talem enim solemus et sentire bonum civem et dicere."],["cicero-officiis","1.125","Peregrini autem atque incolae officium est nihil praeter suum negotium agere, nihil de alio anquirere minimeque esse in aliena re publica curiosum. Ita fere officia reperientur, cum quaeretur, quid deceat, et quid aptum sit personis, temporibus, aetatibus. Nihil est autem, quod tam deceat, quam in omni re gerenda consilioque capiendo servare constantiam."],["cicero-officiis","1.126","Sed quoniam decorum illud in omnibus factis, dictis, in corporis denique motu et statu cernitur idque positum est in tribus rebus, formositate, ordine, ornatu ad actionem apto, difficilibus ad eloquendum, sed satis erit intellegi, in his autem tribus continetur cura etiam illa, ut probemur iis, quibuscum apud quosque vivamus, his quoque de rebus pauca dicantur. Principio corporis nostri magnam natura ipsa videtur habuisse rationem, quae formam nostram reliquamque figuram, in qua esset species honesta, eam posuit in promptu, quae partes autem corporis ad naturae necessitatem datae aspectum essent deformem habiturae atque foedum, eas contexit atque abdidit. 127 Hanc naturae tam diligentem fabricam imitata est hominum verecundia. Quae enim natura occultavit, eadem omnes, qui sana mente sunt, removent ab oculis ipsique necessitati dant operam ut quam occultissime pareant; quarumque partium corporis usus sunt necessarii, eas neque partes neque earum usus suis nominibus appellant; quodque facere turpe non est, modo occulte, id dicere obscenum est. Itaque nec actio rerum illarum aperta petulantia vacat nec orationis obscenitas."],["cicero-officiis","1.128","Nec vero audiendi sunt Cynici, aut si qui fuerunt Stoici paene Cynici, qui reprehendunt et irrident, quod ea, quae turpia non sint, verbis flagitiosa ducamus, illa autem, quae turpia sint, nominibus appellemus suis. Latrocinari, fraudare, adulterare re turpe est, sed dicitur non obscene; liberis dare operam re honestum est, nomine obscenum; pluraque in eam sententiam ab eisdem contra verecundiam disputantur. Nos autem naturam sequamur et ab omni, quod abhorret ab oculorum auriumque approbatione, fugiamus; status incessus, sessio accubitio, vultus oculi manuum motus teneat illud decorum."],["cicero-officiis","1.129","Quibus in rebus duo maxime sunt fugienda, ne quid effeminatum aut molle et ne quid durum aut rusticum sit. Nec vero histrionibus oratoribusque concedendum est, ut iis haec apta sint, nobis dissoluta. Scaenicorum quidem mos tantam habet vetere disciplina verecundiam, ut in scaenam sine subligaculo prodeat nemo; verentur enim, ne, si quo casu evenerit, ut corporis partes quaedam aperiantur, aspiciantur non decore. Nostro quidem more cum parentibus puberes filii, cum soceris generi non lavantur. Retinenda igitur est huius generis verecundia, praesertim natura ipsa magistra et duce."],["cicero-officiis","1.130","Cum autem pulchritudinis duo genera sint, quorum in altero venustas sit, in altero dignitas, venustatem muliebrem ducere debemus, dignitatem virilem. Ergo et a forma removeatur omnis viro non dignus ornatus, et huic simile vitium in gestu motuque caveatur. Nam et palaestrici motus sunt saepe odiosiores, et histrionum non nulli gestus ineptiis non vacant, et in utroque genere quae sunt recta et simplicia, laudantur. Formae autem dignitas coloris bonitate tuenda est, color exercitationibus corporis. Adhibenda praeterea munditia est non odiosa neque exquisita nimis, tantum quae fugiat agrestem et inhumanam neglegentiam. Eadem ratio est habenda vestitus, in quo, sicut in plerisque rebus, mediocritas optima est."],["cicero-officiis","1.131","Cavendum autem est, ne aut tarditatibus utamur in ingressu mollioribus, ut pomparum ferculis similes esse videamur, aut in festinationibus suscipiamus nimias celeritates, quae cum fiunt, anhelitus moventur, vultus mutantur, ora torquentur; ex quibus magna significatio fit non adesse constantiam. Sed multo etiam magis elaborandum est, ne animi motus a natura recedant; quod assequemur, si cavebimus, ne in perturbationes atque exanimationes incidamus, et si attentos animos ad decoris conservationem tenebimus."],["cicero-officiis","1.132","Motus autem animorum duplices sunt, alteri cogitationis, alteri appetitus; cogitatio in vero exquirendo maxime versatur, appetitus impellit ad agendum. Curandum est igitur, ut cogitatione ad res quam optimas utamur, appetitum rationi oboedientem praebeamus. Et quoniam magna vis orationis est, eaque duplex, altera contentionis, altera sermonis, contentio disceptationibus tribuatur iudiciorum, contionum, senatus, sermo in circulis, disputationibus, congressionibus familiarium versetur, sequatur etiam convivia. Contentionis praecepta rhetorum sunt, nulla sermonis, quamquam haud scio an possint haec quoque esse. Sed discentium studiis inveniuntur magistri, huic autem qui studeant, sunt nulli, rhetorum turba referta omnia; quamquam, quae verborum sententiarumque praecepta sunt, eadem ad sermonem pertinebunt."],["cicero-officiis","1.133","Sed cum orationis indicem vocem habeamus, in voce autem duo sequamur, ut clara sit, ut suavis, utrumque omnino a natura petundum est, verum alterum exercitatio augebit, alterum imitatio presse loquentium et leniter. Nihil fuit in Catulis, ut eos exquisito iudicio putares uti litterarum, quamquam erant litterati; sed et alii; hi autem optime uti lingua Latina putabantur; sonus erat dulcis, litterae neque expressae neque oppressae, ne aut obscurum esset aut putidum, sine contentione vox nec languens nec canora. Uberior oratio L. Crassi nec minus faceta, sed bene loquendi de Catulis opinio non minor. Sale vero et facetiis Caesar, Catuli patris frater, vicit omnes, ut in illo ipso forensi genere dicendi contentiones aliorum sermone vinceret. In omnibus igitur his elaborandum est, si in omni re quid deceat exquirimus."],["cicero-officiis","1.134","Sit ergo hic sermo, in quo Socratici maxime excellunt, lenis minimeque pertinax, insit in eo lepos; nec vero, tamquam in possessionem suam venerit, excludat alios, sed cum reliquis in rebus, tum in sermone communi vicissitudinem non iniquam putet; ac videat in primis, quibus de rebus loquatur; si seriis, severitatem adhibeat, si iocosis, leporem; in primisque provideat, ne sermo vitium aliquod indicet inesse in moribus; quod maxime tum solet evenire, cum studiose de absentibus detrahendi causa aut per ridiculum aut severe maledice contumelioseque dicitur."],["cicero-officiis","1.135","Habentur autem plerumque sermones aut de domesticis negotiis aut de re publica aut de artium studiis atque doctrina. Danda igitur opera est, ut, etiamsi aberrare ad alia coeperit, ad haec revocetur oratio, sed utcumque aderunt; neque enim isdem de rebus nec omni tempore nec similiter delectamur. Animadvertendum est etiam, quatenus sermo delectationem habeat, et, ut incipiendi ratio fuerit, ita sit desinendi modus."],["cicero-officiis","1.136","Sed quo modo in omni vita rectissime praecipitur, ut perturbationes fugiamus, id est motus animi nimios rationi non optemperantes, sic eius modi motibus sermo debet vacare, ne aut ira exsistat aut cupiditas aliqua aut pigritia aut ignavia aut tale aliquid appareat, maximeque curandum est, ut eos, quibuscum sermonem conferemus, et vereri et diligere videamur. Obiurgationes etiam non numquam incidunt necessariae, in quibus utendum est fortasse et vocis contentione maiore et verborum gravitate acriore, id agendum etiam, ut ea facere videamur irati. Sed, ut ad urendum et secandum, sic ad hoc genus castigandi raro invitique veniemus nec umquam nisi necessario, si nulla reperietur alia medicina; sed tamen ira procul absit, cum qua nihil recte fieri, nihil considerate potest. 137 Magnam autem partem clementi castigatione licet uti, gravitate tamen adiuncta, ut severitas adhibeatur et contumelia repellatur, atque etiam illud ipsum, quod acerbitatis habet obiurgatio, significandum est, ipsius id causa, qui obiurgetur, esse susceptum. Rectum est autem etiam in illis contentionibus, quae cum inimicissimis fiunt, etiamsi nobis indigna audiamus, tamen gravitatem retinere, iracundiam pellere. Quae enim cum aliqua perturbatione fiunt, ea nec constanter fieri possunt neque iis, qui adsunt, probari. Deforme etiam est de se ipsum praedicare falsa praesertim et cum irrisione audientium imitari militem gloriosum."],["cicero-officiis","1.138","Et quoniam omnia persequimur, volumus quidem certe, dicendum est etiam, qualem hominis honorati et principis domum placeat esse, cuius finis est usus, ad quem accommodanda est aedificandi descriptio et tamen adhibenda commoditatis dignitatisque diligentia. Cn. Octavio, qui primus ex illa familia consul factus est, honori fuisse accepimus, quod praeclaram aedificasset in Palatio et plenam dignitatis domum; quae cum vulgo viseretur, suffragata domino, novo homini, ad consulatum putabatur; hanc Scaurus demolitus accessionem adiunxit aedibus. Itaque ille in suam domum consulatum primus attulit, hic, summi et clarissimi viri filius, in domum multiplicatam non repulsam solum rettulit, sed ignominiam etiam et calamitatem. 139 Ornanda enim est dignitas domo, non ex domo tota quaerenda, nec domo dominus, sed domino domus honestanda est, et, ut in ceteris habenda ratio non sua solum, sed etiam aliorum, sic in domo clari hominis, in quam et hospites multi recipiendi et admittenda hominum cuiusque modi multitudo, adhibenda cura est laxitatis; aliter ampla domus dedecori saepe domino fit, si est in ea solitudo, et maxime, si aliquando alio domino solita est frequentari. Odiosum est enim, cum a praetereuntibus dicitur: quod quidem his temporibus in multis licet dicere."],["cicero-officiis","1.140","Cavendum autem est, praesertim si ipse aedifices, ne extra modum sumptu et magnificentia prodeas; quo in genere multum mali etiam in exemplo est. Studiose enim plerique praesertim in hanc partem facta principum imitantur, ut L. Luculli, summi viri, virtutem quis? at quam multi villarum magnificentiam imitati! quarum quidem certe est adhibendus modus ad mediocritatemque revocandus. Eademque mediocritas ad omnem usum cultumque vitae transferenda est. Sed haec hactenus."],["cicero-officiis","1.141","In omni autem actione suscipienda tria sunt tenenda, primum ut appetitus rationi pareat, quo nihil est ad officia conservanda accommodatius, deinde ut animadvertatur, quanta illa res sit, quam efficere velimus, ut neve maior neve minor cura et opera suscipiatur, quam causa postulet. Tertium est, ut caveamus, ut ea, quae pertinent ad liberalem speciem et dignitatem, moderata sint. Modus autem est optimus decus ipsum tenere, de quo ante diximus, nec progredi longius. Horum tamen trium praestantissimum est appetitum optemperare rationi."],["cicero-officiis","1.142","Deinceps de ordine rerum et de opportunitate temporum dicendum est. Haec autem scientia continentur ea, quam Graeci εὐταξίαν nominant, non hanc, quam interpretamur modestiam, quo in verbo modus inest, sed illa est εὐταξία, in qua intellegitur ordinis conservatio. Itaque, ut eandem nos modestiam appellemus, sic definitur a Stoicis, ut modestia sit scientia rerum earum, quae agentur aut dicentur, loco suo collocandarum. Ita videtur eadem vis ordinis et collocationis fore; nam et ordinem sic definiunt: compositionem rerum aptis et accommodatis locis; locum autem actionis opportunitatem temporis esse dicunt; tempus autem actionis opportunum Graece εὐκαιρία, Latine appellatur occasio. Sic fit, ut modestia haec, quam ita interpretamur, ut dixi, scientia sit opportunitatis idoneorum ad agendum temporum."],["cicero-officiis","1.143","Sed potest eadem esse prudentiae definitio, de qua principio diximus; hoc autem loco de moderatione et temperantia et harum similibus virtutibus quaerimus. Itaque, quae erant prudentiae propria, suo loco dicta sunt; quae autem harum virtutum, de quibus iam diu loquimur, quae pertinent ad verecundiam et ad eorum approbationem, quibuscum vivimus, nunc dicenda sunt."],["cicero-officiis","1.144","Talis est igitur ordo actionum adhibendus, ut, quem ad modum in oratione constanti, sic in vita omnia sint apta inter se et convenientia; turpe enim valdeque vitiosum in re severa convivio digna aut delicatum aliquem inferre sermonem. Bene Pericles, cum haberet collegam in praetura Sophoclem poëtam iique de communi officio convenissent et casu formosus puer praeteriret dixissetque Sophocles: \"O puerum pulchrum, Pericle!\" \"At enim praetorem, Sophocle, decet non solum manus, sed etiam oculos abstinentes habere.\" Atqui hoc idem Sophocles si in athletarum probatione dixisset, iusta reprehensione caruisset. Tanta vis est et loci et temporis. Ut, si qui, cum causam sit acturus, in itinere aut in ambulatione secum ipse meditetur, aut si quid aliud attentius cogitet, non reprehendatur, at hoc idem si in convivio faciat, inhumanus videatur inscitia temporis."],["cicero-officiis","1.145","Sed ea, quae multum ab humanitate discrepant, ut si qui in foro cantet, aut si qua est alia magna perversitas, facile apparet nec magnopere admonitionem et praecepta desiderat; quae autem parva videntur esse delicta neque a multis intellegi possunt, ab iis est diligentius declinandum. Ut in fidibus aut tibiis, quamvis paulum discrepent, tamen id a sciente animadverti solet, sic videndum est in vita ne forte quid discrepet, vel multo etiam magis, quo maior et melior actionum quam sonorum concentus est."],["cicero-officiis","1.146","Itaque, ut in fidibus musicorum aures vel minima sentiunt, sic nos, si acres ac diligentes esse volumus animadversores[que] vitiorum, magna saepe intellegemus ex parvis. Ex oculorum optutu, superciliorum aut remissione aut contractione, ex maestitia, ex hilaritate, ex risu, ex locutione, ex reticentia, ex contentione vocis, ex summissione, ex ceteris similibus facile iudicabimus, quid eorum apte fiat, quid ab officio naturaque discrepet. Quo in genere non est incommodum, quale quidque eorum sit, ex aliis iudicare, ut, si quid dedeceat in illis, vitemus ipsi; fit enim nescio quo modo, ut magis in aliis cernamus quam in nobismet ipsis, si quid delinquitur. Itaque facillime corriguntur in discendo, quorum vitia imitantur emendandi causa magistri."],["cicero-officiis","1.147","Nec vero alienum est ad ea eligenda, quae dubitationem afferent, adhibere doctos homines vel etiam usu peritos et, quid iis de quoque officii genere placeat, exquirere. Maior enim pars eo fere deferri solet, quo a natura ipsa deducitur. In quibus videndum est, non modo quid quisque loquatur, sed etiam quid quisque sentiat atque etiam de qua causa quisque sentiat. Ut enim pictores et ii, qui signa fabricantur, et vero etiam poëtae suum quisque opus a vulgo considerari vult, ut, si quid reprehensum sit a pluribus, id corrigatur, iique et secum et ab aliis, quid in eo peccatum sit, exquirunt, sic aliorum iudicio permulta nobis et facienda et non facienda et mutanda et corrigenda sunt."],["cicero-officiis","1.148","Quae vero more agentur institutisque civilibus, de iis nihil est praecipiendum; illa enim ipsa praecepta sunt, nec quemquam hoc errore duci oportet, ut, si quid Socrates aut Aristippus contra morem consuetudinemque civilem fecerint locutive sint, idem sibi arbitretur licere; magnis illi et divinis bonis hanc licentiam assequebantur. Cynicorum vero ratio tota est eicienda; est enim inimica verecundiae, sine qua nihil rectum esse potest, nihil honestum."],["cicero-officiis","1.149","Eos autem, quorum vita perspecta in rebus honestis atque magnis est, bene de re publica sentientes ac bene meritos aut merentes sic ut aliquo honore aut imperio affectos observare et colere debemus, tribuere etiam multum senectuti, cedere iis, qui magistratum habebunt, habere dilectum civis et peregrini in ipsoque peregrino, privatimne an publice venerit. Ad summam, ne agam de singulis, communem totius generis hominum conciliationem et consociationem colere, tueri, servare debemus."],["cicero-officiis","1.150","Iam de artificiis et quaestibus, qui liberales habendi, qui sordidi sint, haec fere accepimus. Primum improbantur ii quaestus, qui in odia hominum incurrunt, ut portitorum, ut faeneratorum. Illiberales autem et sordidi quaestus mercennariorum omnium, quorum operae, non quorum artes emuntur; est enim in illis ipsa merces auctoramentum servitutis. Sordidi etiam putandi, qui mercantur a mercatoribus, quod statim vendant; nihil enim proficiant, nisi admodum mentiantur; nec vero est quicquam turpius vanitate. Opificesque omnes in sordida arte versantur; nec enim quicquam ingenuum habere potest officina. Minimeque artes eae probandae, quae ministrae sunt voluptatum: ut ait Terentius; adde huc, si placet, unguentarios, saltatores totumque ludum talarium."],["cicero-officiis","1.151","Quibus autem artibus aut prudentia maior inest aut non mediocris utilitas quaeritur, ut medicina, ut architectura, ut doctrina rerum honestarum, eae sunt iis, quorum ordini conveniunt, honestae. Mercatura autem, si tenuis est, sordida putanda est; sin magna et copiosa, multa undique apportans multisque sine vanitate impertiens, non est admodum vituperanda, atque etiam, si satiata quaestu vel contenta potius, ut saepe ex alto in portum, ex ipso portu se in agros possessionesque contulit, videtur iure optimo posse laudari. Omnium autem rerum, ex quibus aliquid acquiritur, nihil est agri cultura melius, nihil uberius, nihil dulcius, nihil homine libero dignius; |C.M. XV-XVII| de qua quoniam in Catone Maiore satis multa diximus, illim assumes, quae ad hunc locum pertinebunt."],["cicero-officiis","1.152","Sed ab iis partibus, quae sunt honestatis, quem ad modum officia ducerentur, satis expositum videtur. Eorum autem ipsorum, quae honesta sunt, potest incidere saepe contentio et comparatio, de duobus honestis utrum honestius, qui locus a Panaetio est praetermissus. Nam cum omnis honestas manet a partibus quattuor, quarum una sit cognitionis, altera communitatis, tertia magnanimitatis, quarta moderationis, haec in deligendo officio saepe inter se comparentur necesse est."],["cicero-officiis","1.153","Placet igitur aptiora esse naturae ea officia, quae ex communitate, quam ea, quae ex cognitione ducantur, idque hoc argumento confirmari potest, quod, si contigerit ea vita sapienti, ut omnium rerum affluentibus copiis [quamvis] omnia, quae cognitione digna sint, summo otio secum ipse consideret et contempletur, tamen, si solitudo tanta sit, ut hominem videre non possit, excedat e vita. Princepsque omnium virtutum illa sapientia, quam σοφίαν Graeci vocant—prudentiam enim, quam Graeci φρόνησιν dicunt, aliam quandam intellegimus, quae est rerum expetendarum fugiendarumque scientia; illa autem sapientia, quam principem dixi, rerum est divinarum et humanarum scientia, in qua continetur deorum et hominum communitas et societas inter ipsos; ea si maxima est, ut est certe, necesse est, quod a communitate ducatur officium, id esse maximum. Etenim cognitio contemplatioque naturae manca quodam modo atque inchoata sit, si nulla actio rerum consequatur. Ea autem actio in hominum commodis tuendis maxime cernitur; pertinet igitur ad societatem generis humani; ergo haec cognitioni anteponenda est."],["cicero-officiis","1.154","Atque id optimus quisque re ipsa ostendit et iudicat. Quis enim est tam cupidus in perspicienda cognoscendaque rerum natura, ut, si ei tractanti contemplantique res cognitione dignissimas subito sit allatum periculum discrimenque patriae, cui subvenire opitularique possit, non illa omnia relinquat atque abiciat, etiamsi dinumerare se stellas aut metiri mundi magnitudinem posse arbitretur? atque hoc idem in parentis, in amici re aut periculo fecerit."],["cicero-officiis","1.155","Quibus rebus intellegitur studiis officiisque scientiae praeponenda esse officia iustitiae, quae pertinent ad hominum utilitatem, qua nihil homini esse debet antiquius. Atque illi, quorum studia vitaque omnis in rerum cognitione versata est, tamen ab augendis hominum utilitatibus et commodis non recesserunt: nam et erudiverunt multos, quo meliores cives utilioresque rebus suis publicis essent, ut Thebanum Epaminondam Lysis Pythagoreus, Syracosium Dionem Plato multique multos, nosque ipsi, quicquid ad rem publicam attulimus, si modo aliquid attulimus, a doctoribus atque doctrina instructi ad eam et ornati accessimus. 156 Neque solum vivi atque praesentes studiosos discendi erudiunt atque docent, sed hoc idem etiam post mortem monumentis litterarum assequuntur. Nec enim locus ullus est praetermissus ab iis, qui ad leges, qui ad mores, qui ad disciplinam rei publicae pertineret, ut otium suum ad nostrum negotium contulisse videantur. Ita illi ipsi doctrinae studiis et sapientiae dediti ad hominum utilitatem suam prudentiam intellegentiamque potissimum conferunt; ob eamque etiam causam eloqui copiose, modo prudenter, melius est quam vel acutissime sine eloquentia cogitare, quod cogitatio in se ipsa vertitur, eloquentia complectitur eos, quibuscum communitate iuncti sumus."],["cicero-officiis","1.157","Atque ut apium examina non fingendorum favorum causa congregantur, sed, cum congregabilia natura sint, fingunt favos, sic homines, ac multo etiam magis, natura congregati adhibent agendi cogitandique sollertiam. Itaque, nisi ea virtus, quae constat ex hominibus tuendis, id est ex societate generis humani, attingat cognitionem rerum, solivaga cognitio et ieiuna videatur, itemque magnitudo animi remota communitate coniunctioneque humana feritas sit quaedam et immanitas. Ita fit, ut vincat cognitionis studium consociatio hominum atque communitas."],["cicero-officiis","1.158","Nec verum est, quod dicitur a quibusdam, propter necessitatem vitae, quod ea, quae natura desideraret, consequi sine aliis atque efficere non possemus, idcirco initam esse cum hominibus communitatem et societatem; quodsi omnia nobis, quae ad victum cultumque pertinent, quasi virgula divina, ut aiunt, suppeditarentur, tum optimo quisque ingenio negotiis omnibus omissis totum se in cognitione et scientia collocaret. Non est ita; nam et solitudinem fugeret et socium studii quaereret, tum docere tum discere vellet, tum audire tum dicere. Ergo omne officium, quod ad coniunctionem hominum et ad societatem tuendam valet, anteponendum est illi officio, quod cognitione et scientia continetur."],["cicero-officiis","1.159","Illud forsitan quaerendum sit, num haec communitas, quae maxime est apta naturae, sit etiam moderationi modestiaeque semper anteponenda. Non placet; sunt enim quaedam partim ita foeda, partim ita flagitiosa, ut ea ne conservandae quidem patriae causa sapiens facturus sit. Ea Posidonius collegit permulta, sed ita taetra quaedam, ita obscena, ut dictu quoque videantur turpia. Haec igitur non suscipiet rei publicae causa, ne res publica quidem pro se suscipi volet. Sed hoc commodius se res habet, quod non potest accidere tempus, ut intersit rei publicae quicquam illorum facere sapientem."],["cicero-officiis","1.160","Quare hoc quidem effectum sit, in officiis deligendis id genus officiorum excellere, quod teneatur hominum societate. [Etenim cognitionem prudentiamque sequetur considerata actio; ita fit, ut agere considerate pluris sit quam cogitare prudenter.] Atque haec quidem hactenus. Patefactus enim locus est ipse, ut non difficile sit in exquirendo officio, quid cuique sit praeponendum, videre. In ipsa autem communitate sunt gradus officiorum, ex quibus, quid cuique praestet, intellegi possit, ut prima dis immortalibus, secunda patriae, tertia parentibus, deinceps gradatim reliquis debeantur."],["cicero-officiis","1.161","Quibus ex rebus breviter disputatis intellegi potest non solum id homines solere dubitare, honestumne an turpe sit, sed etiam duobus propositis honestis utrum honestius sit. Hic locus a Panaetio est, ut supra dixi, praetermissus. Sed iam ad reliqua pergamus. CICERO DE OFFICIIS"],["cicero-officiis","2.1","Quem ad modum officia ducerentur ab honestate, Marce fili, atque ab omni genere virtutis, satis explicatum arbitror libro superiore. Sequitur, ut haec officiorum genera persequar, quae pertinent ad vitae cultum et ad earum rerum, quibus utuntur homines, facultatem, ad opes, ad copias[; in quo tum quaeri dixi, quid utile, quid inutile, tum ex utilibus quid utilius aut quid maxime utile]. De quibus dicere aggrediar, si pauca prius de instituto ac de iudicio meo dixero."],["cicero-officiis","2.2","Quamquam enim libri nostri complures non modo ad legendi, sed etiam ad scribendi studium excitaverunt, tamen interdum vereor, ne quibusdam bonis viris philosophiae nomen sit invisum mirenturque in ea tantum me operae et temporis ponere. Ego autem, quam diu res publica per eos gerebatur, quibus se ipsa commiserat, omnis meas curas cogitationesque in eam conferebam; cum autem dominatu unius omnia tenerentur neque esset usquam consilio aut auctoritati locus, socios denique tuendae rei publicae, summos viros, amisissem, nec me angoribus dedidi, quibus essem confectus, nisi iis restitissem, nec rursum indignis homine docto voluptatibus."],["cicero-officiis","2.3","Atque utinam res publica stetisset, quo coeperat, statu nec in homines non tam commutandarum quam evertendarum rerum cupidos incidisset! Primum enim, ut stante re publica facere solebamus, in agendo plus quam in scribendo operae poneremus, deinde ipsis scriptis non ea, quae nunc, sed actiones nostras mandaremus, ut saepe fecimus. Cum autem res publica, in qua omnis mea cura, cogitatio, opera poni solebat, nulla esset omnino, illae scilicet litterae conticuerunt forenses et senatoriae. 4 Nihil agere autem cum animus non posset, in his studiis ab initio versatus aetatis existimavi honestissime molestias posse deponi, si me ad philosophiam rettulissem. Cui cum multum adulescens discendi causa temporis tribuissem, posteaquam honoribus inservire coepi meque totum rei publicae tradidi, tantum erat philosophiae loci, quantum superfuerat amicorum et rei publicae temporibus; id autem omne consumebatur in legendo, scribendi otium non erat."],["cicero-officiis","2.5","Maximis igitur in malis hoc tamen boni assecuti videmur, ut ea litteris mandaremus, quae nec erant satis nota nostris et erant cognitione dignissima. Quid enim est, per deos, optabilius sapientia, quid praestantius, quid homini melius, quid homine dignius? Hanc igitur qui expetunt, philosophi nominantur, nec quicquam aliud est philosophia, si interpretari velis, praeter studium sapientiae. Sapientia autem est, ut a veteribus philosophis definitum est, rerum divinarum et humanarum causarumque, quibus eae res continentur, scientia; cuius studium qui vituperat, haud sane intellego, quidnam sit, quod laudandum putet. 6 Nam sive oblectatio quaeritur animi requiesque curarum, quae conferri cum eorum studiis potest, qui semper aliquid anquirunt, quod spectet et valeat ad bene beateque vivendum? sive ratio constantiae virtutisque ducitur, aut haec ars est aut nulla omnino, per quam eas assequamur. Nullam dicere maximarum rerum artem esse, cum minimarum sine arte nulla sit, hominum est parum considerate loquentium atque in maximis rebus errantium. Si autem est aliqua disciplina virtutis, ubi ea quaeretur, cum ab hoc discendi genere discesseris? Sed haec, cum ad philosophiam cohortamur, accuratius disputari solent, quod alio quodam libro fecimus; hoc autem tempore tantum nobis declarandum fuit, cur orbati rei publicae muneribus ad hoc nos studium potissimum contulissemus."],["cicero-officiis","2.7","Occurritur autem nobis, et quidem a doctis et eruditis quaerentibus, satisne constanter facere videamur, qui, cum percipi nihil posse dicamus, tamen et aliis de rebus disserere soleamus et hoc ipso tempore praecepta officii persequamur. Quibus vellem satis cognita esset nostra sententia. Non enim sumus ii, quorum vagetur animus errore nec habeat umquam, quid sequatur. Quae enim esset ista mens vel quae vita potius non modo disputandi, sed etiam vivendi ratione sublata? Nos autem, ut ceteri alia certa, alia incerta esse dicunt, sic ab his dissentientes alia probabilia, contra alia dicimus."],["cicero-officiis","2.8","Quid est igitur, quod me impediat ea, quae probabilia mihi videantur, sequi, quae contra, improbare atque affirmandi arrogantiam vitantem fugere temeritatem, quae a sapientia dissidet plurimum? Contra autem omnia disputatur a nostris, quod hoc ipsum probabile elucere non posset, nisi ex utraque parte causarum esset facta contentio. Sed haec explanata sunt in Academicis nostris satis, ut arbitror, diligenter. Tibi autem, mi Cicero, quamquam in antiquissima nobilissimaque philosophia Cratippo auctore versaris iis simillimo, qui ista praeclara pepererunt, tamen haec nostra finitima vestris ignota esse nolui. Sed iam ad instituta pergamus."],["cicero-officiis","2.9","Quinque igitur rationibus propositis officii persequendi, quarum duae ad decus honestatemque pertinerent, duae ad commoda vitae, copias, opes, facultates, quinta ad eligendi iudicium, si quando ea, quae dixi, pugnare inter se viderentur, honestatis pars confecta est, quam quidem tibi cupio esse notissimam. Hoc autem, de quo nunc agimus, id ipsum est, quod \"utile\" appellatur. In quo verbo lapsa consuetudo deflexit de via sensimque eo deducta est, ut honestatem ab utilitate secernens constitueret esse honestum aliquid, quod utile non esset, et utile, quod non honestum, qua nulla pernicies maior hominum vitae potuit afferri."],["cicero-officiis","2.10","Summa quidem auctoritate philosophi severe sane atque honeste haec tria genera confusa cogitatione distinguunt. [Quicquid enim iustum sit, id etiam utile esse censent, itemque quod honestum, idem iustum; ex quo efficitur, ut, quicquid honestum sit, idem sit utile.] Quod qui parum perspiciunt, ii saepe versutos homines et callidos admirantes malitiam sapientiam iudicant. Quorum error eripiendus est opinioque omnis ad eam spem traducenda, ut honestis consiliis iustisque factis, non fraude et malitia se intellegant ea, quae velint, consequi posse."],["cicero-officiis","2.11","Quae ergo ad vitam hominum tuendam pertinent, partim sunt inanima, ut aurum, argentum, ut ea, quae gignuntur e terra, ut alia generis eiusdem, partim animalia, quae habent suos impetus et rerum appetitus. Eorum autem alia rationis expertia sunt, alia ratione utentia; expertes rationis equi, boves, reliquae pecudes, [apes,] quarum opere efficitur aliquid ad usum hominum atque vitam; ratione autem utentium duo genera ponunt, deorum unum, alterum hominum. Deos placatos pietas efficiet et sanctitas, proxime autem et secundum deos homines hominibus maxime utiles esse possunt."],["cicero-officiis","2.12","Earumque item rerum, quae noceant et obsint, eadem divisio est. Sed quia deos nocere non putant, iis exceptis homines hominibus obesse plurimum arbitrantur. Ea enim ipsa, quae inanima diximus, pleraque sunt hominum operis effecta; quae nec haberemus, nisi manus et ars accessisset, nec iis sine hominum administratione uteremur. Neque enim valetudinis curatio neque navigatio neque agri cultura neque frugum fructuumque reliquorum perceptio et conservatio sine hominum opera ulla esse potuisset. 13 Iam vero et earum rerum, quibus abundaremus, exportatio et earum, quibus egeremus, invectio certe nulla esset, nisi his muneribus homines fungerentur. |(Attius, Prometheus?), Inc. inc. fab. Ribbeck2, 154| Eademque ratione nec lapides ex terra exciderentur ad usum nostrum necessarii, nec \"ferrum, aes, aurum, argentum\" effoderetur \"penitus abditum\" sine hominum labore et manu. Tecta vero, quibus et frigorum vis pelleretur et calorum molestiae sedarentur, unde aut initio generi humano dari potuissent aut postea subveniri, si aut vi tempestatis aut terrae motu aut vetustate cecidissent, nisi communis vita ab hominibus harum rerum auxilia petere didicisset? 14 Adde ductus aquarum, derivationes fluminum, agrorum irrigationes, moles oppositas fluctibus, portus manu factos, quae unde sine hominum opere habere possemus? Ex quibus multisque aliis perspicuum est, qui fructus quaeque utilitates ex rebus iis, quae sint inanimae, percipiantur, eas nos nullo modo sine hominum manu atque opera capere potuisse. Qui denique ex bestiis fructus aut quae commoditas, nisi homines adiuvarent, percipi posset? Nam et qui principes inveniendi fuerunt, quem ex quaque belua usum habere possemus, homines certe fuerunt, nec hoc tempore sine hominum opera aut pascere eas aut domare aut tueri aut tempestivos fructus ex iis capere possemus; ab eisdemque et, quae nocent, interficiuntur et, quae usui possunt esse, capiuntur."],["cicero-officiis","2.15","Quid enumerem artium multitudinem, sine quibus vita omnino nulla esse potuisset? Qui enim aegris subveniretur, quae esset oblectatio valentium, qui victus aut cultus, nisi tam multae nobis artes ministrarent? quibus rebus exculta hominum vita tantum distat a victu et cultu bestiarum. Urbes vero sine hominum coetu non potuissent nec aedificari nec frequentari; ex quo leges moresque constituti, tum iuris aequa discriptio certaque vivendi disciplina; quas res et mansuetudo animorum consecuta et verecundia est effectumque, ut esset vita munitior, atque ut dando et accipiendo mutuandisque facultatibus et commodandis nulla re egeremus."],["cicero-officiis","2.16","Longiores hoc loco sumus, quam necesse est. Quis est enim, cui non perspicua sint illa, quae pluribus verbis a Panaetio commemorantur, neminem neque ducem bello nec principem domi magnas res et salutares sine hominum studiis gerere potuisse? Commemoratur ab eo Themistocles, Pericles, Cyrus, Agesilaus, Alexander, quos negat sine adiumentis hominum tantas res efficere potuisse. Utitur in re non dubia testibus non necessariis. Atque ut magnas utilitates adipiscimur conspiratione hominum atque consensu, sic nulla tam detestabilis pestis est, quae non homini ab homine nascatur. Est Dicaearchi liber de interitu hominum, Peripatetici magni et copiosi, qui collectis ceteris causis eluvionis, pestilentiae, vastitatis, beluarum etiam repentinae multitudinis, quarum impetu docet quaedam hominum genera esse consumpta, deinde comparat, quanto plures deleti sint homines hominum impetu, id est bellis aut seditionibus, quam omni reliqua calamitate."],["cicero-officiis","2.17","Cum igitur hic locus nihil habeat dubitationis, quin homines plurimum hominibus et prosint et obsint, proprium hoc statuo esse virtutis, conciliare animos hominum et ad usus suos adiungere. Itaque, quae in rebus inanimis quaeque in usu et tractatione beluarum fiunt utiliter ad hominum vitam, artibus ea tribuuntur operosis, hominum autem studia ad amplificationem nostrarum rerum prompta ac parata [virorum praestantium] sapientia et virtute excitantur. 18 Etenim virtus omnis tribus in rebus fere vertitur, quarum una est in perspiciendo, quid in quaque re verum sincerumque sit, quid consentaneum cuique, quid consequens, ex quo quaeque gignantur, quae cuiusque rei causa sit, alterum cohibere motus animi turbatos, quos Graeci πάθη nominant, appetitionesque, quas illi ὁρμάς, oboedientes efficere rationi, tertium iis, quibuscum congregemur, uti moderate et scienter, quorum studiis ea, quae natura desiderat, expleta cumulataque habeamus, per eosdemque, si quid importetur nobis incommodi, propulsemus ulciscamurque eos, qui nocere nobis conati sint, tantaque poena afficiamus, quantam aequitas humanitasque patitur."],["cicero-officiis","2.19","Quibus autem rationibus hanc facultatem assequi possimus, ut hominum studia complectamur eaque teneamus, dicemus, neque ita multo post, sed pauca ante dicenda sunt. Magnam vim esse in fortuna in utramque partem, vel secundas ad res vel adversas, quis ignorat? Nam et, cum prospero flatu eius utimur, ad exitus pervehimur optatos et, cum reflavit, affligimur. Haec igitur ipsa fortuna ceteros casus rariores habet, primum ab inanimis procellas, tempestates, naufragia, ruinas, incendia, deinde a bestiis ictus, morsus, impetus; haec ergo, ut dixi, rariora. 20 At vero interitus exercituum, ut proxime trium, saepe multorum, clades imperatorum, ut nuper summi et singularis viri, invidiae praeterea multitudinis atque ob eas bene meritorum saepe civium expulsiones, calamitates, fugae, rursusque secundae res, honores, imperia, victoriae, quamquam fortuita sunt, tamen sine hominum opibus et studiis neutram in partem effici possunt. Hoc igitur cognito dicendum est, quonam modo hominum studia ad utilitates nostras allicere atque excitare possimus. Quae si longior fuerit oratio, cum magnitudine utilitatis comparetur; ita fortasse etiam brevior videbitur."],["cicero-officiis","2.21","Quaecumque igitur homines homini tribuunt ad eum augendum atque honestandum, aut benivolentiae gratia faciunt, cum aliqua de causa quempiam diligunt, aut honoris, si cuius virtutem suspiciunt, quemque dignum fortuna quam amplissima putant, aut cui fidem habent et bene rebus suis consulere arbitrantur, aut cuius opes metuunt, aut contra, a quibus aliquid exspectant, ut cum reges popularesve homines largitiones aliquas proponunt, aut postremo pretio ac mercede ducuntur, quae sordidissima est illa quidem ratio et inquinatissima et iis, qui ea tenentur, et illis, qui ad eam confugere conantur; 22 male enim se res habet, cum, quod virtute effici debet, id temptatur pecunia. Sed quoniam non numquam hoc subsidium necessarium est, quem ad modum sit utendum eo, dicemus, si prius iis de rebus, quae virtuti propiores sunt, dixerimus. Atque etiam subiciunt se homines imperio alterius et potestati de causis pluribus. Ducuntur enim aut benivolentia aut beneficiorum magnitudine aut dignitatis praestantia aut spe sibi id utile futurum aut metu, ne vi parere cogantur, aut spe largitionis promissisque capti aut postremo, ut saepe in nostra re publica videmus, mercede conducti."],["cicero-officiis","2.23","Omnium autem rerum nec aptius est quicquam ad opes tuendas ac tenendas quam diligi nec alienius quam timeri. Praeclare enim Ennius: Quém metuunt, odérunt; quem quisque ódit, periisse éxpetit. Multorum autem odiis nullas opes posse obsistere, si antea fuit ignotum, nuper est cognitum. Nec vero huius tyranni solum, quem armis oppressa pertulit civitas ac paret cum maxime mortuo, interitus declarat, quantum odium hominum valeat ad pestem, sed reliquorum similes exitus tyrannorum, quorum haud fere quisquam talem interitum effugit; malus enim est custos diuturnitatis metus contraque benivolentia fidelis vel ad perpetuitatem."],["cicero-officiis","2.24","Sed iis, qui vi oppressos imperio coërcent, sit sane adhibenda saevitia, ut eris in famulos, si aliter teneri non possunt; qui vero in libera civitate ita se instruunt, ut metuantur, iis nihil potest esse dementius. Quamvis enim sint demersae leges alicuius opibus, quamvis timefacta libertas, emergunt tamen haec aliquando aut iudiciis tacitis aut occultis de honore suffragiis. Acriores autem morsus sunt intermissae libertatis quam retentae. Quod igitur latissime patet neque ad incolumitatem solum, sed etiam ad opes et potentiam valet plurimum, id amplectamur, ut metus absit, caritas retineatur. Ita facillime quae volemus, et privatis in rebus et in re publica consequemur. Etenim qui se metui volent, a quibus metuentur, eosdem metuant ipsi necesse est. 25 Quid enim censemus superiorem illum Dionysium quo cruciatu timoris angi solitum, qui cultros metuens tonsorios candente carbone sibi adurebat capillum? quid Alexandrum Pheraeum quo animo vixisse arbitramur? qui, ut scriptum legimus, cum uxorem Theben admodum diligeret, tamen ad eam ex epulis in cubiculum veniens barbarum, et eum quidem, ut scriptum est, compunctum notis Thraeciis, destricto gladio iubebat anteire praemittebatque de stipatoribus suis, qui scrutarentur arculas muliebres et, ne quod in vestimentis telum occultaretur, exquirerent. O miserum, qui fideliorem et barbarum et stigmatiam putaret quam coniugem! Nec eum fefellit; ab ea est enim ipsa propter pelicatus suspicionem interfectus. Nec vero ulla vis imperii tanta est, quae premente metu possit esse diuturna. 26 Testis est Phalaris, cuius est praeter ceteros nobilitata crudelitas, qui non ex insidiis interiit, ut is, quem modo dixi, Alexander, non a paucis, ut hic noster, sed in quem universa Agrigentinorum multitudo impetum fecit. Quid? Macedones nonne Demetrium reliquerunt universique se ad Pyrrhum contulerunt? Quid? Lacedaemonios iniuste imperantes nonne repente omnes fere socii deseruerunt spectatoresque se otiosos praebuerunt Leuctricae calamitatis? Externa libentius in tali re quam domestica recordor. Verum tamen, quam diu imperium populi Romani beneficiis tenebatur, non iniuriis, bella aut pro sociis aut de imperio gerebantur, exitus erant bellorum aut mites aut necessarii, regum, populorum, nationum portus erat et refugium senatus, 27 nostri autem magistratus imperatoresque ex hac una re maximam laudem capere studebant, si provincias, si socios aequitate et fide defendissent; (27) itaque illud patrocinium orbis terrae verius quam imperium poterat nominari. Sensim hanc consuetudinem et disciplinam iam antea minuebamus, post vero Sullae victoriam penitus amisimus; desitum est enim videri quicquam in socios iniquum, cum exstitisset in cives tanta crudelitas. Ergo in illo secuta est honestam causam non honesta victoria; est enim ausus dicere, hasta posita cum bona in foro venderet et bonorum virorum et locupletium et certe civium, \"praedam se suam vendere.\" Secutus est, qui in causa impia, victoria etiam foediore non singulorum civium bona publicaret, sed universas provincias regionesque uno calamitatis iure comprehenderet."],["cicero-officiis","2.28","Itaque vexatis ac perditis exteris nationibus ad exemplum amissi imperii portari in triumpho Massiliam vidimus et ex ea urbe triumphari, sine qua numquam nostri imperatores ex Transalpinis bellis triumpharunt. Multa praeterea commemorarem nefaria in socios, si hoc uno quicquam sol vidisset indignius. Iure igitur plectimur. Nisi enim multorum impunita scelera tulissemus, numquam ad unum tanta pervenisset licentia; a quo quidem rei familiaris ad paucos, cupiditatum ad multos improbos venit hereditas. 29 Nec vero umquam bellorum civilium semen et causa deerit, dum homines perditi hastam illam cruentam et meminerint et sperabunt; quam P. Sulla cum vibrasset dictatore propinquo suo, idem sexto tricesimo anno post a sceleratiore hasta non recessit; alter autem, qui in illa dictatura scriba fuerat, in hac fuit quaestor urbanus. Ex quo debet intellegi talibus praemiis propositis numquam defutura bella civilia. Itaque parietes modo urbis stant et manent, iique ipsi iam extrema scelera metuentes, rem vero publicam penitus amisimus. Atque in has clades incidimus (redeundum est enim ad propositum), dum metui quam cari esse et diligi malumus. Quae si populo Romano iniuste imperanti accidere potuerunt, quid debent putare singuli? Quod cum perspicuum sit, benivolentiae vim esse magnam, metus imbecillam sequitur, ut disseramus, quibus rebus facillime possimus eam, quam volumus, adipisci cum honore et fide caritatem."],["cicero-officiis","2.30","Sed ea non pariter omnes egemus; nam ad cuiusque vitam institutam accommodandum est, a multisne opus sit an satis sit a paucis diligi. Certum igitur hoc sit, idque et primum et maxime necessarium, familiaritates habere fidas amantium nos amicorum et nostra mirantium; haec enim una res prorsus, ut non multum differat inter summos et mediocris viros, aeque utrisque est propemodum comparanda."],["cicero-officiis","2.31","Honore et gloria et benivolentia civium fortasse non aeque omnes egent, sed tamen, si cui haec suppetunt, adiuvant aliquantum cum ad cetera, tum ad amicitias comparandas. Sed de amicitia alio libro dictum est, qui inscribitur Laelius; nunc dicamus de gloria, quamquam ea quoque de re duo sunt nostri libri, sed attingamus, quandoquidem ea in rebus maioribus administrandis adiuvat plurimum. Summa igitur et perfecta gloria constat ex tribus his: si diligit multitudo, si fidem habet, si cum admiratione quadam honore dignos putat. Haec autem, si est simpliciter breviterque dicendum, quibus rebus pariuntur a singulis, eisdem fere a multitudine. Sed est alius quoque quidam aditus ad multitudinem, ut in universorum animos tamquam influere possimus."],["cicero-officiis","2.32","Ac primum de illis tribus, quae ante dixi, benivolentiae praecepta videamus; quae quidem capitur beneficiis maxime, secundo autem loco voluntate benefica benivolentia movetur, etiamsi res forte non suppetit; vehementer autem amor multitudinis commovetur ipsa fama et opinione liberalitatis, beneficentiae, iustitiae, fidei omniumque earum virtutum, quae pertinent ad mansuetudinem morum ac facilitatem. Etenim illud ipsum, quod honestum decorumque dicimus, quia per se nobis placet animosque omnium natura et specie sua commovet maximeque quasi perlucet ex iis, quas commemoravi, virtutibus, idcirco illos, in quibus eas virtutes esse remur, a natura ipsa diligere cogimur. Atque hae quidem causae diligendi gravissimae; possunt enim praeterea non nullae esse leviores."],["cicero-officiis","2.33","Fides autem ut habeatur, duabus rebus effici potest, si existimabimur adepti coniunctam cum iustitia prudentiam. Nam et iis fidem habemus, quos plus intellegere quam nos arbitramur quosque et futura prospicere credimus et, cum res agatur in discrimenque ventum sit, expedire rem et consilium ex tempore capere posse; hanc enim utilem homines existimant veramque prudentiam. Iustis autem et fidis hominibus, id est bonis viris, ita fides habetur, ut nulla sit in iis fraudis iniuriaeque suspicio. Itaque his salutem nostram, his fortunas, his liberos rectissime committi arbitramur."],["cicero-officiis","2.34","Harum igitur duarum ad fidem faciendam iustitia plus pollet, quippe cum ea sine prudentia satis habeat auctoritatis, prudentia sine iustitia nihil valet ad faciendam fidem. Quo enim quis versutior et callidior, hoc invisior et suspectior est detracta opinione probitatis. Quam ob rem intellegentiae iustitia coniuncta, quantum volet, habebit ad faciendam fidem virium; iustitia sine prudentia multum poterit, sine iustitia nihil valebit prudentia."],["cicero-officiis","2.35","Sed ne quis sit admiratus, cur, cum inter omnes philosophos constet a meque ipso saepe disputatum sit, qui unam haberet, omnes habere virtutes, nunc ita seiungam, quasi possit quisquam, qui non idem prudens sit, iustus esse, alia est illa, cum veritas ipsa limatur in disputatione, subtilitas, alia, cum ad opinionem communem omnis accommodatur oratio. Quam ob rem, ut volgus, ita nos hoc loco loquimur, ut alios fortes, alios viros bonos, alios prudentes esse dicamus; popularibus enim verbis est agendum et usitatis, cum loquimur de opinione populari, idque eodem modo fecit Panaetius. Sed ad propositum revertamur."],["cicero-officiis","2.36","Erat igitur ex iis tribus, quae ad gloriam pertinerent, hoc tertium, ut cum admiratione hominum honore ab iis digni iudicaremur. Admirantur igitur communiter illi quidem omnia, quae magna et praeter opinionem suam animadverterunt, separatim autem, in singulis si perspiciunt necopinata quaedam bona. Itaque eos viros suspiciunt maximisque efferunt laudibus, in quibus existimant se excellentes quasdam et singulares perspicere virtutes, despiciunt autem eos et contemnunt, in quibus nihil virtutis, nihil animi, nihil nervorum putant. Non enim omnes eos contemnunt, de quibus male existimant. Nam quos improbos, maledicos, fraudulentos putant et ad faciendam iniuriam instructos, eos haud contemnunt quidem, sed de iis male existimant. Quam ob rem, ut ante dixi, contemnuntur ii, qui \"nec sibi nec alteri,\" ut dicitur, in quibus nullus labor, nulla industria, nulla cura est."],["cicero-officiis","2.37","Admiratione autem afficiuntur ii, qui anteire ceteris virtute putantur et cum omni carere dedecore, tum vero iis vitiis, quibus alii non facile possunt obsistere. Nam et voluptates, blandissimae dominae, maioris partis animos a virtute detorquent et, dolorum cum admoventur faces, praeter modum plerique exterrentur; vita mors, divitiae paupertas omnes homines vehementissime permovent. Quae qui in utramque partem excelso animo magnoque despiciunt, cumque aliqua iis ampla et honesta res obiecta est, totos ad se convertit et rapit, tum quis non admiretur splendorem pulchritudinemque virtutis?"],["cicero-officiis","2.38","Ergo et haec animi despicientia admirabilitatem magnam facit et maxime iustitia, ex qua una virtute viri boni appellantur, mirifica quaedam multitudini videtur, nec iniuria; nemo enim iustus esse potest, qui mortem, qui dolorem, qui exsilium, qui egestatem timet, aut qui ea, quae sunt his contraria, aequitati anteponit. Maximeque admirantur eum, qui pecunia non movetur; quod in quo viro perspectum sit, hunc igni spectatum arbitrantur. Itaque illa tria, quae proposita sunt ad gloriam, omnia iustitia conficit, et benivolentiam, quod prodesse vult plurimis, et ob eandem causam fidem et admirationem, quod eas res spernit et neglegit, ad quas plerique inflammati aviditate rapiuntur."],["cicero-officiis","2.39","Ac mea quidem sententia omnis ratio atque institutio vitae adiumenta hominum desiderat, in primisque ut habeat, quibuscum possit familiares conferre sermones; quod est difficile, nisi speciem prae te boni viri feras. Ergo etiam solitario homini atque in agro vitam agenti opinio iustitiae necessaria est, eoque etiam magis, quod, eam si non habebunt, [iniusti habebuntur,] nullis praesidiis saepti multis afficientur iniuriis. 40 |I, 96| Atque iis etiam, qui vendunt emunt, conducunt locant contrahendisque negotiis implicantur, iustitia ad rem gerendam necessaria est, cuius tanta vis est, ut ne illi quidem, qui maleficio et scelere pascuntur, possint sine ulla particula iustitiae vivere. Nam qui eorum cuipiam, qui una latrocinantur, furatur aliquid aut eripit, is sibi ne in latrocinio quidem relinquit locum, ille autem, qui archipirata dicitur, nisi aequabiliter praedam dispertiat, aut interficiatur a sociis aut relinquatur; quin etiam leges latronum esse dicuntur, quibus pareant, quas observent. Itaque propter aequabilem praedae partitionem et Bardulis Illyrius latro, de quo est apud Theopompum, magnas opes habuit et multo maiores Viriathus Lusitanus; cui quidem etiam exercitus nostri imperatoresque cesserunt; quem C. Laelius, is qui Sapiens usurpatur, praetor fregit et comminuit ferocitatemque eius ita repressit, ut facile bellum reliquis traderet. Cum igitur tanta vis iustitiae sit, ut ea etiam latronum opes firmet atque augeat, quantam eius vim inter leges et iudicia et in constituta re publica fore putamus?"],["cicero-officiis","2.41","Mihi quidem non apud Medos solum, ut ait Herodotus, sed etiam apud maiores nostros iustitiae fruendae causa videntur olim bene morati reges constituti. Nam cum premeretur inops multitudo ab iis, qui maiores opes habebant, ad unum aliquem confugiebant virtute praestantem; qui cum prohiberet iniuria tenuiores, aequitate constituenda summos cum infimis pari iure retinebat. Eademque constituendarum legum fuit causa, quae regum. 42 Ius enim semper est quaesitum aequabile; neque enim aliter esset ius. Id si ab uno iusto et bono viro consequebantur, erant eo contenti; cum id minus contingeret, leges sunt inventae, quae cum omnibus semper una atque eadem voce loquerentur. Ergo hoc quidem perspicuum est, eos ad imperandum deligi solitos, quorum de iustitia magna esset opinio multitudinis. Adiuncto vero, ut idem etiam prudentes haberentur, nihil erat, quod homines iis auctoribus non posse consequi se arbitrarentur. Omni igitur ratione colenda et retinenda iustitia est cum ipsa per sese (nam aliter iustitia non esset), tum propter amplificationem honoris et gloriae. Sed ut pecuniae non quaerendae solum ratio est, verum etiam collocandae, quae perpetuos sumptus suppeditet, nec solum necessarios, sed etiam liberales, sic gloria et quaerenda et collocanda ratione est. 43 |Xen. Mem. II, 6, 39| Quamquam praeclare Socrates hanc viam ad gloriam proximam et quasi compendiariam dicebat esse, si quis id ageret, ut, qualis haberi vellet, talis esset. Quodsi qui simulatione et inani ostentatione et ficto non modo sermone, sed etiam voltu stabilem se gloriam consequi posse rentur, vehementer errant. Vera gloria radices agit atque etiam propagatur, ficta omnia celeriter tamquam flosculi decidunt, nec simulatum potest quicquam esse diuturnum. Testes sunt permulti in utramque partem, sed brevitatis causa familia contenti erimus una. Ti. enim Gracchus P. f. tam diu laudabitur, dum memoria rerum Romanarum manebit; at eius filii nec vivi probabantur bonis et mortui numerum optinent iure caesorum. Qui igitur adipisci veram gloriam volet, iustitiae fungatur officiis. |I, 20-41| Ea quae essent, dictum est in libro superiore."],["cicero-officiis","2.44","(XIII.) Sed ut facillime, quales simus, tales esse videamur, etsi in eo ipso vis maxima est, ut simus ii, qui haberi velimus, tamen quaedam praecepta danda sunt. Nam si quis ab ineunte aetate habet causam celebritatis et nominis aut a patre acceptam, quod tibi, mi Cicero, arbitror contigisse, aut aliquo casu atque fortuna, in hunc oculi omnium coniciuntur atque in eum, quid agat, quem ad modum vivat, inquiritur et, tamquam in clarissima luce versetur, ita nullum obscurum potest nec dictum eius esse nec factum. 45 Quorum autem prima aetas propter humilitatem et obscuritatem in hominum ignoratione versatur, ii, simul ac iuvenes esse coeperunt, magna spectare et ad ea rectis studiis debent contendere: quod eo firmiore animo facient, quia non modo non invidetur illi aetati, verum etiam favetur. Prima igitur est adulescenti commendatio ad gloriam, si qua ex bellicis rebus comparari potest, in qua multi apud maiores nostros exstiterunt; semper enim fere bella gerebantur. Tua autem aetas incidit in id bellum, cuius altera pars sceleris nimium habuit, altera felicitatis parum. Quo tamen in bello cum te Pompeius alae [alteri] praefecisset, magnam laudem et a summo viro et ab exercitu consequebare equitando, iaculando, omni militari labore tolerando. Atque ea quidem tua laus pariter cum re publica cecidit. Mihi autem haec oratio suscepta non de te est, sed de genere toto; quam ob rem pergamus ad ea, quae restant."],["cicero-officiis","2.46","Ut igitur in reliquis rebus multo maiora opera sunt animi quam corporis, sic eae res, quas ingenio ac ratione persequimur, gratiores sunt quam illae, quas viribus. Prima igitur commendatio proficiscitur a modestia cum pietate in parentes, in suos benivolentia. Facillime autem et in optimam partem cognoscuntur adulescentes, qui se ad claros et sapientes viros bene consulentes rei publicae contulerunt; quibuscum si frequentes sunt, opinionem afferunt populo eorum fore se similes, quos sibi ipsi delegerint ad imitandum. 47 P. Rutili adulescentiam ad opinionem et innocentiae et iuris scientiae P. Muci commendavit domus. Nam L. quidem Crassus, cum esset admodum adulescens, non aliunde mutuatus est, sed sibi ipse peperit maximam laudem ex illa accusatione nobili et gloriosa, et, qua aetate qui exercentur, laude affici solent, ut de Demosthene accepimus, ea aetate L. Crassus ostendit id se in foro optime iam facere, quod etiam tum poterat domi cum laude meditari."],["cicero-officiis","2.48","Sed cum duplex ratio sit orationis, quarum in altera sermo sit, in altera contentio, non est id quidem dubium, quin contentio [orationis] maiorem vim habeat ad gloriam (ea est enim, quam eloquentiam dicimus); sed tamen difficile dictu est, quantopere conciliet animos comitas affabilitasque sermonis. Exstant epistulae et Philippi ad Alexandrum et Antipatri ad Cassandrum et Antigoni ad Philippum filium, trium prudentissimorum (sic enim accepimus); quibus praecipiunt, ut oratione benigna multitudinis animos ad benivolentiam alliciant militesque blande appellando [sermone] deliniant. Quae autem in multitudine cum contentione habetur oratio, ea saepe universam excitat [gloriam]; magna est enim admiratio copiose sapienterque dicentis; quem qui audiunt, intellegere etiam et sapere plus quam ceteros arbitrantur. Si vero inest in oratione mixta modestia gravitas, nihil admirabilius fieri potest, eoque magis, si ea sunt in adulescente."],["cicero-officiis","2.49","Sed cum sint plura causarum genera, quae eloquentiam desiderent, multique in nostra re publica adulescentes et apud iudices et apud populum et apud senatum dicendo laudem assecuti sint, maxima est admiratio in iudiciis. Quorum ratio duplex est. Nam ex accusatione et ex defensione constat; quarum etsi laudabilior est defensio, tamen etiam accusatio probata persaepe est. Dixi paulo ante de Crasso; idem fecit adulescens M. Antonius. Etiam P. Sulpici eloquentiam accusatio illustravit, cum seditiosum et inutilem civem, C. Norbanum, in iudicium vocavit. 50 Sed hoc quidem non est saepe faciendum nec umquam nisi aut rei publicae causa, ut ii, quos ante dixi, aut ulciscendi, ut duo Luculli, aut patrocinii, ut nos pro Siculis, pro Sardis in Albucio Iulius. In accusando etiam M'. Aquilio L. Fufi cognita industria est. Semel igitur aut non saepe certe. Sin erit, cui faciendum sit saepius, rei publicae tribuat hoc muneris, cuius inimicos ulcisci saepius non est reprehendendum; modus tamen adsit. Duri enim hominis vel potius vix hominis videtur periculum capitis inferre multis. Id cum periculosum ipsi est, tum etiam sordidum ad famam, committere, ut accusator nominere; quod contigit M. Bruto summo genere nato, illius filio, qui iuris civilis in primis peritus fuit."],["cicero-officiis","2.51","Atque etiam hoc praeceptum officii diligenter tenendum est, ne quem umquam innocentem iudicio capitis arcessas; id enim sine scelere fieri nullo pacto potest. Nam quid est tam inhumanum quam eloquentiam a natura ad salutem hominum et ad conservationem datam ad bonorum pestem perniciemque convertere? Nec tamen, ut hoc fugiendum est, item est habendum religioni nocentem aliquando, modo ne nefarium impiumque, defendere; vult hoc multitudo, patitur consuetudo, fert etiam humanitas. Iudicis est semper in causis verum sequi, patroni non numquam veri simile, etiamsi minus sit verum, defendere; quod scribere, praesertim cum de philosophia scriberem, non auderem, nisi idem placeret gravissimo Stoicorum, Panaetio. Maxime autem et gloria paritur et gratia defensionibus, eoque maior, si quando accidit, ut ei subveniatur, qui potentis alicuius opibus circumveniri urguerique videatur, ut nos et saepe alias et adulescentes contra L. Sullae dominantis opes pro Sex. Roscio Amerino fecimus quae, ut scis, exstat oratio."],["cicero-officiis","2.52","Sed expositis adulescentium officiis, quae valeant ad gloriam adipiscendam, deinceps de beneficentia ac de liberalitate dicendum est; cuius est ratio duplex; nam aut opera benigne fit indigentibus aut pecunia. Facilior est haec posterior, locupleti praesertim, sed illa lautior ac splendidior et viro forti claroque dignior. Quamquam enim in utroque inest gratificandi liberalis voluntas, tamen altera ex arca, altera ex virtute depromitur, largitioque, quae fit ex re familiari, fontem ipsum benignitatis exhaurit. Ita benignitate benignitas tollitur; qua quo in plures usus sis, eo minus in multos uti possis. 53 At qui opera, id est virtute et industria, benefici et liberales erunt, primum, quo pluribus profuerint, eo plures ad benigne faciendum adiutores habebunt, dein consuetudine beneficentiae paratiores erunt et tamquam exercitatiores ad bene de multis promerendum. Praeclare in epistula quadam Alexandrum filium Philippus accusat, quod largitione benivolentiam Macedonum consectetur: \"Quae te, malum!\" inquit, \"ratio in istam spem induxit, ut eos tibi fideles putares fore, quos pecunia corrupisses? An tu id agis, ut Macedones non te regem suum, sed ministrum et praebitorem sperent fore?\" Bene \"ministrum et praebitorem,\" quia sordidum regi, melius etiam, quod largitionem \"corruptelam\" dixit esse; fit enim deterior, qui accipit, atque ad idem semper exspectandum paratior."],["cicero-officiis","2.54","Hoc ille filio, sed praeceptum putemus omnibus. Quam ob rem id quidem non dubium est, quin illa benignitas, quae constet ex opera et industria, et honestior sit et latius pateat et possit prodesse pluribus; non numquam tamen est largiendum, nec hoc benignitatis genus omnino repudiandum est et saepe idoneis hominibus indigentibus de re familiari impertiendum, sed diligenter atque moderate; multi enim patrimonia effuderunt inconsulte largiendo. Quid autem est stultius quam, quod libenter facias, curare, ut id diutius facere non possis? Atque etiam sequuntur largitionem rapinae; cum enim dando egere coeperunt, alienis bonis manus afferre coguntur. Ita, cum benivolentiae comparandae causa benefici esse velint, non tanta studia assequuntur eorum, quibus dederunt, quanta odia eorum, quibus ademerunt."],["cicero-officiis","2.55","Quam ob rem nec ita claudenda res est familiaris, ut eam benignitas aperire non possit, nec ita reseranda, ut pateat omnibus; modus adhibeatur, isque referatur ad facultates. Omnino meminisse debemus, id quod a nostris hominibus saepissime usurpatum iam in proverbii consuetudinem venit, \"largitionem fundum non habere\"; etenim quis potest modus esse, cum et idem, qui consuerunt, et idem illud alii desiderent? Omnino duo sunt genera largorum, quorum alteri prodigi, alteri liberales: prodigi, qui epulis et viscerationibus et gladiatorum muneribus, ludorum venationumque apparatu pecunias profundunt in eas res, quarum memoriam aut brevem aut nullam omnino sint relicturi, 56 liberales autem, qui suis facultatibus aut captos a praedonibus redimunt aut aes alienum suscipiunt amicorum aut in filiarum collocatione adiuvant aut opitulantur in re vel quaerenda vel augenda. (56) Itaque miror, quid in mentem venerit Theophrasto in eo libro, quem de divitiis scripsit; in quo multa praeclare, illud absurde: est enim multus in laudanda magnificentia et apparatione popularium munerum taliumque sumptuum facultatem fructum divitiarum putat. Mihi autem ille fructus liberalitatis, cuius pauca exempla posui, multo et maior videtur et certior. Quanto Aristoteles gravius et verius nos reprehendit! qui has pecuniarum effusiones non admiremur, quae fiunt ad multitudinem deliniendam. Ait enim, \"qui ab hoste obsidentur, si emere aquae sextarium cogerentur mina, hoc primo incredibile nobis videri, omnesque mirari, sed cum attenderint, veniam necessitati dare, in his immanibus iacturis infinitisque sumptibus nihil nos magnopere mirari, cum praesertim neque necessitati subveniatur nec dignitas augeatur ipsaque illa delectatio multitudinis ad breve exiguumque tempus capiatur, eaque a levissimo quoque, in quo tamen ipso una cum satietate memoria quoque moriatur voluptatis.\" 57 Bene etiam colligit \"haec pueris et mulierculis et servis et servorum simillimis liberis esse grata, gravi vero homini et ea, quae fiunt, iudicio certo ponderanti probari posse nullo modo.\" Quamquam intellego in nostra civitate inveterasse iam bonis temporibus, ut splendor aedilitatum ab optimis viris postuletur. Itaque et P. Crassus cum cognomine dives, tum copiis functus est aedilicio maximo munere, et paulo post L. Crassus cum omnium hominum moderatissimo Q. Mucio magnificentissima aedilitate functus est, deinde C. Claudius App. f., multi post, Luculli, Hortensius, Silanus; omnes autem P. Lentulus me consule vicit superiores; hunc est Scaurus imitatus; magnificentissima vero nostri Pompei munera secundo consulatu; in quibus omnibus quid mihi placeat, vides."],["cicero-officiis","2.58","Vitanda tamen suspicio est avaritiae. Mamerco, homini divitissimo, praetermissio aedilitatis consulatus repulsam attulit. Quare et, si postulatur a populo, bonis viris si non desiderantibus, at tamen approbantibus faciundum est, modo pro facultatibus, nos ipsi ut fecimus, et, si quando aliqua res maior atque utilior populari largitione acquiritur, ut Oresti nuper prandia in semitis decumae nomine magno honori fuerunt. Ne M. quidem Seio vitio datum est, quod in caritate asse modium populo dedit; magna enim se et inveterata invidia nec turpi iactura, quando erat aedilis, nec maxima liberavit. Sed honori summo nuper nostro Miloni fuit, qui gladiatoribus emptis rei publicae causa, quae salute nostra continebatur, omnes P. Clodi conatus furoresque compressit. Causa igitur largitionis est, si aut necesse est aut utile. 59 In his autem ipsis mediocritatis regula optima est. L. quidem Philippus Q. f., magno vir ingenio in primisque clarus, gloriari solebat se sine ullo munere adeptum esse omnia, quae haberentur amplissima. Dicebat idem Cotta, Curio. Nobis quoque licet in hoc quodam modo gloriari; nam pro amplitudine honorum, quos cunctis suffragiis adepti sumus nostro quidem anno, quod contigit eorum nemini, quos modo nominavi, sane exiguus sumptus aedilitatis fuit."],["cicero-officiis","2.60","Atque etiam illae impensae meliores, muri, navalia, portus, aquarum ductus omniaque, quae ad usum rei publicae pertinent. Quamquam, quod praesens tamquam in manum datur, iucundius est; tamen haec in posterum gratiora. Theatra, porticus, nova templa verecundius reprehendo propter Pompeium, sed doctissimi non probant, ut et his ipse Panaetius, quem multum in his libris secutus sum, non interpretatus, et Phalereus Demetrius, qui Periclem, principem Graeciae, vituperat, quod tantam pecuniam in praeclara illa propylaea coniecerit. |The portion here referred to is lost.| Sed de hoc genere toto in iis libris, quos de re publica scripsi, diligenter disputatum. Tota igitur ratio talium largitionum genere vitiosa est, temporibus necessaria, et tum ipsum et ad facultates accommodanda et mediocritate moderanda est."],["cicero-officiis","2.61","In illo autem altero genere largiendi, quod a liberalitate proficiscitur, non uno modo in disparibus causis affecti esse debemus. Alia causa est eius, qui calamitate premitur, et eius, qui res meliores quaerit nullis suis rebus adversis. 62 Propensior benignitas esse debebit in calamitosos, nisi forte erunt digni calamitate. In iis tamen, qui se adiuvari volent, non ne affligantur, sed ut altiorem gradum ascendant, restricti omnino esse nullo modo debemus, sed in deligendis idoneis iudicium et diligentiam adhibere. Nam praeclare Ennius:"],["cicero-officiis","2.63","Quod autem tributum est bono viro et grato, in eo cum ex ipso fructus est, tum etiam ex ceteris. Temeritate enim remota gratissima est liberalitas, eoque eam studiosius plerique laudant, quod summi cuiusque bonitas commune perfugium est omnium. Danda igitur opera est, ut iis beneficiis quam plurimos afficiamus, quorum memoria liberis posterisque prodatur, ut iis ingratis esse non liceat. Omnes enim immemorem beneficii oderunt eamque iniuriam in deterrenda liberalitate sibi etiam fieri eumque, qui faciat, communem hostem tenuiorum putant. Atque haec benignitas etiam rei publicae est utilis, redimi e servitute captos, locupletari tenuiores; quod quidem volgo solitum fieri ab ordine nostro in oratione Crassi scriptum copiose videmus. Hanc ergo consuetudinem benignitatis largitioni munerum longe antepono; haec est gravium hominum atque magnorum, illa quasi assentatorum populi multitudinis levitatem voluptate quasi titillantium."],["cicero-officiis","2.64","Conveniet autem cum in dando munificum esse, tum in exigendo non acerbum in omnique re contrahenda, vendundo emendo, conducendo locando, vicinitatibus et confiniis, aequum, facilem, multa multis de suo iure cedentem, a litibus vero, quantum liceat et nescio an paulo plus etiam, quam liceat, abhorrentem. Est enim non modo liberale paulum non numquam de suo iure decedere, sed interdum etiam fructuosum. Habenda autem ratio est rei familiaris, quam quidem dilabi sinere flagitiosum est, sed ita, ut illiberalitatis avaritiaeque absit suspicio; posse enim liberalitate uti non spoliantem se patrimonio nimirum est pecuniae fructus maximus. Recte etiam a Theophrasto est laudata hospitalitas; est enim, ut mihi quidem videtur, valde decorum patere domus hominum illustrium hospitibus illustribus, idque etiam rei publicae est ornamento, homines externos hoc liberalitatis genere in urbe nostra non egere. Est autem etiam vehementer utile iis, qui honeste posse multum volunt, per hospites apud externos populos valere opibus et gratia. Theophrastus quidem scribit Cimonem Athenis etiam in suos curiales Laciadas hospitalem fuisse; ita enim instituisse et vilicis imperavisse, ut omnia praeberentur, quicumque Laciades in villam suam devertisset."],["cicero-officiis","2.65","Quae autem opera, non largitione beneficia dantur, haec tum in universam rem publicam, tum in singulos cives conferuntur. Nam in iure cavere [,consilio iuvare,] atque hoc scientiae genere prodesse quam plurimis vehementer et ad opes augendas pertinet et ad gratiam. Itaque cum multa praeclara maiorum, tum quod optime constituti iuris civilis summo semper in honore fuit cognitio atque interpretatio; quam quidem ante hanc confusionem temporum in possessione sua principes retinuerunt, nunc, ut honores, ut omnes dignitatis gradus, sic huius scientiae splendor deletus est, idque eo indignius, quod eo tempore hoc contigit, cum is esset, qui omnes superiores, quibus honore par esset, scientia facile vicisset. Haec igitur opera grata multis et ad beneficiis obstringendos homines accommodata."],["cicero-officiis","2.66","Atque huic arti finitima est dicendi [gravior] facultas et gratior et ornatior. Quid enim eloquentia praestabilius vel admiratione audientium vel spe indigentium vel eorum, qui defensi sunt, gratia? Huic [quoque] ergo a maioribus nostris est in toga dignitatis principatus datus. Diserti igitur hominis et facile laborantis, quodque in patriis est moribus, multorum causas et non gravate et gratuito defendentis beneficia et patrocinia late patent."],["cicero-officiis","2.67","Admonebat me res, ut hoc quoque loco intermissionem eloquentiae, ne dicam interitum, deplorarem, ni vererer, ne de me ipso aliquid viderer queri. Sed tamen videmus, quibus exstinctis oratoribus quam in paucis spes, quanto in paucioribus facultas, quam in multis sit audacia. Cum autem omnes non possint, ne multi quidem, aut iuris periti esse aut diserti, licet tamen opera prodesse multis beneficia petentem, commendantem iudicibus, magistratibus, vigilantem pro re alterius, eos ipsos, qui aut consuluntur aut defendunt, rogantem; quod qui faciunt, plurimum gratiae consequuntur, latissimeque eorum manat industria."],["cicero-officiis","2.68","Iam illud non sunt admonendi (est enim in promptu), ut animadvertant, cum iuvare alios velint, ne quos offendant. Saepe enim aut eos laedunt, quos non debent, aut eos, quos non expedit; si imprudentes, neglegentiae est, si scientes, temeritatis. Utendum etiam est excusatione adversus eos, quos invitus offendas, quacumque possis, quare id, quod feceris, necesse fuerit nec aliter facere potueris, ceterisque operis et officiis erit id, quod violatum videbitur, compensandum."],["cicero-officiis","2.69","Sed cum in hominibus iuvandis aut mores spectari aut fortuna soleat, dictu quidem est proclive, itaque volgo loquuntur, se in beneficiis collocandis mores hominum, non fortunam sequi. Honesta oratio est; sed quis est tandem, qui inopis et optimi viri causae non anteponat in opera danda gratiam fortunati et potentis? a quo enim expeditior et celerior remuneratio fore videtur, in eum fere est voluntas nostra propensior. Sed animadvertendum est diligentius, quae natura rerum sit. Nimirum enim inops ille, si bonus est vir, etiamsi referre gratiam non potest, habere certe potest. Commode autem, quicumque dixit, \"pecuniam qui habeat, non reddidisse, qui reddiderit, non habere, gratiam autem et, qui rettulerit, habere et, qui habeat, rettulisse.\" At qui se locupletes, honoratos, beatos putant, ii ne obligari quidem beneficio volunt; quin etiam beneficium se dedisse arbitrantur, cum ipsi quamvis magnum aliquod acceperint, atque etiam a se aut postulari aut exspectari aliquid suspicantur, patrocinio vero se usos aut clientes appellari mortis instar putant. 70 At vero ille tenuis, cum, quicquid factum sit, se spectatum, non fortunam putet, non modo illi, qui est meritus, sed etiam illis, a quibus exspectat (eget enim multis), gratum se videri studet neque vero verbis auget suum munus, si quo forte fungitur, sed etiam extenuat. Videndumque illud est, quod, si opulentum fortunatumque defenderis, in uno illo aut, si forte, in liberis eius manet gratia; sin autem inopem, probum tamen et modestum, omnes non improbi humiles, quae magna in populo multitudo est, praesidium sibi paratum vident. 71 Quam ob rem melius apud bonos quam apud fortunatos beneficium collocari puto. Danda omnino opera est, ut omni generi satis facere possimus; sed si res in contentionem veniet, nimirum Themistocles est auctor adhibendus; qui cum consuleretur, utrum bono viro pauperi an minus probato diviti filiam collocaret: \"Ego vero,\" inquit, \"malo virum, qui pecunia egeat, quam pecuniam, quae viro.\" Sed corrupti mores depravatique sunt admiratione divitiarum; quarum magnitudo quid ad unum quemque nostrum pertinet? Illum fortasse adiuvat, qui habet. Ne id quidem semper; sed fac iuvare; utentior sane sit, honestior vero quo modo? Quodsi etiam bonus erit vir, ne impediant divitiae, quo minus iuvetur, modo ne adiuvent, sitque omne iudicium, non quam locuples, sed qualis quisque sit! Extremum autem praeceptum in beneficiis operaque danda, ne quid contra aequitatem contendas, ne quid pro iniuria; fundamentum enim est perpetuae commendationis et famae iustitia, sine qua nihil potest esse laudabile."],["cicero-officiis","2.72","Sed, quoniam de eo genere beneficiorum dictum est, quae ad singulos spectant, deinceps de iis, quae ad universos quaeque ad rem publicam pertinent, disputandum est. Eorum autem ipsorum partim eius modi sunt, ut ad universos cives pertineant, partim, singulos ut attingant; quae sunt etiam gratiora. Danda opera est omnino, si possit, utrisque, nec minus, ut etiam singulis consulatur, sed ita, ut ea res aut prosit aut certe ne obsit rei publicae. C. Gracchi frumentaria magna largitio; exhauriebat igitur aerarium; modica M. Octavi et rei publicae tolerabilis et plebi necessaria; ergo et civibus et rei publicae salutaris."],["cicero-officiis","2.73","In primis autem videndum erit ei, qui rem publicam administrabit, ut suum quisque teneat neque de bonis privatorum publice deminutio fiat. Perniciose enim Philippus, in tribunatu cum legem agrariam ferret, quam tamen antiquari facile passus est et in eo vehementer se moderatum praebuit—sed cum in agendo multa populariter, tum illud male, \"non esse in civitate duo milia hominum, qui rem haberent.\" Capitalis oratio est, ad aequationem bonorum pertinens; qua peste quae potest esse maior? Hanc enim ob causam maxime, ut sua tenerentur, res publicae civitatesque constitutae sunt. Nam, etsi duce natura congregabantur homines, tamen spe custodiae rerum suarum urbium praesidia quaerebant."],["cicero-officiis","2.74","Danda etiam opera est, ne, quod apud maiores nostros saepe fiebat propter aerarii tenuitatem assiduitatemque bellorum, tributum sit conferendum, idque ne eveniat, multo ante erit providendum. Sin quae necessitas huius muneris alicui rei publicae obvenerit (malo enim quam nostrae ominari; neque tamen de nostra, sed de omni re publica disputo), danda erit opera, ut omnes intellegant, si salvi esse velint, necessitati esse parendum. Atque etiam omnes, qui rem publicam gubernabunt, consulere debebunt, ut earum rerum copia sit, quae sunt necessariae. Quarum qualis comparatio fieri soleat et debeat, non est necesse disputare; est enim in promptu; tantum locus attingendus fuit."],["cicero-officiis","2.75","Caput autem est in omni procuratione negotii et muneris publici, ut avaritiae pellatur etiam minima suspicio. \"Utinam,\" inquit C. Pontius Samnis, \"ad illa tempora me fortuna reservavisset et tum essem natus, quando Romani dona accipere coepissent! non essem passus diutius eos imperare.\" Ne illi multa saecula exspectanda fuerunt; modo enim hoc malum in hanc rem publicam invasit. Itaque facile patior tum potius Pontium fuisse, siquidem in illo tantum fuit roboris. Nondum centum et decem anni sunt, cum de pecuniis repetundis a L. Pisone lata lex est, nulla antea cum fuisset. At vero postea tot leges et proximae quaeque duriores, tot rei, tot damnati, tantum [Italicum] bellum propter iudiciorum metum excitatum, tanta sublatis legibus et iudiciis expilatio direptioque sociorum, ut imbecillitate aliorum, non nostra virtute valeamus."],["cicero-officiis","2.76","Laudat Africanum Panaetius, quod fuerit abstinens. Quidni laudet? Sed in illo alia maiora; laus abstinentiae non hominis est solum, sed etiam temporum illorum. Omni Macedonum gaza, quae fuit maxima, potitus [est] Paulus tantum in aerarium pecuniae invexit, ut unius imperatoris praeda finem attulerit tributorum. At hic nihil domum suam intulit praeter memoriam nominis sempiternam. Imitatus patrem Africanus nihilo locupletior Carthagine eversa. Quid? qui eius collega fuit in censura, L. Mummius, numquid copiosior, cum copiosissimam urbem funditus sustulisset? Italiam ornare quam domum suam maluit; quamquam Italia ornata domus ipsa mihi videtur ornatior."],["cicero-officiis","2.77","Nullum igitur vitium taetrius est, ut eo, unde egressa est, referat se oratio, quam avaritia, praesertim in principibus et rem publicam gubernantibus. Habere enim quaestui rem publicam non modo turpe est, sed sceleratum etiam et nefarium. |Plut. Inst. Lacon. 239 F| Itaque, quod Apollo Pythius oraclum edidit, Spartam nulla re alia nisi avaritia esse perituram, id videtur non solum Lacedaemoniis, sed etiam omnibus opulentis populis praedixisse. Nulla autem re conciliare facilius benivolentiam multitudinis possunt ii, qui rei publicae praesunt, quam abstinentia et continentia."],["cicero-officiis","2.78","Qui vero se populares volunt ob eamque causam aut agrariam rem temptant, ut possessores pellantur suis sedibus, aut pecunias creditas debitoribus condonandas putant, labefactant fundamenta rei publicae, concordiam primum, quae esse non potest, cum aliis adimuntur, aliis condonantur pecuniae, deinde aequitatem, quae tollitur omnis, si habere suum cuique non licet. Id enim est proprium, ut supra dixi, civitatis atque urbis, ut sit libera et non sollicita suae rei cuiusque custodia. 79 Atque in hac pernicie rei publicae ne illam quidem consequuntur, quam putant, gratiam; nam cui res erepta est, est inimicus, cui data est, etiam dissimulat se accipere voluisse et maxime in pecuniis creditis occultat suum gaudium, ne videatur non fuisse solvendo; at vero ille, qui accepit iniuriam, et meminit et prae se fert dolorem suum, nec, si plures sunt ii, quibus inprobe datum est, quam illi, quibus iniuste ademptum est, idcirco plus etiam valent; non enim numero haec iudicantur, sed pondere. Quam autem habet aequitatem, ut agrum multis annis aut etiam saeculis ante possessum, qui nullum habuit, habeat, qui autem habuit, amittat?"],["cicero-officiis","2.80","Ac propter hoc iniuriae genus Lacedaemonii Lysandrum ephorum expulerunt, Agim regem, quod numquam antea apud eos acciderat, necaverunt, exque eo tempore tantae discordiae secutae sunt, ut et tyranni exsisterent et optimates exterminarentur et praeclarissime constituta res publica dilaberetur; nec vero solum ipsa cecidit, sed etiam reliquam Graeciam evertit contagionibus malorum, quae a Lacedaemoniis profectae manarunt latius. Quid? nostros Gracchos, Ti. Gracchi summi viri filios, Africani nepotes, nonne agrariae contentiones perdiderunt?"],["cicero-officiis","2.81","At vero Aratus Sicyonius iure laudatur, qui, cum eius civitas quinquaginta annos a tyrannis teneretur, profectus Argis Sicyonem clandestino introitu urbe est potitus, cumque tyrannum Nicoclem improviso oppressisset, sescentos exsules, qui locupletissimi fuerant eius civitatis, restituit remque publicam adventu suo liberavit. Sed cum magnam animadverteret in bonis et possessionibus difficultatem, quod et eos, quos ipse restituerat, quorum bona alii possederant, egere iniquissimum esse arbitrabatur et quinquaginta annorum possessiones moveri non nimis aequum putabat, propterea quod tam longo spatio multa hereditatibus, multa emptionibus, multa dotibus tenebantur sine iniuria, iudicavit neque illis adimi nec iis non satis fieri, quorum illa fuerant, oportere. 82 Cum igitur statuisset opus esse ad eam rem constituendam pecunia, Alexandream se proficisci velle dixit remque integram ad reditum suum iussit esse, isque celeriter ad Ptolomaeum, suum hospitem, venit, qui tum regnabat alter post Alexandream conditam. Cui cum exposuisset patriam se liberare velle causamque docuisset, a rege opulento vir summus facile impetravit, ut grandi pecunia adiuvaretur. Quam cum Sicyonem attulisset, adhibuit sibi in consilium quindecim principes, cum quibus causas cognovit et eorum, qui aliena tenebant, et eorum, qui sua amiserant, perfecitque aestimandis possessionibus, ut persuaderet aliis, ut pecuniam accipere mallent, possessionibus cederent, aliis, ut commodius putarent numerari sibi, quod tanti esset, quam suum recuperare. Ita perfectum est, ut omnes concordia constituta sine querella discederent."],["cicero-officiis","2.83","O virum magnum dignumque, qui in re publica nostra natus esset! Sic par est agere cum civibus, non, ut bis iam vidimus, hastam in foro ponere et bona civium voci subicere praeconis. At ille Graecus, id quod fuit sapientis et praestantis viri, omnibus consulendum putavit, eaque est summa ratio et sapientia boni civis, commoda civium non divellere atque omnis aequitate eadem continere. Habitent gratis in alieno. Quid ita? ut, cum ego emerim, aedificarim, tuear, impendam, tu me invito fruare meo? Quid est aliud aliis sua eripere, aliis dare aliena? 84 Tabulae vero novae quid habent argumenti, nisi ut emas mea pecunia fundum, eum tu habeas, ego non habeam pecuniam? Quam ob rem ne sit aes alienum, quod rei publicae noceat, providendum est, quod multis rationibus caveri potest, non, si fuerit, ut locupletes suum perdant, debitores lucrentur alienum; nec enim ulla res vehementius rem publicam continet quam fides, quae esse nulla potest, nisi erit necessaria solutio rerum creditarum. Numquam vehementius actum est quam me consule, ne solveretur; armis et castris temptata res est ab omni genere hominum et ordine; quibus ita restiti, ut hoc totum malum de re publica tolleretur. Numquam nec maius aes alienum fuit nec melius nec facilius dissolutum est; fraudandi enim spe sublata solvendi necessitas consecuta est. At vero hic nunc victor, tum quidem victus, quae cogitarat, ea perfecit, cum eius iam nihil interesset. Tanta in eo peccandi libido fuit, ut hoc ipsum eum delectaret, peccare, etiamsi causa non esset."],["cicero-officiis","2.85","Ab hoc igitur genere largitionis, ut aliis detur, aliis auferatur, aberunt ii, qui rem publicam tuebuntur, in primisque operam dabunt, ut iuris et iudiciorum aequitate suum quisque teneat et neque tenuiores propter humilitatem circumveniantur neque locupletibus ad sua vel tenenda vel recuperanda obsit invidia, praeterea, quibuscumque rebus vel belli vel domi poterunt, rem publicam augeant imperio, agris, vectigalibus. Haec magnorum hominum sunt, haec apud maiores nostros factitata, haec genera officiorum qui persequentur, cum summa utilitate rei publicae magnam ipsi adipiscentur et gratiam et gloriam."],["cicero-officiis","2.86","In his autem utilitatum praeceptis Antipater Tyrius Stoicus, qui Athenis nuper est mortuus, duo praeterita censet esse a Panaetio, valetudinis curationem et pecuniae; quas res a summo philosopho praeteritas arbitror, quod essent faciles; sunt certe utiles. Sed valetudo sustentatur notitia sui corporis et observatione, quae res aut prodesse soleant aut obesse, et continentia in victu omni atque cultu corporis tuendi causa [praetermittendis voluptatibus], postremo arte eorum, quorum ad scientiam haec pertinent."],["cicero-officiis","2.87","Res autem familiaris quaeri debet iis rebus, a quibus abest turpitudo, conservari autem diligentia et parsimonia, eisdem etiam rebus augeri. Has res commodissime Xenophon Socraticus persecutus est in eo libro, qui Oeconomicus inscribitur, quem nos, ista fere aetate cum essemus, qua es tu nunc, e Graeco in Latinum convertimus. Sed toto hoc de genere, de quaerenda, de collocanda pecunia, (vellem etiam de utenda) commodius a quibusdam optimis viris ad Ianum medium sedentibus quam ab ullis philosophis ulla in schola disputatur. Sunt tamen ea cognoscenda; pertinent enim ad utilitatem, de qua hoc libro disputatum est."],["cicero-officiis","2.88","Sed utilitatum comparatio, quoniam hic locus erat quartus, a Panaetio praetermissus, saepe est necessaria. Nam et corporis commoda cum externis [et externa cum corporis] et ipsa inter se corporis et externa cum externis comparari solent. Cum externis corporis hoc modo comparantur, valere ut malis quam dives esse, [cum corporis externa hoc modo, dives esse potius quam maximis corporis viribus,] ipsa inter se corporis sic, ut bona valetudo voluptati anteponatur, vires celeritati, externorum autem, ut gloria divitiis, vectigalia urbana rusticis. 89 Ex quo genere comparationis illud est Catonis senis: a quo cum quaereretur, quid maxime in re familiari expediret, respondit: \"Bene pascere\"; quid secundum: \"Satis bene pascere\"; quid tertium: \"Male pascere\"; quid quartum: \"Arare\"; et cum ille, qui quaesierat, dixisset: \"Quid faenerari?\", tum Cato: \"Quid hominem,\" inquit, \"occidere?\" Ex quo et multis aliis intellegi debet utilitatum comparationes fieri solere, recteque hoc adiunctum esse quartum exquirendorum officiorum genus. Reliqua deinceps persequemur. CICERO DE OFFICIIS"],["cicero-officiis","3.1","P. Scipionem, M. fili, eum, qui primus Africanus appellatus est, dicere solitum scripsit Cato, qui fuit eius fere aequalis, numquam se minus otiosum esse, quam cum otiosus, nec minus solum, quam cum solus esset. Magnifica vero vox et magno viro ac sapiente digna; quae declarat illum et in otio de negotiis cogitare et in solitudine secum loqui solitum, ut neque cessaret umquam et interdum colloquio alterius non egeret. Ita duae res, quae languorem afferunt ceteris, illum acuebant, otium et solitudo. Vellem nobis hoc idem vere dicere liceret; sed si minus imitatione tantam ingenii praestantiam consequi possumus, voluntate certe proxime accedimus; nam et a re publica forensibusque negotiis armis impiis vique prohibiti otium persequimur et ob eam causam urbe relicta rura peragrantes saepe soli sumus."],["cicero-officiis","3.2","Sed nec hoc otium cum Africani otio nec haec solitudo cum illa comparanda est. Ille enim requiescens a rei publicae pulcherrimis muneribus otium sibi sumebat aliquando et e coetu hominum frequentiaque interdum tamquam in portum se in solitudinem recipiebat, nostrum autem otium negotii inopia, non requiescendi studio constitutum est. Exstincto enim senatu deletisque iudiciis quid est quod dignum nobis aut in curia aut in foro agere possimus? 3 Ita, qui in maxima celebritate atque in oculis civium quondam vixerimus, nunc fugientes conspectum sceleratorum, quibus omnia redundant, abdimus nos, quantum licet, et saepe soli sumus. Sed quia sic ab hominibus doctis accepimus, non solum ex malis eligere minima oportere, sed etiam excerpere ex his ipsis, si quid inesset boni, propterea et otio fruor, non illo quidem, quo debebat is, qui quondam peperisset otium civitati, nec eam solitudinem languere patior, quam mihi affert necessitas, non voluntas."],["cicero-officiis","3.4","Quamquam Africanus maiorem laudem meo iudicio assequebatur. Nulla enim eius ingenii monumenta mandata litteris, nullum opus otii, nullum solitudinis munus exstat; ex quo intellegi debet illum mentis agitatione investigationeque earum rerum, quas cogitando consequebatur, nec otiosum nec solum umquam fuisse; nos autem, qui non tantum roboris habemus, ut cogitatione tacita a solitudine abstrahamur, ad hanc scribendi operam omne studium curamque convertimus. Itaque plura brevi tempore eversa quam multis annis stante re publica scripsimus."],["cicero-officiis","3.5","Sed cum tota philosophia, mi Cicero, frugifera et fructuosa nec ulla pars eius inculta ac deserta sit, tum nullus feracior in ea locus est nec uberior quam de officiis, a quibus constanter honesteque vivendi praecepta ducuntur. Quare, quamquam a Cratippo nostro, principe huius memoriae philosophorum, haec te assidue audire atque accipere confido, tamen conducere arbitror talibus aures tuas vocibus undique circumsonare, nec eas, si fieri possit, quicquam aliud audire. 6 Quod cum omnibus est faciendum, qui vitam honestam ingredi cogitant, tum haud scio an nemini potius quam tibi; sustines enim non parvam exspectationem imitandae industriae nostrae, magnam honorum, non nullam fortasse nominis. Suscepisti onus praeterea grave et Athenarum et Cratippi; ad quos cum tamquam ad mercaturam bonarum artium sis profectus, inanem redire turpissimum est dedecorantem et urbis auctoritatem et magistri. Quare, quantum coniti animo potes, quantum labore contendere, si discendi labor est potius quam voluptas, tantum fac ut efficias neve committas, ut, cum omnia suppeditata sint a nobis, tute tibi defuisse videare. Sed haec hactenus; multa enim saepe ad te cohortandi gratia scripsimus; nunc ad reliquam partem propositae divisionis revertamur."],["cicero-officiis","3.7","Panaetius igitur, qui sine controversia de officiis accuratissime disputavit, quemque nos correctione quadam adhibita potissimum secuti sumus, tribus generibus propositis, in quibus deliberare homines et consultare de officio solerent, uno, cum dubitarent, honestumne id esset, de quo ageretur, an turpe, altero, utilene esset an inutile, tertio, si id, quod speciem haberet honesti, pugnaret cum eo, quod utile videretur, quo modo ea discerni oporteret, de duobus generibus primis tribus libris explicavit, de tertio autem genere deinceps se scripsit dicturum nec exsolvit id, quod promiserat. 8 Quod eo magis miror, quia scriptum a discipulo eius Posidonio est triginta annis vixisse Panaetium, posteaquam illos libros edidisset. Quem locum miror a Posidonio breviter esse tactum in quibusdam commentariis, praesertim cum scribat nullum esse locum in tota philosophia tam necessarium."],["cicero-officiis","3.9","Minime vero assentior iis, qui negant eum locum a Panaetio praetermissum, sed consulto relictum, nec omnino scribendum fuisse, quia numquam posset utilitas cum honestate pugnare. De quo alterum potest habere dubitationem, adhibendumne fuerit hoc genus, quod in divisione Panaeti tertium est, an plane omittendum, alterum dubitari non potest, quin a Panaetio susceptum sit, sed relictum. Nam qui e divisione tripertita duas partes absolverit, huic necesse est restare tertiam; praeterea in extremo libro tertio de hac parte pollicetur se deinceps esse dicturum. 10 Accedit eodem testis locuples Posidonius, qui etiam scribit in quadam epistula P. Rutilium Rufum dicere solere, qui Panaetium audierat, ut nemo pictor esset inventus, qui in Coa Venere eam partem, quam Apelles inchoatam reliquisset, absolveret (oris enim pulchritudo reliqui corporis imitandi spem auferebat), sic ea, quae Panaetius praetermisisset [et non perfecisset] propter eorum, quae perfecisset, praestantiam neminem persecutum."],["cicero-officiis","3.11","Quam ob rem de iudicio Panaeti dubitari non potest; rectene autem hanc tertiam partem ad exquirendum officium adiunxerit an secus, de eo fortasse disputari potest. Nam, sive honestum solum bonum est, ut Stoicis placet, sive, quod honestum est, id ita summum bonum est, quem ad modum Peripateticis vestris videtur, ut omnia ex altera parte collocata vix minimi momenti instar habeant, dubitandum non est, quin numquam possit utilitas cum honestate contendere. Itaque accepimus Socratem exsecrari solitum eos, qui primum haec natura cohaerentia opinione distraxissent. Cui quidem ita sunt Stoici assensi, ut et, quicquid honestum esset, id utile esse censerent nec utile quicquam, quod non honestum."],["cicero-officiis","3.12","Quodsi is esset Panaetius, qui virtutem propterea colendam diceret, quod ea efficiens utilitatis esset, ut ii, qui res expetendas vel voluptate vel indolentia metiuntur, liceret ei dicere utilitatem aliquando cum honestate pugnare; sed cum sit is, qui id solum bonum iudicet, quod honestum sit, quae autem huic repugnent specie quadam utilitatis, eorum neque accessione meliorem vitam fieri nec decessione peiorem, non videtur debuisse eius modi deliberationem introducere, in qua, quod utile videretur, cum eo, quod honestum est, compararetur. 13 Etenim quod summum bonum a Stoicis dicitur, convenienter naturae vivere, id habet hanc, ut opinor, sententiam: cum virtute congruere semper, cetera autem, quae secundum naturam essent, ita legere, si ea virtuti non repugnarent. Quod cum ita sit, putant quidam hanc comparationem non recte introductam, nec omnino de eo genere quicquam praecipiendum fuisse. Atque illud quidem honestum, quod proprie vereque dicitur, id in sapientibus est solis neque a virtute divelli umquam potest; in iis autem, in quibus sapientia perfecta non est, ipsum illud quidem perfectum honestum nullo modo, similitudines honesti esse possunt. 14 Haec enim officia, de quibus his libris disputamus, media Stoici appellant; ea communia sunt et late patent; quae et ingenii bonitate multi assequuntur et progressione discendi. Illud autem officium, quod rectum idem appellant, perfectum atque absolutum est et, ut idem dicunt, omnes numeros habet nec praeter sapientem cadere in quemquam potest. 15 Cum autem aliquid actum est, in quo media officia compareant, id cumulate videtur esse perfectum, propterea quod volgus, quid absit a perfecto, non fere intellegit; quatenus autem intellegit, nihil putat praetermissum; quod idem in poematis, in picturis usu venit in aliisque compluribus, ut delectentur imperiti laudentque ea, quae laudanda non sint, ob eam, credo, causam, quod insit in iis aliquid probi, quod capiat ignaros, qui quidem, quid in una quaque re vitii sit, nequeant iudicare; itaque, cum sunt docti a peritis, desistunt facile sententia. Haec igitur officia, de quibus his libris disserimus, quasi secunda quaedam honesta esse dicunt, non sapientium modo propria, sed cum omni hominum genere communia. 16 Itaque iis omnes, in quibus est virtutis indoles, commoventur. Nec vero, cum duo Decii aut duo Scipiones fortes viri commemorantur, aut cum Fabricius [aut Aristides] iustus nominatur, aut ab illis fortitudinis aut ab hoc iustitiae tamquam a sapiente petitur exemplum; nemo enim horum sic sapiens, ut sapientem volumus intellegi, nec ii, qui sapientes habiti et nominati, M. Cato et C. Laelius, sapientes fuerunt, ne illi quidem septem, sed ex mediorum officiorum frequentia similitudinem quandam gerebant speciemque sapientium."],["cicero-officiis","3.17","Quocirca nec id, quod vere honestum est, fas est cum utilitatis repugnantia comparari, nec id, quod communiter appellamus honestum, quod colitur ab iis, qui bonos se viros haberi volunt, cum emolumentis umquam est comparandum, tamque id honestum, quod in nostram intellegentiam cadit, tuendum conservandumque nobis est quam illud, quod proprie dicitur vereque est honestum, sapientibus; aliter enim teneri non potest, si qua ad virtutem est facta progressio. Sed haec quidem de iis, qui conservatione officiorum existimantur boni."],["cicero-officiis","3.18","Qui autem omnia metiuntur emolumentis et commodis neque ea volunt praeponderari honestate, ii solent in deliberando honestum cum eo, quod utile putant, comparare, boni viri non solent. Itaque existimo Panaetium, cum dixerit homines solere in hac comparatione dubitare, hoc ipsum sensisse, quod dixerit, \"solere\" modo, non etiam \"oportere.\" Etenim non modo pluris putare, quod utile videatur, quam quod honestum sit, sed etiam haec inter se comparare et in his addubitare turpissimum est. Quid ergo est, quod non numquam dubitationem afferre soleat considerandumque videatur? Credo, si quando dubitatio accidit, quale sit id, de quo consideretur. 19 Saepe enim tempore fit, ut, quod turpe plerumque haberi soleat, inveniatur non esse turpe; exempli causa ponatur aliquid, quod pateat latius: Quod potest maius esse scelus quam non modo hominem, sed etiam familiarem hominem occidere? Num igitur se astrinxit scelere, si qui tyrannum occidit quamvis familiarem? Populo quidem Romano non videtur, qui ex omnibus praeclaris factis illud pulcherrimum existimat. Vicit ergo utilitas honestatem? Immo vero honestas utilitatem secuta est. Itaque, ut sine ullo errore diiudicare possimus, si quando cum illo, quod honestum intellegimus, pugnare id videbitur, quod appellamus utile, formula quaedam constituenda est; quam si sequemur in comparatione rerum, ab officio numquam recedemus. 20 Erit autem haec formula Stoicorum rationi disciplinaeque maxime consentanea; quam quidem his libris propterea sequimur, quod, quamquam et a veteribus Academicis et a Peripateticis vestris, qui quondam idem erant, qui Academici, quae honesta sunt, anteponuntur iis, quae videntur utilia, tamen splendidius haec ab eis disseruntur, quibus, quicquid honestum est, idem utile videtur nec utile quicquam, quod non honestum, quam ab iis, quibus et honestum aliquid non utile et utile non honestum. Nobis autem nostra Academia magnam licentiam dat, ut, quodcumque maxime probabile occurrat, id nostro iure liceat defendere. Sed redeo ad formulam."],["cicero-officiis","3.21","Detrahere igitur alteri aliquid et hominem hominis incommodo suum commodum augere magis est contra naturam quam mors, quam paupertas, quam dolor, quam cetera, quae possunt aut corpori accidere aut rebus externis. Nam principio tollit convictum humanum et societatem. Si enim sic erimus affecti, ut propter suum quisque emolumentum spoliet aut violet alterum, disrumpi necesse est, eam quae maxime est secundum naturam, humani generis societatem. 22 Ut, si unum quodque membrum sensum hunc haberet, ut posse putaret se valere, si proximi membri valetudinem ad se traduxisset, debilitari et interire totum corpus necesse esset, sic, si unus quisque nostrum ad se rapiat commoda aliorum detrahatque, quod cuique possit, emolumenti sui gratia, societas hominum et communitas evertatur necesse est. Nam sibi ut quisque malit, quod ad usum vitae pertineat, quam alteri acquirere, concessum est non repugnante natura, illud natura non patitur, ut aliorum spoliis nostras facultates, copias, opes augeamus."],["cicero-officiis","3.23","Neque vero hoc solum natura, id est iure gentium, sed etiam legibus populorum, quibus in singulis civitatibus res publica continetur, eodem modo constitutum est, ut non liceat sui commodi causa nocere alteri; hoc enim spectant leges, hoc volunt, incolumem esse civium coniunctionem; quam qui dirimunt, eos morte, exsilio, vinclis, damno coërcent. Atque hoc multo magis efficit ipsa naturae ratio, quae est lex divina et humana; cui parere qui velit (omnes autem parebunt, qui secundum naturam volent vivere), numquam committet, ut alienum appetat et id, quod alteri detraxerit, sibi adsumat. 24 Etenim multo magis est secundum naturam excelsitas animi et magnitudo itemque comitas, iustitia, liberalitas quam voluptas, quam vita, quam divitiae; quae quidem contemnere et pro nihilo ducere comparantem cum utilitate communi magni animi et excelsi est. [Detrahere autem de altero sui commodi causa magis est contra naturam quam mors, quam dolor, quam cetera generis eiusdem.]"],["cicero-officiis","3.25","Itemque magis est secundum naturam pro omnibus gentibus, si fieri possit, conservandis aut iuvandis maximos labores molestiasque suscipere imitantem Herculem illum, quem hominum fama beneficiorum memor in concilio caelestium collocavit, quam vivere in solitudine non modo sine ullis molestiis, sed etiam in maximis voluptatibus abundantem omnibus copiis, ut excellas etiam pulchritudine et viribus. Quocirca optimo quisque et splendidissimo ingenio longe illam vitam huic anteponit. Ex quo efficitur hominem naturae oboedientem homini nocere non posse."],["cicero-officiis","3.26","Deinde, qui alterum violat, ut ipse aliquid commodi consequatur, aut nihil existimat se facere contra naturam aut magis fugiendam censet mortem, paupertatem, dolorem, amissionem etiam liberorum, propinquorum, amicorum quam facere cuiquam iniuriam. Si nihil existimat contra naturam fieri hominibus violandis, quid cum eo disseras, qui omnino hominem ex homine tollat? sin fugiendum id quidem censet, sed multo illa peiora, mortem, paupertatem, dolorem, errat in eo, quod ullum aut corporis aut fortunae vitium vitiis animi gravius existimat. Ergo unum debet esse omnibus propositum, ut eadem sit utilitas unius cuiusque et universorum; quam si ad se quisque rapiet, dissolvetur omnis humana consortio."],["cicero-officiis","3.27","Atque etiam, si hoc natura praescribit, ut homo homini, quicumque sit, ob eam ipsam causam, quod is homo sit, consultum velit, necesse est secundum eandem naturam omnium utilitatem esse communem. Quod si ita est, una continemur omnes et eadem lege naturae, idque ipsum si ita est, certe violare alterum naturae lege prohibemur. Verum autem primum; verum igitur extremum. 28 Nam illud quidem absurdum est, quod quidam dicunt, parenti se aut fratri nihil detracturos sui commodi causa, aliam rationem esse civium reliquorum. Hi sibi nihil iuris, nullam societatem communis utilitatis causa statuunt esse cum civibus, quae sententia omnem societatem distrahit civitatis. Qui autem civium rationem dicunt habendam, externorum negant, ii dirimunt communem humani generis societatem: qua sublata beneficentia, liberalitas, bonitas, iustitia funditus tollitur; quae qui tollunt, etiam adversus deos immortales impii iudicandi sunt. Ab iis enim constitutam inter homines societatem evertunt, cuius societatis artissimum vinculum est magis arbitrari esse contra naturam hominem homini detrahere sui commodi causa quam omnia incommoda subire vel externa vel corporis ... vel etiam ipsius animi, quae vacent iustitia; haec enim una virtus omnium est domina et regina virtutum."],["cicero-officiis","3.29","Forsitan quispiam dixerit: Nonne igitur sapiens, si fame ipse conficiatur, abstulerit cibum alteri homini ad nullam rem utili? [Minime vero; non enim mihi est vita mea utilior quam animi talis affectio, neminem ut violem commodi mei gratia.] Quid? si Phalarim, crudelem tyrannum et immanem, vir bonus, ne ipse frigore conficiatur, vestitu spoliare possit, nonne faciat?"],["cicero-officiis","3.30","Haec ad iudicandum sunt facillima. Nam, si quid ab homine ad nullam partem utili utilitatis tuae causa detraxeris, inhumane feceris contraque naturae legem; sin autem is tu sis, qui multam utilitatem rei publicae atque hominum societati, si in vita remaneas, afferre possis, si quid ob eam causam alteri detraxeris, non sit reprehendendum. Sin autem id non sit eius modi, suum cuique incommodum ferendum est potius quam de alterius commodis detrahendum. Non igitur magis est contra naturam morbus aut egestas aut quid eius modi quam detractio atque appetitio alieni, sed communis utilitatis derelictio contra naturam est; est enim iniusta. 31 Itaque lex ipsa naturae, quae utilitatem hominum conservat et continet, decernet profecto, ut ab homine inerti atque inutili ad sapientem, bonum, fortem virum transferantur res ad vivendum necessariae, qui si occiderit, multum de communi utilitate detraxerit, modo hoc ita faciat, ut ne ipse de se bene existimans seseque diligens hanc causam habeat ad iniuriam. Ita semper officio fungetur utilitati consulens hominum et ei, quam saepe commemoro, humanae societati."],["cicero-officiis","3.32","Nam quod ad Phalarim attinet, perfacile iudicium est. Nulla est enim societas nobis cum tyrannis, et potius summa distractio est, neque est contra naturam spoliare eum, si possis, quem est honestum necare, atque hoc omne genus pestiferum atque impium ex hominum communitate exterminandum est. Etenim, ut membra quaedam amputantur, si et ipsa sanguine et tamquam spiritu carere coeperunt et nocent reliquis partibus corporis, sic ista in figura hominis feritas et immanitas beluae a communi tamquam humanitatis corpore segreganda est. Huius generis quaestiones sunt omnes eae, in quibus ex tempore officium exquiritur."],["cicero-officiis","3.33","Eius modi igitur credo res Panaetium persecuturum fuisse, nisi aliqui casus aut occupatio eius consilium peremisset. Ad quas ipsas consultationes superioribus libris satis multa praecepta sunt, ex quibus perspici possit, quid sit propter turpitudinem fugiendum, quid sit, quod idcirco fugiendum non sit, quod omnino turpe non sit. Sed quoniam operi inchoato, prope tamen absoluto tamquam fastigium imponimus, ut geometrae solent non omnia docere, sed postulare, ut quaedam sibi concedantur, quo facilius, quae volunt, explicent, sic ego a te postulo, mi Cicero, ut mihi concedas, si potes, nihil praeter id, quod honestum sit, propter se esse expetendum. Sin hoc non licet per Cratippum, at illud certe dabis, quod honestum sit, id esse maxime propter se expetendum. Mihi utrumvis satis est et tum hoc, tum illud probabilius videtur nec praeterea quicquam probabile."],["cicero-officiis","3.34","Ac primum in hoc Panaetius defendendus est, quod non utilia cum honestis pugnare aliquando posse dixerit (neque enim ei fas erat), sed ea, quae viderentur utilia. Nihil vero utile, quod non idem honestum, nihil honestum, quod non idem utile sit, saepe testatur negatque ullam pestem maiorem in vitam hominum invasisse quam eorum opinionem, qui ista distraxerint. Itaque, non ut aliquando anteponeremus utilia honestis, sed ut ea sine errore diiudicaremus, si quando incidissent, induxit eam, quae videretur esse, non quae esset, repugnantiam. Hanc igitur partem relictam explebimus nullis adminiculis, sed, ut dicitur, Marte nostro. Neque enim quicquam est de hac parte post Panaetium explicatum, quod quidem mihi probaretur, de iis, quae in manus meas venerunt."],["cicero-officiis","3.35","Cum igitur aliqua species utilitatis obiecta est, commoveri necesse est; sed si, cum animum attenderis, turpitudinem videas adiunctam ei rei, quae speciem utilitatis attulerit, tum non utilitas relinquenda est, sed intellegendum, ubi turpitudo sit, ibi utilitatem esse non posse. Quodsi nihil est tam contra naturam quam turpitudo (recta enim et convenientia et constantia natura desiderat aspernaturque contraria) nihilque tam secundum naturam quam utilitas, certe in eadem re utilitas et turpitudo esse non potest. Itemque, si ad honestatem nati sumus eaque aut sola expetenda est, ut Zenoni visum est, aut certe omni pondere gravior habenda quam reliqua omnia, quod Aristoteli placet, necesse est, quod honestum sit, id esse aut solum aut summum bonum; quod autem bonum, id certe utile: ita, quicquid honestum, id utile."],["cicero-officiis","3.36","Quare error hominum non proborum, cum aliquid, quod utile visum est, arripuit, id continuo secernit ab honesto. Hinc sicae, hinc venena, hinc falsa testamenta nascuntur, hinc furta, peculatus, expilationes direptionesque sociorum et civium, hinc opum nimiarum, potentiae non ferendae, postremo etiam in liberis civitatibus regnandi exsistunt cupiditates, quibus nihil nec taetrius nec foedius excogitari potest. Emolumenta enim rerum fallacibus iudiciis vident, poenam non dico legum, quam saepe perrumpunt, sed ipsius turpitudinis, quae acerbissima est, non vident."],["cicero-officiis","3.37","Quam ob rem hoc quidem deliberantium genus pellatur e medio (est enim totum sceleratum et impium), qui deliberant, utrum id sequantur, quod honestum esse videant, an se scientes scelere contaminent; in ipsa enim dubitatione facinus inest, etiamsi ad id non pervenerint. Ergo ea deliberanda omnino non sunt, in quibus est turpis ipsa deliberatio. Atque etiam ex omni deliberatione celandi et occultandi spes opinioque removenda est. Satis enim nobis, si modo in philosophia aliquid profecimus, persuasum esse debet, si omnes deos hominesque celare possimus, nihil tamen avare, nihil iniuste, nihil libidinose, nihil incontinenter esse faciendum."],["cicero-officiis","3.38","Hinc ille Gyges inducitur a Platone, qui, cum terra discessisset magnis quibusdam imbribus, descendit in illum hiatum aëneumque equum, ut ferunt fabulae, animadvertit, cuius in lateribus fores essent; quibus apertis corpus hominis mortui vidit magnitudine invisitata anulumque aureum in digito; quem ut detraxit, ipse induit (erat autem regius pastor), tum in concilium se pastorum recepit. Ibi cum palam eius anuli ad palmam converterat, a nullo videbatur, ipse autem omnia videbat; idem rursus videbatur, cum in locum anulum inverterat. Itaque hac opportunitate anuli usus reginae stuprum intulit eaque adiutrice regem dominum interemit, sustulit, quos obstare arbitrabatur, nec in his eum facinoribus quisquam potuit videre. Sic repente anuli beneficio rex exortus est Lydiae. Hunc igitur ipsum anulum si habeat sapiens, nihilo plus sibi licere putet peccare, quam si non haberet; honesta enim bonis viris, non occulta quaeruntur."],["cicero-officiis","3.39","Atque hoc loco philosophi quidam, minime mali illi quidem, sed non satis acuti, fictam et commenticiam fabulam prolatam dicunt a Platone; quasi vero ille aut factum id esse aut fieri potuisse defendat! Haec est vis huius anuli et huius exempli: si nemo sciturus, nemo ne suspicaturus quidem sit, cum aliquid divitiarum, potentiae, dominationis, libidinis causa feceris, si id dis hominibusque futurum sit semper ignotum, sisne facturus. Negant id fieri posse. Nequaquam potest id quidem; sed quaero, quod negant posse, id si posset, quidnam facerent. Urguent rustice sane; negant enim posse et in eo perstant; hoc verbum quid valeat, non vident. Cum enim quaerimus, si celare possint, quid facturi sint, non quaerimus, possintne celare, sed tamquam tormenta quaedam adhibemus, ut, si responderint se impunitate proposita facturos, quod expediat, facinorosos se esse fateantur, si negent, omnia turpia per se ipsa fugienda esse concedant. Sed iam ad propositum revertamur."],["cicero-officiis","3.40","Incidunt multae saepe causae, quae conturbent animos utilitatis specie, non cum hoc deliberetur, relinquendane sit honestas propter utilitatis magnitudinem (nam id quidem improbum est), sed illud, possitne id, quod utile videatur, fieri non turpiter. Cum Collatino collegae Brutus imperium abrogabat, poterat videri facere id iniuste; fuerat enim in regibus expellendis socius Bruti consiliorum et adiutor. Cum autem consilium hoc principes cepissent, cognationem Superbi nomenque Tarquiniorum et memoriam regni esse tollendam, quod erat utile, patriae consulere, id erat ita honestum, ut etiam ipsi Collatino placere deberet. Itaque utilitas valuit propter honestatem, sine qua ne utilitas quidem esse potuisset. At in eo rege, qui urbem condidit, non item; 41 species enim utilitatis animum pepulit eius; cui cum visum esset utilius solum quam cum altero regnare, fratrem interemit. Omisit his et pietatem et humanitatem, ut id, quod utile videbatur neque erat, assequi posset, et tamen muri causam opposuit, speciem honestatis nec probabilem nec sane idoneam. Peccavit igitur, pace vel Quirini vel Romuli dixerim."],["cicero-officiis","3.42","Nec tamen nostrae nobis utilitates omittendae sunt aliisque tradendae, cum iis ipsi egeamus, sed suae cuique utilitati, quod sine alterius iniuria fiat, serviendum est. Scite Chrysippus, ut multa: \"Qui stadium,\" inquit, \"currit, eniti et contendere debet, quam maxime possit, ut vincat, supplantare eum, quicum certet, aut manu depellere nullo modo debet; sic in vita sibi quemque petere, quod pertineat ad usum, non iniquum est, alteri deripere ius non est.\""],["cicero-officiis","3.43","Maxime autem perturbantur officia in amicitiis, quibus et non tribuere, quod recte possis, et tribuere, quod non sit aequum, contra officium est. Sed huius generis totius breve et non difficile praeceptum est. Quae enim videntur utilia, honores, divitiae, voluptates, cetera generis eiusdem, haec amicitiae numquam anteponenda sunt. At neque contra rem publicam neque contra ius iurandum ac fidem amici causa vir bonus faciet, ne si index quidem erit de ipso amico; ponit enim personam amici, cum induit iudicis. Tantum dabit amicitiae, ut veram amici causam esse malit, ut orandae litis tempus, quoad per leges liceat, accommodet. 44 Cum vero iurato sententia dicenda erit, meminerit deum se adhibere testem, id est, ut ego arbitror, mentem suam, qua nihil homini dedit deus ipse divinius. Itaque praeclarum a maioribus accepimus morem rogandi iudicis, si eum teneremus, quae salva fide facere possit. Haec rogatio ad ea pertinet, quae paulo ante dixi honeste amico a iudice posse concedi; nam si omnia facienda sint, quae amici velint, non amicitiae tales, sed coniurationes putandae sint. 45 Loquor autem de communibus amicitiis; nam in sapientibus viris perfectisque nihil potest esse tale. Damonem et Phintiam Pythagoreos ferunt hoc animo inter se fuisse, ut, cum eorum alteri Dionysius tyrannus diem necis destinavisset et is, qui morti addictus esset, paucos sibi dies commendandorum suorum causa postulavisset, vas factus sit alter eius sistendi, ut, si ille non revertisset, moriendum esset ipsi. Qui cum ad diem se recepisset, admiratus eorum fidem tyrannus petivit, ut se ad amicitiam tertium ascriberent."],["cicero-officiis","3.46","Cum igitur id, quod utile videtur in amicitia, cum eo, quod honestum est, comparatur, iaceat utilitatis species, valeat honestas; cum autem in amicitia, quae honesta non sunt, postulabuntur, religio et fides anteponatur amicitiae. Sic habebitur is, quem exquirimus, dilectus officii. Sed utilitatis specie in re publica saepissime peccatur, ut in Corinthi disturbatione nostri; durius etiam Athenienses, qui sciverunt, ut Aeginetis, qui classe valebant, pollices praeciderentur. Hoc visum est utile; nimis enim imminebat propter propinquitatem Aegina Piraeo. Sed nihil, quod crudele, utile; est enim hominum naturae, quam sequi debemus, maxime inimica crudelitas. 47 Male etiam, qui peregrinos urbibus uti prohibent eosque exterminant, ut Pennus apud patres nostros, Papius nuper. Nam esse pro cive, qui civis non sit, rectum est non licere; quam legem tulerunt sapientissimi consules Crassus et Scaevola; usu vero urbis prohibere peregrinos sane inhumanum est. Illa praeclara, in quibus publicae utilitatis species prae honestate contemnitur. Plena exemplorum est nostra res publica cum saepe, tum maxime bello Punico secundo; quae Cannensi calamitate accepta maiores animos habuit quam umquam rebus secundis; nulla timoris significatio, nulla mentio pacis. Tanta vis est honesti, ut speciem utilitatis obscuret."],["cicero-officiis","3.48","Athenienses cum Persarum impetum nullo modo possent sustinere statuerentque, ut urbe relicta coniugibus et liberis Troezene depositis naves conscenderent libertatemque Graeciae classe defenderent, Cyrsilum quendam suadentem, ut in urbe manerent Xerxemque reciperent, lapidibus obruerunt. Atqui ille utilitatem sequi videbatur; sed ea nulla erat repugnante honestate."],["cicero-officiis","3.49","Themistocles post victoriam eius belli, quod cum Persis fuit, dixit in contione se habere consilium rei publicae salutare, sed id sciri non opus esse; postulavit, ut aliquem populus daret, quicum communicaret; datus est Aristides; huic ille, classem Lacedaemoniorum, quae subducta esset ad Gytheum, clam incendi posse, quo facto frangi Lacedaemoniorum opes necesse esset. Quod Aristides cum audisset, in contionem magna exspectatione venit dixitque perutile esse consilium, quod Themistocles afferret, sed minime honestum. Itaque Athenienses, quod honestum non esset, id ne utile quidem putaverunt totamque eam rem, quam ne audierant quidem, auctore Aristide repudiaverunt. Melius hi quam nos, qui piratas immunes, socios vectigales habemus. Maneat ergo, quod turpe sit, id numquam esse utile, ne tum quidem, cum id, quod esse utile putes, adipiscare; hoc enim ipsum, utile putare, quod turpe sit, calamitosum est. 50 |§ 40| Sed incidunt, ut supra dixi, saepe causae, cum repugnare utilitas honestati videatur, ut animadvertendum sit, repugnetne plane an possit cum honestate coniungi. Eius generis hae sunt quaestiones: si exempli gratia vir bonus Alexandrea Rhodum magnum frumenti numerum advexerit in Rhodiorum inopia et fame summaque annonae caritate, si idem sciat complures mercatores Alexandrea solvisse navesque in cursu frumento onustas petentes Rhodum viderit, dicturusne sit id Rhodiis an silentio suum quam plurimo venditurus. Sapientem et bonum virum fingimus; de eius deliberatione et consultatione quaerimus, qui celaturus Rhodios non sit, si id turpe iudicet, sed dubitet, an turpe non sit."],["cicero-officiis","3.51","In huius modi causis aliud Diogeni Babylonio videri solet, magno et gravi Stoico, aliud Antipatro, discipulo eius, homini acutissimo. Antipatro omnia patefacienda, ut ne quid omnino, quod venditor norit, emptor ignoret, Diogeni venditorem, quatenus iure civili constitutum sit, dicere vitia oportere, cetera sine insidiis agere et, quoniam vendat, velle quam optime vendere. \"Advexi, exposui, vendo meum non pluris quam ceteri, fortasse etiam minoris, cum maior est copia. Cui fit iniuria?\""],["cicero-officiis","3.52","Exoritur Antipatri ratio ex altera parte: \"Quid ais? tu cum hominibus consulere debeas et servire humanae societati eaque lege natus sis et ea habeas principia naturae, quibus parere et quae sequi debeas, ut utilitas tua communis sit utilitas vicissimque communis utilitas tua sit, celabis homines, quid iis adsit commoditatis et copiae?\" Respondebit Diogenes fortasse sic: \"Aliud est celare, aliud tacere; neque ego nunc te celo, si tibi non dico, quae natura deorum sit, qui sit finis bonorum, quae tibi plus prodessent cognita quam tritici vilitas; sed non, quicquid tibi audire utile est, idem mihi dicere necesse est.\""],["cicero-officiis","3.53","\"Immo vero,\" inquiet ille, \"necesse est, siquidem meministi esse inter homines natura coniunctam societatem.\" \"Memini,\" inquiet ille; \"sed num ista societas talis est, ut nihil suum cuiusque sit? Quod si ita est, ne vendendum quidem quicquam est, sed donandum.\" Vides in hac tota disceptatione non illud dici: \"Quamvis hoc turpe sit, tamen, quoniam expedit, faciam,\" sed ita expedire, ut turpe non sit, ex altera autem parte, ea re, quia turpe sit, non esse faciendum."],["cicero-officiis","3.54","Vendat aedes vir bonus propter aliqua vitia, quae ipse norit, ceteri ignorent, pestilentes sint et habeantur salubres, ignoretur in omnibus cubiculis apparere serpentes, male materiatae sint, ruinosae, sed hoc praeter dominum nemo sciat; quaero, si haec emptoribus venditor non dixerit aedesque vendiderit pluris multo, quam se venditurum putarit, num id iniuste aut improbe fecerit."],["cicero-officiis","3.55","\"Ille vero,\" inquit Antipater; \"quid est enim aliud erranti viam non monstrare, quod Athenis exsecrationibus publicis sanctum est, si hoc non est, emptorem pati ruere et per errorem in maximam fraudem incurrere? Plus etiam est quam viam non monstrare; nam est scientem in errorem alterum inducere.\" (55) Diogenes contra: \"Num te emere coëgit, qui ne hortatus quidem est? Ille, quod non placebat, proscripsit, tu, quod placebat, emisti. Quodsi, qui proscribunt villam bonam beneque aedificatam, non existimantur fefellisse, etiamsi illa nec bona est nec aedificata ratione, multo minus, qui domum non laudarunt. Ubi enim iudicium emptoris est, ibi fraus venditoris quae potest esse? Sin autem dictum non omne praestandum est, quod dictum non est, id praestandum putas? Quid vero est stultius quam venditorem eius rei, quam vendat, vitia narrare? quid autem tam absurdum, quam si domini iussu ita praeco praedicet: 'Domum pestilentem vendo?'\""],["cicero-officiis","3.56","Sic ergo in quibusdam causis dubiis ex altera parte defenditur honestas, ex altera ita de utilitate dicitur, ut id, quod utile videatur, non modo facere honestum sit, sed etiam non facere turpe. Haec est illa, quae videtur utilium fieri cum honestis saepe dissensio. Quae diiudicanda sunt; non enim, ut quaereremus, exposuimus, sed ut explicaremus. 57 Non igitur videtur nec frumentarius ille Rhodios nec hic aedium venditor celare emptores debuisse. Neque enim id est celare, quicquid reticeas, sed cum, quod tu scias, id ignorare emolumenti tui causa velis eos, quorum intersit id scire. Hoc autem celandi genus quale sit et cuius hominis, quis non videt? Certe non aperti, non simplicis, non ingenui, non iusti, non viri boni, versuti potius, obscuri, astuti, fallacis, malitiosi, callidi, veteratoris, vafri. Haec tot et alia plura nonne inutile est vitiorum subire nomina?"],["cicero-officiis","3.58","Quodsi vituperandi, qui reticuerunt, quid de iis existimandum est, qui orationis vanitatem adhibuerunt? C. Canius, eques Romanus, nec infacetus et satis litteratus, cum se Syracusas otiandi, ut ipse dicere solebat, non negotiandi causa contulisset, dictitabat se hortulos aliquos emere velle, quo invitare amicos et ubi se oblectare sine interpellatoribus posset. Quod cum percrebruisset, Pythius ei quidam, qui argentariam faceret Syracusis, venales quidem se hortos non habere, sed licere uti Canio, si vellet, ut suis, et simul ad cenam hominem in hortos invitavit in posterum diem. Cum ille promisisset, tum Pythius, qui esset ut argentarius apud omnes ordines gratiosus, piscatores ad se convocavit et ab iis petivit, ut ante suos hortulos postridie piscarentur, dixitque, quid eos facere vellet. Ad cenam tempori venit Canius; opipare a Pythio apparatum convivium, cumbarum ante oculos multitudo; pro se quisque, quod ceperat, afferebat, ante pedes Pythi pisces abiciebantur."],["cicero-officiis","3.59","Tum Canius: \"Quaeso,\" inquit, \"quid est hoc, Pythi? tantumne piscium? tantumne cumbarum?\" Et ille: \"Quid mirum?\" inquit, \"hoc loco est Syracusis quicquid est piscium, hic aquatio, hac villa isti carere non possunt.\" Incensus Canius cupiditate contendit a Pythio, ut venderet; gravate ille primo; quid multa? impetrat. Emit homo cupidus et locuples tanti, quanti Pythius voluit, et emit instructos; nomina facit, negotium conficit. Invitat Canius postridie familiares suos, venit ipse mature; scalmum nullum videt, quaerit ex proximo vicino, num feriae quaedam piscatorum essent, quod eos nullos videret. \"Nullae, quod sciam,\" inquit; \"sed hic piscari nulli solent; itaque heri mirabar, quid accidisset.\""],["cicero-officiis","3.60","Stomachari Canius; sed quid faceret? nondum enim C. Aquilius, collega et familiaris meus, protulerat de dolo malo formulas; in quibus ipsis, cum ex eo quaereretur, quid esset dolus malus, respondebat: cum esset aliud simulatum, aliud actum. Hoc quidem sane luculente ut ab homine perito definiendi. Ergo et Pythius et omnes aliud agentes, aliud simulantes perfidi, improbi, malitiosi. Nullum igitur eorum factum potest utile esse, cum sit tot vitiis inquinatum."],["cicero-officiis","3.61","Quodsi Aquiliana definitio vera est, ex omni vita simulatio dissimulatioque tollenda est. Ita, nec ut emat melius nec ut vendat, quicquam simulabit aut dissimulabit vir bonus. Atque iste dolus malus et legibus erat vindicatus, ut tutela duodecim tabulis, circumscriptio adulescentium lege Plaetoria, et sine lege iudiciis, in quibus additur ex fide bona. Reliquorum autem iudiciorum haec verba maxime excellunt: in arbitrio rei uxoriae melius aequius, in fiducia ut inter bonos bene agier. Quid ergo? aut in eo, quod melius aequius, potest ulla pars inesse fraudis? aut, cum dicitur inter bonos bene agier, quicquam agi dolose aut malitiose potest? Dolus autem malus in simulatione, ut ait Aquilius, continetur. Tollendum est igitur ex rebus contrahendis omne mendacium; non illicitatorem venditor, non, qui contra se liceatur, emptor apponet; uterque, si ad eloquendum venerit, non plus quam semel eloquetur. 62 Q. quidem Scaevola P. f., cum postulasset, ut sibi fundus, cuius emptor erat, semel indicaretur idque venditor ita fecisset, dixit se pluris aestimare; addidit centum milia. Nemo est, qui hoc viri boni fuisse neget, sapientis negant, ut si minoris, quam potuisset, vendidisset. Haec igitur est illa pernicies, quod alios bonos, alios sapientes existimant. |Medea, Vahlen2, 273| Ex quo Ennius \"nequiquam sapere sapientem, qui ipse sibi prodesse non quiret.\" Vere id quidem, si, quid esset \"prodesse,\" mihi cum Ennio conveniret."],["cicero-officiis","3.63","Hecatonem quidem Rhodium, discipulum Panaeti, video in iis libris, quos de officio scripsit Q. Tuberoni, dicere \"sapientis esse nihil contra mores, leges, instituta facientem habere rationem rei familiaris. Neque enim solum nobis divites esse volumus, sed liberis, propinquis, amicis maximeque rei publicae. Singulorum enim facultates et copiae divitiae sunt civitatis.\" Huic Scaevolae factum, de quo paulo ante dixi, placere nullo modo potest; etenim omnino tantum se negat facturum compendii sui causa, quod non liceat. Huic nec laus magna tribuenda nec gratia est."],["cicero-officiis","3.64","Sed, sive et simulatio et dissimulatio dolus malus est, perpaucae res sunt, in quibus non dolus malus iste versetur, sive vir bonus est is, qui prodest, quibus potest, nocet nemini, certe istum virum bonum non facile reperimus. Numquam igitur est utile peccare, quia semper est turpe, et, quia semper est honestum virum bonum esse, semper est utile."],["cicero-officiis","3.65","Ac de iure quidem praediorum sanctum apud nos est iure civili, ut in iis vendendis vitia dicerentur, quae nota essent venditori. Nam, cum ex duodecim tabulis satis esset ea praestari, quae essent lingua nuncupata, quae qui infitiatus esset, dupli poenam subiret, a iuris consultis etiam reticentiae poena est constituta; quicquid enim esset in praedio vitii, id statuerunt, si venditor sciret, nisi nominatim dictum esset, praestari oportere. 66 Ut, cum in arce augurium augures acturi essent iussissentque Ti. Claudium Centumalum, qui aedes in Caelio monte habebat, demoliri ea, quorum altitudo officeret auspiciis, Claudius proscripsit insulam [vendidit], emit P. Calpurnius Lanarius. Huic ab auguribus illud idem denuntiatum est. Itaque Calpurnius cum demolitus esset cognossetque Claudium aedes postea proscripsisse, quam esset ab auguribus demoliri iussus, arbitrum illum adegit, quicquid sibi dare facere oporteret ex fide bona. M. Cato sententiam dixit, huius nostri Catonis pater (ut enim ceteri ex patribus, sic hic, qui illud lumen progenuit ex filio est nominandus)—is igitur iudex ita pronuntiavit: \"cum in vendendo rem eam scisset et non pronuntiasset, emptori damnum praestari oportere.\""],["cicero-officiis","3.67","Ergo ad fidem bonam statuit pertinere notum esse emptori vitium, quod nosset venditor. Quod si recte iudicavit, non recte frumentarius ille, non recte aedium pestilentium venditor tacuit. Sed huius modi reticentiae iure civili comprehendi non possunt; quae autem possunt, diligenter tenentur. M. Marius Gratidianus, propinquus noster, C. Sergio Oratae vendiderat aedes eas, quas ab eodem ipse paucis ante annis emerat. Eae serviebant, sed hoc in mancipio Marius non dixerat. Adducta res in iudicium est. Oratam Crassus, Gratidianum defendebat Antonius. Ius Crassus urguebat, \"quod vitii venditor non dixisset sciens, id oportere praestari,\" aequitatem Antonius, \"quoniam id vitium ignotum Sergio non fuisset, qui illas aedes vendidisset, nihil fuisse necesse dici, nec eum esse deceptum, qui, id, quod emerat, quo iure esset, teneret.\""],["cicero-officiis","3.68","Quorsus haec? Ut illud intellegas, non placuisse maioribus nostris astutos. Sed aliter leges, aliter philosophi tollunt astutias, leges, quatenus manu tenere possunt, philosophi, quatenus ratione et intellegentia. Ratio ergo hoc postulat, ne quid insidiose, ne quid simulate, ne quid fallaciter. Suntne igitur insidiae tendere plagas, etiamsi excitaturus non sis nec agitaturus? ipsae enim ferae nullo insequente saepe incidunt. Sic tu aedes proscribas, tabulam tamquam plagam ponas, [domum propter vitia vendas,] in eam aliquis incurrat imprudens?"],["cicero-officiis","3.69","Hoc quamquam video propter depravationem consuetudinis neque more turpe haberi neque aut lege sanciri aut iure civili, tamen naturae lege sanctum est. Societas est enim (quod etsi saepe dictum est, dicendum est tamen saepius), latissime quidem quae pateat, omnium inter omnes, interior eorum, qui eiusdem gentis sint, propior eorum, qui eiusdem civitatis. Itaque maiores aliud ius gentium, aliud ius civile esse voluerunt; quod civile, non idem continuo gentium, quod autem gentium, idem civile esse debet. Sed nos veri iuris germanaeque iustitiae solidam et expressam effigiem nullam tenemus, umbra et imaginibus utimur. Eas ipsas utinam sequeremur! feruntur enim ex optimis naturae et veritatis exemplis. 70 Nam quanti verba illa: uti ne propter te fidemve tuam captus fraudatusve sim! quam illa aurea: ut inter bonos bene agier oportet et sine fraudatione! Sed, qui sint \"boni,\" et quid sit \"bene agi,\" magna quaestio est. Q. quidem Scaevola, pontifex maximus, summam vim esse dicebat in omnibus iis arbitriis, in quibus adderetur ex fide bona, fideique bonae nomen existimabat manare latissime, idque versari in tutelis societatibus, fiduciis mandatis, rebus emptis venditis, conductis locatis, quibus vitae societas contineretur; in iis magni esse iudicis statuere, praesertim cum in plerisque essent iudicia contraria, quid quemque cuique praestare oporteret."],["cicero-officiis","3.71","Quocirca astutiae tollendae sunt eaque malitia, quae volt illa quidem videri se esse prudentiam, sed abest ab ea distatque plurimum. Prudentia est enim locata in dilectu bonorum et malorum, malitia, si omnia, quae turpia sunt, mala sunt, mala bonis ponit ante. Nec vero in praediis solum ius civile ductum a natura malitiam fraudemque vindicat, sed etiam in mancipiorum venditione venditoris fraus omnis excluditur. Qui enim scire debuit de sanitate, de fuga, de furtis, praestat edicto aedilium. Heredum alia causa est."],["cicero-officiis","3.72","Ex quo intellegitur, quoniam iuris natura fons sit, hoc secundum naturam esse, neminem id agere, ut ex alterius praedetur inscitia. Nec ulla pernicies vitae maior inveniri potest quam in malitia simulatio intellegentiae; ex quo ista innumerabilia nascuntur, ut utilia cum honestis pugnare videantur. Quotus enim quisque reperietur, qui impunitate et ignoratione omnium proposita abstinere possit iniuria?"],["cicero-officiis","3.73","Periclitemur, si placet, et in iis quidem exemplis, in quibus peccari volgus hominum fortasse non putet. Neque enim de sicariis, veneficis, testamentariis, furibus, peculatoribus hoc loco disserendum est, qui non verbis sunt et disputatione philosophorum, sed vinclis et carcere fatigandi, sed haec consideremus, quae faciunt ii, qui habentur boni. Minuci Basili, locupletis hominis, falsum testamentum quidam e Graecia Romam attulerunt. Quod quo facilius optinerent, scripserunt heredes secum M. Crassum et Q. Hortensium, homines eiusdem aetatis potentissimos; qui cum illud falsum esse suspicarentur, sibi autem nullius essent conscii culpae, alieni facinoris munusculum non repudiaverunt. Quid ergo? satin est hoc, ut non deliquisse videantur? Mihi quidem non videtur, quamquam alterum vivum amavi, alterum non odi mortuum; 74 sed, cum Basilus M. Satrium, sororis filium, nomen suum ferre voluisset eumque fecisset heredem (hunc dico patronum agri Piceni et Sabini; o turpem notam temporum [nomen illorum]!), non erat aequum principes civis rem habere, ad Satrium nihil praeter nomen pervenire. Etenim, si is, qui non defendit iniuriam neque propulsat, cum potest, iniuste facit, |§ 23| ut in primo libro disserui, qualis habendus est is, qui non modo non repellit, sed etiam adiuvat iniuriam? Mihi quidem etiam verae hereditates non honestae videntur, si sunt malitiosis blanditiis, officiorum non veritate, sed simulatione quaesitae. Atqui in talibus rebus aliud utile interdum, aliud honestum videri solet. 75 Falso; nam eadem utilitatis, quae honestatis, est regula. (75) Qui hoc non perviderit, ab hoc nulla fraus aberit, nullum facinus. Sic enim cogitans: \"Est istuc quidem honestum, verum hoc expedit,\" res a natura copulatas audebit errore divellere, qui fons est fraudium, maleficiorum, scelerum omnium. Itaque, si vir bonus habeat hanc vim, ut, si digitis concrepuerit, possit in locupletium testamenta nomen eius inrepere, hac vi non utatur, ne si exploratum quidem habeat id omnino neminem umquam suspicaturum. At dares hanc vim M. Crasso, ut digitorum percussione heres posset scriptus esse, qui re vera non esset heres, in foro, mihi crede, saltaret. Homo autem iustus isque, quem sentimus virum bonum, nihil cuiquam, quod in se transferat, detrahet. Hoc qui admiratur, is se, quid sit vir bonus, nescire fateatur. 76 At vero, si qui voluerit animi sui complicatam notionem evolvere, iam se ipse doceat eum virum bonum esse, qui prosit, quibus possit, noceat nemini nisi lacessitus iniuria. Quid ergo? hic non noceat, qui quodam quasi veneno perficiat, ut veros heredes moveat, in eorum locum ipse succedat? \"Non igitur faciat,\" dixerit quis, \"quod utile sit, quod expediat?\" Immo intellegat nihil nec expedire nec utile esse, quod sit iniustum; hoc qui non didicerit, bonus vir esse non poterit."],["cicero-officiis","3.77","Fimbriam consularem audiebam de patre nostro puer iudicem M. Lutatio Pinthiae fuisse, equiti Romano sane honesto, cum is sponsionem fecisset, ni vir bonus esset. Itaque ei dixisse Fimbriam se illam rem numquam iudicaturum, ne aut spoliaret fama probatum hominem, si contra iudicavisset, aut statuisse videretur virum bonum esse aliquem, cum ea res innumerabilibus officiis et laudibus contineretur. Huic igitur viro bono, quem Fimbria etiam, non modo Socrates noverat, nullo modo videri potest quicquam esse utile, quod non honestum sit. Itaque talis vir non modo facere, sed ne cogitare quidem quicquam audebit, quod non audeat praedicare. Haec non turpe est dubitare philosophos, quae ne rustici quidem dubitent? a quibus natum est id, quod iam contritum est vetustate, proverbium. Cum enim fidem alicuius bonitatemque laudant, dignum esse dicunt, \"quicum in tenebris mices.\" Hoc quam habet vim nisi illam, nihil expedire, quod non deceat, etiamsi id possis nullo refellente optinere?"],["cicero-officiis","3.78","Videsne hoc proverbio neque Gygi illi posse veniam dari neque huic, quem paulo ante fingebam digitorum percussione hereditates omnium posse converrere? Ut enim, quod turpe est, id, quamvis occultetur, tamen honestum fieri nullo modo potest, sic, quod honestum non est, id utile ut sit, effici non potest adversante et repugnante natura."],["cicero-officiis","3.79","At enim, cum permagna praemia sunt, est causa peccandi. Marius cum a spe consulatus longe abesset et iam septimum annum post praeturam iaceret, neque petiturus umquam consulatum videretur, Q. Metellum, cuius legatus erat, summum virum et civem, cum ab eo, imperatore suo, Romam missus esset, apud populum Romanum criminatus est bellum illum ducere; si se consulem fecissent; brevi tempore aut vivum aut mortuum Iugurtham se in potestatem populi Romani redacturum. Itaque factus est ille quidem consul, sed a fide iustitiaque discessit, qui optimum et gravissimum civem, cuius legatus et a quo missus esset, in invidiam falso crimine adduxerit."],["cicero-officiis","3.80","Ne noster quidem Gratidianus officio viri boni functus est tum, cum praetor esset collegiumque praetorium tribuni plebi adhibuissent, ut res nummaria de communi sententia constitueretur; iactabatur enim temporibus illis nummus sic, ut nemo posset scire, quid haberet. Conscripserunt communiter edictum cum poena atque iudicio constitueruntque, ut omnes simul in rostra post meridiem escenderent. Et ceteri quidem alius alio, Marius ab subselliis in rostra recta idque, quod communiter compositum fuerat, solus edixit. Et ea res, si quaeris, ei magno honori fuit; omnibus vicis statuae, ad eas tus, cerei; quid multa? nemo umquam multitudini fuit carior."],["cicero-officiis","3.81","Haec sunt, quae conturbent in deliberatione non numquam, cum id, in quo violatur aequitas, non ita magnum, illud autem, quod ex eo paritur, permagnum videtur, ut Mario praeripere collegis et tribunis plebi popularem gratiam non ita turpe, consulem ob eam rem fieri, quod sibi tum proposuerat, valde utile videbatur. Sed omnium una regula est, quam tibi cupio esse notissimam, aut illud, quod utile videtur, turpe ne sit aut, si turpe est, ne videatur esse utile. Quod igitur? possumusne aut illum Marium virum bonum iudicare aut hunc? Explica atque excute intellegentiam tuam, ut videas, quae sit in ea [species] forma et notio viri boni. Cadit ergo in virum bonum mentiri emolumenti sui causa, criminari, praeripere, fallere? Nihil profecto minus."],["cicero-officiis","3.82","Est ergo ulla res tanti aut commodum ullum tam expetendum, ut viri boni et splendorem et nomen amittas? Quid est, quod afferre tantum utilitas ista, quae dicitur, possit, quantum auferre, si boni viri nomen eripuerit, fidem iustitiamque detraxerit? Quid enim interest, utrum ex homine se convertat quis in beluam an hominis figura immanitatem gerat beluae? Quid? qui omnia recta et honesta neglegunt, dum modo potentiam consequantur, nonne idem faciunt, quod is, qui etiam socerum habere voluit eum, cuius ipse audacia potens esset? Utile ei videbatur plurimum posse alterius invidia; id quam iniustum in patriam et quam turpe esset, non videbat. Ipse autem socer in ore semper Graecos versus de Phoenissis habebat, quos dicam, ut potero, incondite fortasse, sed tamen, ut res possit intellegi: Capitalis [Eteocles vel potius Euripides], qui id unum, quod omnium sceleratissimum fuerit, exceperit! 83 Quid igitur minuta colligimus, hereditates, mercaturas, venditiones fraudulentas? ecce tibi, qui rex populi Romani dominusque omnium gentium esse concupiverit idque perfecerit! Hanc cupiditatem si honestam quis esse dicit, amens est; probat enim legum et libertatis interitum earumque oppressionem taetram et detestabilem gloriosam putat. Qui autem fatetur honestum non esse in ea civitate, quae libera fuerit quaeque esse debeat, regnare, sed ei, qui id facere possit, esse utile, qua hunc obiurgatione aut quo potius convicio a tanto errore coner avellere? Potest enim, di immortales! cuiquam esse utile foedissimum et taeterrimum parricidium patriae, quamvis is, qui se eo obstrinxerit, ab oppressis civibus parens nominetur? Honestate igitur dirigenda utilitas est, et quidem sic, ut haec duo verbo inter se discrepare, re unum sonare videantur."],["cicero-officiis","3.84","Non habeo, ad volgi opinionem quae maior utilitas quam regnandi esse possit; nihil contra inutilius ei, qui id iniuste consecutus sit, invenio, cum ad veritatem coepi revocare rationem. Possunt enim cuiquam esse utiles angores, sollicitudines, diurni et nocturni metus, vita insidiarum periculorumque plenissima? inquit Accius. At cui regno? Quod a Tantalo et Pelope proditum iure optinebatur. Nam quanto pluris ei regi putas, qui exercitu populi Romani populum ipsum Romanum oppressisset civitatemque non modo liberam, sed etiam gentibus imperantem servire sibi coëgisset? 85 Hunc tu quas conscientiae labes in animo censes habuisse, quae vulnera? Cuius autem vita ipsi potest utilis esse, cum eius vitae ea condicio sit, ut, qui illam eripuerit, in maxima et gratia futurus sit et gloria? Quodsi haec utilia non sunt, quae maxime videntur, quia plena sunt dedecoris ac turpitudinis, satis persuasum esse debet nihil esse utile, quod non honestum sit."],["cicero-officiis","3.86","Quamquam id quidem cum saepe alias, tum Pyrrhi bello a C. Fabricio consule iterum et a senatu nostro iudicatum est. Cum enim rex Pyrrhus populo Romano bellum ultro intulisset, cumque de imperio certamen esset cum rege generoso ac potenti, perfuga ab eo venit in castra Fabrici eique est pollicitus, si praemium sibi proposuisset, se, ut clam venisset, sic clam in Pyrrhi castra rediturum et eum veneno necaturum. Hunc Fabricius reducendum curavit ad Pyrrhum, idque eius factum laudatum a senatu est. Atqui, si speciem utilitatis opinionemque quaerimus, magnum illud bellum perfuga unus et gravem adversarium imperii sustulisset, sed magnum dedecus et flagitium, quicum laudis certamen fuisset, eum non virtute, sed scelere superatum."],["cicero-officiis","3.87","Utrum igitur utilius vel Fabricio, qui talis in hac urbe, qualis Aristides Athenis, fuit, vel senatui nostro, qui numquam utilitatem a dignitate seiunxit, armis cum hoste certare an venenis? Si gloriae causa imperium expetendum est, scelus absit, in quo non potest esse gloria; sin ipsae opes expetuntur quoquo modo, non poterunt utiles esse cum infamia. Non igitur utilis illa L. Philippi Q. f. sententia, quas civitates L. Sulla pecunia accepta ex senatus consulto liberavisset, ut eae rursus vectigales essent neque iis pecuniam, quam pro libertate dederant, redderemus. Ei senatus est assensus. Turpe imperio! piratarum enim melior fides quam senatus. At aucta vectigalia, utile igitur. Quousque audebunt dicere quicquam utile, quod non honestum? 88 potest autem ulli imperio, quod gloria debet fultum esse et benivolentia sociorum, utile esse odium et infamia? Ego etiam cum Catone meo saepe dissensi; nimis mihi praefracte videbatur aerarium vectigaliaque defendere, omnia publicanis negare, multa sociis, cum in hos benefici esse deberemus, cum illis sic agere, ut cum colonis nostris soleremus, eoque magis, quod illa ordinum coniunctio ad salutem rei publicae pertinebat. Male etiam Curio, cum causam Transpadanorum aequam esse dicebat, semper autem addebat: \"Vincat utilitas!\" Potius doceret non esse aequam, quia non esset utilis rei publicae, quam, cum utilem non esse diceret, esse aequam fateretur."],["cicero-officiis","3.89","Plenus est sextus liber de officiis Hecatonis talium quaestionum: \"sitne boni viri in maxima caritate annonae familiam non alere.\" In utramque partem disputat, sed tamen ad extremum utilitate, ut putat, officium dirigit magis quam humanitate. Quaerit, si in mari iactura facienda sit, equine pretiosi potius iacturam faciat an servoli vilis. Hic alio res familiaris, alio ducit humanitas. \"Si tabulam de naufragio stultus arripuerit, extorquebitne eam sapiens, si potuerit?\" Negat, quia sit iniurium. \"Quid? dominus navis eripietne suum?\" \"Minime, non plus quam navigantem in alto eicere de navi velit, quia sua sit. Quoad enim perventum est eo, quo sumpta navis est, non domini est navis, sed navigantium.\""],["cicero-officiis","3.90","\"Quid? si una tabula sit, duo naufragi, eique sapientes, sibine uterque rapiat, an alter cedat alteri?\" \"Cedat vero, sed ei, cuius magis intersit vel sua vel rei publicae causa vivere.\" \"Quid, si haec paria in utroque?\" \"Nullum erit certamen, sed quasi sorte aut micando victus alteri cedet alter.\" \"Quid? si pater fana expilet, cuniculos agat ad aerarium, indicetne id magistratibus filius?\" \"Nefas id quidem est, quin etiam defendat patrem, si arguatur.\" \"Non igitur patria praestat omnibus officiis?\" \"Immo vero, sed ipsi patriae conducit pios habere cives in parentes.\" \"Quid? si tyrannidem occupare, si patriam prodere conabitur pater, silebitne filius?\" \"Immo vero obsecrabit patrem, ne id faciat. Si nihil proficiet, accusabit, minabitur etiam, ad extremum, si ad perniciem patriae res spectabit, patriae salutem anteponet saluti patris.\""],["cicero-officiis","3.91","Quaerit etiam, si sapiens adulterinos nummos acceperit imprudens pro bonis, cum id rescierit, soluturusne sit eos, si cui debeat, pro bonis. Diogenes ait, Antipater negat, cui potius assentior. Qui vinum fugiens vendat sciens, debeatne dicere. Non necesse putat Diogenes, Antipater viri boni existimat. Haec sunt quasi controversa iura Stoicorum. \"In mancipio vendendo dicendane vitia, non ea, quae nisi dixeris, redhibeatur mancipium iure civili, sed haec, mendacem esse, aleatorem, furacem, ebriosum?\" Alteri dicenda videntur, alteri non videntur."],["cicero-officiis","3.92","\"Si quis aurum vendens orichalcum se putet vendere, indicetne ei vir bonus aurum illud esse an emat denario, quod sit mille denarium?\" Perspicuum est iam, et quid mihi videatur, et quae sit inter eos philosophos, quos nominavi, controversia. Pacta et promissa semperne servanda sint, quae nec vi nec dolo malo, ut praetores solent, facta sint. Si quis medicamentum cuipiam dederit ad aquam intercutem pepigeritque, si eo medicamento sanus factus esset, ne illo medicamento umquam postea uteretur, si eo medicamento sanus factus sit et annis aliquot post inciderit in eundem morbum nec ab eo, quicum pepigerat, impetret, ut iterum eo liceat uti, quid faciendum sit. Cum sit is inhumanus, qui non concedat, nec ei quicquam fiat iniuriae, vitae et saluti consulendum."],["cicero-officiis","3.93","Quid? si qui sapiens rogatus sit ab eo, qui eum heredem faciat, cum ei testamento sestertium milies relinquatur, ut, ante quam hereditatem adeat, luce palam in foro saltet, idque se facturum promiserit, quod aliter heredem eum scripturus ille non esset, faciat, quod promiserit, necne? Promisisse nollem et id arbitror fuisse gravitatis; quoniam promisit, si saltare in foro turpe ducet, honestius mentietur, si ex hereditate nihil ceperit, quam si ceperit, nisi forte eam pecuniam in rei publicae magnum aliquod tempus contulerit, ut vel saltare, cum patriae consulturus sit, turpe non sit."],["cicero-officiis","3.94","Ac ne illa quidem promissa servanda sunt, quae non sunt iis ipsis utilia, quibus illa promiseris. Sol Phaëthonti filio, ut redeamus ad fabulas, facturum se esse dixit, quicquid optasset; optavit, ut in currum patris tolleretur; sublatus est. Atque is, ante quam constitit, ictu fulminis deflagravit. Quanto melius fuerat in hoc promissum patris non esse servatum! Quid, quod Theseus exegit promissum a Neptuno? cui cum tres optationes Neptunus dedisset, optavit interitum Hippolyti filii, cum is patri suspectus esset de noverca; quo optato impetrato Theseus in maximis fuit luctibus. 95 Quid, quod Agamemnon cum devovisset Dianae, quod in suo regno pulcherrimum natum esset illo anno, immolavit Iphigeniam, qua nihil erat eo quidem anno natum pulchrius? Promissum potius non faciendum quam tam taetrum facinus admittendum fuit. Ergo et promissa non facienda non numquam, neque semper deposita reddenda. Si gladium quis apud te sana mente deposuerit, repetat insaniens, reddere peccatum sit, officium non reddere. Quid? si is, qui apud te pecuniam deposuerit, bellum inferat patriae, reddasne depositum? Non credo; facias enim contra rem publicam, quae debet esse carissima. Sic multa, quae honesta natura videntur esse, temporibus fiunt non honesta; facere promissa, stare conventis, reddere deposita commutata utilitate fiunt non honesta. Ac de iis quidem, quae videntur esse utilitates contra iustitiam simulatione prudentiae, satis arbitror dictum."],["cicero-officiis","3.96","Sed quoniam a quattuor fontibus honestatis |§§ 15 ff.| primo libro officia duximus, in eisdem versemur, cum docebimus ea, |§§ 40-70| quae videantur esse utilia neque sint, |§§ 71-95| quam sint virtutis inimica. Ac de prudentia quidem, quam vult imitari malitia, itemque de iustitia, quae semper est utilis, disputatum est. Reliquae sunt duae partes honestatis, quarum altera in animi excellentis magnitudine et praestantia cernitur, altera in conformatione et moderatione continentiae et temperantiae."],["cicero-officiis","3.97","Utile videbatur Ulixi, ut quidem poëtae tragici prodiderunt (nam apud Homerum, optimum auctorem, talis de Ulixe nulla suspicio est), sed insimulant eum tragoediae simulatione insaniae militiam subterfugere voluisse. Non honestum consilium, at utile, ut aliquis fortasse dixerit, regnare et Ithacae vivere otiose cum parentibus, cum uxore, cum filio. Ullum tu decus in cotidianis laboribus et periculis cum hac tranquillitate conferendum putas? Ego vero istam contemnendam et abiciendam, quoniam, quae honesta non sit, ne utilem quidem esse arbitror. 98 Quid enim auditurum putas fuisse Ulixem, si in illa simulatione perseveravisset? qui cum maximas res gesserit in bello, tamen haec audiat ab Aiace:"],["cicero-officiis","3.99","Illi vero non modo cum hostibus, verum etiam cum fluctibus, id quod fecit, dimicare melius fuit quam deserere consentientem Graeciam ad bellum barbaris inferendum. Sed omittamus et fabulas et externa; ad rem factam nostramque veniamus. M. Atilius Regulus cum consul iterum in Africa ex insidiis captus esset duce Xanthippo Lacedaemonio, imperatore autem patre Hannibalis Hamilcare, iuratus missus est ad senatum, ut, nisi redditi essent Poenis captivi nobiles quidam, rediret ipse Carthaginem. Is cum Romam venisset, utilitatis speciem videbat, sed eam, ut res declarat, falsam iudicavit; quae erat talis: manere in patria, esse domui suae cum uxore, cum liberis, quam calamitatem accepisset in bello, communem fortunae bellicae iudicantem tenere consularis dignitatis gradum. Quis haec negat esse utilia? quem censes? Magnitudo animi et fortitudo negat. 100 XXVII. Num locupletiores quaeris auctores? Harum enim est virtutum proprium nihil extimescere, omnia humana despicere, nihil, quod homini accidere possit, intolerandum putare. Itaque quid fecit? In senatum venit, mandata exposuit, sententiam ne diceret recusavit, quam diu iure iurando hostium teneretur, non esse se senatorem. Atque illud etiam (\"O stultum hominem,\" dixerit quispiam, \"et repugnantem utilitati suae!\"), reddi captivos negavit esse utile; illos enim adulescentes esse et bonos duces, se iam confectum senectute. Cuius cum valuisset auctoritas, captivi retenti sunt, ipse Carthaginem rediit, neque eum caritas patriae retinuit nec suorum. Neque vero tum ignorabat se ad crudelissimum hostem et ad exquisita supplicia proficisci, sed ius iurandum conservandum putabat. Itaque tum, cum vigilando necabatur, erat in meliore causa, quam si domi senex captivus, periurus consularis remansisset."],["cicero-officiis","3.101","At stulte, qui non modo non censuerit captivos remittendos, verum etiam dissuaserit. Quo modo stulte? etiamne, si rei publicae conducebat? potest autem, quod inutile rei publicae sit, id cuiquam civi utile esse? Pervertunt homines ea, quae sunt fundamenta naturae, cum utilitatem ab honestate seiungunt. Omnes enim expetimus utilitatem ad eamque rapimur nec facere aliter ullo modo possumus. Nam quis est, qui utilia fugiat? aut quis potius, qui ea non studiosissime persequatur? Sed quia nusquam possumus nisi in laude, decore, honestate utilia reperire, propterea illa prima et summa habemus, utilitatis nomen non tam splendidum quam necessarium ducimus."],["cicero-officiis","3.102","Quid est igitur, dixerit quis, in iure iurando? num iratum timemus Iovem? At hoc quidem commune est omnium philosophorum, non eorum modo, qui deum nihil habere ipsum negotii dicunt, nihil exhibere alteri, sed eorum etiam, qui deum semper agere aliquid et moliri volunt, numquam nec irasci deum nec nocere. Quid autem iratus Iuppiter plus nocere potuisset, quam nocuit sibi ipse Regulus? Nulla igitur vis fuit religionis, quae tantam utilitatem perverteret. An ne turpiter faceret? Primum minima de malis. Num igitur tantum mali turpitudo ista habebat, quantum ille cruciatus? Deinde illud etiam apud Accium: quamquam ab impio rege dicitur, luculente tamen dicitur."],["cicero-officiis","3.103","Addunt etiam, quem ad modum nos dicamus videri quaedam utilia, quae non sint, sic se dicere videri quaedam honesta, quae non sint, \"ut hoc ipsum videtur honestum, conservandi iuris iurandi causa ad cruciatum revertisse; sed fit non honestum, quia, quod per vim hostium esset actum, ratum esse non debuit.\" Addunt etiam, quicquid valde utile sit, id fieri honestum, etiamsi antea non videretur. Haec fere contra Regulum. Sed prima quaeque videamus."],["cicero-officiis","3.104","\"Non fuit Iuppiter metuendus ne iratus noceret, qui neque irasci solet nec nocere.\" Haec quidem ratio non magis contra Reguli quam contra omne ius iurandum valet. Sed in iure iurando non qui metus, sed quae vis sit, debet intellegi; est enim ius iurandum affirmatio religiosa; quod autem affirmate quasi deo teste promiseris, id tenendum est. Iam enim non ad iram deorum, quae nulla est, sed ad iustitiam et ad fidem pertinet. Nam praeclare Ennius: Qui ius igitur iurandum violat, is Fidem violat, quam in Capitolio \"vicinam Iovis optimi maximi,\" |Unknown| ut in Catonis oratione est, maiores nostri esse voluerunt."],["cicero-officiis","3.105","At enim ne iratus quidem Iuppiter plus Regulo nocuisset, quam sibi nocuit ipse Regulus. Certe, si nihil malum esset nisi dolere. Id autem non modo [non] summum malum, sed ne malum quidem esse maxima auctoritate philosophi affirmant. Quorum quidem testem non mediocrem, sed haud scio an gravissimum Regulum nolite, quaeso, vituperare. Quem enim locupletiorem quaerimus quam principem populi Romani, qui retinendi officii causa cruciatum subierit voluntarium? Nam quod aiunt: \"minima de malis,\" id est ut turpiter potius quam calamitose, an est ullum maius malum turpitudine? quae si in deformitate corporis habet aliquid offensionis, quanta illa depravatio et foeditas turpificati animi debet videri! 106 Itaque nervosius qui ista disserunt, solum audent malum dicere id, quod turpe sit, qui autem remissius, ii tamen non dubitant summum malum dicere. Nam illud quidem: idcirco recte a poëta, quia, cum tractaretur Atreus, personae serviendum fuit. Sed si hoc sibi sument, nullam esse fidem, quae infideli data sit, videant, ne quaeratur latebra periurio."],["cicero-officiis","3.107","Est autem ius etiam bellicum fidesque iuris iurandi saepe cum hoste servanda. Quod enim ita iuratum est, ut mens conciperet fieri oportere, id servandum est; quod aliter, id si non fecerit, nullum est periurium. Ut, si praedonibus pactum pro capite pretium non attuleris, nulla fraus sit, ne si iuratus quidem id non feceris; nam pirata non est ex perduellium numero definitus, sed communis hostis omnium; cum hoc nec fides debet nec ius iurandum esse commune. 108 Non enim falsum iurare periurare est, sed, quod ex animi tui sententia iuraris, sicut verbis concipitur more nostro, id non facere periurium est. Scite enim Euripides: Regulus vero non debuit condiciones pactionesque bellicas et hostiles perturbare periurio. Cum iusto enim et legitimo hoste res gerebatur, adversus quem et totum ius fetiale et multa sunt iura communia. Quod ni ita esset, numquam claros viros senatus vinctos hostibus dedidisset."],["cicero-officiis","3.109","At vero T. Veturius et Sp. Postumius cum iterum consules essent, quia, cum male pugnatum apud Caudium esset, legionibus nostris sub iugum missis pacem cum Samnitibus fecerant, dediti sunt iis; iniussu enim populi senatusque fecerant. Eodemque tempore Ti. Numicius, Q. Maelius, qui tum tribuni pl. erant, quod eorum auctoritate pax erat facta, dediti sunt, ut pax Samnitium repudiaretur; atque huius deditionis ipse Postumius, qui dedebatur, suasor et auctor fuit. Quod idem multis annis post C. Mancinus, qui, ut Numantinis, quibuscum sine senatus auctoritate foedus fecerat, dederetur, rogationem suasit eam, quam L. Furius, Sex. Atilius ex senatus consulto ferebant; qua accepta est hostibus deditus. Honestius his quam Q. Pompeius, quo, cum in eadem causa esset, deprecante accepta lex non est. Hic ea, quae videbatur utilitas, plus valuit quam honestas, apud superiores utilitatis species falsa ab honestatis auctoritate superata est."],["cicero-officiis","3.110","At non debuit ratum esse, quod erat actum per vim.—Quasi vero forti viro vis possit adhiberi. Cur igitur ad senatum proficiscebatur, cum praesertim de captivis dissuasurus esset? Quod maximum in eo est, id reprehenditis. Non enim suo iudicio stetit, sed suscepit causam, ut esset iudicium senatus; cui nisi ipse auctor fuisset, captivi profecto Poenis redditi essent; ita incolumis in patria Regulus restitisset. Quod quia patriae non utile putavit, idcirco sibi honestum et sentire illa et pati credidit. Nam quod aiunt, quod valde utile sit, id fieri honestum, immo vero esse, non fieri. Est enim nihil utile, quod idem non honestum, nec, quia utile, honestum, sed, quia honestum, utile. Quare ex multis mirabilibus exemplis haud facile quis dixerit hoc exemplo aut laudabilius aut praestantius."],["cicero-officiis","3.111","Sed ex tota hac laude Reguli unum illud est admiratione dignum, quod captivos retinendos censuit. Nam quod rediit, nobis nunc mirabile videtur, illis quidem temporibus aliter facere non potuit; itaque ista laus non est hominis, sed temporum. Nullum enim vinculum ad astringendam fidem iure iurando maiores artius esse voluerunt. Id indicant leges in duodecim tabulis, indicant sacratae, indicant foedera, quibus etiam cum hoste devincitur fides, indicant notiones animadversionesque censorum, qui nulla de re diligentius quam de iure iurando iudicabant."],["cicero-officiis","3.112","Manlio A. f., cum dictator fuisset, M. Pomponius tr. pl. diem dixit, quod is paucos sibi dies ad dictaturam gerendam addidisset; criminabatur etiam, quod Titum filium, qui postea est Torquatus appellatus, ab hominibus relegasset et ruri habitare iussisset. Quod cum audivisset adulescens filius, negotium exhiberi patri, accurrisse Romam et cum primo luci Pomponi domum venisse dicitur. Cui cum esset nuntiatum, qui illum iratum allaturum ad se aliquid contra patrem arbitraretur, surrexit e lectulo remotisque arbitris ad se adulescentem iussit venire. At ille, ut ingressus est, confestim gladium destrinxit iuravitque se illum statim interfecturum, nisi ius iurandum sibi dedisset se patrem missum esse facturum. Iuravit hoc terrore coactus Pomponius; rem ad populum detulit, docuit, cur sibi causa desistere necesse esset, Manlium missum fecit. Tantum temporibus illis ius iurandum valebat. Atque hic T. Manlius is est, qui ad Anienem Galli, quem ab eo provocatus occiderat, torque detracto cognomen invenit, cuius tertio consulatu Latini ad Veserim fusi et fugati, magnus vir in primis et, qui perindulgens in patrem, idem acerbe severus in filium."],["cicero-officiis","3.113","Sed, ut laudandus Regulus in conservando iure iurando, sic decem illi, quos post Cannensem pugnam iuratos ad senatum misit Hannibal se in castra redituros ea, quorum erant potiti Poeni, nisi de redimendis captivis impetravissent, si non redierunt, vituperandi. De quibus non omnes uno modo; nam Polybius, bonus auctor in primis, ex decem nobilissimis, qui tum erant missi, novem revertisse dicit re a senatu non impetrata; unum ex decem, qui paulo post, quam erat egressus e castris, redisset, quasi aliquid esset oblitus, Romae remansisse; reditu enim in castra liberatum se esse iure iurando interpretabatur, non recte; fraus enim astringit, non dissolvit periurium. Fuit igitur stulta calliditas perverse imitata prudentiam. Itaque decrevit senatus, ut ille veterator et callidus vinctus ad Hannibalem duceretur."],["cicero-officiis","3.114","Sed illud maximum: octo hominum milia tenebat Hannibal, non quos in acie cepisset, aut qui periculo mortis diffugissent, sed qui relicti in castris fuissent a Paulo et a Varrone consulibus. Eos senatus non censuit redimendos, cum id parva pecunia fieri posset, ut esset insitum militibus nostris aut vincere aut emori. Qua quidem re audita fractum animum Hannibalis scribit idem, quod senatus populusque Romanus rebus afflictis tam excelso animo fuisset. Sic honestatis comparatione ea, quae videntur utilia, vincuntur."],["cicero-officiis","3.115","Acilius autem, qui Graece scripsit historiam, plures ait fuisse, qui in castra revertissent eadem fraude, ut iure iurando liberarentur, eosque a censoribus omnibus ignominiis notatos. Sit iam huius loci finis. Perspicuum est enim ea, quae timido animo, humili, demisso fractoque fiant, quale fuisset Reguli factum, si aut de captivis, quod ipsi opus esse videretur, non quod rei publicae, censuisset aut domi remanere voluisset, non esse utilia, quia sint flagitiosa, foeda, turpia."],["cicero-officiis","3.116","Restat quarta pars, quae decore, moderatione, modestia, continentia, temperantia continetur. Potest igitur quicquam utile esse, quod sit huic talium virtutum choro contrarium? Atqui ab Aristippo Cyrenaici atque Annicerii philosophi nominati omne bonum in voluptate posuerunt virtutemque censuerunt ob eam rem esse laudandam, quod efficiens esset voluptatis. Quibus obsoletis floret Epicurus, eiusdem fere adiutor auctorque sententiae. Cum his \"viris equisque,\" ut dicitur, si honestatem tueri ac retinere sententia est, decertandum est."],["cicero-officiis","3.117","Nam si non modo utilitas, sed vita omnis beata corporis firma constitutione eiusque constitutionis spe explorata, ut a Metrodoro scriptum est, continetur, certe haec utilitas, et quidem summa (sic enim censent), cum honestate pugnabit. Nam ubi primum prudentiae locus dabitur? an ut conquirat undique suavitates? Quam miser virtutis famulatus servientis voluptati! Quod autem munus prudentiae? an legere intellegenter voluptates? Fac nihil isto esse iucundius, quid cogitari potest turpius? Iam, qui dolorem summum malum dicat, apud eum quem habet locum fortitudo, quae est dolorum laborumque contemptio? Quamvis enim multis locis dicat Epicurus, sicuti dicit, satis fortiter de dolore, tamen non id spectandum est, quid dicat, sed quid consentaneum sit ei dicere, qui bona voluptate terminaverit, mala dolore. Et, si illum audiam, de continentia et temperantia dicit ille quidem multa multis locis, sed aqua haeret, ut aiunt; nam qui potest temperantiam laudare is, qui ponat summum bonum in voluptate? est enim temperantia libidinum inimica, libidines autem consectatrices voluptatis."],["cicero-officiis","3.118","Atque in his tamen tribus generibus, quoquo modo possunt, non incallide tergiversantur; prudentiam introducunt scientiam suppeditantem voluptates, depellentem dolores; fortitudinem quoque aliquo modo expediunt, cum tradunt rationem neglegendae mortis, perpetiendi doloris; etiam temperantiam inducunt non facillime illi quidem, sed tamen quoquo modo possunt; dicunt enim voluptatis magnitudinem doloris detractione finiri. Iustitia vacillat vel iacet potius omnesque eae virtutes, quae in communitate cernuntur et in societate generis humani. Neque enim bonitas nec liberalitas nec comitas esse potest, non plus quam amicitia, si haec non per se expetantur, sed ad voluptatem utilitatemve referantur. Conferamus igitur in pauca."],["cicero-officiis","3.119","Nam ut utilitatem nullam esse docuimus, quae honestati esset contraria, sic omnem voluptatem dicimus honestati esse contrariam. Quo magis reprehendendos Calliphontem et Dinomachum iudico, qui se dirempturos controversiam putaverunt, si cum honestate voluptatem tamquam cum homine pecudem copulavissent. Non recipit istam coniunctionem honestas, aspernatur, repellit. Nec vero finis bonorum [et malorum], qui simplex esse debet, ex dissimillimis rebus misceri et temperari potest. |De Finibus, II| Sed de hoc (magna enim res est) alio loco pluribus; nunc ad propositum."],["cicero-officiis","3.120","Quem ad modum igitur, si quando ea, quae videtur utilitas, honestati repugnat, diiudicanda res sit, satis est supra disputatum. Sin autem speciem utilitatis etiam voluptas habere dicetur, nulla potest esse ei cum honestate coniunctio. Nam, ut tribuamus aliquid voluptati, condimenti fortasse non nihil, utilitatis certe nihil habebit."],["cicero-officiis","3.121","Habes a patre munus, Marce fili, mea quidem sententia magnum, sed perinde erit, ut acceperis. Quamquam hi tibi tres libri inter Cratippi commentarios tamquam hospites erunt recipiendi; sed, ut, si ipse venissem Athenas (quod quidem esset factum, nisi me e medio cursu clara voce patria revocasset), aliquando me quoque audires, sic, quoniam his voluminibus ad te profecta vox est mea, tribues iis temporis quantum poteris, poteris autem, quantum voles. Cum vero intellexero te hoc scientiae genere gaudere, tum et praesens tecum propediem, ut spero, et, dum aberis, absens loquar. Vale igitur, mi Cicero, tibique persuade esse te quidem mihi carissimum, sed multo fore cariorem, si talibus monitis praeceptisque laetabere."],["catullus-carmina","1","Qui dono lepidum nouum libellum\narido modo pumice expolitum?\nCorneli, tibi: namque tu solebas\nmeas esse aliquid putare nugas;\niam tum cum ausus es unus Italorum\nomne acuum tribus explicare cartis\ndoctis, Iuppiter, et laboriosis.\nquare habe tibi quidquid hoc libelli\nqualecumque; quod, o patrona uirgo,\nplus uno maneat perenne saeclo.",1],["catullus-carmina","2","Passer, deliciae meae puellae,\nquicum ludere, quem in sinu tenere,\nqui primum digitum dare atpetenti\net acris solet incitare morsus,\ncum desiderio meo nitenti\ncarum nescio quid libet iocari,\net solaciolum sui doloris,\n†credo ut cum grauis acquiescet ardor:†\ntecum ludere sicut ipsa possem\net tristis animi leuare curas!\n. . . . . . . .\ntam gratum est mihi quam ferunt puellae\npernici aureolum fuisse malum,\nquod zonam soluit diu ligatam.",1],["catullus-carmina","3","Lugete, o Veneres Cupidinesque,\net quantum est hominum uenustiorum.\npasser mortuus est meae puellae,\npasser, deliciae meae puellae.\nquem plus illa oculis suis amabat:\nnam mellitus erat suamque norat\nipsam tam bene quam puella matrem.\nnec sese a gremio illius mouebat,\nsed circumsiliens modo huc modo illuc\nad solam dominam usque pipilabat.\nqui nunc it per iter tenebricosum\nilluc, unde negant redire quenquam.\nat uobis male sit, malae tenebrae\nOrci, quae omnia bella deuoratis:\ntam bellum mihi passerem abstulistis.\nuae factum male! uae miselle passer,\ntua nunc opera meae puellae\nflendo turgiduli rubent ocelli.",1],["catullus-carmina","4","Phasellus ille, quem uidetis, hospites,\nait fuisse nauium celerrimus,\nneque ullius natantis impetum trabis\nnequisse praeterire, siue palmulis\nopus foret uolare siue linteo.\net hoc negat minacis Adriatici\nnegare litus insulasue Cycladas\nRhodumque nobilem horridamque Thraciam,\nPropontida trucemue Ponticum sinum,\nubi iste post phasellus antea fuit\ncomata silua: nam Cytorio in iugo\nloquente saepe sibilum edidit coma.\nAmastri Pontica et Cytore buxifer,\ntibi haec fuisse et esse cognitissima\nait phasellus: ultima ex origine\ntuo stetisse dicit in cacumine,\ntuo imbuisse palmulas in aequore,\net inde tot per impotentia freta\nherum tulisse, laeua siue dextera\nuocaret aura, siue utrumque Iuppiter\nsimul secundus incidisset in pedem.\nneque ulla uota litoralibus deis\nsibi esse facta, cum ueniret a marei\nnouissimo hunc ad usque limpidum lacum.\nsed haec prius fuere: nunc recondita\nsenet quiete seque dedicat tibi,\ngemelle Castor et gemelle Castoris.",1],["catullus-carmina","5","Viuamus, mea Lesbia, atque amemus,\nrumoresque senum seueriorum\nomnes unius aestimemus assis.\nsoles occidere et redire possunt:\nnobis cum semel occidit breuis lux,\nnox est perpetua una dormienda.\nda mi basia mille, deinde centum,\ndein mille altera, dein secunda centum,\ndeinde usque altera mille, deinde centum.\ndein, cum milia multa fecerimus,\nconturbabimus illa, ne sciamus,\naut ne quis malus inuidere possit,\ncum tantum sciat esse basiorum.",1],["catullus-carmina","6","Flaui, delicias tuas Catullo,\nnei sint illepidae atque inelegantes,\nuelles dicere, nec tacere posses.\nuerum nescio quid febriculosi\nscorti diligis: hoc pudet fateri.\nnam te non uiduas iacere noctes\nnequiquam tacitum cubile clamat\nSertisque ac Syrio fraglans oliuo,\npuluinusque peraeque et hic et ille\nattritus, tremulique quassa lecti\nargutatio inambulatioque.\nnam nil uerpa ualet, nihil tacere.\ncur? non tam latera ecfututa pandas,\nnei tu quid facias ineptiarum.\nquare, quidquid habes boni malique,\ndic nobis. uolo te ac tuos amores\nad caelum lepido uocare uersu.",1],["catullus-carmina","7","Quaeris, quot mihi basiationes\ntuae, Lesbia, sint satis superque.\nquam magnus numerus Libyssae harenae\nlasarpiciferis iacet Cyrenis,\noraclum Iouis inter aestuosi\net Batti ueteris sacrum sepulcrum;\naut quam sidera multa, cum tacet nox,\nfurtiuos hominum uident amores;\ntam te basia multa basiare\nuesano satis et super Catullo est,\nquae nec pernumerare curiosi\npossint nec mala fascinare lingua.",1],["catullus-carmina","8","Miser Catulle, desinas ineptire,\net quod uides perisse perditum ducas.\nfulsere quondam candidi tibi soles,\ncum uentitabas quo puella ducebat\namata nobis quantum amabitur nulla.\nibi illa multa tum iocosa fiebant,\nquae tu uolebas nec puella nolebat.\nfulsere uere candidi tibi soles.\nnunc iam illa non uolt: tu quoque inpotens noli,\nnec quae fugit sectare, nec miser uiue,\nsed obstinata mente perfer, obdura.\nuale, puella. iam Catullus obdurat,\nnec te requiret nec rogabit inuitam.\nat te dolebis, cum rogaberis nulla.\nscelesta †ne te†. quae tibi manet uita!\nquis nunc te adibit? cui uideberis bella?\nquem nunc amabis? cuius esse diceris?\nquem basiabis? cui labella mordebis?\nat tu, Catulle, destinatus obdura.",1],["catullus-carmina","9","Verani, omnibus e meis amicis\nantistans mihi milibus trecentis,\nuenistine domum ad tuos Penates\nfratresque unanimos anumque matrem?\nuenisti. o mihi nuntii beati!\nuisam te incolumem audiamque Hiberum\nnarrantem loca, facta, nationes,\nut mos est tuus, applicansque collum\niucundum os oculosque suauiabor.\no quantum est hominum beatiorum,\nquid me laetius est beatiusue?",1],["catullus-carmina","10","Varus me meus ad suos amores\nuisum duxerat e foro otiosum,\nscortillum, ut mihi tum repente uisum est,\nnon sane illepidum neque inuenustum.\nhuc ut uenimus, incidere nobis\nsermones uarii, in quibus, quid esset\niam Bithynia, quo modo se haberet,\net quonam mihi profuisset aere.\nrespondi id quod erat, nihil neque ipsis\nnec praetoribus esse nec cohorti,\ncur quisquam caput unctius referret,\npraesertim quibus esset irrumator\npraetor, non faceret pili cohortem.\n‘at certe tamen,’ inquiunt ‘quod illic\nnatum dicitur esse, comparasti\nad lecticam hominis.’ Ego, ut puellae\nunum me facerem beatiorem,\n‘non’ inquam ‘mihi tam fuit maligne,\nut, prouincia quod mala incidisset,\nnon possem octo homines parare rectos.’\nat mi nullus erat neque hic neque illic,\nfractum qui ueteris pedem grabati\nin collo sibi collocare posset.\nhic illa, ut decuit cinaediorem,\n‘quaeso’ inquit ‘mihi, mi Catulle, paulum\nistos †commoda: nam† uolo ad Sarapim\ndeferri.’ ‘mane’ inquii puellae,\n‘istud quod modo dixeram me habere,\nfugit me ratio: meus sodalis\nCinna est Gaius, is sibi parauit.\nuerum, utrum illius an mei, quid ad me?\nutor tam bene quam mihi pararim.\nsed tu insulsa male et molesta uiuis,\nper quam non licet esse neglegentem.’",1],["catullus-carmina","11","Furi et Aureli, comites Catulli,\nsiue in extremos penetrabit Indos,\nlitus ut longe resonante Eoa\ntunditur unda,\nsiue in Hyrcanos Arabesque molles,\nseu Sacas sagittiferosue Parthos,\nsiue quae septemgeminus colorat\naequora Nilus,\nsiue trans altas gradietur Alpes,\nCaesaris uisens monimenta magni,\nGallicum Rhenum †horribilesque ulti-\nmosque† Britannos,\nomnia haec, quaecunque feret uoluntas\ncaelitum, temptare simul parati,\npauca nuntiate meae puellae\nnon bona dicta.\ncum suis uiuat ualeatque moechis,\nquos simul complexa tenet trecentos,\nnullum amans uere, sed identidem omnium\nilia rumpens:\nnec meum respectet, ut ante, amorem,\nqui illius culpa cecidit uelut prati\nultimi flos, praetereunte postquam\ntactus aratro est.",1],["catullus-carmina","12","Marrucine Asini, manu sinistra\nnon belle uteris in ioco atque uino:\ntollis lintea neglegentiorum.\nhoc salsum esse putas? fugit te, inepte:\nquamuis sordida res et inuenusta est.\nnon credis mihi? crede Pollioni\nfratri, qui tua furta uel talento\nmutari uelit: est enim leporum\ndisertus puer ac facetiarum.\nquare aut hendecasyllabos trecentos\nexspecta, aut mihi linteum remitte,\nquod me non mouet aestimatione,\nuerum est mnemosynum mei sodalis.\nnam sudaria Saetaba ex Hiberis\nmiserunt mihi muneri Fabullus\net Veranius: haec amem necesse est\nut Veraniolum meum et Fabullum.",1],["catullus-carmina","13","Cenabis bene, mi Fabulle, apud me\npaucis, si tibi di fauent, diebus,\nsi tecum attuleris bonam atque magnam\ncenam, non sine candida puella\net uino et sale et omnibus cachinnis.\nhaec si, inquam, attuleris, uenuste noster,\ncenabis bene: nam tui Catulli\nplenus sacculus est aranearum.\nsed contra accipies meros amores\nseu quid suauius elegantiusue est:\nnam unguentum dabo, quod meae puellae\ndonarunt Veneres Cupidinesque,\nquod tu cum olfacies, deos rogabis,\ntotum ut te faciant, Fabulle, nasum.",1],["catullus-carmina","14","Nei te plus oculis meis amarem,\niucundissime Calue, munere isto\nodissem te odio Vatiniano:\nnam quid feci ego quidue sum locutus,\ncur me tot male perderes poetis?\nisti di mala multa dent clienti,\nqui tantum tibi misit impiorum.\nquod si, ut suspicor, hoc nouum ac repertum\nmunus dat tibi Sulla litterator,\nnon est mi male, sed bene ac beate,\nquod non dispereunt tui labores.\ndi magni, horribilem et sacrum libellum!\nquem tu scilicet ad tuum Catullum\nmisti, continuo ut die periret,\nSaturnalibus, optimo dierum!\nnon non hoc tibi, salse, sic abibit.\nnam, si luxerit, ad librariorum\ncurram scrinia, Caesios, Aquinos,\nSuffenum, omnia colligam uenena,\nac te his suppliciis remunerabor.\nuos hinc interea ualete abite\nilluc, unde malum pedem attulistis,\nsaecli incommoda, pessimi poetae.",1],["catullus-carmina","15","Commendo tibi me ac meos amores,\nAureli. ueniam peto pudentem,\nut, si quicquam animo tuo cupisti,\nquod castum expeteres et integellum,\nconserues puerum mihi pudice,\nnon dico a populo: nihil ueremur\nistos, qui in platea modo huc modo illuc\nin re praetereunt, sua occupati:\nuerum a te metuo tuoque pene\ninfesto pueris bonis malisque.\nquem tu qua lubet, ut lubet, moueto\nquantum uis, ubi erit foris paratum:\nhunc unum excipio, ut puto, pudenter.\nquod si te mala mens furorque uecors\nin tantam impulerit, sceleste, culpam,\nut nostrum insidiis caput lacessas;\na tum te miserum malique fati,\nquem attractis pedibus patente porta\npercurrent raphanique mugilesque.",1],["catullus-carmina","16","Pedicabo ego uos et irrumabo,\nAureli pathice et cinaede Furi,\nqui me ex uersiculis meis putastis,\nquod sunt molliculi, parum pudicum.\nnam castum esse decet pium poetam\nipsum, uersiculos nihil necesse est,\nqui tum denique habent salem ac leporem,\nsi sint molliculi ac parum pudici,\net quod pruriat incitare possint,\nnon dico pueris, sed his pilosis\nqui duros nequeunt mouere lumbos.\nuos, quod milia multa basiorum\nlegistis, male me marem putatis?\npedicabo ego uos et irrumabo.",1],["catullus-carmina","17","O Colonia, quae cupis ponte ludere longo,\net salire paratum habes, sed uereris inepta\ncrura ponticuli acsuleis stantis in rediuiuis,\nne supinus eat cauaque in palude recumbat;\nsic tibi bonus ex tua pons libidine fiat,\nin quo uel Salisubsali sacra suscipiantur:\nmunus hoc mihi maximi da, Colonia, risus.\nquendam municipem meum de tuo uolo ponte\nire praecipitem in lutum per caputque pedesque,\nuerum totius ut lacus putidaeque paludis\nliuidissima maximeque est profunda uorago.\ninsulsissimus est homo, nec sapit pueri instar\nbimuli tremula patris dormientis in ulna.\nquoi cum sit uiridissimo nupta flore puella\net puella tenellulo delicatior haedo,\nasseruanda nigerrimis diligentius uuis,\nludere hanc sinit ut lubet, nec pili facit uni,\nnec se subleuat ex sua parte, sed uelut alnus\nin fossa Liguri iacet suppernata securi,\ntantundem omnia sentiens quam si nulla sit usquam.\ntalis iste meus stupor nil uidet, nihil audit,\nipse qui sit, utrum sit an non sit, id quoque nescit.\nnunc eum uolo de tuo ponte mittere pronum,\nsi pote stolidum repente excitare ueternum;\net supinum animum in graui derelinquere caeno,\nferream ut soleam tenaci in uoragine mula.",1],["catullus-carmina","21","Aureli, pater esuritionum,\nnon harum modo, sed quot aut fuerunt\naut sunt aut aliis erunt in annis,\npedicare cupis meos amores.\nnec clam: nam simul es, iocaris una,\nhaerens ad latus omnia experiris.\nfrustra: nam insidias mihi instruentem\ntangam te prior irrumatione.\natqui si faceres satur, tacerem:\nnunc ipsum id doleo, quod esurire\nmellitus puer et sitire discet.\nquare desine, dum licet pudico,\nne finem facias, sed irrumatus.",1],["catullus-carmina","22","Suffenus iste, Vare, quem probe nosti,\nhomo est uenustus et dicax et urbanus,\nidemque longe plurimos facit uersus.\nputo esse ego illi milia aut decem aut plura\nperscripta, nec sic ut fit in palimpsesto\nrelata: cartae regiae, noui libri,\nnoui umbilici, lora rubra, membrana\nderecta plumbo, et pumice omnia aequata.\nhaec cum legas tu, bellus ille et urbanus\nSuffenus unus caprimulgus aut fossor\nrursus uidetur: tantum abhorret ac mutat.\nhoc quid putemus esse? qui modo scurra\naut siquid hac re tersius uidebatur,\nidem infaceto est infacetior rure,\nsimul poemata attigit, neque idem umquam\naeque est beatus ac poema cum scribit:\ntam gaudet in se tamque se ipse miratur.\nnimirum idem omnes fallimur, neque est quisquam\nquem non in aliqua re uidere Suffenum\npossis. suus cuique attributus est error:\nsed non uidemus manticae quod in tergo est.",1],["catullus-carmina","23","Furei, cui neque seruos est neque arca\nnec cimex neque araneus neque ignis,\nuerum est et pater et nouerca, quorum\ndentes uel silicem comesse possunt,\nest pulcre tibi cum tuo parente\net cum coniuge lignea parentis.\nnec mirum: bene nam ualetis omnes,\npulcre concoquitis, nihil timetis,\nnon incendia, non graues ruinas,\nnon facta impia, non dolos ueneni,\nnon casus alios periculorum.\natqui corpora sicciora cornu\naut siquid magis aridum est habetis\nsole et frigore et esuritione.\nquare non tibi sit bene ac beate?\na te sudor abest, abest saliua,\nmucusque et mala pituita nasi.\nhanc ad munditiem adde mundiorem,\nquod culus tibi purior salillo est,\nnec toto decies cacas in anno,\natque id durius est faba et lapillis,\nquod tu si manibus teras fricesque,\nnon umquam digitum inquinare posses.\nhaec tu commoda tam beata, Furi,\nnoli spernere nec putare parui,\net sestertia quae soles precari\ncentum desine: nam satis beatu’s.",1],["catullus-carmina","24","O qui flosculus es Iuuentiorum,\nnon horum modo, sed quot aut fuerunt\naut posthac aliis erunt in annis,\nmallem diuitias Midae dedisses\nisti, qui neque seruos est neque arca,\nquam sic te sineres ab illo amari.\n‘qui? non est homo bellus?’ inquies. est:\nsed bello huic neque seruos est neque arca.\nhoc tu quam lubet abice eleuaque:\nnec seruom tamen ille habet neque arcam.",1],["catullus-carmina","25","Cinaede Thalle, mollior cuniculi capillo\nuel anseris medullula uel imula oricilla\nuel pene languido senis situque araneoso,\nidemque, Thalle, turbida rapacior procella,\ncum diua †mulier aries† ostendit oscitantes,\nremitte pallium mihi meum, quod inuolasti,\nsudariumque Saetabum catagraphosque Thynos,\ninepte, quae palam soles habere tamquam auita.\nquae nunc tuis ab unguibus reglutina et remitte,\nne laneum latusculum manusque mollicellas\ninusta turpiter tibi flagella conscribillent,\net insolenter aestues, uelut minuta magno\ndeprensa nauis in mari, uesaniente uento.",1],["catullus-carmina","26","Furi, uillula nostra non ad Austri\nflatus opposita est neque ad Fauoni\nnec saeui Boreae aut Apheliotae,\nuerum ad milia quindecim et ducentos.\no uentum horribilem atque pestilentem!",1],["catullus-carmina","27","Minister uetuli puer Falerni\ninger mi calices amariores,\nut lex Postumiae iubet magistrae\nebriosa acina ebriosioris.\nat uos quo lubet hinc abite, lymphae,\nuini pernicies, et ad seueros\nmigrate. hic merus est Thyonianus.",1],["catullus-carmina","28","Pisonis comites, cohors inanis,\naptis sarcinulis et expeditis,\nVerani optime tuque mi Fabulle,\nquid rerum geritis? satisne cum isto\nuappa frigoraque et famem tulistis?\necquidnam in tabulis patet lucelli\nexpensum, ut mihi, qui meum secutus\npraetorem refero datum lucello.\no Memmi, bene me ac diu supinum\ntota ista trabe lentus irrumasti.\nsed, quantum uideo, pari fuistis\ncasu: nam nihilo minore uerpa\nfarti estis. pete nobiles amicos.\nat uobis mala multa di deaeque\ndent, opprobria Romulei Remique.",1],["catullus-carmina","29","Quis hoc potest uidere, quis potest pati,\nnisi impudicus et uorax et aleo,\nMamurram habere quod Comata Gallia\nhabebat uncti et ultima Britannia?\ncinaede Romule haec uidebis et feres?\net ille nunc superbus et superfluens\nperambulabit omnium cubilia,\nut albulus columbus aut Adoneus?\ncinaede Romule haec uidebis et feres?\nes impudicus et uorax et aleo.\neone nomine, imperator unice,\nfuisti in ultima occidentis insula,\nut ista uostra diffututa mentula\nducenties comesset aut trecenties?\nquid est alid sinistra liberalitas?\nparum expatrauit an parum elluatus est?\npaterna prima lancinata sunt bona;\nsecunda praeda Pontica, inde tertia\nHibera, quam scit amnis aurifer Tagus.\n†hunc Gallie timet et Britannie.†\nquid hunc malum fouetis? aut quid hic potest\nnisi uncta deuorare patrimonia?\neone nomine †urbis opulentissime†\nsocer generque, perdidistis omnia?",1],["catullus-carmina","30","Alfene immemor atque unanimis false sodalibus\niam te nil miseret, dure, tui dulcis amiculi?\niam me prodere, iam non dubitas fallere, perfide?\n. . . . . . . .\n. . . . . . . .\nnec facta impia fallacum hominum caelicolis placent.\nquae tu neglegis ac me miserum deseris in malis.\neheu quid faciant, dice, homines cuiue habeant fidem?\ncerte tute iubebas animam tradere, inique, me\ninducens in amorem, quasi tuta omnia mi forent.\nidem nunc retrahis te ac tua dicta omnia factaque\nuentos irrita ferre ac nebulas aereas sinis.\nsi tu oblitus es, at di meminerunt, meminit Fides,\nquae te ut paeniteat postmodo facti faciet tui.",1],["catullus-carmina","31","Paene insularum, Sirmio, insularumque\nocelle, quascumque in liquentibus stagnis\nmarique uasto fert uterque Neptunus;\nquam te libenter quamque laetus inuiso,\nuix mi ipse credens Thuniam atque Bithunos\nliquisse campos et uidere te in tuto.\no quid solutis est beatius curis?\ncum mens onus reponit, ac peregrino\nlabore fessi uenimus larem ad nostrum,\ndesideratoque acquiescimus lecto.\nhoc est quod unum est pro laboribus tantis.\nsalue o uenusta Sirmio atque hero gaude;\ngaudete uosque o Lydiae lacus undae;\nridete quidquid est domi cachinnorum.",1],["catullus-carmina","32","Amabo, mea dulcis Ipsithilla,\nmeae deliciae, mei lepores,\niube ad te ueniam meridiatum.\net si iusseris, illud adiuuato,\nne quis liminis obseret tabellam,\nneu tibi lubeat foras abire,\nsed domi maneas paresque nobis\nnouem continuas fututiones.\nuerum si quid ages statim iubeto:\nnam pransus iaceo et satur supinus\npertundo tunicamque palliumque.",1],["catullus-carmina","33","O furum optime balneariorum\nVibenni pater et cinaede fili,\n(nam dextra pater inquinatiore,\nculo filius est uoraciore)\ncur non exilium malasque in oras\nitis? quandoquidem patris rapinae\nnotae sunt populo, et natis pilosas,\nfili, non potes asse uenditare.",1],["catullus-carmina","34","Dianae sumus in fide\npuellae et pueri integri:\nDianam pueri integri\npuellaeque canamus.\no Latonia, maximi\nmagna progenies Iouis,\nquam mater prope Deliam\ndeposiuit oliuam,\nmontium domina ut fores\nsiluarumque uirentium\nsaltuumque reconditorum\namniumque sonantum:\ntu Lucina dolentibus\nIuno dicta puerperis,\ntu potens Triuia et notho’s\ndicta lumine Luna.\ntu cursu, dea, menstruo\nmetiens iter annuum,\nrustica agricolae bonis\ntecta frugibus exples.\nsis quocumque tibi placet\nsancta nomine, Romulique\nantique ut solita’s bona\nsospites ope gentem.",1],["catullus-carmina","35","Poetae tenero, meo sodali,\nuelim Caecilio, papyre, dicas\nVeronam ueniat, Noui relinquens\nComi moenia Lariumque litus.\nnam quasdam uolo cogitationes\namici accipiat sui meique.\nquare si sapiet uiam uorabit,\nquamuis candida milies puella\neuntem reuocet, manusque collo\nambas iniciens roget morari.\nquae nunc, si mihi uera nuntiantur,\nillum deperit impotente amore.\nnam quo tempore legit incohatam\nDindymi dominam, ex eo misellae\nignes interiorem edunt medullam.\nignosco tibi, Sapphica puella\nmusa doctior; est enim uenuste\nmagna Caecilio incohata mater.",1],["catullus-carmina","36","Annales Volusi, cacata carta,\nuotum soluite pro mea puella.\nnam sanctae Veneri Cupidinique\nuouit, si sibi restitutus essem\ndesissemque truces uibrare iambos,\nelectissima pessimi poetae\nscripta tardipedi deo daturam\ninfelicibus ustulanda lignis.\net haec pessima se puella uidit\niocose lepide uouere diuis.\nnunc o caeruleo creata ponto,\nquae sanctum Idalium Vriosque apertos,\nquaeque Ancona Cnidumque harundinosam\ncolis quaeque Amathunta, quaeque Golgos,\nquaeque Durrachium Hadriae tabernam;\nacceptum face redditumque uotum,\nsi non illepidum neque inuenustum est.\nat uos interea uenite in ignem,\npleni ruris et inficetiarum\nannales Volusi, cacata carta.",1],["catullus-carmina","37","Salax taberna uosque contubernales,\na pilleatis nona fratribus pila,\nsolis putatis esse mentulas uobis,\nsolis licere, quidquid est puellarum,\nconfutuere et putare ceteros hircos?\nan, continenter quod sedetis insulsi\ncentum an ducenti, non putatis ausurum\nme una ducentos irrumare sessores?\natqui putate: namque totius uobis\nfrontem tabernae †sopionibus† scribam.\npuella nam mei, quae meo sinu fugit,\namata tantum quantum amabitur nulla,\npro qua mihi sunt magna bella pugnata,\nconsedit istic. hanc boni beatique\nomnes amatis, et quidem, quod indignum est,\nomnes pusilli et semitarii moechi;\ntu praeter omnes une de capillatis,\ncuniculosae Celtiberiae fili,\nEgnati, opaca quem bonum facit barba\net dens Hibera defricatus urina.",1],["catullus-carmina","38","Malest, Cornifici, tuo Catullo,\nmalest, me hercule †et† laboriose,\net magis magis in dies et horas.\nquem tu, quod minimum facillimumque est,\nqua solatus es allocutione?\nirascor tibi. sic meos amores?\npaulum quid lubet allocutionis,\nmaestius lacrimis Simonideis.",1],["catullus-carmina","39","Egnatius, quod candidos habet dentes,\nrenidet usque quaque: sei ad rei uentum est\nsubsellium, cum orator excitat fletum,\nrenidet ille: si ad pii rogum fili\nlugetur, orba cum flet unicum mater,\nrenidet ille: quidquid est, ubicumque est,\nquodcumque agit, renidet: hunc habet morbum,\nneque elegantem, ut arbitror, neque urbanum.\nquare monendum test mihi, bone Egnati.\nsi urbanus esses aut Sabinus aut Tiburs,\naut parcus Vmber aut obesus Etruscus,\naut Lanuinus ater atque dentatus,\naut Transpadanus, ut meos quoque attingam,\naut qui lubet, qui puriter lauit dentes,\ntamen renidere usque quaque te nollem:\nnam risu inepto res ineptior nulla est.\nnunc Celtiber es: Celtiberia in terra,\nquod quisque minxit, hoc sibi solet mane\ndentem atque russam defricare gingiuam,\nut quo iste uester expolitior dens est,\nhoc te amplius bibisse praedicet loti.",1],["catullus-carmina","40","Quaenam te mala mens, miselle Rauide,\nagit praecipitem in meos iambos?\nquis deus tibi non bene aduocatus\nuecordem parat excitare rixam?\nan ut peruenias in ora uulgi?\nquid uis? qua lubet esse notus optas?\neris, quandoquidem meos amores\ncum longa uoluisti amare poena.",1],["catullus-carmina","41","Ameana puella defututa\ntota milia me decem poposcit,\nista turpiculo puella naso,\ndecoctoris amica Formiani.\npropinqui, quibus est puella curae,\namicos medicosque conuocate:\nnon est sana puella, nec rogare\nqualis sit solet aes imaginosum.",1],["catullus-carmina","42","Adeste, hendecasyllabi, quot estis\nomnes undique, quotquot estis omnes.\niocum me putat esse moecha turpis,\net negat mihi uestra reddituram\npugillaria, si pati potestis.\npersequamur eam, et reflagitemus.\nquae sit, quaeritis. illa, quam uidetis\nturpe incedere, mimice ac moleste\nridentem catuli ore Gallicani.\ncircumsistite eam, et reflagitate,\n‘moecha putida, redde codicillos,\nredde, putida moecha, codicillos.’\nnon assis facis? o lutum, lupanar,\naut si perditius potes quid esse.\nsed non est tamen hoc satis putandum.\nquod si non aliud potest, ruborem\nferreo canis exprimamus ore.\nconclamate iterum altiore uoce\n‘moecha putida, redde codicillos,\nredde, putida moecha codicillos,’\nsed nil proficimus, nihil mouetur.\nmutanda est ratio modusque uobis,\nsiquid proficere amplius potestis,\n‘pudica et proba, redde codicillos.’",1],["catullus-carmina","43","Salue, nec minimo puella naso,\nnec bello pede nec nigris ocellis,\nnec longis digitis nec ore sicco,\nnec sane nimis elegante lingua,\ndecoctoris amica Formiani.\nten prouincia narrat esse bellam?\ntecum Lesbia nostra comparatur?\no saeclum insapiens et infacetum!",1],["catullus-carmina","44","O funde noster seu Sabine seu Tiburs,\n(nam te esse Tiburtem autumant, quibus non est\ncordi Catullum laedere: at quibus cordi est,\nquouis Sabinum pignore esse contendunt)\nsed seu Sabine siue uerius Tiburs,\nfui libenter in tua suburbana\nuilla, malamque pectore exspui tussim,\nnon inmerenti quam mihi meus uenter,\ndum sumptuosas appeto, dedit, cenas.\nnam, Sestianus dum uolo esse conuiua,\norationem in Antium petitorem\nplenam ueneni et pestilentiae legi.\nhic me grauedo frigida et frequens tussis\nquassauit usque dum in tuum sinum fugi,\net me recuraui otioque et urtica.\nquare refectus maximas tibi grates\nago, meum quod non es ulta peccatum.\nnec deprecor iam, si nefaria scripta\nSesti recepso, quin grauedinem et tussim\nnon mihi, sed ipsi Sestio ferat frigus,\nqui tunc uocat me, cum malum librum legi.",1],["catullus-carmina","45","Acmen Septimios suos amore\ntenens in gremio ‘mea’ inquit ‘Acme,\nni te perdite amo atque amare porro\nomnes sum assidue paratus annos\nquantum qui pote plurimum perire,\nsolus in Libya Indiaque tosta\ncaesio ueniam obuius leoni.’\nhoc ut dixit, Amor sinistra ut ante,\ndextram sternuit approbationem.\nat Acme leuiter caput reflectens,\net dulcis pueri ebrios ocellos\nillo purpureo ore suauiata,\n‘sic,’ inquit ‘mea uita Septimille,\nhuic uni domino usque seruiamus,\nut multo mihi maior acriorque\nignis mollibus ardet in medullis.’\nhoc ut dixit, Amor sinistra ut ante,\ndextram sternuit approbationem.\nnunc ab auspicio bono profecti\nmutuis animis amant amantur.\nunam Septimios misellus Acmen\nmauult quam Syrias Britanniasque:\nuno in Septimio fidelis Acme\nfacit delicias libidinisque.\nquis ullos homines beatiores\nuidit, quis Venerem auspicatiorem?",1],["catullus-carmina","46","Iam uer egelidos refert tepores,\niam caeli furor aequinoctialis\niucundis Zephyri silescit aureis.\nlinquantur Phrygii, Catulle, campi\nNicaeaeque ager uber aestuosae:\nad claras Asiae uolemus urbes.\niam mens praetrepidans auet uagari,\niam laeti studio pedes uigescunt.\no dulces comitum ualete coetus,\nlonge quos simul a domo profectos\ndiuersae uariae uiae reportant.",1],["catullus-carmina","47","Porci et Socration, duae sinistrae\nPisonis, scabies famesque mundi,\nuos Veraniolo meo et Fabullo\nuerpus praeposuit Priapus ille?\nuos conuiuia lauta sumptuose\nde die facitis? mei sodales\nquaerunt in triuio uocationes?",1],["catullus-carmina","48","Mellitos oculos tuos, Iuuenti,\nsiquis me sinat usque basiare,\nusque ad milia basiem trecenta,\nnec _mi_ umquam uidear satur futurus,\nnon si densior aridis aristis\nsit nostrae seges osculationis.",1],["catullus-carmina","49","Disertissime Romuli nepotum,\nquot sunt quotque fuere, Marce Tulli,\nquotque post aliis erunt in annis,\ngratias tibi maximas Catullus\nagit pessimus omnium poeta,\ntanto pessimus omnium poeta,\nquanto tu optimus omnium’s patronum.",1],["catullus-carmina","50","Hesterno, Licini, die otiosi\nmultum lusimus in meis tabellis,\nut conuenerat esse delicatos.\nscribens uersiculos uterque nostrum\nludebat numero modo hoc modo illoc,\nreddens mutua per iocum atque uinum.\natque illinc abii tuo lepore\nincensus, Licini, facetieisque,\nut nec me miserum cibus iuuaret,\nnec somnus tegeret quiete ocellos,\nsed toto indomitus furore lecto\nuersarer, cupiens uidere lucem,\nut tecum loquerer, simulque ut essem.\nat defessa labore membra postquam\nsemimortua lectulo iacebant,\nhoc, iucunde, tibi poema feci,\nex quo perspiceres meum dolorem.\nnunc audax caue sis, precesque nostras,\noramus, caue despuas, ocelle,\nne poenas Nemesis reposcat a te.\nest uehemens dea: laedere hanc caueto.",1],["catullus-carmina","51","Ille mi par esse deo uidetur,\nille, si fas est, superare diuos,\nqui sedens aduersus identidem te\nspectat et audit\ndulce ridentem, misero quod omnis\neripit sensus mihi: nam simul te,\nLesbia, aspexi, nihil est super mi\n. . . . . . .\nlingua sed torpet, tenuis sub artus\nflamma demanat, sonitu suopte\ntintinant aures, gemina teguntur\nlumina nocte.\n*\notium, Catulle, tibi molestum est:\notio exsultas nimiumque gestis:\notium et reges prius et beatas\nperdidit urbes.",1],["catullus-carmina","52","Quid est, Catulle? quid moraris emori?\nsella in curulei Struma Nonius sedet,\nper consulatum perierat Vatinius:\nquid est, Catulle? quid moraris emori?",1],["catullus-carmina","53","Risi nescio quem modo e corona,\nqui, cum mirifice Vatiniana\nmeus crimina Caluos explicasset,\nadmirans ait haec manusque tollens,\n‘di magni, salaputium disertum!’",1],["catullus-carmina","54","Othonis caput oppido est pusillum,\n†et Heri† rustice, semilauta crura,\nsubtile et leue peditum Libonis.\n* * * * *\n* * * * *\nat non effugies meos iambos\n* * * * *\n* * * * *\nsi non omnia displicere uellem\ntibi et Fufficio seni recocto\n* * * * *\nirascere iterum meis iambis\ninmerentibus, unice imperator.",1],["catullus-carmina","55","Oramus, si forte non molestum est,\ndemonstres ubi sint tuae tenebrae.\nte campo quaesiuimus minore,\nte in Circo, te in omnibus libellis,\nte in templo summi Iouis sacrato.\nin Magni simul ambulatione\nfemellas omnes, amice, prendi,\nquas uultu uidi tamen serenas.\n†a uelte†, sic ipse flagitabam,\nCamerium mihi pessimae puellae.\nquaedam inquit, nudum reduc . . .\n‘en hic in roseis latet papillis.’\nsed te iam ferre Herculei labos est;\ntanto te in fastu negas, amice.\nnon custos si fingar ille Cretum, (1a)\nnon si Pegaseo ferar uolatu,\nnon Ladas ego pinnipesue Perseus,\nnon Rhesi niueae citaeque bigae;\nadde huc plumipedas uolatilesque, (5a)\nuentorumque simul require cursum,\nquos iunctos, Cameri, mihi dicares;\ndefessus tamen omnibus medullis,\net multis languoribus peresus,\nessem te mihi, amice, quaeritando. (10a)\ndic nobis ubi sis futurus, ede\naudacter, committe, crede lucei.\nnunc te lacteolae tenent puellae?\nsi linguam clauso tenes in ore,\nfructus proicies amoris omnes.\nuerbosa gaudet Venus loquella.\nuel, si uis, licet obseres palatum,\ndum nostri sis particeps amoris.",1],["catullus-carmina","56","O rem ridiculam, Cato, et iocosam,\ndignamque auribus et tuo cachinno.\nride, quidquid amas, Cato, Catullum:\nres est ridicula et nimis iocosa.\ndeprendi modo pupulum puellae\ntrusantem: hunc ego, si placet Dionae,\nprotelo rigida mea cecidi.",1],["catullus-carmina","57","Pulcre conuenit improbis cinaedis,\nMamurrae pathicoque Caesarique.\nnec mirum: maculae paris utrisque,\nurbana altera et illa Formiana,\nimpressae resident nec eluentur:\nmorbosi pariter, gemelli utrique,\nuno in lectulo, erudituli ambo,\nnon hic quam ille magis uorax adulter,\nriuales sociei puellularum.\npulcre conuenit improbis cinaedis.",1],["catullus-carmina","58","Caeli, Lesbia nostra, Lesbia illa,\nilla Lesbia, quam Catullus unam\nplus quam se atque suos amauit omnes,\nnunc in quadruuiis et angiportis\nglubit magnanimis Remi nepotes.",1],["catullus-carmina","59","Bononiensis Rufa Rufulum fellat,\nuxor Meneni, saepe quam in sepulcretis\nuidistis ipso rapere de rogo cenam,\ncum deuolutum ex igne prosequens panem\nab semiraso tunderetur ustore.",1],["catullus-carmina","60","Num te leaena montibus Libystinis\naut Scylla latrans infima inguinum parte\ntam mente dura procreauit ac taetra,\nut supplicis uocem in nouissimo casu\ncontemptam haberes, a nimis fero corde?",1],["catullus-carmina","61","Collis o Heliconiei\ncultor, Vraniae genus,\nqui rapis teneram ad uirum\nVirginem, o Hymenaee Hymen,\nHymen o Hymenaee;\nCinge tempora floribus\nsuaue olentis amaraci,\nflammeum cape laetus, huc\nHuc ueni, niueo gerens\nluteum pede soccum.\nExcitusque hilari die,\nnuptialia concinens\nuoce carmina tinnula,\nPelle humum pedibus, manu\npineam quate taedam.\nNamque Iunia Mallio,\nqualis Idalium colens\nuenit ad Phrygium Venus\nIudicem, bona cum bona\nnubet alite uirgo,\nFloridis uelut enitens\nmyrtus Asia ramulis\nquos Amadryades deae\nLudicrum sibi rosido\nnutriunt umore.\nQuare age, huc aditum ferens,\nperge linquere Thespiae\nrupis Aonios specus,\nNympha quos super irrigat\nfrigerans Aganippe.\nAc domum dominam uoca\nconiugis cupidam noui,\nmentem amore reuinciens\nVt tenax hedera huc et huc\narborem implicat errans.\nVosque item simul integrae\nuirgines, quibus aduenit\npar dies, agite in modum\nDicite, O Hymenaee Hymen,\nHymen O Hymenaee.\nVt lubentius, audiens\nse citarier ad suum\nmunus, huc aditum ferat\nDux bonae Veneris, boni\nconiugator amoris.\nQuis deus magis ancsiis\nest petendus amantibus?\nquem colent homines magis\nCaelitum, O Hymenaee Hymen,\nHymen O Hymenaee?\nTe suis tremulus parens\ninuocat, tibi uirgines\nzonula soluunt sinus.\nTe timens cupida nouos\ncaptat aure maritus.\nTu fero iuueni in manus\nfloridam ipse puellulam\ndedis a gremio suae\nMatris, O Hymenaee Hymen,\nHymen O Hymenaee.\nNil potest sine te Venus,\nfama quod bona comprobet,\ncommodi capere, at potest\nTe uolente. quis huic deo\ncompararier ausit?\nNulla quit sine te domus\nliberos dare, nec parens\nstirpe nitier; at potest\nTe uolente. quis huic deo\ncompararier ausit?\nQuae tuis careat sacris,\nnon queat dare praesides\nterra finibus: at queat\nTe uolente. quis huic deo\ncompararier ausit?\nClaustra pandite ianuae.\nuirgo adest. uiden ut faces\nsplendidas quatiunt comas?\n. . . . . . . .\n. . . . . . . .\n. . . . . . . .\n. . . . . . . .\ntardet ingenuus pudor.\nQuem tamen magis audiens,\nflet quod ire necesse est.\nFlere desine. non tibi Au-\nrunculeia periculum est,\nne qua femina pulcrior\nClarum ab Oceano diem\nuiderit uenientem.\nTalis in uario solet\ndiuitis domini hortulo\nstare flos hyacinthinus.\nSed moraris, abit dies.\nprodeas noua nupta.\nProdeas noua nupta, si\niam uidetur, et audias\nnostra uerba. uiden? faces\nAureas quatiunt comas:\nprodeas noua nupta.\nNon tuus leuis in mala\ndeditus uir adultera,\nprobra turpia persequens,\nA tuis teneris uolet\nsecubare papillis.\nLenta qui uelut adsitas\nuitis implicat arbores,\nimplicabitur in tuum\nComplexum. sed abit dies.\nprodeas noua nupta.\nO cubile, quod omnibus\n. . . . . . . .\n. . . . . . . .\n. . . . . . . .\ncandido pede lecti,\nQuae tuo ueniunt hero,\nquanta gaudia, quae uaga\nnocte, quae medio die\nGaudeat. sed abit dies.\nprodeas noua nupta.\nTollite, O pueri, faces.\nflammeum uideo uenire.\nite concinite in modum\n‘Io Hymen Hymenaee io,\nio Hymen Hymenaee.’\nNe diu taceat procax\nFescennina iocatio.\nnec nuces pueris neget\nDesertum domini audiens\nconcubinus amorem.\nDa nuces pueris, iners\nconcubine: satis diu\nlusisti nucibus. lubet\nIam seruire Talasio.\nconcubine, nuces da.\nSordebant tibi uillicae,\nconcubine, hodie atque heri.\nnunc tuum cinerarius\nTondet os. miser a miser\nconcubine, nuces da.\nDiceris male te a tuis\nunguentate glabris marite\nabstinere, sed abstine.\nIo Hymen Hymenaee io,\nio Hymen Hymenaee.\nScimus haec tibi quae licent\nsola cognita, sed marito\nista non eadem licent.\nIo Hymen Hymenaee io,\nio Hymen Hymenaee.\nNupta, tu quoque quae tuus\nuir petet caue ne neges,\nni petitum aliunde eat.\nIo Hymen Hymenaee io,\nio Hymen Hymenaee.\nEn tibi domus ut potens\net beata uiri tui.\nquae tibi sine seruiat\n(Io Hymen Hymenaee io,\nio Hymen Hymenaee)\nVsque dum tremulum mouens\ncana tempus anilitas\nomnia omnibus annuit.\nIo Hymen Hymenaee io,\nio Hymen Hymenaee.\nTransfer omine cum bono\nlimen aureolos pedes,\nrasilemque subi forem.\nIo, Hymen Hymenaee io,\nio Hymen Hymenaee.\nAspice unus ut accubans\nuir tuus Tyrio in toro,\ntotus immineat tibi.\nIo Hymen Hymenaee io,\nio Hymen Hymenaee.\nIlli non minus ac tibi\npectore uritur intimo\nflamma, sed penite magis.\nIo Hymen Hymenaee io,\nio Hymen Hymenaee.\n. . . . . . . .\n. . . . . . . .\n. . . . . . . .\n. . . . . . . .\n. . . . . . . .\nMitte brachiolum teres,\npraetextate, puellulae.\niam cubile adeat uiri.\nIo Hymen Hymenaee io,\nio Hymen Hymenaee.\nVos bonae senibus uiris\ncognitae bene feminae,\ncollocate puellulam.\nIo Hymen Hymenaee io,\nio Hymen Hymenaee.\nIam licet uenias, marite.\nuxor in thalamo tibi est,\nore floridulo nitens\nAlba parthenice uelut\nluteumue papauer.\nAt, marite, ita me iuuent\ncaelites, nihilo minus\npulcer es, neque te Venus\nNeglegit. sed abit dies.\nperge ne remorare.\nNon diu remoratus es.\niam uenis. bona te Venus\niuuerit, quoniam palam\nQuae cupis capis et bonum\nnon abscondis amorem.\nIlle pulueris Africei\nsiderumque micantium\nsubducat numerum prius,\nQui uostri numerare uolt\nmulta milia ludei.\nLudite ut lubet et breui\nliberos date. non decet\ntam uetus sine liberis\nNomen esse, sed indidem\nsemper ingenerari.\nTorquatus uolo paruulus\nmatris e gremio suae\nporrigens teneras manus,\nDulce rideat ad patrem\nsemihiante labello.\nSit suo similis patri\nMallio et facile inscieis\nnoscitetur ab omnibus,\nEt pudicitiam suo\nmatris indicet ore.\nTalis illius a bona\nmatre laus genus approbet,\nqualis unica ab optima\nMatre Telemacho manet\nfama Penelopeo.\nClaudite ostia uirgines.\nlusimus satis. at bonei\nconiuges, bene uiuite et\nMunere assidue ualentem\nexercete iuuentam.",1],["catullus-carmina","62","IVVENES\nVesper adest, iuuenes, consurgite: Vesper Olympo\nexspectata diu uix tandem lumina tollit.\nsurgere iam tempus, iam pinguis linquere mensas,\niam ueniet uirgo, iam dicetur hymenaeus.\nHymen O Hymenaee, Hymen ades O Hymenaee!",1],["catullus-carmina","63","Super alta uectus Attis celeri rate maria,\nPhrygium ut nemus citato cupide pede tetigit,\nadiitque opaca siluis redimita loca deae,\nstimulatus ibi furenti rabie, uagus animis,\ndeuoluit ile acuto sibi pondere silicis.\nitaque ut relicta sensit sibi membra sine uiro,\netiam recente terrae sola sanguine maculans,\nniueis citata cepit manibus leue typanum,\ntypanum, tubam Cybelles, tua, mater, initia,\nquatiensque terga taurei teneris caua digitis,\ncanere haec suis adorta est tremebunda comitibus.\nagite ite ad alta, Gallae, Cybeles nemora simul,\nsimul ite, Dindimenae dominae uaga pecora,\naliena quae petentes uelut exules loca,\nsectam meam exsecutae duce me mihi comites,\nrapidum salum tulistis truculentaque pelagi,\net corpus euirastis Veneris nimio odio;\nhilarate aere citatis erroribus animum.\nmora tarda mente cedat: simul ite, sequimini\nPhrygiam ad domum Cybelles, Phrygia ad nemora deae,\nubi cymbalum sonat uox, ubi tympana reboant,\ntibicen ubi canit Phryx curuo graue calamo,\nubi capita Maenades ui iaciunt hederigerae,\nubi sacra sancta acutis ululatibus agitant,\nubi sueuit illa diuae uolitare uaga cohors,\nquo nos decet citatis celerare tripudiis.\nsimul haec comitibus Attis cecinit notha mulier,\nthiasus repente linguis trepidantibus ululat,\nleue tympanum remugit, caua cymbala recrepant,\nuiridem citus adit Idam properante pede chorus.\nfuribunda simul anhelans uaga uadit animam agens\ncomitata tympano Attis per opaca nemora dux,\nueluti iuuenca uitans onus indomita iugi:\nrapidae ducem secuntur Gallae properipedem.\nitaque, ut domum Cybelles tetigere lassulae,\nnimio e labore somnum capiunt sine Cerere.\npiger his labante languore oculos sopor operit:\nabit in quiete molli rabidus furor animi.\nsed ubi oris aurei Sol radiantibus oculis\nlustrauit aethera album, sola dura, mare ferum,\npepulitque noctis umbras uegetis sonipedibus,\nibi Somnus excitum Attin fugiens citus abiit:\ntrepidante eum recepit dea Pasithea sinu.\nita de quiete molli rapida sine rabie\nsimul ipse pectore Attis sua facta recoluit,\nliquidaque mente uidit sine queis ubique foret,\nanimo aestuante rusum reditum ad uada tetulit.\nibi maria uasta uisens lacrimantibus oculis,\npatriam allocuta maestast ita uoce miseriter.\n‘patria o mei creatrix, patria o mea genetrix,\nego quam miser relinquens, dominos ut herifugae\nfamuli solent, ad Idae tetuli nemora pedem,\nut aput niuem et ferarum gelida stabula forem,\net earum omnia adirem furibunda latibula,\nubinam aut quibus locis te positam, patria, reor?\ncupit ipsa pupula ad te sibi dirigere aciem,\nrabie fera carens dum breue tempus animus est.\negone a mea remota haec ferar in nemora domo?\npatria, bonis, amicis, genitoribus abero?\nabero foro, palaestra, stadio et gymnasiis?\nmiser a miser, querendum est etiam atque etiam, anime.\nquod enim genus figuraest, ego non quod obierim?\nego mulier, ego adolescens, ego ephebus, ego puer,\nego gymnasei fui flos, ego eram decus olei:\nmihi ianuae frequentes, mihi limina tepida,\nmihi floridis corollis redimita domus erat,\nlinquendum ubi esset orto mihi Sole cubiculum.\nego nunc deum ministra et Cybeles famula ferar?\nego Maenas, ego mei pars, ego uir sterilis ero?\nego uiridis algida Idae niue amicta loca colam?\nego uitam agam sub altis Phrygiae columinibus,\nubi cerua siluicultrix, ubi aper nemoriuagus?\niam iam dolet quod egi, iam iamque paenitet.’\nroseis ut huic labellis sonitus citus abiit,\ngeminas deorum ad auris noua nuntia referens,\nibi iuncta iuga resoluens Cybele leonibus\nlaeuumque pecoris hostem stimulans ita loquitur.\n‘agedum’ inquit ‘age ferox i, face ut hunc furor agitet,\nface uti furoris ictu reditum in nemora ferat,\nmea libere nimis qui fugere imperia cupit.\nage caede terga cauda, tua uerbera patere,\nface cuncta mugienti fremitu loca retonent,\nrutilam ferox torosa ceruice quate iubam.’\nait haec minax Cybelle religatque iuga manu.\nferus ipse sese adhortans rapidum incitat animo,\nuadit, fremit, refringit uirgulta pede uago.\nat ubi umida albicantis loca litoris adiit,\ntenerumque uidit Attin prope marmora pelagei,\nfacit impetum: ille demens fugit in nemora fera:\nibi semper omne uitae spatium famula fuit.\ndea, magna dea, Cybelle, dea, domina Dindimei,\nprocul a mea tuos sit furor omnis, hera, domo:\nalios age incitatos, alios age rabidos.",1],["catullus-carmina","64","Peliaco quondam prognatae uertice pinus\ndicuntur liquidas Neptuni nasse per undas\nPhasidos ad fluctus et fines Aeetaeos,\ncum lecti iuuenes, Argiuae robora pubis,\nauratam optantes Colchis auertere pellem\nausi sunt uada salsa cita decurrere puppi,\ncaerula uerrentes abiegnis aequora palmis.\ndiua quibus retinens in summis urbibus arces,\nipsa leui fecit uolitantem flamine currum,\npinea coniungens inflexae texta carinae.\nilla rudem cursu prima imbuit Amphitriten.\nquae simul ac rostro uentosum proscidit aequor,\ntortaque remigio spumis incanuit unda,\nemersere feri candenti e gurgite uultus\naequoreae monstrum Nereides admirantes.\nilla, atque haud alia, uiderunt luce marinas\nmortales oculi nudato corpore Nymphas\nnutricum tenus exstantes e gurgite cano.\ntum Thetidis Peleus incensus fertur amore,\ntum Thetis humanos non despexit hymenaeos,\ntum Thetidi pater ipse iugandum Pelea sensit.\no nimis optato saeclorum tempore nati\nheroes, saluete, deum genus! o bona mater!\nuos ego saepe meo uos carmine compellabo.\nteque adeo eximie taedis felicibus aucte,\nThessaliae columen Peleu, cui Iuppiter ipse,\nipse suos diuum genitor concessit amores.\ntene Thetis tenuit pulcerrima Neptunine?\ntene suam Tethys concessit ducere neptem,\nOceanusque, mari totum qui amplectitur orbem?\nquae simul optato finitae tempore luces\naduenere, domum conuentu tota frequentat\nThessalia, oppletur laetanti regia coetu:\ndona ferunt prae se, declarant gaudia uultu.\ndeseritur Scyros, linquunt Phthiotica Tempe,\nCrannonisque domos ac moenia Larisaea,\nPharsaliam coeunt, Pharsalia tecta frequentant.\nrura colit nemo, mollescunt colla iuuencis,\nnon humilis curuis purgatur uinea rastris,\nnon glebam prono conuellit uomere taurus,\nnon falx attenuat frondatorum arboris umbram,\nsqualida desertis rubigo infertur aratris.\nipsius at sedes, quacumque opulenta recessit\nregia, fulgenti splendent auro atque argento.\ncandet ebur soliis, collucent pocula mensae,\ntota domus gaudet regali splendida gaza.\npuluinar uero diuae geniale locatur\nsedibus in mediis, Indo quod dente politum\ntincta tegit roseo conchyli purpura fuco.\nhaec uestis priscis hominum uariata figuris\nheroum mira uirtutes indicat arte.\nnamque fluentisono prospectans litore Diae,\nThesea cedentem celeri cum classe tuetur\nindomitos in corde gerens Ariadna furores,\nnecdum etiam sese quae uisit uisere credit,\nut pote fallaci quae tum primum excita somno\ndesertam in sola miseram se cernat harena.\nimmemor at iuuenis fugiens pellit uada remis,\nirrita uentosae linquens promissa procellae.\nquem procul ex alga maestis Minois ocellis,\nsaxea ut effigies bacchantis, prospicit, eheu,\nprospicit et magnis curarum fluctuat undis,\nnon flauo retinens subtilem uertice mitram,\nnon contecta leui uelatum pectus amictu,\nnon tereti strophio lactentis uincta papillas,\nomnia quae toto delapsa e corpore passim\nipsius ante pedes fluctus salis alludebant.\nsed neque tum mitrae neque tum fluitantis amictus\nilla uicem curans toto ex te pectore, Theseu,\ntoto animo, tota pendebat perdita mente.\na misera, assiduis quam luctibus externauit\nspinosas Erycina serens in pectore curas,\nilla tempestate, ferox quo ex tempore Theseus\negressus curuis e litoribus Piraei\nattigit iniusti regis Cortinia tecta.\nnam perhibent olim crudeli peste coactam\nAndrogeoneae poenas exsoluere caedis\nelectos iuuenes simul et decus innuptarum\nCecropiam solitam esse dapem dare Minotauro.\nquis angusta malis cum moenia uexarentur,\nipse suum Theseus pro caris corpus Athenis\nproicere optauit potius quam talia Cretam\nfunera Cecropiae nec funera portarentur.\natque ita naue leui nitens ac lenibus auris\nmagnanimum ad Minoa uenit sedesque superbas.\nhunc simul ac cupido conspexit lumine uirgo\nregia, quam suauis exspirans castus odores\nlectulus in molli complexu matris alebat,\nquales Eurotae progignunt flumina myrtus,\nauraue distinctos educit uerna colores,\nnon prius ex illo flagrantia declinauit\nlumina, quam cuncto concepit corpore flammam\nfunditus atque imis exarsit tota medullis.\nheu misere exagitans immiti corde furores\nsancte puer, curis hominum qui gaudia misces,\nquaeque regis Golgos quaeque Idalium frondosum,\nqualibus incensam iactastis mente puellam\nfluctibus, in flauo saepe hospite suspirantem!\nquantos illa tulit languenti corde timores!\nquanto saepe magis fulgore expalluit auri!\ncum saeuum cupiens contra contendere monstrum\naut mortem appeteret Theseus aut praemia laudis.\nnon ingrata tamen frustra munuscula diuis\npromittens tacito succendit uota labello.\nnam uelut in summo quatientem brachia Tauro\nquercum, aut conigeram sudanti cortice pinum,\nindomitus turbo contorquens flamine robur,\neruit (illa procul radicitus exturbata\nprona cadit, late quaeuiscumque obuia frangens),\nsic domito saeuum prostrauit corpore Theseus\nnequiquam uanis iactantem cornua uentis.\ninde pedem sospes multa cum laude reflexit\nerrabunda regens tenui uestigia filo,\nne labyrintheis e flexibus egredientem\ntecti frustraretur inobseruabilis error.\nsed quid ego a primo digressus carmine plura\ncommemorem, ut linquens genitoris filia uultum,\nut consanguineae complexum, ut denique matris,\nquae misera in nata deperdita lamentata est,\nomnibus his Thesei dulcem praeoptarit amorem:\naut ut uecta ratis spumosa ad litora Diae,\naut ut eam deuincta     lumina somno\nliquerit immemori discedens pectore coniunx?\nsaepe illam perhibent ardenti corde furentem\nclarisonas imo fudisse e pectore uoces,\nac tum praeruptos tristem conscendere montes,\nunde aciem in pelagi uastos protenderet aestus,\ntum tremuli salis aduersas procurrere in undas\nmollia nudatae tollentem tegmina surae,\natque haec extremis maestam dixisse querellis,\nfrigidulos udo singultus ore cientem.\n‘sicine me patriis auectam, perfide, ab aris,\nperfide, deserto liquisti in litore, Theseu?\nsicine discedens neglecto numine diuum,\nimmemor a deuota domum periuria portas?\nnullane res potuit crudelis flectere mentis\nconsilium? tibi nulla fuit clementia praesto,\nimmite ut nostri uellet miserescere pectus?\nat non haec quondam nobis promissa dedisti\nuoce: mihi non haec miserae sperare iubebas,\nsed conubia laeta, sed optatos hymenaeos,\nquae cuncta aerei discerpunt irrita uenti.\ntum iam nulla uiro iuranti femina credat,\nnulla uiri speret sermones esse fideles;\nquis dum aliquid cupiens animus praegestit apisci,\nnil metuunt iurare, nihil promittere parcunt:\nsed simul ac cupidae mentis satiata libido est,\ndicta nihil metuere, nihil periuria curant.\ncerte ego te in medio uersantem turbine leti\neripui, et potius germanum amittere creui,\nquam tibi fallaci supremo in tempore dessem.\npro quo dilaceranda feris dabor alitibusque\npraeda, neque iniacta tumulabor mortua terra.\nquaenam te genuit sola sub rupe leaena,\nquod mare conceptum spumantibus exspuit undis,\nquae Syrtis, quae Scylla rapax, quae uasta Carybdis,\ntalia qui reddis pro dulci praemia uita?\nsi tibi non cordi fuerant conubia nostra,\nsaeua quod horrebas prisci praecepta parentis,\nat tamen in uestras potuisti ducere sedes,\nquae tibi iucundo famularer serua labore,\ncandida permulcens liquidis uestigia lymphis,\npurpureaue tuum consternens ueste cubile.\nsed quid ego ignaris nequiquam conquerar aureis,\nexternata malo, quae nullis sensibus auctae\nnec missas audire queunt nec reddere uoces?\nille autem prope iam mediis uersatur in undis,\nnec quisquam apparet uacua mortalis in alga.\nsic nimis insultans extremo tempore saeua\nfors etiam nostris inuidit questibus auris.\nIuppiter omnipotens, utinam ne tempore primo\nGnosia Cecropiae tetigissent litora puppes,\nindomito nec dira ferens stipendia tauro,\nperfidus in Creta religasset nauita funem,\nnec malus hic celans dulci crudelia forma\nconsilia, in nostris requiesset sedibus hospes!\nnam quo me referam? quali spe perdita nitor?\nIdomeneosne petam montes? a gurgite lato\ndiscernens ponti truculentum diuidit aequor.\nan patris auxilium sperem? quemne ipsa reliqui\nrespersum iuuenem fraterna caede secuta?\nconiugis an fido consoler memet amore?\nquine fugit lentos incuruans gurgite remos?\npraeterea nullo litus, sola insula, tecto,\nnec patet egressus pelagi cingentibus undis:\nnulla fugae ratio, nulla spes: omnia muta,\nomnia sunt deserta, ostentant omnia letum.\nnon tamen ante mihi languescent lumina morte,\nnec prius a fesso secedent corpore sensus,\nquam iustam a diuis exposcam prodita multam,\ncaelestumque fidem postrema comprecer hora.\nquare facta uirum multantes uindice poena,\nEumenides, quibus anguino redimita capillo\nfrons exspirantis praeportat pectoris iras,\nhuc huc aduentate, meas audite querellas,\nquas ego, uae miserae, extremis proferre medullis\ncogor inops, ardens, amenti caeca furore.\nquae quoniam uerae nascuntur pectore ab imo,\nuos nolite pati nostrum uanescere luctum,\nsed quali solam Theseus me mente reliquit,\ntali mente, deae, funestet seque suosque.’\nhas postquam maesto profudit pectore uoces,\nsupplicium saeuis exposcens anxia factis,\nannuit inuicto caelestum numine rector.\nquo motu tellus atque horrida contremuerunt\naequora concussitque micantia sidera mundus.\nipse autem caeca mentem caligine Theseus\nconsitus oblito dimisit pectore cuncta,\nquae mandata prius constanti mente tenebat,\ndulcia nec maesto sustollens signa parenti\nsospitem Erechtheum se ostendit uisere portum.\nnamque ferunt olim, classi cum moenia diuae\nlinquentem natum uentis concrederet Aegeus,\ntalia complexum iuueni mandata dedisse.\n‘nate mihi longa iucundior unice uita,\nnate, ego quem in dubios cogor dimittere casus,\nreddite in extrema nuper mihi fine senectae,\nquandoquidem fortuna mea ac tua feruida uirtus\neripit inuito mihi te, cui languida nondum\nlumina sunt nati cara saturata figura,\nnon ego te gaudens laetanti pectore mittam,\nnec te ferre sinam fortunae signa secundae,\nsed primum multas expromam mente querellas,\ncanitiem terra atque infuso puluere foedans,\ninde infecta uago suspendam lintea malo,\nnostros ut luctus nostraeque incendia mentis\ncarbasus obscurata dicet ferrugine Hibera.\nquod tibi si sancti concesserit incola Itoni,\nquae nostrum genus, has sedes defendere Erechthi\nannuit, ut tauri respergas sanguine dextram,\ntum uero facito ut memori tibi condita corde\nhaec uigeant mandata, nec ulla oblitteret aetas;\nut simul ac nostros inuisent lumina collis,\nfunestam antennae deponant undique uestem,\ncandidaque intorti sustollant uela rudentes,\nquam primum cernens ut laeta gaudia mente\nagnoscam, cum te reducem aetas prospera sistet.’\nhaec mandata prius constanti mente tenentem\nThesea ceu pulsae uentorum flamine nubes\naereum niuei montis liquere cacumen.\nat pater, ut summa prospectum ex arce petebat,\nanxia in assiduos absumens lumina fletus,\ncum primum inflati conspexit lintea ueli,\npraecipitem sese scopulorum e uertice iecit,\namissum credens immiti Thesea fato.\nsic funesta domus ingressus tecta paterna\nmorte ferox Theseus, qualem Minoidi luctum\nobtulerat mente immemori talem ipse recepit.\nquae tamen aspectans cedentem maesta carinam\nmultiplices animo uoluebat saucia curas.\nat parte ex alia florens uolitabat Iacchus\ncum thiaso Satyrorum et Nysigenis Silenis,\nte quaerens, Ariadna, tuoque incensus amore.\nqui tum alacres passim lymphata mente furebant\neuhoe bacchantes, euhoe capita inflectentes.\nharum pars tecta quatiebant cuspide thyrsos,\npars e diuulso iactabant membra iuuenco,\npars sese tortis serpentibus incingebant,\npars obscura cauis celebrabant orgia cistis,\norgia, quae frustra cupiunt audire profani,\nplangebant aliae proceris tympana palmis,\naut tereti tenuis tinnitus aere ciebant,\nmultis raucisonos efflabant cornua bombos\nbarbaraque horribili stridebat tibia cantu.\ntalibus amplifice uestis decorata figuris\npuluinar complexa suo uelabat amictu.\nquae postquam cupide spectando Thessala pubes\nexpleta est, sanctis coepit decedere diuis.\nhic, qualis flatu placidum mare matutino\nhorrificans Zephyrus procliuas incitat undas,\naurora exoriente uagi sub limina Solis:\nquae tarde primum clementi flamine pulsae\nprocedunt, leni et resonant plangore cachinni,\npost uento crescente magis magis increbescunt,\npurpureaque procul nantes ab luce refulgent:\nsic tum uestibuli linquentis regia tecta\nad se quisque uago passim pede discedebant.\nquorum post abitum princeps e uertice Pelei\naduenit Chiron portans siluestria dona:\nnam quodcumque ferunt campi, quos Thessala magnis\nmontibus ora creat, quos propter fluminis undas\naura parit flores tepidi fecunda Fauoni,\nhos indistinctis plexos tulit ipse corollis,\nquo permulsa domus iucundo risit odore.\nconfestim Penios adest, uiridantia Tempe,\nTempe, quae siluae cingunt super impendentes,\n†Minosim† linquens †doris† celebranda choreis,\nnon uacuos: namque ille tulit radicitus altas\nfagos ac recto proceras stipite laurus,\nnon sine nutanti platano lentaque sorore\nflammati Phaethontis et aerea cupressu.\nhaec circum sedes late contexta locauit,\nuestibulum ut molli uelatum fronde uireret.\npost hunc consequitur sollerti corde Prometheus,\nextenuata gerens ueteris uestigia poenae,\nquam quondam silici restrictus membra catena\npersoluit pendens e uerticibus praeruptis.\ninde pater diuum sancta cum coniuge natisque\naduenit caelo, te solum, Phoebe, relinquens,\nunigenamque simul cultricem montibus Iri:\nPelea nam tecum pariter soror aspernata est,\nnec Thetidis taedas uoluit celebrare iugalis.\nqui postquam niueis flexerunt sedibus artus,\nlarge multiplici constructae sunt dape mensae,\ncum interea infirmo quatientes corpora motu\nueridicos Parcae coeperunt edere cantus.\nhis corpus tremulum complectens undique uestis\ncandida purpurea talos incinxerat ora,\nat roseo niueae residebant uertice uittae,\naeternumque manus carpebant rite laborem.\nlaeua colum molli lana retinebat amictum,\ndextera tum leuiter deducens fila supinis\nformabat digitis, tum prono in pollice torquens\nlibratum tereti uersabat turbine fusum,\natque ita decerpens aequabat semper opus dens,\nlaneaque aridulis haerebant morsa labellis,\nquae prius in leui fuerant exstantia filo:\nante pedes autem candentis mollia lanae\nuellera uirgati custodibant calathisci.\nhaec tum clarisona pellentes uellera uoce\ntalia diuino fuderunt carmine fata,\ncarmine, perfidiae quod post nulla arguet aetas.\nO decus eximium magnis uirtutibus augens,\nEmathiae tutamen opis, clarissime nato,\naccipe, quod laeta tibi pandunt luce sorores,\nueridicum oraclum: sed uos, quae fata secuntur,\ncurrite ducentes subtegmina, currite, fusi.\nadueniet tibi iam portans optata maritis\nHesperus, adueniet fausto cum sidere coniunx,\nquae tibi flexanimo mentis perfundat amorem,\nlanguidulosque paret tecum coniungere somnos,\nleuia substernens robusto brachia collo.\ncurrite ducentes subtegmina, currite, fusi.\nnulla domus tales umquam contexit amores,\nnullus amor tali coniunxit foedere amantes,\nqualis adest Thetidi, qualis concordia Peleo.\ncurrite ducentes subtegmina, currite, fusi.\nnascetur uobis expers terroris Achilles,\nhostibus haud tergo, sed forti pectore notus,\nqui persaepe uago uictor certamine cursus\nflammea praeuertet celeris uestigia ceruae.\ncurrite ducentes subtegmina, currite, fusi.\nnon illi quisquam bello se conferet heros,\ncum Phrygii Teucro manabunt sanguine campi,\nTroicaque obsidens longinquo moenia bello,\nperiuri Pelopis uastabit tertius heres.\ncurrite ducentes subtegmina, currite, fusi.\nillius egregias uirtutes claraque facta\nsaepe fatebuntur natorum in funere matres,\ncum incuruo canos soluent a uertice crines,\nputridaque infirmis uariabunt pectora palmis.\ncurrite ducentes subtegmina, currite, fusi.\nnamque uelut densas praecerpens cultor aristas\nsole sub ardenti flauentia demetit arua,\n. . . . . . . .\nTroiugenum infesto prosternens corpora ferro.\ncurrite ducentes subtegmina, currite, fusi.\ntestis erit magnis uirtutibus unda Scamandri,\nquae passim rapido diffunditur Hellesponto,\ncuius iter caesis angustans corporum aceruis\nalta tepefaciet permixta flumina caede.\ncurrite ducentes subtegmina, currite, fusi.\ndenique testis erit morti quoque reddita praeda,\ncum teres excelso coaceruatum aggere bustum\nexcipiet niueos perculsae uirginis artus.\ncurrite ducentes subtegmina, currite, fusi.\nnam simul ac fessis dederit fors copiam Achiuis\nurbis Dardaniae Neptunia soluere uincla,\nalta Polyxenia madefient caede sepulcra:\nquae, uelut ancipiti succumbens uictima ferro,\nproiciet truncum summisso poplite corpus.\ncurrite ducentes subtegmina, currite, fusi.\nquare agite optatos animi coniungite amores.\naccipiat coniunx felici foedere diuam,\ndedatur cupido iam dudum nupta marito.\ncurrite ducentes subtegmina, currite, fusi.\nnon illam nutrix orienti luce reuisens\nhesterno collum poterit circumdare filo,\ncurrite ducentes subtegmina, currite, fusi.\nanxia nec mater discordis maesta puellae\nsecubitu caros mittet sperare nepotes.\ncurrite ducentes subtegmina, currite, fusi.\ntalia praefantes quondam felicia Pelei\ncarmina diuino cecinerunt pectore Parcae.\npraesentes namque ante domos inuisere castas\nheroum, et sese mortali ostendere coetu,\ncaelicolae nondum spreta pietate solebant.\nsaepe pater diuum templo in fulgente reuisens,\nannua cum festis uenissent sacra diebus,\nconspexit terra centum procumbere tauros.\nsaepe uagus Liber Parnasi uertice summo\nThyadas effusis euantis crinibus egit,\ncum Delphi tota certatim ex urbe ruentes\nacciperent laeti diuum fumantibus aris.\nsaepe in letifero belli certamine Mauors\naut rapidi Tritonis hera aut Ramnusia uirgo\narmatas hominum est praesens hortata cateruas.\nsed postquam tellus scelere est imbuta nefando,\niustitiamque omnes cupida de mente fugarunt,\nperfudere manus fraterno sanguine fratres,\ndestitit extinctos natus lugere parentes,\noptauit genitor primaeui funera nati,\nliber ut innuptae poteretur flore nouercae,\nignaro mater substernens se impia nato\nimpia non uerita est diuos scelerare parentes,\nomnia fanda nefanda malo permixta furore\niustificam nobis mentem auertere deorum.\nquare nec talis dignantur uisere coetus,\nnec se contingi patiuntur lumine claro.",1],["catullus-carmina","65","Etsi me assiduo confectum cura dolore\nseuocat a doctis, Ortale, uirginibus,\nnec potis est dulcis Musarum expromere fetus\nmens animi, tantis fluctuat ipsa malis:\nnamque mei nuper Lethaeo in gurgite fratris\npallidulum manans alluit unda pedem,\nTroia Rhoeteo quem subter litore tellus\nereptum nostris obterit ex oculis.\nalloquar, audiero numquam       loquentem,\nnumquam ego te, uita frater amabilior,\naspiciam posthac? at certe semper amabo,\nsemper maesta tua carmina morte tegam,\nqualia sub densis ramorum concinit umbris\nDaulias, absumptei fata gemens Itylei.\nsed tamen in tantis maeroribus, Ortale, mitto\nhaec expressa tibi carmina Battiadae,\nne tua dicta uagis nequiquam credita uentis\neffluxisse meo forte putes animo.\nut missum sponsi furtiuo munere malum\nprocurrit casto uirginis e gremio,\nquod miserae oblitae molli sub ueste locatum,\ndum aduentu matris prosilit, excutitur:\natque illud prono praeceps agitur decursu,\nhuic manat tristi conscius ore rubor.",1],["catullus-carmina","66","Omnia qui magni dispexit lumina mundi,\nqui stellarum ortus comperit atque obitus,\nflammeus ut rapidi solis nitor obscuretur,\nut cedant certis sidera temporibus,\nut Triuiam furtim sub Latmia saxa relegans\ndulcis amor giro deuocet aereo:\nidem me ille Conon caelesti numine uidit\ne Beroniceo uertice caesariem\nfulgentem clare, quam multis illa dearum\nleuia protendens brachia pollicita est,\nqua rex tempestate nouo auctus hymenaeo\nuastatum finis iuerat Assyrios,\ndulcia nocturnae portans uestigia rixae,\nquam de uirgineis gesserat exuuiis.\nestne nouis nuptis odio Venus? idque parentum\nfrustratur falsis gaudia lacrimulis,\nubertim thalami quas intra limina fundunt?\nnon, ita me diui, uera gemunt, iuerint.\nid mea me multis docuit regina querellis\ninuisente nouo proelia torua uiro.\net tu non orbum luxti deserta cubile,\nsed fratris cari flebile discidium?\ncum penitus maestas exedit cura medullas!\nut tibi tunc toto pectore sollicitae\nsensibus ereptis mens excidit! at te ego certe\ncognoram a parua uirgine magnanimam.\nanne bonum oblita es facinus, quo regium adepta es\nconiugium, quod non fortior ausit alis?\nsed tum maesta uirum mittens quae uerba locuta es!\nIuppiter, ut tristi lumina saepe manu!\nquis te mutauit tantus deus? an quod amantes\nnon longe a caro corpore abesse uolunt?\natque ibi me cunctis pro dulci coniuge diuis\nnon sine taurino sanguine pollicita es,\nsi reditum tetulisset. is haut in tempore longo\ncaptam Asiam Aegypti finibus addiderat.\nquis ego pro factis caelesti reddita coetu\npristina uota nouo munere dissoluo.\ninuita, o regina, tuo de uertice cessi,\ninuita: adiuro teque tuumque caput,\ndigna ferat quod siquis inaniter adiurarit:\nsed qui se ferro postulet esse parem?\nille quoque euersus mons est, quem maximum in oris\nprogenies Thiae clara superuehitur,\ncum Medi peperere nouum mare, cumque iuuentus\nper medium classi barbara nauit Athon.\nquid facient crines, cum ferro talia cedant?\nIuppiter, ut Chalybon omne genus pereat,\net qui principio sub terra quaerere uenas\ninstitit ac ferri stringere duritiem!\nabiunctae paulo ante comae mea fata sorores\nlugebant, cum se Memnonis Aethiopis\nunigena impellens nutantibus aera pennis\nobtulit Arsinoes Locridos ales equos,\nisque per aetherias me tollens abuolat umbras\net Veneris casto collocat in gremio.\nipsa suum Zephyritis eo famulum legarat,\nGraia Canopieis incola litoribus.\nhic iuueni Ismario ne solum in limine caeli\nex Ariadneis aurea temporibus\nfixa corona foret, sed nos quoque fulgeremus\ndeuotae flaui uerticis exuuiae,\nuuidulum a fluctu cedentem ad templa deum me\nsidus in antiquis diua nouum posuit.\nVirginis et saeui contingens namque Leonis\nlumina, Callisto iuxta Lycaoniam,\nuertor in occasum, tardum dux ante Booten,\nqui uix sero alto mergitur Oceano.\nsed quamquam me nocte premunt uestigia diuum,\nlux autem canae Tethyi restituit,\n(pace tua fari hic liceat, Ramnusia uirgo,\nnamque ego non ullo uera timore tegam,\nnec si me infestis discerpent sidera dictis,\ncondita quin ueri pectoris euoluam):\nnon his tam laetor rebus, quam me afore semper,\nafore me a dominae uertice discrucior,\nquicum ego, dum uirgo quondam fuit, omnibus expers\nunguentis, una milia multa bibi.\nnunc uos, optato quas iunxit lumine taeda,\nnon post unanimis corpora coniugibus\ntradite nudantes reiecta ueste papillas,\nquin iucunda mihi munera libet onyx,\nuester onyx, casto petitis quae iura cubili.\nsed quae se impuro dedit adulterio,\nillius a mala dona leuis bibat irrita puluis:\nnamque ego ab indignis praemia nulla peto.\nsed magis, o nuptae, semper concordia uestras\nsemper amor sedes incolat assiduus.\ntu uero, regina, tuens cum sidera diuam\nplacabis festis luminibus Venerem,\nsanguinis expertem non †uestris† esse tuum me,\nsed potius largis affice muneribus.\nsidera corruerint utinam! coma regia fiam,\nproximus Hydrochoi fulgeret Oarion!",1],["catullus-carmina","67","CATVLLVS\nO dulci iucunda uiro, iucunda parenti,\nsalue, teque bona Iuppiter auctet ope,\nianua, quam Balbo dicunt seruisse benigne\nolim, cum sedes ipse senex tenuit,\nquamque ferunt rursus uoto seruisse maligno,\npostquam es porrecto facta marita sene.\ndic age dum nobis, quare mutata feraris\nin dominum ueterem deseruisse fidem.\nIANVA\nNon (ita Caecilio placeam, cui tradita nunc sum)\nculpa mea est, quamquam dicitur esse mea,\nnec peccatum a me quisquam pote dicere quicquam:\n†uerum istius populi ianua qui te facit†,\nqui, quacumque aliquid reperitur non bene factum,\nad me omnes clamant: ianua, culpa tua est.\nCATVLLVS\nNon istuc satis est uno te dicere uerbo,\nsed facere ut quiuis sentiat et uideat.\nIANVA\nQui possum? nemo quaerit nec scire laborat.\nCATVLLVS\nNos uolumus: nobis dicere ne dubita.\nIANVA\nPrimum igitur, uirgo quod fertur tradita nobis,\nfalsum est. non illam uir prior attigerit,\nlanguidior tenera cui pendens sicula beta\nnumquam se mediam sustulit ad tunicam:\nsed pater illius nati uiolasse cubile\ndicitur, et miseram conscelerasse domum,\nsiue quod impia mens caeco flagrabat amore,\nseu quod iners sterili semine natus erat,\nut quaerendum unde unde foret neruosius illud,\nquod posset zonam soluere uirgineam.\nCATVLLVS\nEgregium narras mira pietate parentem,\nqui ipse sui nati minxerit in gremium.\nIANVA\nAtqui non solum hoc se dicit cognitum habere\nBrixia Chinea supposita specula,\nflauus quam molli percurrit flumine Mella,\nBrixia Veronae mater amata meae,\nsed de Postumio et Corneli narrat amore,\ncum quibus illa malum fecit adulterium.\ndixerit hic aliquis: quid? tu istaec, ianua, nosti?\ncui numquam domini limine abesse licet,\nnec populum auscultare, sed hic suffixa tigillo\ntantum operire soles aut aperire domum?\nsaepe illam audiui furtiua uoce loquentem\nsolam cum ancillis haec sua flagitia,\nnomine dicentem quos diximus, ut pote quae mi\nsperaret nec linguam esse nec auriculam.\npraeterea addebat quendam, quem dicere nolo\nnomine, ne tollat rubra supercilia.\nlongus homo est, magnas cui lites intulit olim\nfalsum mendaci uentre puerperium.",1],["catullus-carmina","68","Quod mihi fortuna casuque oppressus acerbo\nconscriptum hoc lacrimis mittis epistolium,\nnaufragum ut eiectum spumantibus aequoris undis\nsubleuem et a mortis limine restituam,\nquem neque sancta Venus molli requiescere somno\ndesertum in lecto caelibe perpetitur,\nnec ueterum dulci scriptorum carmine Musae\noblectant, cum mens anxia peruigilat:\nid gratum est mihi, me quoniam tibi dicis amicum,\nmuneraque et Musarum hinc petis et Veneris:\nsed tibi ne mea sint ignota incommoda, Malli,\nneu me odisse putes hospitis officium,\naccipe, quis merser fortunae fluctibus ipse,\nne amplius a misero dona beata petas.\ntempore quo primum uestis mihi tradita pura est,\niucundum cum aetas florida uer ageret,\nmulta satis lusi: non est dea nescia nostri,\nquae dulcem curis miscet amaritiem:\nsed totum hoc studium luctu fraterna mihi mors\nabstulit. o misero frater adempte mihi,\ntu mea tu moriens fregisti commoda, frater,\ntecum una tota est nostra sepulta domus,\nomnia tecum una perierunt gaudia nostra,\nquae tuus in uita dulcis alebat amor.\ncuius ego interitu tota de mente fugaui\nhaec studia atque omnis delicias animi.\nquare, quod scribis Veronae turpe Catullo\nesse, quod hic quisquis de meliore nota\nfrigida deserto tepefacsit membra cubili,\nid, Malli, non est turpe, magis miserum est.\nignosces igitur, si, quae mihi luctus ademit,\nhaec tibi non tribuo munera, cum nequeo.\nnam, quod scriptorum non magna est copia apud me,\nhoc fit, quod Romae uiuimus: illa domus,\nilla mihi sedes, illic mea carpitur aetas:\nhuc una ex multis capsula me sequitur.\nquod cum ita sit, nolim statuas nos mente maligna\nid facere aut animo non satis ingenuo,\nquod tibi non utriusque petenti copia posta est:\nultro ego deferrem, copia siqua foret.\n*\nNon possum reticere, deae, qua me Allius in re\niuuerit aut quantis iuuerit officiis,\nne fugiens saeclis obliuiscentibus aetas\nillius hoc caeca nocte tegat studium:\nsed dicam uobis, uos porro dicite multis\nmilibus et facite haec carta loquatur anus.\n. . . . . . . .\nnotescatque magis mortuus atque magis,\nnec tenuem texens sublimis aranea telam\nin deserto Alli nomine opus faciat.\nnam, mihi quam dederit duplex Amathusia curam,\nscitis, et in quo me corruerit genere,\ncum tantum arderem quantum Trinacria rupes\nlymphaque in Oetaeis Malia Thermopylis,\nmaesta neque assiduo tabescere pupula fletu\ncessaret tristique imbre madere genae.\nqualis in aerei perlucens uertice montis\nriuus muscoso prosilit e lapide,\nqui cum de prona praeceps est ualle uolutus,\nper medium densi transit iter populi,\ndulce uiatori lasso in sudore leuamen,\ncum grauis exustos aestus hiulcat agros:\nhic, uelut in nigro iactatis turbine nautis\nlenius aspirans aura secunda uenit\niam prece Pollucis, iam Castoris implorata,\ntale fuit nobis Allius auxilium.\nis clausum lato patefecit limite campum,\nisque domum nobis isque dedit dominam,\nad quam communes exerceremus amores.\nquo mea se molli candida diua pede\nintulit et trito fulgentem in limine plantam\ninnixsa arguta constituit solea.\nconiugis ut quondam flagrans aduenit amore\nProtesilaeam Laudamia domum\ninceptam frustra, nondum cum sanguine sacro\nhostia caelestis pacificasset heros.\nnil mihi tam ualde placeat, Ramnusia uirgo,\nquod temere inuitis suscipiatur heris.\nquam ieiuna pium desideret ara cruorem,\ndocta est amisso Laudamia uiro,\nconiugis ante coacta noui dimittere collum,\nquam ueniens una atque altera rursus hiems\nnoctibus in longis auidum saturasset amorem,\nposset ut abrupto uiuere coniugio,\nquod scibant Parcae non longo tempore abisse,\nsi miles muros isset ad Iliacos.\nnam tum Helenae raptu primores Argiuorum\ncoeperat ad sese Troia ciere uiros,\nTroia (nefas) commune sepulcrum Asiae Europaeque,\nTroia uirum et uirtutum omnium acerba cinis,\nqualiter et nostro letum miserabile fratri\nattulit. ei misero frater adempte mihi,\nei misero fratri iucundum lumen ademptum,\ntecum una tota est nostra sepulta domus,\nomnia tecum una perierunt gaudia nostra,\nquae tuus in uita dulcis alebat amor.\nquem nunc tam longe non inter nota sepulcra\nnec prope cognatos compositum cineris,\nsed Troia obscena, Troia infelice sepultum\ndetinet extremo terra aliena solo.\nad quam tum properans fertur simul undique pubes\nGraeca penetralis deseruisse focos,\nne Paris abducta gauisus libera moecha\notia pacato degeret in thalamo.\nquo tibi tum casu, pulcerrima Laudamia,\nereptum est uita dulcius atque anima\nconiugium: tanto te absorbens uertice amoris\naestus in abruptum detulerat barathrum,\nquale ferunt Grai Pheneum prope Cylleneum\nsiccare emulsa pingue palude solum,\nquod quondam caesis montis fodisse medullis\naudit falsiparens Amphitryoniades,\ntempore quo certa Stymphalia monstra sagitta\nperculit imperio deterioris heri,\npluribus ut caeli tereretur ianua diuis,\nHebe nec longa uirginitate foret.\nsed tuus altus amor barathro fuit altior illo,\nqui actutum domitum ferre iugum docuit.\nnam neque tam carum confecto aetate parenti\nuna caput seri nata nepotis alit,\nqui cum diuitiis uix tandem inuentus auitis\nnomen testatas intulit in tabulas,\nimpia derisi gentilis gaudia tollens,\nsuscitat a cano uolturium capiti:\nnec tantum niueo gauisa est ulla columbo\ncompar, quae multo dicitur improbius\noscula mordenti semper decerpere rostro,\nquam cum praecipue multiuola est mulier.\nsed tu horum magnos uicisti sola furores,\nut semel es flauo conciliata uiro.\naut nihil aut paulo cui tum concedere digna\nlux mea se nostrum contulit in gremium,\nquam circumcursans hinc illinc saepe Cupido\nfulgebat crocina candidus in tunica.\nquae tamen etsi uno non est contenta Catullo,\nrara uerecundae furta feremus herae,\nne nimium simus stultorum more molesti.\nsaepe etiam Iuno, maxima caelicolum,\nconiugis in culpa flagrantem contudit iram,\nnoscens omniuoli plurima facta Iouis.\nat, quia nec diuis homines componier aequum est,\n. . . . . . . .\n. . . . . . . .\ningratum tremuli tolle parentis onus.\nnec tamen illa mihi dexstra deducta paterna\nfraglantem Assyrio uenit odore domum,\nsed furtiua dedit mira munuscula nocte,\nipsius ex ipso dempta uiri gremio.\nquare illud satis est, si nobis is datur unis\nquem lapide illa diem candidiore notat.\nhoc tibi, quod potui, confectum carmine munus\npro multis, Alli, redditur officiis,\nne uestrum scabra tangat rubigine nomen\nhaec atque illa dies atque alia atque alia.\nhuc addent diui quam plurima, quae Themis olim\nantiquis solita est munera ferre piis.\nseitis felices et tu simul et tua uita,\net domus in qua olim lusimus et domina,\net qui principio nobis †terram dedit aufert†,\na quo sunt primo omnia nata bona,\net longe ante omnes mihi quae me carior ipso est,\nlux mea, qua uiua uiuere dulce mihi est.",1],["catullus-carmina","69","Noli admirari, quare tibi femina nulla,\nRufe, uelit tenerum supposuisse femur,\nnon si illam rarae labefactes munere uestis\naut perluciduli deliciis lapidis.\nlaedit te quaedam mala fabula, qua tibi fertur\nualle sub alarum trux habitare caper.\nhunc metuunt omnes: neque mirum: nam mala ualde est\nbestia, nec quicum bella puella cubet.\nquare aut crudelem nasorum interfice pestem,\naut admirari desine cur fugiunt.",1],["catullus-carmina","70","Nulli se dicit mulier mea nubere malle\nquam mihi, non si se Iuppiter ipse petat.\ndicit: sed mulier cupido quod dicit amanti,\nin uento et rapida scribere oportet aqua.",1],["catullus-carmina","71","Si quoi, Virro, bono sacer introsum obstitit hircus,\naut si quam merito tarda podagra secat,\naemulus iste tuus, qui uestrum exercet amorem,\nmirifice est a te nactus utrumque malum.\nnam quotiens futuit, totiens ulciscitur ambos:\nillam affligit odore, ipse perit podagra.",1],["catullus-carmina","72","Dicebas quondam solum te nosse Catullum,\nLesbia, nec prae me uelle tenere Iouem.\ndilexi tum te non tantum ut uulgus amicam,\nsed pater ut natos diligit et generos.\nnunc te cognoui: quare etsi impensius uror,\nmulto mei tamen es uilior et leuior.\nqui potis est? inquis. Quod amantem iniuria talis\ncogit amare magis, sed bene uelle minus.",1],["catullus-carmina","73","Desine de quoquam quisquam bene uelle mereri,\naut aliquem fieri posse putare pium.\nomnia sunt ingrata, nihil fecisse benigne\nprodest, immo etiam taedet obestque magis;\nut mihi, quem nemo grauius nec acerbius urget,\nquam modo qui me unum atque unicum amicum habuit.",1],["catullus-carmina","74","Gellius audierat patruum obiurgare solere,\nsiquis delicias diceret aut faceret.\nhoc ne ipsi accideret, patrui perdepsuit ipsam\nuxorem et patruum reddidit Harpocratem.\nquod uoluit fecit: nam, quamuis irrumet ipsum\nnunc patruum, uerbum non faciet patruus.",1],["catullus-carmina","75","Huc est mens deducta tua, mea Lesbia, culpa,\natque ita se officio perdidit ipsa suo,\nut iam nec bene uelle queat tibi, si optima fias,\nnec desistere amare, omnia si facias.",1],["catullus-carmina","76","Siqua recordanti benefacta priora uoluptas\nest homini, cum se cogitat esse pium,\nnec sanctam uiolasse fidem, nec foedere in ullo\ndiuum ad fallendos numine abusum homines,\nmulta parata manent in longa aetate, Catulle,\nex hoc ingrato gaudia amore tibi.\nnam quaecumque homines bene cuiquam aut dicere possunt\naut facere, haec a te dictaque factaque sunt.\nomnia quae ingratae perierunt credita menti.\nquare iam te cur amplius excrucies?\nquin tu animo offirmas atque istinc te ipse reducis,\net dis inuitis desinis esse miser?\ndifficile est longum subito deponere amorem.\ndifficile est, uerum hoc qua lubet efficias:\nuna salus haec est, hoc est tibi peruincendum,\nhoc facias, siue id non pote siue pote.\no di, si uestrum est misereri, aut si quibus umquam\nextremam iam ipsa in morte tulistis opem,\nme miserum aspicite et, si uitam puriter egi,\neripite hanc pestem perniciemque mihi,\nsei mihi surrepens imos ut torpor in artus\nexpulit ex omni pectore laetitias.\nnon iam illud quaero, contra ut me diligat illa,\naut, quod non potis est, esse pudica uelit:\nipse ualere opto et taetram hunc deponere morbum.\no di, reddite mi hoc pro pietate mea.",1],["catullus-carmina","77","Rufe mihi frustra ac nequiquam credite amice\n(frustra? immo magno cum pretio atque malo),\nsicine subrepsti mei, atque intestina perurens\nei misero eripuisti omnia nostra bona?\neripuisti, heu heu nostrae crudele uenenum\nuitae, heu heu nostrae pestis amicitiae.\nsed nunc id doleo, quod purae pura puellae\nsuauia comminxit spurca saliua tua.\nuerum id non impune feres: nam te omnia saecla\nnoscent, et qui sis fama loquetur anus.",1],["catullus-carmina","78","Gallus habet fratres, quorum est lepidissima coniunx\nalterius, lepidus filius alterius.\nGallus homo est bellus: nam dulces iungit amores,\ncum puero ut bello bella puella cubet.\nGallus homo est stultus, nec se uidet esse maritum,\nqui patruus patrui monstret adulterium.",1],["catullus-carmina","79","Lesbius est pulcer. quid ni? quem Lesbia malit\nquam te cum tota gente, Catulle, tua.\nsed tamen hic pulcer uendat cum gente Catullum,\nsi tria natorum suauia reppererit.",1],["catullus-carmina","80","Quid dicam, Gelli, quare rosea ista labella\nhiberna fiant candidiora niue,\nmane domo cum exis et cum te octaua quiete\ne molli longo suscitat hora die?\nnescio quid certe est: an uere fama susurrat\ngrandia te medii tenta uorare uiri?\nsic certe est: clamant Victoris rupta miselli\nilia, et emulso labra notata sero.",1],["catullus-carmina","81","Nemone in tanto potuit populo esse, Iuuenti,\nbellus homo, quem tu diligere inciperes,\npraeterquam iste tuus moribunda ab sede Pisauri\nhospes inaurata pallidior statua,\nqui tibi nunc cordi est, quem tu praeponere nobis\naudes, et nescis quod facinus facias?",1],["catullus-carmina","82","Quinti, si tibi uis oculos debere Catullum\naut aliud si quid carius est oculis,\neripere ei noli, multo quod carius illi\nest oculis seu quid carius est oculis.",1],["catullus-carmina","83","Lesbia mi praesente uiro mala plurima dicit:\nhaec illi fatuo maxima laetitia est.\nmule, nihil sentis: si nostri oblita taceret,\nsana esset: nunc quod gannit et obloquitur,\nnon solum meminit, sed, quae multo acrior est res,\nirata est: hoc est, uritur et loquitur.",1],["catullus-carmina","84","Chommoda dicebat, si quando commoda uellet\ndicere, et insidias Arrius hinsidias,\net tum mirifice sperabat se esse locutum,\ncum quantum poterat dixerat hinsidias.\ncredo, sic mater, sic Liber auunculus eius,\nsic maternus auus dixerat atque auia.\nhoc misso in Syriam requierant omnibus aures:\naudibant eadem haec leniter et leuiter,\nnec sibi postilla metuebant talia uerba,\ncum subito affertur nuntius horribilis,\nIonios fluctus, postquam illuc Arrius isset,\niam non Ionios esse, sed Hionios.",1],["catullus-carmina","85","Odi et amo: quare id faciam, fortasse requiris.\nnescio, sed fieri sentio et excrucior.",1],["catullus-carmina","86","Quintia formosa est multis, mihi candida, longa,\nrecta est: haec ego sic singula confiteor.\ntotum illud formosa nego: nam nulla uenustas,\nnulla in tam magno est corpore mica salis.\nLesbia formosa est, quae cum pulcerrima tota est,\ntum omnibus una omnis surripuit Veneres.",1],["catullus-carmina","87","Nulla potest mulier tantum se dicere amatam\nuere, quantum a me Lesbia amata mea es.\nnulla fides nullo fuit umquam in foedere tanta,\nquanta in amore tuo ex parte reperta mea est.",1],["catullus-carmina","88","Quid facit is, Gelli, qui cum matre atque sorore\nprurit et abiectis peruigilat tunicis?\nquid facit is, patruum qui non sinit esse maritum?\necquid scis quantum suscipiat sceleris?\nsuscipit, o Gelli, quantum non ultima Tethys\nnec genitor Nympharum abluit Oceanus:\nnam nihil est quicquam sceleris, quo prodeat ultra,\nnon si demisso se ipse uoret capite.",1],["catullus-carmina","89","Gellius est tenuis: quid ni? cui tam bona mater\ntamque ualens uiuat tamque uenusta soror\ntamque bonus patruus tamque omnia plena puellis\ncognatis, quare is desinat esse macer?\nqui ut nihil attingat, nisi quod fas tangere non est,\nquantumuis quare sit macer inuenies.",1],["catullus-carmina","90","Nascatur Magus ex Gelli matrisque nefando\nconiugio et discat Persicum aruspicium:\nnam magus ex matre et nato gignatur oportet,\nsi uera est Persarum impia religio,\nnatus ut accepto ueneretur carmine diuos\nomentum in flamma pingue liquefaciens.",1],["catullus-carmina","91","Non ideo, Gelli, sperabam te mihi fidum\nin misero hoc nostro, hoc perdito amore fore,\nquod te cognossem bene constantemue putarem\naut posse a turpi mentem inhibere probro;\nsed neque quod matrem nec germanam esse uidebam\nhanc tibi, cuius me magnus edebat amor.\net quamuis tecum multo coniungerer usu,\nnon satis id causae credideram esse tibi.\ntu satis id duxti: tantum tibi gaudium in omni\nculpa est, in quacumque est aliquid sceleris.",1],["catullus-carmina","92","Lesbia mi dicit semper male nec tacet umquam\nde me: Lesbia me dispeream nisi amat.\nquo signo? quia sunt totidem mea: deprecor illam\nassidue, uerum dispeream nisi amo.",1],["catullus-carmina","93","Nil nimium studeo, Caesar, tibi uelle placere,\nnec scire utrum sis albus an ater homo.",1],["catullus-carmina","94","Mentula moechatur. moechatur mentula certe.\nhoc est quod dicunt, ipsa olera olla legit.",1],["catullus-carmina","95","Zmyrna mei Cinnae nonam post denique messem\nquam coepta est nonamque edita post hiemem,\nmilia cum interea quingenta Hortensius uno\n. . . . . . . .\nZmyrna cauas Satrachi penitus mittetur ad undas,\nZmyrnam cana diu saecula peruoluent.\nat Volusi annales Paduam morientur ad ipsam\net laxas scombris saepe dabunt tunicas.\nparua mei mihi sint cordi monimenta...,\nat populus tumido gaudeat Antimacho.",1],["catullus-carmina","96","Si quicquam mutis gratum acceptumue sepulcris\naccidere a nostro, Calue, dolore potest,\nquo desiderio ueteres renouamus amores\natque olim missas flemus amicitias,\ncerte non tanto mors immatura dolorei’st\nQuintiliae, quantum gaudet amore tuo.",1],["catullus-carmina","97","Non (ita me di ament) quicquam referre putaui,\nutrumne os an culum olfacerem Aemilio.\nnilo mundius hoc, niloque immundius illud,\nuerum etiam culus mundior et melior:\nnam sine dentibus hic: dentis os sesquipedalis,\ngingiuas uero ploxeni habet ueteris,\npraeterea rictum qualem diffissus in aestu\nmeientis mulae cunnus habere solet.\nhic futuit multas et se facit esse uenustum,\net non pistrino traditur atque asino?\nquem siqua attingit, non illam posse putemus\naegroti culum lingere carnificis?",1],["catullus-carmina","98","In te, si in quemquam, dici pote, putide Victi,\nid quod uerbosis dicitur et fatuis.\nista cum lingua, si usus ueniat tibi, possis\nculos et crepidas lingere carpatinas.\nsi nos omnino uis omnes perdere, Victi,\nhiscas: omnino quod cupis efficies.",1],["catullus-carmina","99","Surripui tibi, dum ludis, mellite Iuuenti,\nsuauiolum dulci dulcius ambrosia.\nuerum id non impune tuli: namque amplius horam\nsuffixum in summa me memini esse cruce,\ndum tibi me purgo nec possum fletibus ullis\ntantillum uestrae demere saeuitiae.\nnam simul id factum est, multis diluta labella\nguttis abstersisti omnibus articulis,\nne quicquam nostro contractum ex ore maneret,\ntamquam commictae spurca saliua lupae.\npraeterea infestum misero me tradere amori\nnon cessasti omnique excruciare modo,\nut mi ex ambrosia mutatum iam foret illud\nsuauiolum tristi tristius elleboro.\nquam quoniam poenam misero proponis amori,\nnumquam iam posthac basia surripiam.",1],["catullus-carmina","100","Caelius Aufilenum et Quintius Aufilenam\nflos Veronensum depereunt iuuenum,\nhic fratrem, ille sororem. hoc est, quod dicitur, illud\nfraternum uere dulce sodalicium.\nqui faueam potius? Caeli, tibi: nam tua nobis\nperfecta †exigitur† unica amicitia,\ncum uesana meas torreret flamma medullas.\nsis felix, Caeli, sis in amore potens.",1],["catullus-carmina","101","Multas per gentes et multa per aequora uectus\naduenio has miseras, frater, ad inferias,\nut te postremo donarem munere mortis\net mutam nequiquam alloquerer cinerem.\nquandoquidem fortuna mihi tete abstulit ipsum,\nheu miser indigne frater adempte mihi,\nnunc tamen interea haec prisco quae more parentum\ntradita sunt tristi munere ad inferias,\naccipe fraterno multum manantia fletu.\natque in perpetuum, frater, aue atque uale.",1],["catullus-carmina","102","Si quicquam tacito commissum est fido ab amico,\ncuius sit penitus nota fides animi,\nmeque esse inuenies illorum iure sacratum,\nCorneli, et factum me esse puta Harpocratem.",1],["catullus-carmina","103","Aut sodes mihi redde decem sestertia, Silo,\ndeinde esto quamuis saeuus et indomitus:\naut, si te numi delectant, desine quaeso\nleno esse atque idem saeuus et indomitus.",1],["catullus-carmina","104","Credis me potuisse meae maledicere uitae,\nambobus mihi quae carior est oculis?\nnon potui, nec, si possem, tam perdite amarem:\nsed tu cum Tappone omnia monstra facis.",1],["catullus-carmina","105","Mentula conatur Pipleium scandere montem:\nMusae furcillis praecipitem eiciunt.",1],["catullus-carmina","106","Cum puero bello praeconem qui uidet isse,\nquid credat, nisi se uendere discupere?",1],["catullus-carmina","107","Si quoi quid cupido optantique optigit umquam\ninsperanti, hoc est gratum animo proprie.\nquare hoc est gratum †nobis quoque† carius auro\nquod te restituis, Lesbia, mi cupido.\nrestituis cupido atque insperanti, ipsa refers te\nnobis. o lucem candidiore nota!\nquis me uno uiuit felicior, aut magis ab dis\noptandum in uita dicere quis poterit?",1],["catullus-carmina","108","Si, Comini, arbitrio populi tua cana senectus\nspurcata impuris moribus intereat,\nnon equidem dubito quin primum inimica bonorum\nlingua excerpta auido sit data uulturio,\neffossos oculos uoret atro gutture coruus,\nintestina canes, cetera membra lupi.",1],["catullus-carmina","109","Iucundum, mea uita, mihi proponis amorem\nhunc nostrum inter nos perpetuumque fore.\ndi magni, facite ut uere promittere possit,\natque id sincere dicat et ex animo,\nut liceat nobis tota perducere uita\naeternum hoc sanctae foedus amicitiae.",1],["catullus-carmina","110","Aufilena, bonae semper laudantur amicae:\naccipiunt pretium, quae facere instituunt.\ntu, quod promisti, mihi quod mentita inimica es,\nquod nec das nec fers, saepe facis facinus.\naut facere ingenuae est, aut non promisse pudicae,\nAufilena, fuit: sed data corripere\nfraudando effectis, plus quam meretricis auarae,\nquae sese toto corpore prostituit.",1],["catullus-carmina","111","Aufilena, uiro contentam uiuere solo,\nnuptarum laus ex laudibus eximiis:\nsed cuiuis quamuis potius succumbere par est,\nquam matrem fratres ex patruo...",1],["catullus-carmina","112","Multus homo es, Naso, neque tecum multus homo qui\ndescendit: Naso, multus es et pathicus.",1],["catullus-carmina","113","Consule Pompeio primum duo, Cinna, solebant\nMaeciliam: facto consule nunc iterum\nmanserunt duo, sed creuerunt milia in unum\nsingula. fecundum semen adulterio.",1],["catullus-carmina","114","Firmanus saltu non falso Mentula diues\nfertur, qui tot res in se habet egregias,\naucupium omne genus, piscis prata arua ferasque.\nnequiquam: fructus sumptibus exsuperat.\nquare concedo sit diues, dum omnia desint.\nsaltum laudemus, dum †modo† ipse egeat.",1],["catullus-carmina","115","Mentula habet instar triginta iugera prati,\nquadraginta arui: cetera sunt maria.\ncur non diuitiis Croesum superare potis sit,\nuno qui in saltu totmoda possideat,\nprata arua ingentes siluas saltusque paludesque\nusque ad Hyperboreos et mare ad Oceanum?\nomnia magna haec sunt, tamen ipsest maximus ultro,\nnon homo, sed uero mentula magna minax.",1],["catullus-carmina","116","Saepe tibi studioso animo uenante requirens\ncarmina uti possem mittere Battiadae,\nqui te lenirem nobis, neu conarere\ntelis infestum mittere in usque caput,\nhunc uideo mihi nunc frustra sumptum esse laborem,\nGelli, nec nostras hic ualuisse preces.\ncontra nos tela ista tua euitamus amictei:\nat fixus nostris tu dabi supplicium.",1]]}